Het draait om het creëren van verbindingen binnen en buiten Heerlen die de stad vooruit kunnen brengen. Zoals betere verbindingen tussen wijken, groene boulevards die verschillende gebieden verbinden, verbeterd openbaar vervoer en nieuwe soorten verenigingen die sociale cohesie bevorderen. Hierbij wordt de geschiedenis van Heerlen ingezet om een brug te slaan tussen het verleden en de toekomst (vooruit, met de kennis van toen).
\nRuimtelijke (hoofd)structuren versterken we, leggen we aan of passen we aan, om betere verbindingen te maken binnen de wijk, de stad en de regio. Daarbij gaat het om verbindingen voor natuur, mobiliteit en ontmoeting. We vergroenen de wandel- en fietspaden om ze aantrekkelijker te maken en het gebruik ervan te stimuleren. Het aanbrengen van groen (en in het bijzonder bomen) verlaagt ook de gevoelstemperatuur in de buitenruimte tijdens warme zomerdagen. Door klimaatverandering komen deze steeds vaker voor (zie ook paragraaf 5.3.2). citaat 15 \"Aan de buitenwijken wordt weinig gedaan. De groenvoorziening en het onderhoud van de stoepen is zeer slecht.”
\nSamenwerking in de zorg Voor een goede gezondheid zijn zorg en ondersteuning natuurlijk ook erg belangrijk. Deze worden steeds vaker buiten instellingen en kort bij de inwoner, het liefst thuis, georganiseerd. Daarmee komen ook de zorg en ondersteuning steeds meer midden in de samenleving en wordt er spaarzaam gebruik gemaakt van intramurale zorg. Dit betekent dat we ons meer richten op gezondheidsbevordering (zie hiervoor over positieve gezondheid) en het versterken van de zelfredzaamheid van onze inwoners en de inzet van informele zorg. Sociale en ruimtelijke aanpassingen stimuleren de positieve gezondheid van onze inwoners.Bij (de uitvoering van) ons gezondheidsbeleid omarmen wij het uitgangspunt van samenwerking in plaats van marktwerking.
\nZorgvoorzieningen in de Zorgvallei In het kader van de vergrijzing zetten we in op sterke zorgvoorzieningen in de Zorgvallei. Door de ruimtelijke concentratie van zorg ontstaan samenwerkingskansen en nieuwe ontwikkelmogelijkheden. We bieden in de Zorgvallei blijvend ruimte aan de (boven)regionale, specialistische- en basiszorgvoorzieningen.
\n5.3 Dé tuinstad van Parkstad 5.3.1 Inleiding De bijzondere locatie van Heerlen, tussen twee beekdalen en op de drempel van het Heuvelland, heeft het potentieel om groene kwaliteiten en de dynamiek van een stad in volle ontwikkeling met elkaar te verbinden. Tegelijkertijd behoort Heerlen tot één van de meest getroebleerde gebieden van het land. We hebben te maken met een kluwen van uitdagingen in het brede leef- en woonklimaat, van ondermijning tot woonoverlast en (energie)armoede. In het bijzonder in Heerlen-Noord, een gebied met ruim 55.000 inwoners. Daarom gaan we voor een structurele omkering van de leefbaarheid-veiligheid-situatie in de wijken.
\nWe brengen de gewenste ontwikkelingen op het gebied van natuur, landschappelijke kwaliteit, archeologie, landbouw, klimaatadaptatie, wonen, energie en mobiliteit samen. Het gaat zowel over het stedelijk gebied als over het landelijk gebied, de grote natuurgebieden en de beekdalen die het groen en water de stad inbrengen. Het gaat over de relatie tussen stad en land en het belang van het landschap als onderlegger van de stad en haar bewoners.
\nFiguur 25: Afwegingskader omgevingsvisie Het wensbeeld van Heerlen in 2050 mede gebaseerd op het Afstemmingskader Parkstad; de tuinstad van Parkstad Bron: KuiperCompagnons 5.3.2 Groen verbindt Inleiding Groen heeft een positief effect op de gezondheid en het gemoed van mensen. Groen heeft natuurlijk ook een waarde op zichzelf, namelijk als plek waar bomen, bloemen, planten en dieren een plek vinden. citaat 16 “Ik mis in Heerlen een stadspark gericht op de nieuwe samenleving. Een samenleving van het thuiswerken, van papadagen, van mamadagen, van opa- en oma-dagen en van duurzaamheid. De verhuizing van de Open Universiteit naar het centrum zou bijvoorbeeld een mooie gelegenheid zijn om op de oude locatie dergelijke voorzieningen te creëren. Ook een sociale woonwijk mis ik. Een groene wijk waar senioren en jonge gezinnen wonen, waar arm en rijk samenwoont. Waar gemeenschappelijke binnen- en buitenvoorzieningen zijn waar mensen elkaar ontmoeten, zoals een tuin met speeltuin, een restaurantje en een sportgelegenheid.”
\nStadspark Het Caumerbeekdal Heerlen heeft twee beekdalen met enorme potentie: de Caumerbeek en de Geleenbeek. In deze beekdalen zijn talloze mogelijkheden om ecologie, duurzaamheid, recreatie, economie en energie te ontwikkelen en te combineren. Het fysiek en mentaal ontsluiten van het Caumerbeekdal als groot stadspark vormt een belangrijke schakel in de hoofdgroenstructuur van Heerlen. Om de buurten die tot nu toe vrijwel afgekeerd liggen van de hoofdgroenstructuur naar de groenstructuur toe te keren, versterken we zowel de grote structuren, als de kleine haarvaatjes de wijk in. Dit draagt bij aan een betere ontsluiting van de hoofdgroenstructuur. Daarnaast verbetert dit de verbindende functie van het Caumerbeekdal als groene ruggengraat van de stad. Deze nieuwe robuuste groenstructuur biedt ruimte voor nieuwe functies en initiatieven zoals energieopwekking (zie ook paragraaf 5.3.4.) of stadslandbouw. We willen ons inzetten om de enkele agrarische bedrijven in Heerlen meer natuurinclusief en biologisch te krijgen. Daarnaast willen we, zoals hiervoor benoemd, experimenteren met stadslandbouw omdat hier kansen liggen om via beweging en goed voedsel de gezondheid van onze inwoners te bevorderen.
\nGroevegebied als recreatieve en groene verbindingszone Door het zandgroevegebied te transformeren tot groene verbindingszone tussen de Brunssummerheide en de Caumerbeek geven we het als het ware ‘terug aan de omgeving’. Er wordt al druk gewerkt aan een innovatieve ontwerpstrategie waarbij gezocht wordt naar een balans tussen het unieke cultuurlandschap, nieuwe groenstructuren en andere functies zoals recreatie. Overigens zijn sommige zandgroeven overgedragen aan Natuur¬monumenten en zijn andere omgezet naar woningbouw. De Sibelcogroeve, in het bijzonder, kan herontwikkeld worden naar een groen-blauwe poort voor Heerlen-Noord. Met een combinatie van natuur en recreatie aan het water kan zo’n poort grote waarde toevoegen aan onze stad, en aantrekkingskracht uitoefenen op buurt, stad, en buitenwacht. Een waardevol referentiepunt hierbij is het Belgische Terhills.
\nBeschermen van natuurgebieden Het Natura 2000-gebied in het Geleendal en het Aambos staat in de belangstelling voor het organiseren van evenementen. Het is belangrijk dat hierbij rekening wordt gehouden met de natuurwaarden. De weergaloze Brunssummerheide verdient eveneens bescherming, en verdient het uitgelicht te worden als Nationaal Park van internationale ecologische en recreatieve allure. Specifiek heeft het deel van de heide rondom de Roode Beek baat bij herontwikkeling van de Sibelcogroeve zoals hierboven beschreven, omdat deze de druk op de Beek kan verminderen.
\nEen sterke samenhang tussen stad en landschap Tot slot dienen we onze groen-blauwe structuren in te zetten om een sterke samenhang van de stad en een optimale verbinding tussen landschap, natuur en woongebieden binnen de stad te realiseren. Door in die structuren (recreatieve) langzaamverkeersverbindingen aan te leggen, dragen we bij aan de leefbaarheid, vitaliteit en gezondheid (zie ook paragraaf 5.2.4. en 5.3.5.). Door brede, natuurlijke routes te koppelen aan de randen van de gemeente, kan heel Parkstad profiteren van deze ingrepen en zullen buurgemeenten stellig ons voorbeeld volgen. Zo zal een bezoeker tot in het centrum van de stad het gevoel krijgen dat Heerlen middenin een groen en Limburgs landschap ligt.
\nHerkenbaarheid Met uitzondering van enkele karakteristieke mijnwerkerswijken, de mijnsteenberg en een mijnschacht van de Oranje-Nassaumijn zijn de meeste identiteitsdragers uit het mijnbouwtijdperk verdwenen. De ruimte die is ontstaan, biedt kansen om op een bijzondere manier gebouwen toe te voegen, te slopen of (experimenteel) te veranderen. De identiteit en dierbaarheid van onze wijken heeft onze aandacht bij nieuwbouw en renovatie van bestaande woningen. Onder andere mijnwerkerswoningen en historisch erfgoed zijn belangrijke dragers van de Heerlense identiteit die daarbij bijzondere aandacht vragen. Er is aandacht voor de Heerlense school. Het respectvol omgaan met cultuurhistorische en karakteristieke ruimtelijke structuren en elementen vinden wij een belangrijke voorwaarde. Het behoud of het contextueel terugbouwen (in sommige gevallen historiserend) en versterking van deze waarden en structuren is belangrijk voor de identiteit van de stad en de herkenbaarheid bij inwoners en bezoekers.
\nIn het laatste decennium is ingezet op straatkunst. De sterk diverse ontwikkelingen zijn enerzijds kenmerkend voor Heerlen, maar daardoor ontbreekt er soms een ruimtelijke herkenbaarheid. De uitdaging is om een balans te vinden tussen (cultuur-) historische waardevolle gebouwen en structuren en nieuwe ontwikkelingen.
\nWater en bodem sturend De ondergrond is het fundament voor ons leven en vormt de basis in alle ingrepen die we doen in onze leefomgeving. Daarom hebben we in ons bodembeleid de volgende hoofddoelstelling geformuleerd die leidend is bij huidige en toekomstige ontwikkelingen: ‘De bodem in Heerlen wordt optimaal benut maar niet uitgeput, zodat ook in de toekomst de gevraagde maatschappelijke en ecologische diensten geleverd kunnen blijven worden’. Het is van belang dat gemeenten nadenken over het beschermen en het benutten van de kwaliteiten van de bodem. Zo is het bij bouwen van belang dat de chemische bodemkwaliteit past bij de functie, en bepaalt de draagkwaliteit óf en hoe erop gebouwd kan worden.
\nDruk op de onderg Het is al druk in de ondergrond en voor kabels en leidingen is nog meer ruimte nodig, bijvoorbeeld vanwege de energietransitie (zie ook paragraaf 5.3.4). Op verschillende locaties binnen Heerlen is bovendien sprake van bodemverontreiniging. In Heerlen is veel archeologisch erfgoed in de ondergrond te vinden. Deze vondsten willen we graag behouden op de plek waar ze zijn ontdekt, ook wel ‘in situ’ genoemd. Daarnaast houden we bij ontwikkelingen, met name in de gebieden rondom het station, rekening met het risico op de aanwezigheid van oorlogsresten. Dit alles vraagt om een functiegerichte aanpak. Daarin moet rekening worden gehouden met archeologisch erfgoed, verontreiniging en kabels en leidingen in de bodem.
\nKlimaatadaptieve maatregelen voor een toekomstbestendige omgeving Met name in stedelijke gebieden valt er veel winst te behalen met betrekking tot het klimaatadaptieve vermogen van de bodem. Specifiek beleid wordt ontwikkeld om hittestress en verdroging aan te pakken in belangrijke gebieden zoals het Geleenbeekdal en de Brunssummerheide, beide Natura 2000-gebieden.
\nOm klimaatbestendigheid te bevorderen, is een optimale sponswerking van de bodem van groot belang. Dit is een natuurlijk proces, maar onder andere door de hoge mate van verstening in het stedelijk gebied wordt dit bemoeilijkt. In de tweede plaats is het belangrijk om de lokale infiltratiecapaciteit van de huidige bodem beter te benutten. Op die manier zijn we minder afhankelijk van de sponswerking van onze leefomgeving. We streven ernaar om het hemelwater zoveel mogelijk te infiltreren op de plek waar het valt. Dit doen we door het toepassen van verschillende strategieën, zoals het benutten van de openbare ruimte voor de opvang van extreme buien en het afkoppelen van verhard oppervlak van de riolering. Ook bij (ver)nieuwbouw is het de eis dat al het nieuw of vervangen verhard oppervlak afgekoppeld moet worden. Intensieve betrokkenheid van inwoners, bedrijven en belangenorganisaties is essentieel bij het ontwikkelen van beleid en het uitvoeren van projecten.
\nOm de kwaliteit van de leefomgeving te verbeteren, worden fysieke maatregelen genomen, zoals de herinrichting van het stedelijk (water)systeem. Zoals gezegd, omvat dit het vergroten van waterberging, het verminderen van verhard oppervlak en het toevoegen van meer groen om wateroverlast, verdroging en hittestress te verminderen en tegelijkertijd de biodiversiteit te vergroten. Daarnaast kan de energietransitie bijdragen aan klimaatadaptatie door koppelkanssen op te pakken als de grond op de schop moet. We lossen de kwetsbaarheid op voor wateroverlast na extremere buien van vitale objecten, infrastructuur en kwetsbare locaties door klimaatverandering.
\nEr wordt actief gewerkt aan bewustwording en samenwerking in de waterketen, waarbij inwoners en bedrijven worden betrokken. Dit omvat ook het stimuleren van afkoppeling van hemelwater en het ondersteunen van klimaatadaptieve buurtinitiatieven, zoals het vergroenen van tuinen en de buitenruimte.
\nDe ambitie voor klimaatadaptatie is dat we vanaf 2020 klimaatadaptief handelen en we in 2050 een gezonde, klimaatbestendige en waterrobuuste stad zijn. citaat 17 “Er is (nog) veel te weinig groen in de stad. Vaak als er panden worden gesloopt, komen er nieuwe gebouwen voor terug. Soms ook met leegstand tot gevolg. Het zou veel aangenamer zijn om door de gehele stad alleen maar bomen, bloemen, planten, gras en bankjes aan te leggen. Dit oogt veel vriendelijker en uitnodigender dan alleen maar beton. In de warme zomermaanden helpt dit ook om de temperatuur in de stad minder te laten stijgen.”
\nWe hebben als doel dat bewoners straks in betere woningen en in een prettigere en veiligere leefomgeving wonen. Met positieve gevolgen voor hun gezondheid en leefgenot en met betere kansen voor opgroeiende kinderen.
\nOnze doelstelling is om ervoor te zorgen dat het woonklimaat in Heerlen weer in balans komt en onze gemeenschappen versterkt worden. Met het stevige beleidspakket Grip op Wonen is eind 2023 al een belangrijke stap in die richting gezet. Op die weg gaan we door. De bijstelling die we voor ogen hebben vereist echter ook een fundamenteel nieuwe benadering van de Heerlense woonprogrammering. Waar volkshuisvestelijke eenzijdigheid in het verleden als natuurlijke uitkomst van de orde der dingen werd gezien, zetten we nu vol en zelfbewust in op gemengde wijken – op volkshuisvestelijke balans. Waar de krimpgedachte tot voor kort een stevige rem plaatste op aanvullende woningbouw, verleggen we op basis van rijk onderbouwde scenariostudies nu de koers naar gezonde groei – naar volkshuisvestelijke bloei.
\nVia nieuwbouw, transformatie en opgeknapte woningen ontstaat meer differentiatie van woningtypologieën en doelgroepen, zoals in de sectoren middenhuur en koop, waardoor een sterkere structuur ontstaat in de buurten en wijken.
\nFiguur 27: Wonen als fundament Impressies van de gemeente Bron: Beeldenbank gemeente 5.3.3.2 Samen werken aan sterk gedifferentieerde wijken Met onze woonpartners, van woningcorporaties tot marktpartijen en bewonersorganisaties, koersen we in zowel stad als regio op gebalanceerde, gedifferentieerde, en dus sterke buurten en wijken. Door proactieve, regionaal afgestemde woningbouwprogrammering houden we de balans van onze wijken goed in de gaten. Zo sturen we erop dat het aandeel sociale huur in alle wijken in 2050 niet meer dan 15% afwijkt van het stadsbrede gemiddelde. Ook kiezen we ervoor huisvesting voor kwetsbare aandachtsgroepen niet langer toe te voegen in buurten waar de leefbaarheid al onder druk staat – en waar mogelijk zelfs actief dergelijke huisvesting en gerelateerde voorzieningen “af te stapelen”.
\nTegelijkertijd zetten we ook in op de kracht van onderop; door ontmoeting en betrokkenheid kunnen inwoners een niet te evenaren bijdrage leveren aan de saamhorigheid en samenhang van hun leefomgeving. Door hen hierin te faciliteren, proberen we dit sociale vermogen samen met onze partners optimaal te benutten. citaat 18 “Huur- en koopwoningen beter mixen binnen één buurt en ook hoger- en lager opgeleiden beter mixen binnen één buurt.”
\nIn Heerlen hebben we een stadsbrede visie voor de herstructurering (zie ook hoofdstuk 4) en een stadsbrede aanpak (zie ook paragraaf 5.3.2 en 5.3.3). Voor de uitvoering zoeken we naar concretisering, integraliteit, flexibiliteit en differentiatie per deelgebied waarin we kiezen voor een organische aanpak.
\nDe herstructurering van Heerlen, Heerlen-Noord en de verschillende wijken, gaat in de loop van de komende 30 jaar via projecten en programma’s invulling krijgen, telkens vanuit de actuele inzichten. De meerjarenaanpak van de herstructurering vraagt om goede sturing, een lange adem en draagvlak van bewoners en partners. De afbeelding hiernaast (figuur 12) geeft het herstructureringsgebied Heerlen weer met daarin te onderscheiden Heerlen-Noord en Heerlen-Zuid.
\nFiguur 28: Herstructureringsgebied fysiekHeerlen Figuur 11: Herstructureringsgebied gemeente Heerlen Gegevenshuis, april 2024 Fysieke herstructureringsopgave Dit herstructureringsplan geeft de kaders voor de ontwikkeling van de beoogde stedelijke vernieuwing zoals beschreven in voorgaande hoofdstukken. Met deze herstructurering geven we uitvoering aan de plannen voor wonen, de energietransitie, de fysieke leefomgeving en mobiliteit. Dit doen we in de context van Heerlen als vitale, leefbare en gezonde stad, Heerlen als tuinstad van Parkstad en Heerlen als centrumstad en economische motor van Parkstad. We zorgen voor aansluiting met de verschillende aanpakken voor het verbeteren van de sociale en economische infrastructuur in het gebied.
\nHet herstructureringsplan voor Heerlen biedt een leidraad voor een duurzame en inclusieve ontwikkeling van de stad waarbij ook aandacht is voor de unieke karakteristieken van de wijken en de stad.
\nConcreet richt de herstructurering van de stedelijke vernieuwing zich op: a.
\nRevitaliseren van verouderde wijken en buurten door middel van inponden, renoveren en verduurzamen van woningen, transformatie van gebouwen, verbetering van openbare ruimtes en aanleg van groenvoorzieningen; b.
\nHerbestemmen van leegstaande panden naar wonen; c. (Vervangende) nieuwbouw van woningen voor beoogde doelgroepen; d.
\nVerbeteren van de bereikbaarheid en mobiliteit door investeringen in openbaar vervoer, fietsinfrastructuur en verkeersveiligheid. e.
\nRealiseren van gemengde wijken met een mix van doelgroepen en woningtypen De herstructurering in Heerlen-Noord en Heerlen-Zuid wordt in nauwe verbinding opgepakt. Tenslotte hebben we een woonopgave voor Heerlen als geheel. We willen toekomstbestendige, betaalbare en duurzame woningen voor alle inwoners en een gemengde samenstelling van wijken. Met de herstructurering hebben we oog voor de ‘stadshuwelijken’, verbindingen tussen méér en minder veerkrachtige wijken in Heerlen. Bij de aanpak van wijken in Heerlen-Noord en Heerlen-Zuid zal gekeken worden naar parallelle ontwikkelingen om overal tot een gezondere sociale mix te komen.
\nWoonopgave Heerlen-Noord Voor Heerlen-Noord zijn al een aantal concrete plannen voor de herstructurering van woonbuurten uitgewerkt voor de komende tien tot vijftien jaar. De prioritaire wijken en buurten zijn in beeld als ook de particuliere woningen en corporatiewoningen die onderdeel zijn van de herstructureringsopgave. Ook het vastgoed dat in aanmerking komt voor renovatie en verduurzaming is bekend. Er is een Rijkssubsidie ontvangen voor onder andere de volkshuisvestingsopgave (toekenning vanuit Volkshuisvestingsfonds voor tranche 2021 en 2023) en de aanpak van de openbare ruimte bij een aantal nieuwbouwplannen (toekenning vanuit de Woningbouwimpuls 2024). De eerste projecten voor de wijkaanpak en voor nieuwbouw, renoveren en verduurzamen van woningen zijn gestart of bevinden zich in de laatste voorbereiding, zoals voor de wijken GMS, Slakhorst, Vrieheide, Versiliënbosch en Meezenbroek. Ook is er een start gemaakt om de komende jaren kantoorgebouwen te transformeren naar betaalbare koop- en huurwoningen.
\nCorporaties hebben daarnaast een opgave met betrekking tot renovatie en (vervangende) nieuwbouw van hun woningen en zijn een belangrijke partner in de gebiedsontwikkeling.
\nFiguur 29: Herstructurering fysiek Heerlen Particulier vastgoed in Heerlen-Noord gescoord naar mate van problematisch qua lage WOZ-waarde, laag energielabel en onveiligheid in de buurt Bron: Springco, april 2023 In de Routekaart Heerlen-Noord van oktober 2021 staat het 25 jaren perspectief beschreven, onder andere op het gebied van wonen en leefomgeving, waar we naar toewerken met Heerlen-Noord. Het Toekomstplan van het Nationaal Programma Heerlen-Noord 2022-2027 (december 2022) laat zien hoe de woonopgave past in de integrale aanpak met de leefgebieden leren, werken, gezondheid en veiligheid.
\nIn opdracht van het Nationaal Programma Heerlen Noordis het strategisch ontwerpdocument Perspectief op Noord opgesteld. Dit is een inspirerend perspectief dat ruimtelijke en economische kansen in Heerlen Noord schetst.
\nWoonopgave Heerlen-Zuid De herstructureringsplannen voor Heerlen-Zuid betreffen onder andere de wijkenaanpak in Heerlerbaan en Molenberg en de (extra) nieuwbouw in het centrum en in de omliggende wijken. Daarnaast zijn er een aantal leegstaande panden beoogd om te transformeren naar woningen. De komende tijd wordt het huidige vastgoed dat onderdeel is van de herstructureringsaanpak Heerlen-Zuid in kaart gebracht. Dit betreft zowel de problematische woningen als de naar woningen te transformeren panden.
\nStakeholders en de Wijkontwikkelingsmaatschappij (WOM) De fysieke herstructurering betreft brede projecten op het gebied van volkshuisvesting. Op gebieds- en wijkniveau worden hiervoor afspraken gemaakt tussen de gemeente, de woningcorporaties, de Alliantie Heerlen-Noord en de marktpartijen. Op dit moment wordt de basis gelegd voor een Wijkontwikkelingsmaatschappij (WOM) om de stedelijke vernieuwingsaanpak te bevorderen en dit herstructureringsplan uit te voeren. We willen in de WOM samenwerken met de corporaties ten aanzien van de vastgoedopgave. De WOM start zijn werkzaamheden met de opgave in Heerlen-Noord.
\nBij onze aanpak houden we rekening met relevante wet- en regelgeving, zoals het gemeentelijk omgevingsplan, bouwvoorschriften, milieueisen en erfgoedbescherming, om ervoor te zorgen dat het herstructureringsplan in overeenstemming is met de geldende wetten en normen.
\nFinanciën Het herstructureringsplan vereist een mix van publieke en private financiering, waaronder subsidies, investeringen van lokale overheden, leningen en participatie van investeerders en ontwikkelaars. Per project of deelprogramma werken we met een gedetailleerde begroting en kostenraming om de benodigde financiële middelen te bepalen.
\nEen circulaire omgeving In de omslag naar een kwalitatief goed woningbestand zet Heerlen in op innovatieve woon- en bouwvormen, bijvoorbeeld door middel van circulaire methoden. Om overlast tijdens bouw- of ontwikkelwerkzaamheden te beperken, benutten we koppelkansen. Door bijvoorbeeld bij ingrepen in de wijken en buurten meerwaarde te creëren door naast woningbouw ook een bijdrage te leveren aan thema’s zoals hittestress, klimaatadaptatie, biodiversiteit, gezondheid en ruimtelijke kwaliteit.
\nEen kwalitatieve en kwantitatieve woningvoorraad De huidige woningvoorraad is in veel buurten sterk verouderd en eenzijdig. De mijnwerkerswijken zijn belangrijke identiteitsdragers, maar daar voldoen woningen niet aan de moderne eisen. Door duurzaamheid, woonkwaliteit en maximaal identiteitsbehoud hand in hand te laten gaan, ontstaan wijken die aantrekkelijk zijn om in te wonen én die hun geschiedenis vergulden. Het centrum en de woonwijken staan hierdoor op verschillende schaalniveaus voor de vraag hoe de woonomgeving leefbaar en toekomstbestendig blijft. Ingrepen in de woningenvoorraad (sloop, nieuwbouw, behoud, renovatie, verduurzaming, hittebestendigheid, herbestemming, herwaardering en hergebruik) zijn nodig om vraag en aanbod zowel kwantitatief als kwalitatief beter op elkaar af te stemmen, ook in de regionale context.
\nIn Zuid-Limburg en Heerlen dreigt bevolkingsafname. Deze afname kan zorgen voor een neerwaartse spiraal, waarin het draagvlak voor voorzieningen en bedrijvigheid steeds verder afneemt. Om het tij te keren, wil Heerlen de komende jaren inzetten op een versterking van de samenleving en de leefomgeving door het behouden en aantrekken van ‘dragers’: mensen die bijdragen aan de vitaliteit, economie en sociale samenhang van de stad. Daarbij wordt gestreefd naar een groei van de bevolking tot minimaal 100.000 inwoners in 2050, mits dit een gedragen groei betreft. De groei-ambitie is dus niet enkel kwantitatief, maar vooral kwalitatief van aard. Vanuit klimaatverandering en zeespiegelstijging is het ook vanuit landelijk perspectief zinvol om de potentie van Zuid-Limburg als hooggelegen gebied te benutten. Het intercitystation van Heerlen is al een belangrijk regionaal vervoersknooppunt, met directe verbindingen naar steden zoals Eindhoven, Maastricht en Aken. De huidige capaciteit van het station biedt ruimte voor een aanzienlijke toename van reizigers, waardoor de stad meer inwoners kan verwelkomen zonder dat er direct uitbreiding van het OV-netwerk nodig is. De compacte stadsstructuur van Heerlen biedt een extra voordeel. Veel voorzieningen, zoals scholen, winkels en gezondheidszorg, liggen op loop- of fietsafstand. De auto zal niet gemist worden.
\nOm de ruimtelijke ongelijkheid en daarmee de concentratie van kwetsbare inwoners tegen te gaan, moeten er enerzijds meer ‘dragers’ aangetrokken en behouden worden en anderzijds moet er een gelijke spreiding komen van sociale huurwoningen over de stad en de regio. Daarom sturen we op gemengde wijken met een mix van woningtypologieën. In focuswijken[1] bouwen we bewust in het hogere segment en in veerkrachtige wijken hebben we aandacht voor sociale en betaalbare woningen. Voor de verduurzaming van woningen is het belangrijk dat er aandacht is voor de betaalbaarheid hiervan en het voorkomen van energiearmoede. Om een sociaal veilige omgeving te bevorderen bekijken we nieuwe woonbuurten en herstructureringsbuurten door de ogen van de methode Sociaal Veilig Ontwerp en Beheer (zie ook paragraaf 5.2.3). Ook in gebiedsvisies wordt deze methode toegepast.
\nSpreiding naar draagkracht In de huidige samenleving is het waarborgen van inclusiviteit en sociale samenhang een belangrijke opgave, zeker in het domein van huisvesting. De spreiding van aandachtsgroepen (bijvoorbeeld mensen met een laag inkomen, arbeidsmigranten of personen met zorgbehoeften) over gemeenten en wijken speelt hierin een cruciale rol. Het gelijkmatig verdelen van de verantwoordelijkheden voor deze groepen bevordert niet alleen een eerlijke verdeling van kansen, maar draagt ook bij aan de leefbaarheid en stabiliteit van buurten.
\nWaar aandachtsgroepen te sterk worden geconcentreerd in specifieke wijken of gemeenten, ontstaan sociale spanningen. Deze leiden tot overbelasting van lokale voorzieningen, polarisatie en een afnemende kwaliteit van de leefomgeving.
\nHet succes van de spreiding van aandachtsgroepen naar draagkracht vraagt om een gezamenlijke inspanning van alle betrokken partijen: gemeenten, woningcorporaties, zorginstellingen en inwoners. Alleen door samenwerking en het hanteren van principes zoals de fair share-gedachte, kan een inclusieve en leefbare samenleving worden gerealiseerd waarin iedereen een eerlijke kans krijgt en de balans in wijken wordt hersteld.
\nSamen staan wij aan de lat voor een meer rechtvaardige en duurzame toekomst. Daarvoor is een integrale aanpak cruciaal, waarin huisvesting hand in hand gaat met zorg, ondersteuning en sociale participatie en toegang tot betere kansen op werk, onderwijs en sociale netwerken. citaat 20 “Als er meer seniorenwoningen worden gebouwd, zullen meer senioren verhuizen. Zo komen er woningen vrij voor jonge stellen. Dat vind ik een goede zaak.”
\nKleinschalige economische activiteiten (vrije beroepen en consumentverzorgende bedrijfsactiviteiten) kunnen samengaan met de woonfunctie en hoeven geen afbreuk te doen aan het karakter van een woongebied, mits de kleinschaligheid in de hand kan worden gehouden. Bedrijvigheid kan zelfs een positieve bijdrage leveren aan de leefbaarheid in een woongebied.
\nTransformatie en inbreiding Het vastgoedaanbod blijft groter dan de vraag. Hierdoor ontstaat leegstand van panden (commercieel, maatschappelijk en particulier vastgoed). Deze leegstand zorgt voor verloedering, een onaantrekkelijke uitstraling en gevoelens van onveiligheid bij onze inwoners. Transformatie of sloop van leegstaande panden kan een oplossing bieden. Voor deze locaties of gebieden dient een nieuwe functie gevonden te worden. De opgave is niet om alles met bebouwing te vullen, maar om te voorzien in een zo sterk mogelijke structuur op strategische locaties (centrum en beeldbepalende locaties).
\nAansluiting met grootschalige woningbouw rondom openbaar vervoersknooppunten Rondom het stations gebied koersen wij de komende decennia op een gedifferentieerde groei van ruim 5.000 woningen in alle segmenten en voor bestaande en nieuwe Heerlenaren. Jonge gezinnen, studenten, creatievelingen en medewerkers van bedrijven en instellingen in de brede Euregio gaan in Heerlen hun thuis vinden. Wij willen hen een stad bieden waar het goed wonen, werken en genieten van een rijk cultureel leven is. Een leefbare, veilige buurt is daarvoor in alle gevallen essentieel.
\nDe bovenstaande ambitie van minimaal 5.000 extra woningen, en daarmee de schaalsprong naar ruim 100.000 inwoners, met een sterke focus op het behouden en aantrekken van ‘dragers’, sluit aan op de landelijke en regionale trends. Vanwege een groot landelijk tekort aan woningen zet het Rijk in op de realisatie van 981.000 woningen tot 2030. De Woondeal Limburg heeft betrekking op de bouw van 26.550 nieuwe woningen tot 2030, waarvan een derde sociale huur en een derde in het betaalbare segment. De provincie Limburg heeft aangegeven om daar bovenop 20.000 nieuwe woningen extra te willen bouwen. Volgens afspraken tijdens het Bestuurlijk Overleg Woondeal van november 2023 is de Woondeal Limburg herijkt met 3.000 nieuwe woningen tot 2030. In het kader van de grootschalige woningbouw heeft het Rijk de Limburgse gemeenten en de provincie uitgedaagd om te komen tot één samenhangende ambitie voor wonen, werken, mobiliteit, voorzieningen en de openbare ruimte binnen een straal van circa anderhalve kilometer rond de zes intercity stations van Limburg.
\nHeerlen geeft invulling aan de extra woningen rondom de openbaar vervoersknooppunten binnen twee lijnen. Voor het sociale deel ligt de focus op de herprogrammering van buurten met veel sociale huurwoningen in Heerlen-Noord naar de stationsomgeving. Door deze herprogrammering ontstaat er lucht en ruimte in het noorden van de stad voor onder andere de spreiding van doelgroepen wat bijdraagt aan een grotere veerkracht en leefbaarheid. De tweede lijn biedt een perspectief waarin (groene) ruimte, internationale ligging, betaalbaarheid en een hoogwaardig voorzieningenniveau samen komen. Hiermee wordt er met de ingezette groei ook ingezet op het aantrekken van structuurversterkende nieuwkomers uit de nabijgelegen steden zoals Aken en Maastricht maar ook uit de Randstad. Dit omdat de groeimogelijkheden daar beperkter zijn dan in Heerlen.
\nHet succes van deze inzet, de extra woningambitie rondom openbaar vervoersknooppunten, is onlosmakelijk verbonden met de brede kwaliteitsimpuls die in de stationsomgeving al is ingezet. Denk aan de (door)ontwikkeling van het Romeins Museum, het Royal-Rivoli en het Centrumbad in de Sint-Franciscus van Assisikerk. Ook de beweging van het onderwijs naar de binnenstad en het opwaarderen van de openbare ruimte door deze te vergroenen, klimaatadaptief in te richten en de toepassing van het principe water en bodem sturend behoren tot deze kwaliteitsimpuls. [1] Heerlen-Noord bestaat uit 14 wijken met 56.000 inwoners. Doordat het gebied dusdanig groot is, worden vanuit het Nationaal Programma Heerlen-Noord iedere vijf jaar focuswijken aangewezen. Met een integrale aanpak op het gebied van gezondheid, veiligheid, leren, werken en wonen worden hier verbeteringen in de wijk gerealiseerd.
\n5.3.4 De Heerlense energietransitie Inleiding Duurzaamheid is in de regio geconcretiseerd in drie thema’s die nu verder vorm krijgen in afstemming met het proces van de Regionale Energiestrategie (RES): energietransitie, klimaatadaptatie (zie ook paragraaf 5.3.2) en circulaire economie.
\nDe verduurzamingsopgave is een ruimtelijke en financiële opgave van formaat die we samen oppakken. Daarbij kijken we slim naar (meervoudig) ruimtegebruik, technische eisen zoals netcapaciteit, veiligheid in het kader van waterstof en biomassa (zie ook paragraaf 5.2.3) en het versterken van groen-blauwe structuren. Water en bodem sturend en het karakter van onze omgeving, het verhaal van Heerlen, is bepalend voor wat er mogelijk is. Dat stuurt daarmee ook de mogelijkheden voor vormen van energieopwekking en geschikte locaties.
\nFiguur 30: De Heerlense energietransitie Impressies van de gemeente Bron: Beeldenbank gemeente Energieneutraal in 2040 Binnen de Stadsregio Parkstad zijn voor verschillende thema’s afspraken gemaakt en ambities gesteld voor de toekomst van de regio. Eén van deze thema’s is ook de energievoorziening waarvoor regionaal de ambitie is gesteld om in 2040 energieneutraal te zijn. Samen met de andere Parkstadgemeenten werken we toe naar deze ambitie. Om dit doel te bereiken, passen we verschillende strategieën toe. We zetten in op duurzame alternatieven voor aardgas. Hoewel hybride oplossingen (zoals een hybride warmtepomp in combinatie met een cv-ketel op aardgas) als tussenoplossing worden beschouwd, dragen ze wel bij aan CO2-reductie, maar zijn ze niet voldoende om de uiteindelijke doelstelling te behalen. Om buurten aardgasvrij te maken, wordt werk met werk gecombineerd.
\nAls er veranderingen in de openbare ruimte nodig zijn (zoals herinrichting), grijpt Heerlen direct kansen aan om groenvoorzieningen, biodiversiteit, beweging, milieu en het klimaat te stimuleren of te verbeteren. Bij grootschalige nieuwbouw of renovatie worden isolerende maatregelen getroffen die vereist zijn voor het aardgasvrije warmtealternatief. Naast technische en bouwkundige aspecten hebben we ook oog voor sociale koppelkansen, waarbij de gezondheid een belangrijke plek inneemt. Dit omvat bijvoorbeeld het tegengaan van energie-armoede en hittestress en de toename van het maatschappelijk bewustzijn over de energietransitie. De urgentie moet toenemen om lusten en lasten goed te verdelen.
\nOngeveer 57% van de woningen in Heerlen dateert uit de periode tot 1974. Veel van deze woningen zijn vanwege hun leeftijd toe aan renovatie wat kansen biedt voor het treffen van energiemaatregelen.
\nTot slot zoeken we ook naar de optimale mix van warmteoplossingen waarbij we rekening houden met onder andere het woningtype, de mate van isolatie en de warmtevraag van de woningen en gebouwen. De onderzoeken naar de haalbaarheid van aardgasvrije oplossingen zijn tot dusver te grofmazig om tot definitieve keuzes te komen. Op basis van de Transitievisie(s) Warmte starten we per 2024 met de zogenaamde buurt- of gebiedsgerichte aanpak. Het doel van de aanpak is om per buurt of gebied een uitvoeringsplan op te stellen, waarin na een gedegen haalbaarheidsanalyse en afstemmingsproces met partners de definitieve keuzes worden beschreven en waarin duidelijkheid ontstaat over de rol en verantwoordelijkheden van alle betrokken partijen om deze mogelijk te maken. In het omgevingsplan maken we het qua regelgeving mogelijk om ook het gemeentelijk vastgoed te verduurzamen.
\nEen circulaire economie Circulaire productontwikkeling wordt nu nog maar mondjesmaat opgepakt door het lokale MKB. We zetten in op het verminderen van afval in openbare ruimte, het verder verhogen van huishoudelijke afvalscheiding (80% van restafval wordt nu gescheiden ingeleverd) en een andere omgang met grondstoffen en deelplatformen. We hebben ook aandacht voor het gebruik van materiaal dat lang meegaat, zodat we dit minder snel hoeven te vervangen. Samen met het Europees Centrum voor Circulaire Bouw en Transformatie zetten we in op circulair bouwen. Daarnaast zetten we ook in op het delen van kennis en ervaring en met circulair inkopen streven we naar het maken van een zo groot mogelijke impact op het Maatschappelijk Verantwoord Inkopen.
\nKwalitatieve inpassing van de energietransitie De energietransitie krijgt op allerlei manieren vorm en zal ook steeds meer een (zichtbare) plek krijgen in onze leefomgeving. De inpassing van zonnepanelen op gebouwen en in open gebieden, windturbines en andere ingrepen moet zoveel mogelijk gebeuren binnen het karakter en de kwaliteit van onze omgeving (het verhaal van Heerlen) en de ruimte die daarvoor nodig is in de ondergrond. Het gaat daarbij om ruimtelijke kwaliteit en om het bestaansrecht en de kwaliteit van landbouwgebieden en natuur.
\nAanpak van netcongestie Particulieren en andere kleinverbruikers maken gebruik van het laagspanningsnet. In Heerlen ligt 1.500 km laagspanningsnet, waarvan 300 km moet worden verzwaard. Daarnaast zijn er op dit moment 405 transformatorhuisjes in Heerlen, maar de verwachting is dat er de komende tien tot vijftien jaar nog ruim 400 transformatorhuisjes nodig zijn. Doordat we steeds meer energie verbruiken en opwekken, kunnen steeds mindere woningen aangesloten worden op één transformatorhuisje.
\nBedrijven en andere grootverbruikers zijn aangesloten op het middenspanningsnet. Doordat er geen nieuwe aansluitingen meer mogelijk zijn op plekken voor bedrijven moet ook dit netwerk uitgebreid worden. Daarnaast vindt er onderzoek plaats naar alternatieve oplossingen in de vorm van energiehubs. Daarbij werken bedrijven samen om energie lokaal op te wekken en te verdelen.
\nDruk op de ondergrond voor kabels en leidingen Met het oog op grote opgaven zoals netcongestie, is ruimte, met name in de drukke binnenstedelijke ondergrond, een aandachtspunt. De verwachting is dat het aantal kabels en leidingen met een kwart tot een derde toeneemt. Daarnaast bevinden sommige duurzame energiebronnen, zoals bodemenergie, zich in de ondergrond. Door rekening te houden met de locaties waar bodemenergiesystemen kunnen komen, kunnen problemen tussen systemen voorkomen worden en is het gebruik van bodemenergie efficiënter.
\nOntwikkelingen zoals vergroening en de aanplant van bomen in de openbare ruimte kan conflicteren met de kabels en leidingen. Het reguleren van de druk op en in de ondergrond kan door middel van wortelgeleidende oplossingen, maar ook duidelijke afspraken over wegprofielen en het toezicht hierop zijn belangrijk. Ook moet er gekeken worden naar de verkoop van snippergroen aan particulieren om toe te voegen aan hun tuin, omdat dit snippergroen in de toekomst ook ruimte kan bieden aan de inpassingen van extra nutsvoorzieningen. Een visie op ondergrondse en bovengrondse infrastructuur kan helpen bij het reguleren van werkzaamheden en het creëren van inzicht. We kunnen als gemeente onze regierol pakken door de ordening van de ondergrond en bovengrond via regulering in het omgevingsplan vast te leggen.
\n5.3.5 Moderne mobiliteit Inleiding Heerlen moet haar strategische ligging, (inter)nationaal en regionaal, benutten. De samenwerking en relatie met de stedelijke clusters Maastricht en Sittard-Geleen moet steeds meer gericht zijn op complementariteit in plaats van concurrentie. Samen werken we aan een zo compleet mogelijk aanbod in één sterk Limburg. Niet overal hetzelfde doen, elkaar iets gunnen en ieder vanuit de eigen aanwezige kracht en bij de stad passend profiel werken aan een duurzame stedelijke ontwikkeling.
\nFiguur 31: Moderne mobiliteit Impressies van de gemeente Bron: Beeldenbank gemeente Een aantrekkelijke, bereikbare en herkenbare binnenstad Binnen Parkstad ziet men elkaar nog vaak als concurrent op het gebied van winkelen en voorzieningen. Dit staat haaks op de ambities uit het Parkstad-samenwerkingsverband. Het is belangrijk om de afspraken een doorvertaling te geven in de praktijk en samen te werken aan één aantrekkelijke regionale binnenstad met Heerlen-Centrum als stedelijke woonkamer, economische motor, cultureel brandpunt en toegangspoort van Parkstad met uitgebreide regionale voorzieningen. Het aantrekkelijk, bereikbaar en herkenbaar houden van het centrum is essentieel om dit te behouden. We staan voor de uitdaging om het centrum van Heerlen verder te ontwikkelen als centrum van Parkstad, in een compacte vorm gegeven de verschillende uitdagingen. Dit kan alleen succesvol gebeuren via een ontwikkelperspectief dat uitgaat van kwaliteiten en door samen te werken met overheden, ondernemers, bewoners en de vastgoedeigenaren en ontwikkelaars zodat ook voor hen nieuw perspectief ontstaat. Daar horen de culturele partners bij zoals het theater, Poppodium Nieuwe Nor en SCHUNK.
\nEen bereikbare werk-, woon- en cultuurstad Onze wegenstructuur is ontstaan en afgestemd op de economische hoogtijdagen een aantal decennia geleden en is sterk gericht op autoverkeer. De opgave is een transitie naar gezonde en duurzame mobiliteitsstructuren die voor iedereen goed toegankelijk zijn. Dat vraagt om bewustwording, ander mobiliteitsgebruik, grotere verkeersveiligheid om ruimte te bieden aan langzaam verkeer en een goede bereikbaarheid door middel van duurzame (openbaar vervoers)netwerken.
\nHeerlen moet goed bereikbaar blijven als werk-, woon- en cultuurstad. Hiervoor zijn slimme integrale concepten en de verduurzaming van mobiliteitsvormen noodzakelijk. Dat vraagt om een andere omgang met mobiliteit, zoals anders reizen, multimodale knooppuntontwikkeling, versnelling en elektrificatie van langzaam verkeer en de invoer van meer deelconcepten. Ook nieuwe vormen van ruimtegebruik zoals laadpleinen en stadsdistributiehubs en een andere veiligheidsbenadering door het gebruik van alternatieve brandstoffen, zwaardere elektriciteitsnetten en batterijen vragen om een andere omgang met mobiliteit.
\nDe mobiliteitstransitie In de mobiliteitstransitie moet aandacht komen voor de (laagdrempelige) bereikbaarheid van werk-, retail en schoollocaties en de leefbaarheid, waaronder de veiligheid (zie ook paragraaf 5.2.3.), rondom die gebieden. Er zijn verschillende wijken met een groot risico op mobiliteitsarmoede (een gebrek aan vervoersmogelijkheden), waar een laag inkomen en slechte gezondheid samenhangen met een grotere afstand tot openbaar vervoerlocaties en voorzieningen zoals winkels en huisartsen. Daarnaast zorgt autoverkeer momenteel voor overlast en onveilige situaties rondom scholen.
\nStimuleren van het fietsgebruik Wij willen de verblijfskwaliteit van de buitenruimte verbeteren, zodat deze aantrekkelijker wordt voor fietsers en mensen eerder te voet gaan. Beweging heeft namelijk een positieve impact op de gezondheid. Het vergroenen van langzaamverkeersroutes kan hier een belangrijke bijdrage aan leveren. Vooral het fietsgebruik blijft achter.
\nAantrekkelijke en veilige (snel)fietsroutes binnen de regio verdienen daarom prioriteit, maar dienen ook aan te sluiten op netwerken buiten de regio. Hiermee willen we het fietsgebruik stimuleren omdat dit verschillende voordelen heeft. Zo draagt fietsen bij aan meer beweging, een goede gezondheid en is de fiets een duurzaam vervoersmiddel. Dat neemt niet weg dat de ruimte goed bruikbaar en uitnodigend moet zijn voor mensen die slecht ter been zijn.
\nVersterken van de binnenstedelijke- en de Euregionale verbindingen Er moet een betere en directe fiets- en openbaar vervoerverbinding komen tussen Heerlen-Noord en Heerlen-Zuid, zodat de bedrijvigheid in Heerlen-Zuid voor inwoners binnen 20 minuten bereikbaar is. Ook op Euregionaal niveau willen we de verbindingen versterken. Daarom zetten we in op een nieuwe intercity-verbinding met Aken en pakken we andere belemmeringen in grensoverstijgende mobiliteit aan. Het frequent rijden van de Drielandentrein en snelbusverbindingen die de niet met het spoor verbonden werklocaties verbindt met de stations en steden zijn hier voorbeelden van. Tot slot maken we ook slim gebruik van data en spelen hiermee in op ontwikkelingen op het gebied van digitale mobiliteit. Data gebruiken we om de reis efficiënter en prettiger te laten verlopen, bijvoorbeeld door verschillende mobiliteitsvormen, zoals de trein en de bus, goed op elkaar aan te laten sluiten.
\n5.4 Centrumstad en economische motor van Parkstad 5.4.1 Inleiding Dit deel gaat over het op nieuwe manieren benaderen van opgaven op het gebied van economie, kennis, grensoverstijgend samenwerken en digitalisering. Kortom, het gaat om het aanpakken van bestaande en nieuwe uitdagingen op een Parkstad-eigen en Heerlen-eigen manier.
\nFiguur 32: Afwegingskader omgevingsvisie Het wensbeeld van Heerlen in 2050 mede gebaseerd op het Afstemmingskader Parkstad; centrumstad en economische motor Bron: KuiperCompagnons 5.4.2 Regionale arbeidsmarkt en banenmotor Binnen de regionale arbeidsmarkt kunnen enkele belangrijke ‘ecosystemen’ worden benoemd: de zorg, de medtech en de admintech. Daarnaast zijn ook de sectoren retail en vrijetijdseconomie een grote banenmotor.
\nFiguur 33: Regionale arbeidsmarkt en banenmotor Impressies van de gemeente Bron: Beeldenbank gemeente MedTech & Logistics Medtech & Logistics is een stevig cluster en heeft de ambitie en potentie om verder te groeien. Van de 5.300 banen nu naar 12.000 in de toekomst. Deze banen zijn evenwichtig gespreid over het MBO- en HBO-niveau. Met dit cluster wordt gewerkt aan een gezamenlijk plan om deze ontwikkeling mogelijk te maken. Hierin focussen we op een viertal aandachtsgebieden: infrastructuur, imago & communicatie, onderwijs en arbeidsmarkt. Binnen de thema’s onderwijs en arbeidsmarkt zetten we in op talentontwikkeling; het creëren van kansen voor onze jeugd, voor werkenden maar zeker ook voor onze inwoners die nu nog een afstand tot de arbeidsmarkt ervaren.
\nDe Zorgsector Het cluster ‘zorg’ blijft ook voor de toekomst een belangrijke drager van werkgelegenheid in de regio. Door vergrijzing en vervangingsvraag blijft een grote behoefte aan arbeidskrachten op alle niveaus bestaan. Innovatie en toepassing van technologische oplossingen is noodzakelijk om ook in de toekomst de benodigde zorg te kunnen bieden. Hier liggen dus kansen voor slimme hoofden en ook voor handige handen.
\nAdmintech: De Brightlands Smart Services Campus De Brightlands Smart Service Campus (BSSC) op het APG-terrein heeft een belangrijke functie in de verbinding tussen bedrijfsleven, onderwijs en overheid (Triple Helix) op regionaal schaalniveau. Het innovatieve karakter draagt bij aan een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor nieuwe bedrijven. Daarmee hebben we in Heerlen een bijzonder goede infrastructuur om digitale innovaties te realiseren. Zo beschikken we op de Campus over het Techruption programma, het Urban Data Center en de Public Service Lab. Programma’s waar we zelf bestuurlijk en financieel bij betrokken zijn en in participeren. De Campus heeft daarnaast als speerpunt het thema ‘Brede Welvaart’ gekozen om zo beter aan te sluiten bij de actualiteit en de relevantie van de economische en bestuurlijk behoefte in de regio.
\nDe situering in de groene zone langs de N281 leent zich goed voor een functionele en ruimtelijke doorontwikkeling. Daarbij moeten opgaven rondom bereikbaarheid goed aangepakt worden. Bovendien kunnen waardevolle (fysieke) verbindingen worden gelegd met de binnenstad aan de ene zijde en de natuurzone aan de andere zijde. De campus kan op deze wijze de ontbrekende schakel vormen die zowel de fysieke-, als functionele structuur en samenhang van de stad versterkt. Door de vernieuwende behoeften die de Campus zal generen, kunnen verschillende gebieden de noodzakelijke transitie doormaken.
\nDigitalisering van onze economie Digitalisering van de economie en technologische ontwikkelingen brengen kansen en uitdagingen met zich mee. Denk daarbij aan de inwerkingstelling van het huidige 5G-netwerk en opvolgende netwerken, de opkomst en mogelijkheden van ‘Artificial Intelligence’ en de mogelijke slimme toepassingen in onze leefomgeving (het zogenoemde ‘smart-city concept’).
\nHet 5G-netwerk biedt veel kansen op het gebied van datagebruik, snelheid en digitale toepassingen. Het is gebleken dat het 5G-netwerk een veel grotere dichtheid van zendmasten heeft dan voorgaande netwerken. Bij opvolgende netwerken houden we rekening met de mogelijke maatschappelijke weerstand tegen het netwerk en dat eventuele zendmasten een plek moeten krijgen.
\nVeel werkgelegenheid in de retail en vrijetijdseconomie Verder zijn de sectoren retail en vrijetijdseconomie belangrijk voor de werkgelegenheid, met name in Heerlen-Centrum. We zien een lichte verschuiving plaatsvinden van banen in de retail naar horeca en cultuur. Onze inzet in het centrum is niet alleen gericht op het faciliteren van de multifunctionele ontmoetingsplaats, maar ook het behoud van de aanwezige banen. Tot slot is de Woonboulevard Heerlen een sterke werkgelegenheidsconcentratie in de retail. Deze bevindt zich in de landelijke top 5. Een eventuele uitbreiding van de woonboulevard is niet uitgesloten, maar dit moet wel goed onderbouwd worden en ruimtelijk inpasbaar zijn.
\n5.4.3 Slimme hoofden en handige handen Inleiding Heerlen heeft een uitstekend onderwijsaanbod, van basisscholen en voortgezet onderwijs tot diverse vakopleidingen en wetenschappelijk onderwijs. Toch lukt het niet altijd om studenten na afronding van hun opleiding in de stad of regio te houden. Ook blijkt dat niet alle (potentiële) werknemers een opleiding hebben die goed aansluit bij de vraag vanuit de werkgevers. Daarom zetten wij in op nieuwe mogelijkheden om werk en werkzoekenden dichter bij elkaar te brengen.
\nFiguur 34: Slimme hoofden en handige handen Impressies van de gemeente Bron: Beeldenbank gemeente Ruimte voor onderwijs Steeds vaker bieden scholen ruimte aan ontplooiingsmogelijkheden. Daarnaast vervullen ze een centrale schakel in de maatschappij en neemt de vraag naar een samenhangend aanbod van opvang, educatie, zorg, ondersteuning en vrije tijd toe. We bieden ruimte aan het onderwijs om in te kunnen spelen op toekomstige ontwikkelingen en onderwijsvragen.
\nQua huisvesting van onderwijsinstellingen spelen we in op (zich ontwikkelende) eisen op het gebied van duurzaamheid en binnenklimaat (BENG, Frisse Scholen klasse B). Waar mogelijk verminderen van (toekomstige) over- of ondermaat van de onderwijsgebouwen. Daarnaast gelijktijdig oplossen van specifieke huisvestingsvraagstukken die spelen (Herlecollege, Grotiuscollege, Vrijeschool Parkstad).
\nPraktijkgerichte scholing Door de ontwikkeling van de Bovengrondse Vakschool (BVS) tot een robuuste schakel in de regionale ontwikkelinfrastructuur, voorzien we in de noodzakelijke praktijkgerichte scholing van mensen met een zekere afstand tot de arbeidsmarkt. Door een hechte, structurele samenwerking met het bedrijfsleven en het onderwijs kunnen passende praktijkleerroutes worden uitgezet. Zo ontsluiten we ook een leven lang ontwikkelen voor deze doelgroep.
\nWin-Win Werken, al dan niet met behoud van uitkering, aan de ontwikkeling van zichzelf en van elkaar, begeleid door vakmensen binnen alle geboden disciplines die beschikken over goede pedagogische eigenschappen. Zij worden op hun beurt begeleid door mensen die deze pedagogische eigenschappen monitoren en verbeteren. Kinderopvang, warm eten met elkaar, culturele en sociale evenementen moeten tot verbindingen leiden die lang aanhouden en isolement tegengaan; men krijgt hier als het goed werkt het gevoel, een aangename levensfase te doorlopen. Door hun inspanningen niet enkel te beschouwen als leerproces waarbij een leerling metselen na beoordeling van zijn muurtje dat weer moet afbreken om morgen een ander met dezelfde stenen aan het werk te zien gaan, maar deze vaardigheden in de praktijk te leren op plekken waar deze later van kan zeggen: 'kijk, dit heb ik gemaakt'.
\nZo werken we aan een nieuw economisch en sociaal-cultureel klimaat ontstaan dat werkeloosheid bestrijdt, mensen in hun persoonlijke ontwikkeling steunt, grondwaarden herstelt, vertrouwen wekt en een nieuw imago geeft aan Heerlen; de kern en vaandeldrager van Parkstad.
\nEen grensoverstijgende kennisregio Wij zien een belangrijke economische kans bij het vitaliseren van onze grensligging.
\nHet gaat hierbij feitelijk over de driehoek Luik-Eindhoven-Aken als centrum binnen een Europese regio met tientallen miljoenen inwoners.
\nSpecifiek verwachten wij de relatie met Aken verder uit te kunnen bouwen waarbij we vooral kansen zien bij het nastreven en vormen van een grensoverstijgende kennisregio. De technische universiteit in Aken (RWTH) is één van de grootste en beste technische universiteiten van Duitsland en groter dan de drie Nederlandse bij elkaar. De opening van de dependance van RWTH Aken in Heerlen-Centrum sluit hier goed op aan.
\n5.4.4 (Euregionale) economische clusters Inleiding Tot de economische clusters behoren bedrijventerreinen, kantoren en winkelgebieden. Waar kantoren en bedrijven vaak alleen een economische functie vervullen, ligt dat voor winkelgebieden wat genuanceerder. Met name boodschappencentra in de wijken hebben een sterke leefbaarheidscomponent.
\nFiguur 35: Economische clusters Impressies van de gemeente Bron: Beeldenbank gemeente Toekomstbestendige winkels, kantoren en bedrijventerreinen Met name winkels en kantoren hebben te kampen met een overaanbod en leegstand. Voor bedrijventerreinen geldt dit inmiddels minder. Het overaanbod zorgt ervoor dat de concurrentie te hevig is en er een reëel risico is dat er geen goede verdeling van winkels en kantoren overblijft. Clustering van met name winkels is belangrijk, omdat winkels beter kunnen overleven in samenhang met andere winkels. De moderne consument komt doorgaans liever naar een winkelcluster met een compleet aanbod. Zo kan bijvoorbeeld een bakker naast een supermarkt een graantje meepikken van de vele klanten die afkomen op de supermarkt. Hetzelfde geldt voor kledingwinkels in de binnenstad.
\nDaarnaast is structurele leegstand van winkels en kantoren, vooral op prominente zichtlocaties, een bedreiging voor de aantrekkelijkheid van deze gebieden. Leegstand is ‘besmettelijk’ waardoor het de levensvatbaarheid van nog goed draaiende winkels op lange termijn ook kan aantasten. Daarmee staat ook de leefbaarheid, met name in de wijken, onder druk.
\nOmdat dit probleem in vrijwel heel Zuid-Limburg speelt, hebben alle gemeenten een gezamenlijke aanpak opgesteld. Met deze aanpak willen we een kwalitatief hoogwaardig leef-, werk- en vestigingsklimaat bieden voor nu en in de toekomst. Onderdeel daarvan is het behoud van het voorzieningenaanbod en de leefbaarheid. Dit doen we door de toekomstbestendige hoofdstructuren vast te leggen en te versterken, inclusief de mogelijkheid om kwalitatieve toevoegingen te faciliteren. Verder verdunnen we de bestaande vastgoedvoorraad daar waar sprake is van een overschot en verminderen we stap-voor-stap de ongewenste planvoorraad buiten de hoofdstructuur. Nieuwe initiatieven worden afgestemd met de (sub)regio.
\nRegionale economische visies waaronder de Structuurvisie Ruimtelijke Economie Zuid-Limburg (SVREZL) worden niet ter discussie gesteld en blijven van kracht na vaststelling van de omgevingsvisie. Daarnaast blijven bestaande beleidsvisies van de gemeente en van de stadsregio Parkstad Limburg overeind, net als de uitwerkingen hiervan. Bij de actualisatie van deze visies kunnen mogelijk nieuwe accenten worden gekozen die ook bij de toekomstige actualisatie van de Omgevingsvisie worden meegenomen (en andersom).
\nBehoud van het Euregionale koopicoon Woonboulevard Heerlen Onze Woonboulevard is na 25 jaar nog steeds één van de best draaiende meubelboulevards van Nederland. Het biedt werkgelegenheid aan ongeveer 1.000 mensen en de leegstand is erg laag. In de Structuurvisie Ruimtelijke Economie Zuid-Limburg (SVREZL) is de mogelijkheid opgenomen om onder voorwaarden uitbreiding mogelijk te maken. Uiteraard worden daarbij ook andere factoren, zoals de bereikbaarheid, meegenomen.
\nVitale boodschappencentra in de wijken Voor de leefbaarheid is het van belang dat er voldoende en complete boodschappenvoorzieningen dicht bij de mensen zijn. Er is een duidelijk verschil tussen de behoefte van de drukbezette, mobiele consument en de minder mobiele en oudere inwoner die steeds langer zelfstandig moet blijven wonen. Daarbij komt ook de economische haalbaarheid voor de ondernemers. De marktruimte voor supermarkten is in economische zin oververzadigd, terwijl het aanbod aan boodschappenwinkels in de beleving van de consument alleen maar afneemt. Om een goede balans te vinden in deze lastige spagaat, is in de SVREZL aangewezen welke wijkwinkelcentra in ieder geval tot de hoofdstructuur behoren. Daarnaast moet het overaanbod en de leegstand worden aangepakt.
\nVersterking van de kantorenmarkt Heerlen is onbetwist de belangrijkste kantorenstad binnen de stadsregio Parkstad Limburg. Grote spelers zoals APG, de Brightlands Smart Services Campus, het CBS en de GGD zijn allemaal in en rond het centrum gevestigd. Voor zelfstandige grootschalige kantoren is het centrum volgens consistent beleid de primaire vestigingslocatie. Hier moet dus voldoende courant en gevarieerd kantooraanbod beschikbaar blijven en niet alleen grootschalig maar ook kleinschalig. Ook voor nieuwe en innovatieve kantooractiviteiten moet er ruimte zijn.
\nIn de jaren '90 is er veel grootschalige kantoorruimte bijgebouwd, maar de vraag hiernaar is de afgelopen jaren afgenomen. De gemeente heeft een deel van de overtollige kantoorruimten gesaneerd. Daarnaast zijn er vanuit de eigenaren diverse transformatieverzoeken voor te grote of incourante kantoorgebouwen. Veelal gaat het dan om de transformatie naar woningen.
\nEenandere ontwikkeling is het veranderende rijksbeleid naar ‘Elke Regio telt’. Onderdeel hiervan is de mogelijkheid om rijksdiensten te spreiden over het land. In dat geval kan het zijn dat er nieuwe kantoren naar Heerlen komen, die bij voorkeur, passend binnen het beleid, in en rond het centrum worden gehuisvest.
\nHet kantorenbeleid richt zich op de aanpassing van de kantorenvoorraad met restricties voor nieuwe toevoegingen. Daarbij gaat het om zelfstandige kantoren. Heerlen kent ook (grootschalige) kantoorgebouwen die als nevenfunctie bij bedrijvigheid dienen. Het is belangrijk om in te spelen op de veranderende vraag en om de kwaliteit van kantoorgebouwen te verbeteren.
\nToekomstbestendige bedrijventerreinen Onze bedrijventerreinen zijn, met name door de snelle ontwikkeling van het medtech-cluster op de bedrijventerreinen Avantis, Trilandis en De Beitel, snel volgeraakt. Daarnaast kent Heerlen vele kleine en grote bedrijventerreinen. Deze vormen een belangrijke ruggengraat voor de werkgelegenheid en voorzien in ongeveer 25% van het totale aantal banen. Om voldoende ruimte te houden voor de uitbreiding van zittende bedrijven en vestiging van nieuwe bederijven zetten we vooral in op herstructurering en revitalisering van de bestaande terreinen.
\nDaarnaast is voldoende ruimte nodig voor de transitie van bedrijventerreinen in het kader van circulaire economie en de energietransitie. Denk aan het plaatsen van batterijen, gezamenlijke laadpleinen, het opslaan van circulaire bouwmaterialen enz. De herstructurering en revitalisering van bedrijventerreinen én mogelijke uitbreidingsruimte van bedrijven(terreinen) voeren wij uit aan de hand van een overkoepelende bedrijventerreinenvisie en zogenaamde ontwikkel- en/of gebiedsvisies voor de desbetreffende bedrijventerreinen.
\nDaarnaast werken we samen met de overige Parkstad-gemeenten bij het zoeken naar uitbreidingsruimte. De markt voor bedrijven beperkt zich niet tot één gemeente, maar is meer regionaal van aard. Om die reden wordt er nauw samengewerkt bij de marketing en acquisitie richting bedrijven.
\n5.4.5 Binnenstad, cultuur(historie) en toerisme Inleiding Het is belangrijk om te werken aan één aantrekkelijke regionale binnenstad met Heerlen-Centrum als stedelijke woonkamer, economische motor, cultureel brandpunt en toegangspoort van Parkstad en met uitgebreide regionale voorzieningen. Het aantrekkelijk, bereikbaar en herkenbaar houden van het centrum is essentieel.
\nFiguur 36: Binnenstad, cultuur(historie) en toerisme Impressies van de gemeente Bron: Beeldenbank gemeente Een aantrekkelijke, bereikbare en herkenbare binnenstad We staan voor de uitdaging om het centrum van Heerlen verder te ontwikkelen als centrum van Parkstad, maar in een compacte vorm gegeven de verschillende uitdagingen. Dit kan alleen succesvol gebeuren via een ontwikkelperspectief dat uitgaat van kwaliteiten en door samen te werken met overheden, ondernemers, bewoners en de vastgoedeigenaren en ontwikkelaars zodat ook voor hen nieuw perspectief ontstaat. Daar horen uiteraard ook de culturele partners bij zoals het theater, Poppodium Nieuwe Nor en SCHUNK.
\nWe zorgen dat het vestigingsklimaat van het centrum aantrekkelijk blijft. Het centrum is immers hét visitekaartje en de belangrijkste multifunctionele ontmoetingsplaats. De winkelfunctie voor recreatief winkelen staat onder druk, maar is nog steeds het belangrijkste bezoekmotief. Door andere functies zoals horeca en cultuur te versterken en nieuwe functies zoals onderwijs toe te voegen, ontstaat er een levendigere mix.
\nDaarnaast is het tegengaan van verloedering van leegstaande panden van belang voor het imago van het centrum en het aantrekken van publiek. Door het aantrekken van nieuwe functies, kan de leegstand worden getransformeerd en ontstaat er een nieuwe dynamiek.
\nDe kernkwaliteiten van het centrumgebied, zoals de historische gelaagdheid, de reeks van pleinen en pleintjes en het rijkdom aan contrasten, kunnen nog sterker over het voetlicht worden gebracht. Tegelijkertijd kan nieuwe kwaliteit, zoals groen en het karakter ‘Pionier in stadmaken met lef en durf’ worden toegevoegd.
\nEen goede bereikbaarheid is van belang voor het aantrekken van nieuwe ondernemers, maar ook voor (potentiële) werknemers. Daarnaast is het van belang om de bereikbaarheid van Heerlen als centrumstad voor bezoekers goed te houden.
\nOnderwijs naar de binnenstad Verschillende onderwijsinstellingen hebben serieuze interesse om zich (weer) te vestigen in de binnenstad. Het gaat dan zowel om verschillende scholen voor het voortgezet onderwijs, alsook Zuyd hogeschool en de Open Universiteit. Met de aanwezigheid van leerlingen, studenten en docenten ontstaat er meer levendigheid op straat. Daarnaast krijgt onze jeugd een betere band met de binnenstad, wat op termijn kan bijdragen aan de afweging om in Heerlen te blijven wonen en werken. Deze ontwikkeling is een fundamentele gamechanger voor de gehele binnenstad en zal daarmee een vliegwiel zijn waarmee eerdere en toekomstige investeringen nog beter zullen renderen.
\nDe meest concrete plannen betreffen Zuyd Hogeschool. Een locatie in het hart van het stadscentrum, meer concreet het bouwblok Promenade I, past bij hun visie. Hier wil Zuyd Hogeschool een duurzaam, eigen, nieuw en iconisch gebouw neerzetten; een gebouw dat een vertaalslag vormt van haar onderwijsvisie en aantrekkelijk werkgeverschap. Het bouwblok Promenade I ligt centraal in het centrum, waarmee centrumvoorzieningen in brede zin in de directe nabijheid aanwezig zijn zoals het openbaar vervoersknooppunt, culturele instellingen, horeca en groen- en parkvoorzieningen. De beoogde transformatie van dit naar huisvesting voor de hogeschool met bijbehorende voorzieningen zorgt voor meer levendigheid. Om ervoor te zorgen dat het in de avonden ook levendig is, zijn er plannen voor een andere inrichting. Daarbij hoort ook een commerciële plint met detailhandel, horeca, commerciële dienstverlening, leisure en creativiteit. Verder wordt gedacht aan een betere dooradering van het gebied door middel van nieuwe openbare ruimte. Ook woningen zijn mogelijk in dit bouwblok.
\nZichtbare en beleefbare cultuurhistorie Heerlen is zoals gezegd een gemeente met een rijk verleden. Cultuurhistorische waarden, onder andere van het Romeins-, Middeleeuws- en Mijnverleden, moeten beter beschermd, zichtbaar en beleefbaar worden. Voorbeelden van deze cultuurhistorische waarden zijn archeologie, historische gebouwen, bouwwerken, funerair erfgoed, stedenbouwkundige structuren en landschapsstructuren en -elementen. Maar ook de verhalen van Heerlen (Geschiedenis op straat) gaan we beter vertellen. Cultureel erfgoed speelt een belangrijke rol in het beleven van een stad of regio. Het vormt vaak de bepalende factor in de regionale of lokale identiteit. Dit geldt in de eerste plaats voor de bewoners van het gebied. Zij voelen zich prettiger als de omgeving een eigen DNA heeft.
\nHeel Heerlen graaft ‘Heel Heerlen graaft’, september 2023, is een initiatief van de stad Heerlen in samenwerking met het Thermenmuseum, Constructing The Limes (C-Limes), de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) en de Universtiteit Utrecht. Inwoners kregen de kans om onder leiding van een archeoloog zelf op zoek te gaan naar archeologische resten in hun achtertuin of openbare plaatsen in de stad. Dit pilotproject was een groot succes. Door het stimuleren van dit soort projecten kunnen we het draagvlak van de archeologie in eigen stad vergroten.
\nVanuit economisch perspectief kan cultureel erfgoed beschouwd worden als kapitaalgoed met een potentieel hoge economische waarde. Door het potentieel van de archeologie te gebruiken, willen we de (vrijetijds)economie versterken. Ook de naadloze integratie van landschappelijke en stedelijke kwaliteit vormt de basis voor een toekomstbestendige recreatie en toerisme. Hierbij staan intrinsieke kwaliteit, beleving, verleiding en ondernemerschap voorop.
\nFiguur 37: Zichtbare en beleefbare cultuurhistorie Impressies van de gemeente Bron: Beeldenbank gemeente Herbestemming van monumenten en cultuurhistorisch erfgoed Naast het beschermen van het archeologische en cultuurhistorisch erfgoed is het doel om deze te ontsluiten als bron van het ‘gemeenschappelijke geheugen’. Ook het versterken van de uitstraling van het erfgoed en de omgeving waarin ze zich bevinden is hier onderdeel van. De jaren van krimp hebben ervoor gezorgd dat monumenten of locaties die bescherming verdienen vanwege hun cultuurhistorische belang, zoals kerken, leegstaan. Het herbestemmingsvraagstuk is in Heerlen en de Parkstad regio daarom groter dan elders. De mijnsteenbergen zijn één van de weinig overgebleven elementen uit de mijnbouwtijd en vormen een karakteristieke verbinding met andere mijnbouwgebieden in de Euregio. De steenbergen kunnen nog veel meer ingezet worden als symbool voor een grenzeloze regio (zie ook paragraaf 5.4.). citaat 21 “Leegstand van winkels en verloedering van gevel- en winkelaanzichten moet aangepakt worden. Leegstand is de medeverantwoordelijkheid van bedrijfspandeigenaren en moet tegengegaan worden in samenwerking met de gemeente of initiatiefnemers. Het zou daarnaast verboden moeten zijn om panden met een sfeerbepalend aanzicht te verwaarlozen of lang leeg te laten staan.”
\nTalentontwikkeling voor jong en oud Heerlen wil met het cultuurbeleid cultuur dichter bij de inwoners brengen, erfgoed meer zichtbaar maken, talent ontwikkelen en ruimte bieden voor experiment. Heerlen investeert al jaren in cultuur en cultureel erfgoed en zet daar ook de komende jaren volop op in. De ‘Culturele Agenda 2022-2026’ is daar de uitwerking van. Met ons cultuurbeleid willen we drempels verlagen en zo veel mogelijk inwoners vertrouwd maken met de Heerlense culturele instellingen en met het verhaal van onze stad. We zorgen er, bijvoorbeeld via Rijke Schooldagen, voor dat kinderen hun talenten op het gebied van cultuur, sport of andere thema's kunnen ontdekken en ontwikkelen. Dit doen we door een breed en gevarieerd aanbod aan activiteiten aan te bieden.
\nEen breed en toegankelijk cultuuraanbod citaat 22 “Als ik Heerlen in één woord moet omschrijven, is dat kunst/art. Graffiti wordt hier omgezet naar prachtige kunst en is door de hele stad te vinden. Daarnaast is hier veel oog en steun voor kunstenaars in elke vorm.”
\nEen stevige culturele basisinfrastructuur Heerlen voelt zich ook verantwoordelijk voor het in stand houden van een culturele basisinfrastructuur (culturele instellingen). We willen niet alleen een stad zijn waar cultuur mogelijk wordt gemaakt, maar waar cultuur ook daadwerkelijk gemaakt wordt en talenten ontwikkeld worden. We maken de beweging van een culturele naar een creatieve stad. Daarom zetten we, naast een stevige basisinfrastructuur, in op het versterken van het productieklimaat. Zo bieden we ruimte voor talent en talentontwikkeling en een betere verbinding tussen amateur- en professionele kunsten. De diversiteit van de stad verdient een brede benadering, waarbij amateurkunsten en professionele organisaties elkaar versterken.
\nHeerlen als een volwaardige Euregionale bestemming Leisure is een groeiende economische motor met een ‘toeristisch product’ dat snel in aanzien groeit. Met een grensoverstijgend belang op het snijvlak tussen het Duitse achterland en het klassieke Heuvelland, en met een eigen onderscheidend aanbod zijn er veel kansen voor de toekomst. We positioneren Heerlen en Parkstad als een volwaardige bestemming in Zuid-Limburg.
\nWe versterken de schakels tussen Heerlen en het omliggende Euregionale landschap en maken daarmee de verhalen en toeristisch-recreatieve kernkwaliteiten beter beleefbaar. Deze schakels zijn onder andere de kastelen Hoensbroek, Terworm en Schaesberg, het Imstenraderbos, het groevegebied tussen Palemig - Heksenberg en Park Gravenrode. De schakels vormen in zichzelf (potentieel) aantrekkelijke recreatiegebieden voor de inwoners van de Parkstad, maar trekken ook mensen vanuit de Euregio. Hiermee verbinden we de vrijetijdseconomie aan de kwaliteit van het Zuid-Limburgse en Euregionale landschap en dragen vanuit de vrijetijdseconomie bij aan het bewaken en verhogen van de kwaliteit van het landschap. We brengen daarnaast ook een betere balans aan tussen de vraag naar en het aanbod van verblijfsaccommodaties, zowel kwalitatief als kwantitatief.
\nBranding en citymarketing Op het gebied van branding en citymarketing kan onder meer de cultuursector flink versterkt worden. Evenementen worden steeds meer vormgegeven als commercieel marktsegment en hierop moet worden ingespeeld met een onderscheidend aanbod, zodat er economisch van geprofiteerd kan (blijven) worden. Om die reden moet het culturele profiel beter worden verwerkt in de evenementen en evenementen moeten onderling beter worden afgestemd.
\n5.5 Omgevingsvisiekaart In de paragrafen hiervoor zijn de ambities en gewenste ontwikkelingen voor de gemeente Heerlen toegelicht in tekst, beeld en kaartmateriaal. Hieruit hebben we de belangrijkste ontwikkelingen vertaald naar de omgevingsvisiekaart die hieronder te zien is. Deze kaart moet worden gezien als visiekaart en niet als bestemmingsplankaart (of omgevings-plankaart). Een omgevingsvisie is namelijk niet juridisch bindend voor de burger en heeft daarom geen harde begrenzingen. Wel laat de kaart goed zien wat onze ambities zijn voor het behoud en de ontwikkeling van de gemeente Heerlen.
\nFiguur 38: Omgevingsvisie kaart Bron: KuiperCompagnons Figuur 39: Omgevingsvisiekaart Legenda Bron: KuiperCompagnons 6 Werken in de beleidscyclus 6.1 Inleiding In dit hoofdstuk beschrijven we hoe we de visie willen operationaliseren. Als gemeente staan we hiervoor niet alleen zelf ‘aan de lat’. Samen met onze inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en partners gaan we aan de slag om de omgevingsvisie Heerlen uit te voeren. Hierom beschrijven we in sommige gevallen ook wat er moet gebeuren om een project of ontwikkeling van de grond te krijgen, zodat dit betrokken kan worden in gesprekken over initiatieven.
\nIn dit hoofdstuk beschrijven we verder de doorwerking van de omgevingsvisie in de andere Omgevingswet-instrumenten. Daarnaast geven we aan hoe we als gemeente de uitvoering van onze gestelde ambities in de visie gaan monitoren en hoe we omgaan met het actualiseren van de visie.
\n6.2 Sturingsfilosofie Het uitgangspunt van de Omgevingswet is ontwikkelingen mogelijk maken en tegelijkertijd de kwaliteit van de leefomgeving waarborgen. Met de omgevingsvisie laten we inhoudelijk op hoofdlijnen zien hoe we in Heerlen initiatieven willen ondersteunen waarmee tegelijkertijd een bijdrage wordt geleverd aan de kwaliteit van de leefomgeving. Met deze visie als onderlegger gaan we daar de komende tijd concreet mee aan de slag. De concrete uitwerking van de omgevingsvisie hangt ook af van de rol die de gemeente aanneemt. We hebben als overheid diverse rollen en sturingsfilosofieën tot onze beschikking.
\nRollen Er zijn vier benaderingen van sturing. In elk van de vier benaderingen gaat het om overheidssturing, in die zin dat de overheid doelen formuleert en die probeert te realiseren in interactie met de omgeving. De aanduidingen in de kwadranten geven accenten aan in de rolopvatting en geen scheidingen. Zo wil de ‘Netwerkende Overheid’ óók prestaties leveren en ook zorgvuldig en duidelijk de kaders stellen net als de ‘Rechtmatige Overheid’.
\nFiguur 40: Vier benaderingen overheidssturing Perspectieven op overheidssturing Bron: gebaseerd kwadrantenmodel Nederlandse school voor openbaar bestuur. Zie voor meer informatie: Sedimentatie in sturing (Van der Steen et al 2015).
\nWe hebben als gemeente hoge ambities om de democratie van onderaf beter te faciliteren, meer gebiedsgericht en van buiten naar binnen te werken. Dit past goed bij de geest van de Omgevingswet. Deze visie sluit goed aan bij de 'netwerkende' en 'responsieve' overheid. Hierbij staat 'van buiten naar binnen werken' centraal en draagt de samenleving initiatieven aan. Dat is voor ons een belangrijke leidraad. We zetten daarom in op alliantievorming, het zoeken naar partners om gezamenlijke doelen of belangen te behalen. Dit doen we met een relatiegerichte houding en we moedigen actief burgerschap aan. De ontwikkeling naar een meer netwerkende en responsieve overheid is ook een organisatorische opgave.
\nDit neemt niet weg dat het belangrijk is te benoemen dat we op verschillende thema's en/of gebieden verschillende sturingsfilosofieën nodig zullen hebben om het gewenste resultaat te behalen. Op onderdelen zal er dus een andere sturingsfilosofie gekozen kunnen worden. We werken dit verder uit bij concrete projecten.
\nDe sturingsfilosofie gaat overigens niet alleen over de rolneming van de gemeente ten opzichte van de samenleving maar ook over de rolneming van de raad ten opzichte van het college. In Heerlen vinden we het belangrijk dat de raad na vaststelling nauw betrokken blijft bij de uitvoering van de visie.
\n6.3 Operationalisering in Omgevingswetinstrumenten Relatie met ow-instrumenten De Omgevingswet voorziet in een zestal Omgevingswet-instrumenten waarvan de omgevingsvisie, het omgevingsplan en de omgevingsprogramma’s de belangrijkste beleidsmatige instrumenten zijn. De omgevingsvisie heeft een duidelijke relatie met de overige Omgevingswet-instrumenten.
\nDe Omgevingswet gaat namelijk uit van beleidsontwikkeling op basis van de beleidscyclus. De verschillende instrumenten worden in samenhang ontwikkeld en actief gemonitord en aangescherpt. De omgevingsvisie vormt de eerste stap in deze cyclus en is een dynamisch document dat we als gemeente samen met betrokkenen blijven aanscherpen.
\nFiguur 41: Sturingsfilosofie Perspectieven op overheidssturing.
\nBron: gebaseerd kwadrantenmodel Nederlandse school voor openbaar bestuur. Van der Steen et al 2015 Omgevingsplan Belangrijk is de bepaling in de Omgevingswet dat een gemeente één omgevingsplan kent. Dit betekent in principe dat het systeem zoals we dat nu kennen, verschillende bestemmingsplannen voor het stedelijk- en het buitengebied, niet meer aan de orde zal zijn. Ook alle onderdelen uit de verordeningen die betrekking hebben op de fysieke leefomgeving, moeten in het omgevingsplan worden opgenomen. Het omgevingsplan is het enige kerninstrument uit de Omgevingswet dat de burger, bedrijven, andere overheden en de gemeente bindt. De omgevingsvisie is zelfbindend: ze bindt alleen het bestuursorgaan (bevoegd gezag) dat het document heeft vastgesteld. De omgevingsvisie wordt zodanig opgesteld dat de stap naar het omgevingsplan beleidsmatig relatief eenvoudig is te maken. We hebben namelijk in deze omgevingsvisie al de kernkwaliteiten en beleidsprioriteiten van Heerlen als geheel - en per deelgebied - opgenomen die in het omgevingsplan verder uitgewerkt kan worden. Het doel is dat in het omgevingsplan een deel van de verzoeken snel kan worden afgedaan en dat voor een deel een nadere afweging nodig is. Als een initiatief niet blijkt te passen in het omgevingsplan, dan kan hiervan afgeweken worden en kunnen we terugvallen op de omgevingsvisie. Hiervoor zal het integrale inspiratie- en afwegingskader in deze paragraaf worden opgenomen. Dit is het kwalitatieve kader waarmee de gemeenteraad de beoordeling van initiatieven in vertrouwen loslaat aan het college van burgemeester en wethouders.
\nOmgevingsprogramma De omgevingsvisie stelt ambities voor de toekomst en formuleert hiervoor het strategisch beleid aan de hand van kaders en richtlijnen. Gewenste verdere uitwerking van het strategisch beleid kan op tactisch/ operationeel niveau plaatsvinden via het (vrijwillige/onverplichte) programma-instrument. De integrale afweging vindt op hoofdlijnen plaats in de omgevingsvisie, in de programma’s wordt daarop voortgeborduurd en worden de lijnen voor de uitvoering uitgezet. Het omgevingsprogramma is een flexibel instrument dat de gemeente kan toepassen in verschillende fasen van de beleidscyclus. Een programma heeft verschillende kenmerken en is zelfbindend. Het wordt vastgesteld door het college. Deze kunnen gebiedsgericht of thematisch van aard zijn. Momenteel beoogt de gemeente te werken aan de volgende programma’s: a.
\nWarmteprogramma. Het is verplicht een dergelijk programma te maken. In de praktijk gaat het om de uitbreiding van de Transitievisie Warmte (TVW) met een aantal wettelijk omschreven onderdelen.De huidige vastgestelde TVW 2.0 is conform de uitgangspunten van een warmteprogramma vastgesteld en mag worden gehanteerd als warmteprogramma onder de Omgevingswet. b.
\nProgramma Geluid: De agglomeratie Heerlen/Kerkrade is aangewezen als agglomeratie als bedoeld in Omgevingsregeling. Dit betekent dat de gemeente Heerlen een geluidprogramma moet maken. In de praktijk komt dit erop neer dat het actieplan geluid als programma in de zin van de Omgevingswet moet worden vastgesteld. Het actieplan Geluid is vastgesteld op 9 juli 2024 en vormt een aanvullend toetsingskader voor het omgevingsplan opgenomen met het doel om verslechtering van het woon -en leefklimaat te voorkomen. c.
\nProgramma Energie-infrastructuur d.
\nProgramma Hittebestendigheid en droogte Omgevingswaarden De Omgevingswet biedt de mogelijkheid om in het omgevingsplan voor de gehele gemeente omgevingswaarden vast te leggen. Bijvoorbeeld ten aanzien van de uitstoot van schadelijke stoffen, de productie van geluid of andere vormen van hinder of mogelijke overlast. In dat geval is ook een programma verplicht. In dat geval ligt het voor de hand dit in de omgevingsvisie al aan te geven. Vooralsnog zien wij echter geen noodzaak om omgevingswaarden te stellen. Mocht in de toekomst blijken dat bepaalde ‘doelen’ niet worden gehaald dan kunnen we alsnog overwegen om in het omgevingsplan omgevingswaarden vast te stellen en deze te koppelen aan een programma. Dit is ook een aspect wat aan bod komt bij de monitoring en evaluatie van deze eerste omgevingsvisie.
\nUitzondering op de regel dat we geen omgevingswaarden stellen, zijn de geluidproductieplafonds (gpp) in elk geval voor industrieterreinen in het actieplan/programma geluid. Die gpp’s zijn te beschouwen als omgevingswaarden, die in het omgevingsplan van Heerlen moeten landen.
\nUitvoeringsprogramma De omgevingsvisie gaat uit van realisatie van initiatieven door eenieder die in de gemeente Heerlen woont, werkt of recreëert of er op een andere manier bij betrokken is. Als gemeente stimuleren en ondersteunen (leveren van kennis, zorgen voor verbinding) we initiatieven die bijdragen aan de beleidskeuzes per thema en gebiedsprioriteiten in deze omgevingsvisie. De gezamenlijk gestelde waarden zijn de basis geweest voor het beschrijven van de beleidsdoelstellingen uit deze visie en voor het formuleren van gebiedsgerichte uitgangspunten. In de uitvoering geven we daadwerkelijk vorm aan de gestelde ambities in de praktijk. Naar wens vindt de uitwerking plaats in thematische of gebiedsgerichte omgevingsprogramma’s (programma’s in de zin van de Omgevingswet).
\nInspiratie- en afwegingskader De omgevingsvisie wordt uitgevoerd door het opstellen van het omgevingsplan en programma’s, maar is op zichzelf ook een instrument voor het toetsen van nieuwe ontwikkelingen. Hierbij hanteren we als gemeente de ‘Ja, mits - benadering’ uit de Omgevingswet. Het is van belang daarbij de balans tussen borgen van kwaliteiten en ruimte bieden voor ontwikkelingen inzichtelijk te maken. De volgende beginselen uit de Omgevingswet en afwegingsprincipes uit de NOVI zijn nuttige algemene kaders.
\nMilieubeginselen Omgevingswet en Afwegingsprincipes NOVI:
\nHet voorzorgsbeginsel;
\nHet beginsel van preventief handelen;
\nHet beginsel dat milieuaantastingen bij voorrang aan de bron bestreden moeten worden;
\nHet beginsel dat de vervuiler betaalt;
\nCombinaties van functies gaan voor enkelvoudige functies;
\nKenmerken en identiteit van een gebied staan centraal en;
\nAfwenteling op volgende generaties wordt voorkomen.
\nAanvullend op deze algemene kaders bieden het integrale afwegingskader en de afwegingskaders voor de deelgebieden uit de omgevingsvisie inhoudelijke en gebiedsgerichte richting voor initiatieven. Richting voor de nadere uitwerking in programma’s en het omgevingsplan alsmede een toetsing van de wenselijkheid van een nieuwe ontwikkeling.
\n6.4 Lokale en (eu)regionale samenwerking De ontwikkelingen in Heerlen staan natuurlijk niet op zichzelf. Ook in de regio vinden allerlei ontwikkelingen plaats die van invloed kunnen zijn op onze gemeente. Daarom hebben we actief contact met buurgemeenten, Aken, Parkstad, Zuid-Limburg, de provincie Limburg en ketenpartners en nemen we deel aan verschillende regionale samenwerkingsverbanden. In hoofdstuk 2 is gereflecteerd op een aantal belangrijke regionale visies van onze partners. Samen met die partners blijven we werk maken van belangrijke regionale opgaven. Alle aangrenzende gemeenten waren uitgenodigd om deel te nemen aan ketenpartnersessies tijdens de totstandkoming van deze omgevingsvisie. Daarnaast hebben ze allemaal een uitnodiging gekregen om te reageren op de omgevingsvisie tijdens de inzageperiode.
\n6.5 Grond en financiën Financiële uitvoerbaarheid De gemeente Heerlen heeft in de omgevingsvisie ambities en opgaven opgenomen waarvoor investeringen nodig zijn. De financiële uitvoerbaarheid hiervan is dynamisch en voortdurend aan verandering onderhevig. Enerzijds is dit omdat nog niet alle ambities zijn uitgewerkt. Anderzijds is dit het geval, omdat er in de loop der tijd vaak ook projecten afvallen en/of nieuwe projecten bijkomen. Ook de daadwerkelijke kosten en opbrengsten van projecten kunnen veranderen op basis van prijsontwikkelingen en aangescherpte eisen en regelgeving. Het is dan ook belangrijk om de financiële uitvoerbaarheid - op basis van dit soort nieuwe inzichten en projecten - periodiek te evalueren, te actualiseren en waar nodig bij te stellen. Op projectniveau maakt de financiële uitvoerbaarheid deel uit van het omgevingsplan.
\nKostenverhaal en verevening De gemeente zal als trekker van de in deze omgevingsvisie genoemde opgaven (een deel zal door andere partijen worden uitgevoerd) delen hiervan bekostigen. Ontwikkelaars van bouwlocaties hebben echter ook profijt van die investeringen. Hieronder staat beschreven hoe het kostenverhaal in de Omgevingswet is geregeld.
\nKostenverhaal in de Omgevingswet Wetgeving rondom kostenverhaal en verevening staat in de aanvullingswet Grondeigendom die is opgenomen in de Omgevingswet. Met de Aanvullingswet grondeigendom wil de wetgever het instrumentarium voor faciliterend grondbeleid verbeteren en meer rekening houden met de diverse ontwikkelopgaves waarin het eindbeeld onzeker is, waaronder organische gebiedsontwikkeling. Het instrumentarium bestaat twee hoofdgroepen, elk verdeeld naar twee subgroepen:
\nRegulier kostenverhaal (wettelijke plicht om dit toe te passen):
\nBij integrale ontwikkeling;
\nBij organische ontwikkeling.
\nKostenverhaal van financiële bijdragen (wettelijke bevoegdheid om dit toe te passen):
\nBij integrale ontwikkeling;
\nBij organische ontwikkeling.
\nVoor de beide hoofdgroepen geldt ook nog dat het zowel privaat- als publiekrechtelijk toegepast kan worden.
\nIndien de gemeente straks wenst te beschikken over de publiekrechtelijke mogelijkheid voor kostenverhaal voor financiële bijdragen, dan is de reikwijdte beperkt tot de limitatieve categorieënlijst uit de Algemene Maatregel van Bestuur ‘Financiële bijdragen’. De financiële bijdragen kunnen gevraagd worden voor ontwikkelingen als kwalitatieve verbeteringen van landschap, natuur, water of de stikstofbalans, de aanleg of aanpassingen van infrastructuur en daartoe benodigde voorzieningen. Anterieur kunnen ook andere bijdragen worden gevraagd. In beide gevallen moet de functionele samenhang van de projecten waarvan een bijdrage wordt gevraagd en de projecten waarvoor een bijdrage wordt gevraagd onderbouwd worden in de omgevingsvisie of in een programma.
\nDe gemeente Heerlen heeft ervoor gekozen de onderbouwing in een afzonderlijk, nog op te stellen, ‘programma kostenverhaal’ op te nemen.
\nWet voorkeursrecht gemeenten Voor Promenade I heeft een aanwijzing op basis van de Wet voorkeursrecht gemeenten plaatsgevonden op 27 september 2022. Het gebied Wet voorkeursrecht gemeenten is opgenomen in de afbeelding op de volgende pagina (figuur 15). De beoogde transformatie van PromVoor Promenade I heeft een aanwijzing op basis van de Wet voorkeursrecht gemeenten plaatsgevonden op 27 september 2022. De uitwerking van de beleidsuitgangspunten uit deze omgevingsvisie voor dit plangebied in een programma zal in de loop van 2025 plaatsvinden. Daarbij wordt ernaar gestreefd een programma uiterlijk op 21 december 2025 vast te stellen, zodat voorzetting grondslag voor het voorkeursrecht na vaststelling van het programma tot op het moment van aanpassing van het omgevingsplan voor dit plangebied (gedurende opnieuw een termijn van maximaal 3 jaar) is gewaarborgd.
\nFiguur 42: Grond en financiën Kaart Promenade I wet voorkeursrecht gemeenten Bron: Gegevenshuis, 2022 6.6 Een levend document Handhaving Handhaving is onderdeel van de beleidscyclus. Het staat in het kwadrant linksboven samen met evaluatie en monitoring. Handhaving zorgt ervoor dat illegale activiteiten worden opgespoord en worden tenietgedaan. Zonder handhaving is een omgevingsplan een papieren tijger. Illegale praktijken leiden tot rechtsongelijkheid en kunnen de achteruitgang van de kwaliteit van een gebied bespoedigen. Dit is in sommige delen van Heerlen extra relevant. Het is daarom belangrijk genoeg middelen voor handhaving te reserveren. Bovendien is het belangrijk om bij het opstellen van regels in het omgevingsplan na te gaan of die regels handhaafbaar zijn. Als dit niet het geval is moet de vraag worden gesteld of die regels dan moeten worden opgenomen. Wellicht zijn er andere middelen (subsidie, educatie) om hetzelfde te bereiken.
\nMonitoring en evaluatie Met de omgevingsvisie hebben we als gemeente een koers en een integraal afwegingskader voor de inrichting van onze fysieke leefomgeving. We beschouwen de omgevingsvisie, en in het verlengende daarvan alle Omgevingswetinstrumenten, als levende documenten. De wereld verandert continu en daarom moeten we dus ook regelmatig onze instrumenten herijken. Liggen we nog op koers, zijn er nieuwe ontwikkelingen waar we rekening mee moeten houden, halen we onze ambities wel met onze huidige aanpak? Met een monitoringssysteem houden we als gemeente zicht op de voortgang van onze koers. Het gebruikmaken van meetbare indicatoren is een logische stap bij de verdere aanscherping van de omgevingsvisie.
\nEr is geen wettelijke actualiseringstermijn meer zoals dat bij de structuurvisie en bestemmingsplannen wel altijd het geval was. Op enig moment zullen we tot de conclusie komen dat een bepaald thema toch nog onvoldoende is uitgewerkt of dat de situatie voor een gebied dusdanig is veranderd dat herziening van de visie nodig is. We kiezen als gemeente voor een actualiseringscyclus van eens per raadscyclus om de omgevingsvisie voldoende scherp en bij de tijd te houden. Op termijn bekijken we of dit een passende frequentie is.
\nOmgevingsvisie 2.0 In de periode tussen het opstellen van de ontwerpomgevingsvisie 1.0 en het vaststellen van de omgevingsvisie 1.0 is nieuw sectoraal beleid ontwikkeld. Een deel hiervan is recent vastgesteld of wordt binnenkort vastgesteld. Bij de actualisatie van de omgevingsvisie wordt dit sectorale beleid opgenomen in de omgevingsvisie 2.0. Het gaat in elk geval om de volgende stukken:
\nVisie- en ambitiedocument ‘Nieuwe Heerlens Woonfundament’ (vastgesteld op 29-01-2025);
\nToekomstvisie wonen, welzijn en zorg Parkstad Limburg (vastgesteld op 26-02-2025);
\nGebiedsperspectief en uitvoeringsprogramma Hoensbroek-Centrum (vastgesteld op 26-03-2025);
\nNota Grond- en Vastgoedbeleid 2025 (vastgesteld op 26-03-2025);
\nBedrijventerreinvisie Heerlen inclusief uitvoeringsprogramma (vastgesteld op 16-04-2025);
\nHeerlens ouderen akkoord – 2025-2030 (vastgesteld op 25-06-2025);
\nRegionaal gezondheidsbeleid 2025-2030 ‘Gezondheid nu, voor later!’ (vastgesteld op 24-09-2025); de aanvraag Wet bijzondere maatregelen grootstedelijke problematiek (akkoord bevonden door de gemeenteraad op 24-09-2025).
\nBijlage II Bijlage 1 Regionaal Afstemmingskader Parkstad 1.1 Uitsnede Regionaal Afstemmingskader Parkstad Uitsnede Regionaal Afstemmingskader Parkstad Figuur 43: Afstemmingskader Parkstad Regionaal Afstemmingskader Parkstad Bron: KuiperCompagnons 2 Participatieverslag 2.1 Participatietraject Omgevingsvisie gemeente Heerlen Uitkomsten van het participatietraject voor de Omgevingsvisie van gemeente Heerlen Figuur 44: Participatieverslag Participatietraject omgevingsvisie gemeente Heerlen Bron: Verslaglegging participatie Publicatiedatum: 26 september 2023 2.2 Inhoudsopgave 1. Inleiding2. Samenvatting resultaten participatietraject 3. Visualisatie van ideeën en wensen van bewoners voor de toekomst van Heerlen 4. Overzicht van belangrijke thema’s voor de toekomst van Heerlen volgens professionals5. Zes belangrijke kernthema’s voor de toekomt van Heerlen Zorgen van nu, kansen voor de toekomst Basis op orde: Heerlen als schone en goed onderhouden stad Nieuwe verbindingen Een groen Heerlen met volop recreatieve mogelijkheden Verkleinen van achterstanden Meer voorzieningen voor de jeugd 2.3 Inleiding De gemeente Heerlen stelt samen met inwoners, ondernemers en organisaties in de stad een Omgevingsvisie op. Dat is een visie over wat voor stad Heerlen in de toekomst wil zijn. Om te achterhalen wat belangrijke aandachtspunten zijn, heeft de gemeente Heerlen aan inwoners, ondernemers en organisaties (belanghebbenden) om hun mening gevraagd.
\nWaar moet de gemeente Heerlen de komende jaren aan werken? Wat moet er veranderen in wijken en de gemeente Heerlen als geheel?
\nDe gemeente heeft voor dit participatietraject verschillende activiteiten georganiseerd waar mensen hun wensen en ideeën konden delen:
\nOnline vragenlijst (29 maart tot 14 april 2023) Via deze weg hebben meer dan 2.600 inwoners hun reactie achtergelaten.
\nGesprekken op straat (6 februari 2023) We hebben 17 bewoners op straat gesproken. Van deze gesprekken is een video gemaakt.
\nStakeholderbijeenkomst (20 april 2023) Op de bijeenkomst waren 37 professionals en ondernemers werkzaam in Heerlen aanwezig, van 29 verschillende organisaties en bedrijven.
\nBewonersbijeenkomsten (25 mei, 1 juni, 8 juni, 15 juni 2023) Er hebben vier gesprekken in verschillende stadsdelen plaatsgevonden, waaraan 51 bewoners hebben deelgenomen.
\nAlle verslagen van de bijeenkomsten, de uitkomsten van de online vragenlijst en de video van de gesprekken op straat zijn te bekijken op www.heerlen.nl/omgevingsvisie.
\nVia de Stadskrant, de webpagina (www.heerlen.nl/omgevingsvisie) en sociale media hield de gemeente Heerlen belanghebbenden op de hoogte van hun mogelijkheden om mee te denken.
\nOverzicht van wensen en ideeën In dit document zijn de wensen en ideeën van inwoners, ondernemers en belanghebbenden verzameld. Hun input is zo mogelijk gevisualiseerd. Daarnaast zijn er uit een uitgebreide analyse van alle input, 6 thema’s gekomen die belangrijk zijn voor de toekomst van Heerlen. Dit is voor de gemeente belangrijke inbreng bij het opstellen van de Omgevingsvisie.
\n2.4 Samenvatting resultaten participatietraject Het participatietraject voor de Omgevingsvisie van Heerlen heeft mooie inzichten en ideeën opgeleverd. Meer dan 2.600 inwoners, ondernemers en belanghebbenden die betrokken zijn bij hun stad, hebben hieraan meegewerkt. Er zijn zes kernthema's geïdentificeerd die volgens inwoners, ondernemers en belanghebbenden van belang zijn voor de toekomst van Heerlen.
\nHet eerste thema, ‘Zorgen van nu, kansen voor de toekomst’, legt de nadruk op het aanpakken van de huidige uitdagingen van Heerlen als vertrekpunt voor verbetering. Deze problemen, zoals rommel op straat, leegstand, gebrek aan betaalbare woningen, sociaal-economische verschillen en gevoelens van onveiligheid, worden gezien als kansen om de stad positief te veranderen en de basis te leggen voor een betere toekomst.
\nHet tweede thema, ‘Basis op orde: Heerlen als schone en goed onderhouden stad’, stelt voor om concrete verbeteringen aan te brengen die de leefbaarheid van Heerlen vergroten. Denk aan het opknappen van woningen, aanspreken van verhuurders en woningcorporaties om verantwoordelijkheid te nemen voor onderhoud en aanpakken van afvalproblemen. De focus ligt op praktische en directe verbeteringen die het dagelijkse leven van bewoners positief beïnvloeden.
\nHet derde thema, ‘Nieuwe verbindingen’, draait om het creëren van verbindingen binnen en buiten Heerlen die de stad vooruit kunnen brengen. Zoals betere verbindingen tussen wijken, groene boulevards die verschillende gebieden verbinden, verbeterd openbaar vervoer en nieuwe soorten verenigingen die sociale cohesie bevorderen. Hierbij wordt de geschiedenis van Heerlen ingezet om een brug te slaan tussen het verleden en de toekomst (vooruit, met de kennis van toen). ‘Een groen Heerlen met volop recreatieve mogelijkheden’ , het vierde thema, streeft naar het behoud en de uitbreiding van het groen in Heerlen. Dit omvat het creëren van groene boulevards en recreatieve ruimtes, zoals de wens om de Sibelcogroeve te benutten als recreatieplas en het stimuleren van bewoners om groenvoorzieningen te initiëren en te onderhouden.
\nHet vijfde thema, ‘Verkleinen van achterstanden’, benadrukt het verminderen van sociaaleconomische verschillen in de stad. Ideeën om dit aan te pakken zijn het vergroten en verstevigen van verbindingen binnen en tussen wijken, een betere spreiding van de bevolking over verschillende gebieden, inzet van buurtvaders en -moeders, en het bevorderen van werkgelegenheid en vakopleidingen.
\nTot slot vraagt het zesde thema, ‘Meer voorzieningen voor de jeugd’, om voldoende en passende voorzieningen voor kinderen en jongeren om hun binding met Heerlen te versterken. Voorbeelden zijn speelvoorzieningen, opleidings- en werkgelegenheidskansen voor jongeren, en het actief betrekken van jongeren bij het creëren van gewenste voorzieningen.
\nFiguur 45: Samenvatten resultaten participatietraject Samenvatting participatietraject Bron: Verslaglegging participatie 2.5 Visualisatie van ideeën en wensen van bewoners voor de toekomst van Heerlen In de afbeelding op de volgende pagina zijn de wensen en ideeën over de toekomst van Heerlen van bewoners die aanwezig waren bij de 4 buurtbijeenkomsten in Hoensbroek, Heerlerheide, Heerlen-Zuid en Heerlen-Centrum samengevat. De ideeën en wensen komen voort uit de drie overkoepelende thema’s die belangrijk zijn voor de Omgevingsvisie en centraal stonden tijdens de bijeenkomsten. Deze thema’s zijn: Economie & Mobiliteit, Leefbaarheid & Gezondheid, Natuur & Cultuur. De lengte van de staven geven weer hoe belangrijk de deelnemers ieder onderwerp vonden: hoe langer de staaf, hoe belangrijker het onderwerp.
\nFiguur 46: Visualisatie Wensen en ideeën over de toekomst van Heerlen van de bewoners Bron: KuiperCompagnons 2.6 Overzicht van belangrijke thema’s voor de toekomst van Heerlen volgens professionals Uit de bijeenkomst met professionals (stakeholders) die werkzaam zijn in Heerlen kwamen 7 thema’s die volgens de aanwezigen belangrijk zijn voor de toekomst van Heerlen. Per thema zijn toekomstwensen geformuleerd voor Heerlen in 2050. Hieronder is een overzicht van deze thema’s en bijbehorende toekomstwensen opgenomen.
\nIn 2050 is er in Heerlen nog meer ruimte voor bewonersparticipatie en het stimuleren hiervan.
\nIn 2050 is Heerlen een stad waarin veel geïnvesteerd is en nog steeds wordt.
\nIn 2050 is Heerlen een stad die voorbij grenzen gaat met veel (inter)nationale connecties en verbindingen in de regio.
\nIn 2050 is Heerlen een aantrekkelijke stad voor ondernemers om te vestigen.
\nIn 2050 zijn bodem en water leidend, zodat er klimaatadaptief wordt gehandeld in Heerlen.
\nIn 2050 is er in Heerlen overal groen dichtbij huis. Niet alleen om de stad klimaatbestendig in te richten, maar ook om ontmoeting te stimuleren.
\n2.7 Zes belangrijke kernthema’s voor de toekomst van Heerlen We hebben goed geluisterd naar bewoners, ondernemers en professionals. Als het aan hen ligt, moet er bij het maken van plannen voor de toekomst van Heerlen aandacht worden besteed aan de volgende zes thema’s:
\nZorgen van nu, kansen voor de toekomst Basis op orde: Heerlen als schone en goed onderhouden stad Nieuwe verbindingen Een groen Heerlen met volop recreatieve mogelijkheden Verkleinen van achterstanden Meer voorzieningen voor de jeugd Zorgen van nu, kansen voor de toekomst Je kunt het niet over de toekomst van Heerlen hebben, zonder de problemen van nu te negeren. Tijdens het gehele participatietraject werd vaak benadrukt dat Heerlen voor een paar grote uitdagingen staat, die op korte termijn moeten worden aangepakt. De zorgen die nu spelen, kunnen worden gezien als vertrekpunt voor verbetering. Oftewel: kansen voor de toekomst.
\nDe zorgen van nu zijn:
\nRommel op straat en verloedering;
\nLeegstand en te weinig winkelaanbod;
\nSociaal economische achterstanden tussen mensen en wijken;
\nGevoel van onveiligheid;
\nGebrek aan voorzieningen. Het gevoel dat er te weinig is in Heerlen;
\nMensen zitten vast in de problemen van nu en daardoor is het moeilijk om over de toekomst na te denken;
\nAlgehele ontevredenheid;
\nSpanning tussen schaamte en trots als het om Heerlen gaat. Schaamte om de grote uitdagingen waar Heerlen voor staat en trots op het unieke karakter en de rijke historie van Heerlen. citaat 23 Citaat van een bewoner uit Hoensbroek Bron: Verslaglegging participatie Basis op orde: Heerlen als schone en goed onderhouden stad Het aanpakken van de zorgen die leven onder bewoners van Heerlen zijn de verbeteringen waar bewoners, ondernemers en professionals naar verlangen. Onderstaande verbeterpunten zijn geen grote dromen, maar verbeteringen (quick wins) die ervoor zorgen dat de leefbaarheid van Heerlen vergroot wordt.
\nHeerlen kan een schone en goed onderhouden stad worden, door:
\nWoningen op te knappen en verhuurders en woningcorporaties aan te spreken op hun verantwoordelijkheid om woningen te onderhouden;
\nGeen afval en rommel in wijken en de natuur;
\nOnderhoud van de openbare leefomgeving;
\nAanpakken van veiligheid en armoede, bijvoorbeeld door het inzetten van buurtvaders of -moeders. citaat 24 Citaat van een bewoner uit Heerlerheide Bron: Verslaglegging participatie Nieuwe verbindingen Op bijeenkomsten en in gesprekken op straat ging het vaak over verbindingen. Verbindingen binnen Heerlen op bijvoorbeeld sociaaleconomisch vlak, maar ook verbindingen tussen Heerlen en de regio. Verbindingen die Heerlen vooruit brengen. In de toekomst zien bewoners, ondernemers en professionals Heerlen als een verbonden stad.
\nToekomstige nieuwe of betere verbindingen voor Heerlen zijn:
\nVerbindingen tussen wijken waardoor er één Heerlen ontstaat. Dit vraagt om een betere verbinding tussen Heerlen Noord en Zuid en het gevoel dat Heerlen meer is dan alleen het centrum;
\nEen groene strook door heel Heerlen heen biedt kansen om verschillende wijken te verbinden. Deze groene strook zou huidige groene gebieden in Heerlen kunnen verbinden. Als een soort groene boulevard door heel Heerlen heen;
\nGoed en betaalbaar openbaar vervoer en deelmobiliteit zorgen ervoor dat bewoners van Heerlen zich makkelijk kunnen verplaatsen binnen Heerlen. Ook als dit niet vanzelfsprekend voor hen is, doordat ze bijvoorbeeld niet zo veel geld hebben;
\nVerbindingen binnen de regio: een goede verbinding met het openbaar vervoer tussen Heerlen, Maastricht en Sittard én een goede verbinding tussen Heerlen en Duitsland (Euregio);
\nNieuwe soort verenigingen kunnen voor sociale cohesie zorgen. In het verleden was het verenigingsleven heel belangrijk voor Heerlen. ‘Nieuwe soort’ verenigingen kunnen ook in deze tijd voor saamhorigheid en verbondenheid zorgen. Denk aan een vereniging waar kan worden gegamed of waar je leert om DJ te worden;
\nVerbinding tussen de geschiedenis van Heerlen en het heden is belangrijk. Veel bewoners zijn trots op de geschiedenis van Heerlen als mijnstad en ook op het Romeinse verleden. Bewustzijn van de geschiedenis is voor veel mensen een bron van trots. De uitdaging is om niet te blijven hangen in het verleden, maar een doorvertaling te maken van de geschiedenis naar het heden. Om Heerlen verder te brengen. citaat 25 Citaat van een bewoner uit Heerlerheide Bron: Verslaglegging participatie Een groen Heerlen met volop recreatieve mogelijkheden Heerlen is al erg groen. Dit groene karakter kan in de toekomst worden uitgebreid, benadrukt en beter onderhouden. Het groene karakter van Heerlen is een bron van trots en waardering onder Heerlenaren. In de toekomst is Heerlen nóg groener en biedt Heerlen ruimte aan allerlei verschillende recreatiemogelijkheden.
\nGroene en recreatieve kansen voor Heerlen:
\nGroene boulevard/strook/slinger door heel Heerlen vanuit het stationsgebied, die wandel- en fietsroutes verbindt;
\nSibelcogroeve als recreatieplas;
\nUrban omgeving gebruiken als recreatieplekken en het urban karakter van Heerlen omarmen;
\nEigen initiatief stimuleren van bewoners en verenigingen voor het initiëren van groenvoorzieningen en het onderhouden ervan. citaat 26 Citaat van een bewoner uit Heerlen Centrum Bron: Verslaglegging participatie Verkleinen van achterstanden Tijdens alle participatiebijeenkomsten werd door bewoners, ondernemers en professionals benadrukt dat de sociaal economische verschillen in Heerlen groot zijn. In de toekomst willen zij dat de achterstanden in Heerlen verkleind worden.
\nStrategieën om achterstanden te verkleinen:
\nVerbindingen binnen wijken en tussen wijken vergroten;
\nBetere spreiding van mensen over verschillende wijken in heel Heerlen;
\nBuurtvaders en -moeders inzetten om het gevoel van veiligheid en saamhorigheid te vergroten;
\nMeer werk in de regio creëren. Ondernemerschap tegen leegstand, vakopleidingen voor praktisch geschoolden en functies voor hoogopgeleiden. citaat 27 Citaat van een bewoner uit Heerlen Zuid Bron: Verslaglegging participatie Meer voorzieningen voor de jeugd Door voldoende en aantrekkelijke voorzieningen voor kinderen en jongeren, zorg je voor binding met Heerlen. Er moeten volop kansen zijn voor de jeugd in de toekomst, op allerlei vlakken. Denk aan wonen en werken, maar ook aan vrije tijd. Zorg ervoor dat jongeren zich kunnen vermaken en dat ze niet wegtrekken uit Heerlen. Geef ze de kans op een woning en een baan.
\nAantrekkelijke voorzieningen voor de jeugd:
\nSpeelvoorzieningen voor kinderen;
\nOpleidingen, banen en woningen voor jongeren en starters;
\nVraag aan jongeren van nu: wat voor voorzieningen willen jullie hebben? En doe daar iets mee. citaat 28 Citaat van een bewoner uit Hoensbroek Verslaglegging participatie 3 Aanvullende participatie-activiteiten 3.1 Inleiding In deze bijlage staan de uitkomsten van verschillende activiteiten die zijn uitgevoerd als aanvulling op het participatietraject rondom de Omgevingsvisie voor Heerlen. Het doel was om moeilijker bereikbare doelgroepen te consulteren en een aantal uitkomsten van het participatietraject bij hen te toetsen.
\n3.2 Zorgen van nu, kansen voor later Dit thema legt de nadruk op het aanpakken van de huidige uitdagingen van Heerlen als vertrekpunt voor verbetering. Deze problemen, zoals rommel op straat, leegstand, gebrek aan betaalbare woningen, sociaaleconomische verschillen en gevoelens van onveiligheid, worden gezien als kansen om de stad positief te veranderen en de basis te leggen voor een betere toekomst.
\nDit thema hebben we veel zien terugkomen tijdens de aanvullende participatie-activiteiten. Met name het veiligheidsgevoel, de leegstand (en aanpak van verloedering) en de rommel op straat kwamen vaak terug in de gesprekken. Men noemde in het bijzonder uitdagingen voor Heerlen in Heerlen-Noord, op het gebied van achterstanden en armoede. Daar moeten huizen woonvriendelijker en comfortabeler worden gemaakt, en gebeuren ook al goede dingen zoals ontbijt voor de jeugd op school. Zeswegen is een wijk waar zorgen over heersen. Daar wonen veel mensen met een uitkering die niet kunnen werken of ziek zijn en verdwijnt de buurtsupermarkt waardoor mensen verder moeten reizen voor boodschappen. Naast deze zorgen, wordt door jong en oud genoemd dat ze de sfeer in hun wijk en de vriendelijkheid van de mensen op straat waarderen.
\nDe hoeveelheid leegstand, verloedering en achterstallig onderhoud van gevels in het centrum is een gedeelde zorg, ook omdat het niet gezellig en aanlokkelijk is. En hoewel er al minder junkies en drugsdealers zijn dan vroeger, ligt daar volgens bewoners nog steeds een uitdaging. Er werd een nieuw project genoemd dat al positief bijdraagt, het gevelverbeterfonds, waarmee de gemeente ondernemers kan ondersteunen om de binnenstad aantrekkelijker te maken. Een ander idee is om oude kantoorgebouwen in het centrum op te knappen tot woningen, en zo meer mensen naar het centrum te halen.
\nOok wordt (het behoud van) werkgelegenheid voor hoog opgeleiden genoemd als kans, omdat dit momenteel minder wordt en mensen daarom wegtrekken. Het vertrek van DSM en de onzekerheid over het behoud van het ziekenhuis werken daarbij niet mee. Een uitbreiding aan opleidingsmogelijkheden wordt ook als kans genoemd, waarmee meer (jonge) mensen naar de stad worden getrokken. In lijn daarmee wordt de startersregeling genoemd als positieve ontwikkeling. Ook is het vertrouwen in de gemeente onder sommigen gegroeid: citaat 29 Citaat van een participant Verslaglegging participatie Op het gebied van veiligheid is ook nog ruimte voor verbetering: “in de avond kijk je toch vaak over je schouder”. Een concreet idee daarvoor is om de verlichting in de stad te verbeteren. Meer handhaving wordt ook als goede oplossing gezien. Niet alleen volwassenen, maar ook jonge kinderen kennen een gevoel van onveiligheid. Het is thuis onderwerp van gesprek. Ze geven aan liever binnen te blijven, dan buiten te spelen in de wijkspeeltuin, omdat ze zich geïntimideerd voelen door oudere jeugd.
\n3.3 Basis op orde: Heerlen als schone en goed onderhouden stad Dit thema stelt voor om concrete verbeteringen aan te brengen die de leefbaarheid van Heerlen vergroten. Denk aan het opknappen van woningen, aanspreken van verhuurders en woningcorporaties om verantwoordelijkheid te nemen voor onderhoud en aanpakken van afvalproblemen. De focus ligt op praktische en directe verbeteringen die het dagelijkse leven van bewoners positief beïnvloeden.
\nIedereen is het erover eens: Heerlen moet veilig, schoon en goed onderhouden zijn. Op het gebied van wonen werd ontevredenheid geuit over het onderhoud van appartementen door de woningcorporatie: “ze knappen het alleen op als er nieuwe bewoners komen”. Ook zijn de zorgen over woningtekorten toegenomen. Ouderen zitten vast omdat ze niet kunnen doorstromen, terwijl jongeren jaren op woningen moeten wachten. Het herbestemmen van bestaande ruimtes en het gericht bouwen voor ouderen en starters (bijvoorbeeld tiny houses) werd hier als oplossing genoemd. Naast verantwoordelijkheid bij de verhuurders en woningcorporaties, wordt deze ook voor een deel bij de gemeente gelegd: citaat 30 Citaat van een participant Bron: Verslaglegging participatie Er werd gepleit voor het behoud van het ziekenhuis: “Zorg voor elkaar is prima, maar mensen worden ouder en krijgen steeds meer gebreken, dus ergens houdt het op”. Een ziekenhuis in eigen stad is extra belangrijk voor mensen die geen geld hebben om te reizen. De plannen voor een zwembad werden genoemd als positief punt, door jong en oud, en zeker voor mensen die geen geld hebben om naar Hoensbroek de rijden.
\nIn het kader van voorzieningen werd het belang van een supermarkt in de buurt (behouden) meermaals genoemd. Het weghalen van supermarkten en winkels neemt ook een belangrijke sociale functie in de buurt weg. Over het algemeen zijn de (voormalig) bewoners tevreden over de voorzieningen in de stad, met voldoende cultureel aanbod en uitgaansgelegenheden. Wel missen sommigen een stukje communicatie over de voorzieningen en activiteiten, zodat ze weten wanneer leuke activiteiten plaatsvinden. Gratis parkeervoorziening wordt genoemd als een gemis.
\n3.4 Nieuwe verbindingen Dit thema draait om het creëren van verbindingen binnen en buiten Heerlen die de stad vooruit kunnen brengen. Zoals betere verbindingen tussen wijken, groene boulevards die verschillende gebieden verbinden, verbeterd openbaar vervoer en nieuwe soorten verenigingen die sociale cohesie bevorderen. Hierbij wordt de geschiedenis van Heerlen ingezet om een brug te slaan tussen het verleden en de toekomst (vooruit, met de kennis van toen).
\nBetere verbindingen tussen de wijken zijn belangrijk, want met name ouderen kunnen zich moeilijk verplaatsen. Hierbij gaat het dus om fysieke en infrastructurele verbindingen. Ook werd vaak genoemd dat het openbaar vervoer toegankelijk moet zijn voor eenieder. Dat betekent dat het goedkoper moet zijn en dat er meer mogelijkheden van openbaar vervoer worden aangeboden. Het aanbieden van meer gratis parkeerplaatsen werd ook meermaals genoemd. Het valt op dat daarnaast werd benadrukt dat er aandacht moet zijn voor het individuele karakter van de wijken. Het hoeft dus niet allemaal ‘één Heerlen’ te worden. Ook leek er niet per se behoefte te zijn aan een rijker verenigingsleven. Er zijn eigenlijk al best veel verenigingen waar je je bij kunt aansluiten, maar het is lastig om vrijwilligers en deelnemers hiervoor aan te trekken. Daarnaast zou volgens sommigen meer diversiteit in wijken goed zijn, om mensen samen te brengen en voor elkaar te zorgen. Gevoel van betrokkenheid kan vanuit scholen worden gestimuleerd. Een nieuwkomer in Heerlen koos bewust ervoor om naar Heerlen te verhuizen vanwege de keuze in basisscholen. Daarbij trok ook de diversiteit aan mensen haar aan: citaat 31 Citaat van een participant Bron: Verslaglegging participatie De bereikbaarheid en ligging ten opzichte van grote steden (Maastricht, Aachen, Luik, Brussel en Keulen) en Duitsland en België werd als positief punt genoemd in sommige gesprekken. Verbinding met de geschiedenis van Heerlen kwam weinig terug tijdens de gesprekken, behalve met de leden van de Ziel van Heerlen. Andere mensen spraken wel over het verleden, bijvoorbeeld dat drugsoverlast al is afgenomen sinds de opknapbeurt van het station. De leden van de Ziel van Heerlen hadden veel inbreng over het meenemen van de historie van Heerlen naar de toekomst, en dat verleden als kracht te gebruiken. Maar ze noemen ook de achterstand die de stad nog heeft in te halen: citaat 32 Citaat van een participant Verslaglegging participatie De Ziel van Heerlen deelde ook concrete ideeën over verbindende zones tussen verschillende gebieden en wijken, waaronder:
\nCaumerbeekdal