In de kaarten is vanzelfsprekend nog geen rekening gehouden met het concept van ‘aantoonbaar te verwachten archeologisch monument’ uit de Omgevingswet (het zogenaamde amendement-Ronnes uit 2015). Dit amendement houdt in dat een gemeente alleen bescherming in het omgevingsplan mag opnemen (in de vorm van vrijstellingsgrenzen voor archeologisch onderzoek) als dit is gebaseerd op expliciete en specifiek lokale archeologische en bodemkundige informatie. Om de inventarisatie van (aantoonbaar te verwachten) archeologische monumenten in de zin van de Omgevingswet te laten voldoen aan de eisen van de wet, zullen de archeologische kaart en daarmee de daaruit voorvloeiende planregels moeten worden geactualiseerd.
\nActualisatie archeologische verwachtings- en beleidskaart Zoals al aangekondigd in de beleidsnota archeologie uit 2019 en om uitvoering te geven aan het amendement-Ronnes, zal de gemeente de archeologische verwachtings- en beleidskaart gaan actualiseren. Dit zal in samenwerking met de overige Parkstadgemeenten en onder supervisie van de regioarcheoloog worden opgepakt. De vrijstellingsgrenzen uit de nieuwe beleidskaart zullen worden opgenomen in het nieuwe omgevingsplan.
\n6.1.5Roerend en immaterieel erfgoed De gemeente heeft geen geschreven overzicht van roerend en immaterieel erfgoed. De Omgevingswet vraagt roerend en immaterieel erfgoed in het omgevingsplan te beschermen, voor zover er een koppeling te maken is met een locatie in de fysieke leefomgeving. Denk bijvoorbeeld aan de locatie van een schutterij of de route van een carnavalsoptocht. Het behoud van immaterieel erfgoed is voor een belangrijk deel afhankelijk van de mensen die het beoefenen. De gemeente dient na te denken hoe ze hen hierin kan ondersteunen en dus garanties biedt voor de toekomst.
\nEen belangrijke – maar niet de enige – categorie roerend erfgoed zijn historische interieurs, bijvoorbeeld van kerken of kastelen maar ook van monumenten in de zin van de wet. Hiervan is geen duidelijk overzicht en dus kan het niet waar nodig bescherming geboden worden.
\nDe legende van ridder Kuno is immaterieel erfgoed, maar er zijn geen fysieke locaties (meer) aanwezig die hier direct mee verband houden. Een koppeling van dit erfgoed met een locatie in de fysieke leefomgeving – conform Omgevingswet – is daarom niet vereist.
\nInventarisatie roerend en immaterieel erfgoed We willen gaan kijken of we het roerend en immaterieel erfgoed in onze gemeente kunnen gaan inventariseren. Voor roerend erfgoed (historische interieurs, historische artefacten…) zijn we afhankelijk van de eigenaars hiervan. Alvorens we tot inventarisatie kunnen overgaan zal er nagedacht moeten worden over wat opname van het erfgoed voor de eigenaren betekent en hoe we als gemeente omgaan met dit immaterieel erfgoed.
\nVoor de vraag welk erfgoed we moeten opnemen in de lijst, willen we een beroep doen op de inwoners. Op een uitnodigende manier kunnen inwoners gevraagd worden wat zij belangrijke tradities of voorwerpen vinden, die kenmerkend zijn voor Voerendaal of belangrijk zijn voor het vertellen van het verhaal.
\n6.1.6Beleidsregels omgevingsplan Na de inventarisaties van de verschillende domeinen van het erfgoed dient het daarvoor in aanmerking komend erfgoed beschermd te worden in het omgevingsplan. Hiervoor dienen beleidsregels te worden opgesteld die gekoppeld kunnen worden aan locaties in de fysieke leefomgeving. Het opstellen van deze regels dient in samenspraak met andere beleidsvelden te gebeuren, zodat het omgevingsplan een evenwichtige toedeling van functies aan locaties kent en er dus geen strijdige regels in voorkomen.
\nBij het opstellen van de regels kijken we ook waar we procedures voor de inwoners en bedrijven kunnen vereenvoudigen.
\nOpstellen beleidsregels omgevingsplan We gaan regels opstellen voor het omgevingsplan ter bescherming van het daarvoor in aanmerking komend erfgoed.
\n6.1.7Subsidie De gemeente mist een subsidiebeleid. Het toewijzen van subsidies gebeurt nu op een ad-hoc basis, waardoor er scheefgroei kan ontstaan en ongelijkheid tussen aanvragers. We willen dit naar de toekomst toe verbeteren. Dit dient twee doelen: enerzijds wordt het van tevoren duidelijk of iemand aanspraak kan maken op een gemeentelijke subsidie. Anderzijds zorgt die duidelijkheid ervoor dat iedereen gelijk behandeld wordt en verdwijnt de ad-hoc basis. Het opstellen van subsidiebeleid betekent niet direct dat er méér subsidies komen; wel dat het duidelijker wordt wanneer iemand aanspraak kan maken op een subsidie.
\nIn een nieuw op te stellen subsidiebeleid moet onder andere komen te staan waaraan subsidieaanvragen moeten voldoen, wat het maximumbedrag is en hoe aanvullingen op subsidies van andere overheden werken.
\nNieuw subsidiebeleid kan via de gemeentelijke website inzichtelijk gemaakt worden, bijvoorbeeld met een beslisboom om te bepalen of iemand aanspraak kan maken op een gemeentelijke subsidie. Ook kan deze pagina – wellicht tevens verwerkt in de beslisboom – inzicht kunnen geven in welke subsidies er bij andere overheden zijn, zoals de provincie en het rijk.
\nOpstellen subsidiebeleid We willen kijken of we in samenwerking met andere afdelingen binnen de gemeente kunnen komen tot een gemeentebreed subsidiebeleid. Dit zal dan een uitwerking zijn van de Algemene subsidieverordening 2019. Voor het deel dat erfgoed betreft kan dan overleg worden gevoerd met de nieuwe Erfgoedcommissie (zie § 6.4) en eigenaren van beschermd erfgoed. Zo wordt enerzijds gezorgd dat het beleid aansluit bij de wensen uit de samenleving en anderzijds dat de toekomstige gebruikers van de subsidies ook weten wat de (on)mogelijkheden zijn waarmee de gemeente rekening moet houden.
\n6.2Duurzaam gebruik en herbestemming Het verduurzamen van monumenten en erfgoedlocaties vraagt om een zorgvuldig en samenhangend beleid. De erfgoednota biedt de mogelijkheid om duurzaamheid structureel te verankeren binnen het gemeentelijk erfgoedbeleid. De gemeente sluit aan op de landelijke koers en aanbevelingen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE).
\nCultureel erfgoed staat niet op zichzelf in het creëren van een goede fysieke leefomgeving. Het moet in samenhang worden bekeken met andere thema’s en opgaven, zoals de klimaatadaptatie, circulariteit en de warmte- en energietransitie. Het verduurzamen van gebouwen - waaronder monumenten -is dan ook een belangrijke doelgroep waar de gemeente Voerendaal op wil inzetten. De gemeente wil op een verantwoorde en zorgvuldige manier invulling geven aan duurzaamheid bij het onderhoud, restauratie, verbouwing of herbestemming van erfgoed. Om dit op een duidelijke en consequente manier te doen, en daarbij het behoud van cultureel erfgoed te garanderen wordt er ingezet op communicatie en voorlichting. Heldere communicatie op de website en toegankelijke voorlichting door middel van een handreiking is essentieel om draagvlak te creëren en processen te versnellen. De handreiking zal de gemeente helpen met het vergunningverleningsproces voor duurzaamheidsmaatregelen op monumentale panden. De gemeente kiest bewust voor het versterken van de informatievoorziening, gericht op eigenaren, initiatiefnemers en de interne organisatie.
\nDit draagt bij aan de brede klimaatdoelstellingen en de daar bijhorende noodzaak tot het verduurzamen van (rijks)monumenten en karakteristieke panden om deze toekomstbestendig te maken. Dit helpt initiatiefnemers, architecten, leden van de welstandscommissie en de gemeente om voorafgaand aan de planvorming inzicht te krijgen in de uitgangspunten op het gebied van verduurzaming van cultureel erfgoed.
\nCommunicatie en voorlichting duurzaam behoud van monumenten Onder het thema duurzaam gebruik en herbestemming kiest de gemeente voor heldere communicatie en voorlichting. Door middel van een handreiking, advies van een monumentenexpert en een toegankelijke webpagina over duurzaam erfgoed worden eigenaren en initiatiefnemers gericht geïnformeerd en ondersteund. Hiermee bevordert de gemeente eigenaarschap, samenwerking en toekomstbestendig erfgoedbeheer.
\nNaast het verduurzamen van monumentale gebouwen dient de gemeente een ‘visie herbestemming monumenten’ op te stellen waarin ze aangeeft hoe er met waardevolle bebouwing (= monumenten in de zin van de wet) moet worden omgegaan wanneer de huidige functie wegvalt. Een belangrijk onderdeel hiervan vormen de kerken die hun functie in die hoedanigheid op korte termijn dreigen te verliezen. Maar ook (delen van) bijvoorbeeld kastelen en boerderijen komen hiervoor in aanmerking. Op deze manier kan er tegemoet gekomen worden aan andere maatschappelijke vraagstukken, zoals de woningnood en nood aan verzorgingstehuizen.
\nOpstellen Visie herbestemming monumenten en Kerkenvisie In een Kerkenvisie wordt vastgelegd hoe de gemeente wil omgaan met de kerkgebouwen, ook als die hun functie verliezen, en hoe de kwaliteiten van het gebouw zich verhouden tot aanpassingen die nodig zijn voor het gebruik en de verduurzaming ervan. Het samenwerkingsverband Toekomst Religieus Erfgoed kan handvatten bieden voor het opstellen van een Kerkenvisie.80Toekomst Religieus Erfgoed, z.j. Daarnaast kan bekeken worden of bij het opstellen van een Kerkenvisie ook de andere Parkstadgemeenten kunnen betrokken worden. Daarnaast dient ook van andere monumentale gebouwen, zoals kastelen of boerderijen, een visie voor herbestemming ontwikkeld te worden.
\n6.3Zichtbaarheid, beleefbaarheid en educatie Het cultureel erfgoed blijft nu nog te vaak verborgen voor bewoners en bezoekers. Zo blijven bijvoorbeeld archeologische onderzoeken dikwijls steken op het niveau van een wetenschappelijke rapportage en weten bewoners bijgevolg niet wat er in hun achtertuin speelt. Het zichtbaar en beleefbaar maken van erfgoed zorgt voor meer betrokkenheid en voor meer identiteitsvorming. Ook vergroot het de toeristische attractiewaarde wat een positieve economische stimulans teweegbrengt. De gemeente heeft er dan ook alle belang bij om haar erfgoed meer beleefbaar en zichtbaar te maken en de inwoners te informeren. Om dit te laten slagen dient de gemeente niet alleen aandacht te hebben voor het fysieke aspect, maar is de ontwikkeling van een gedegen digitale omgeving met het oog op ontsluiting onontbeerlijk.
\n6.3.1Villa Voerendaal “Villa Voerendaal-Ten Hove is een diamant die de gemeente wil koesteren en borgen, waar de gemeente voor wil staan en die de gemeente wil uitdragen.” Dit zei wethouder Delsing: “De villa is – zoals het in de marketingwereld heet – hét unique selling point van de gemeente.” De villa is uniek vanwege zijn omvang, intactheid van de opgegraven locatie en rijkdom van zowel de villa als de vondsten. We vinden het daarom een van onze prioriteiten dat deze unieke villa meer bekendheid krijgt. Het betrekken van inwoners is hierbij belangrijk. De gemeente heeft hiervoor de afgelopen jaren al inzet getoond. Zo zijn er verschillende activiteiten georganiseerd, waaronder archeologische wandelingen, laagdrempelige lezingen (tijdens o.a. verschillende open monumentendagen, het oogstdankfeest, de nationale archeologiedagen), mini-expo’s, lezingen en een ‘Tussen scherf en schat-dag’ in de bibliotheek van Voerendaal. Betrokkenheid vergroot niet alleen de bekendheid van ons Romeinse verleden maar ook het draagvlak voor initiatieven die ontplooid gaan worden.
\nBekendheid Villa Voerendaal Met de start van het internationale project VIA VIA gaat de gemeente de villa Voerendaal meer zichtbaar en beleefbaar maken. Hier zal een interactief landschapselement verrijzen dat het Romeinse verleden op eigentijdse wijze tot leven brengt. De gemeente heeft inmiddels een partij uitgekozen die de constructie in 2026 zal starten.
\n6.3.2Kastelen De landgoederen rond de kastelen zijn soms opengesteld, vaak ook niet. De kastelen zelf zijn geen van allen toegankelijk doordat ze in privébezit zijn. Om deze bijzondere kwaliteiten van Voerendaal beter beleefbaar te maken, willen we ons inzetten voor het openstellen van in ieder geval één van de kastelen. Zo kan ook het verhaal van ridder Kuno een ‘thuis’ krijgen.
\nOpenstelling kastelen We willen kijken of we in gesprek kunnen gaan met de eigenaren van de kastelen over de mogelijkheden om hun kasteel of een deel daarvan open te stellen. Met de nieuwe Erfgoedcommissie (zie § 6.4) kan gekeken worden welke specifieke wensen er vanuit de samenleving zijn ten aanzien van de openstelling van een kasteel.
\nFiguur 33. Kasteel Haeren. Het landgoed en bos zijn opengesteld voor het publiek (bron:https://voerendaal.reubsaet.net/thema/kasteel/haeren.html).
\nOm het verhaal van de kastelen beter te vertellen willen we kijken of er interactieve digitale middelen zijn die hiertoe kunnen worden aangewend. Zo zouden de gesloten kastelen met een digitaal 360-graden-model bezocht kunnen worden. Met historische reconstructies, digitaal of fysiek, kunnen we de ontwikkeling van de kastelen en hun omgeving laten zien. Afhankelijk van de mogelijkheden die er ontstaan wanneer een van de kastelen geopend kan worden voor het publiek, kan deze digitale ontsluiting gekoppeld worden aan een bezoekerscentrum bij het opengestelde kasteel.
\nKastelen digitaal bezoeken Met de nieuwe Erfgoedcommissie (zie § 6.4) willen we kijken welke mogelijkheden er zijn, bijvoorbeeld met sponsoring of crowd funding vanuit de samenleving, om de gesloten kastelen digitaal of anderszins te ‘openen’.
\nMocht een kasteel (deels) geopend kunnen worden, dan zal met de eigenaar ook de mogelijkheid voor een bezoekerscentrum besproken worden. De nieuwe Erfgoedcommissie zal ook hier een belangrijke rol hebben bij het nadenken over de invulling en exploitatie van dit bezoekerscentrum.
\n6.3.3Digitale ontsluiting van historische verhalen De eenvoudigste manier om verhalen breed onder de aandacht te brengen is online. De lokale initiatiefnemers hebben al een uitgebreide website met verhalen uit het verleden.81 Voerendaal vertelt. We willen kijken hoe de gemeente hierbij kan aanhaken en bijdragen, bijvoorbeeld om de verhalen van de website door te ontwikkelen in een app of mobiele site die makkelijk te gebruiken is voor bezoekers. Deze kan ook fiets- en wandelroutes geven, waarmee de belangrijke plekken (thematisch) bezocht kunnen worden. hier kunnen ook koppelingen met bestaande websites en routes zoals de Via Belgica en de Archeoroute gemaakt worden. Met QR-codes op markante plaatsen of gebouwen kan direct naar het bijbehorende verhaal worden verwezen.
\nDigitale ontsluiting van historische verhalen Voor de ontsluiting van historische verhalen kan door de gemeente de bestaande website voor erfgoed herontwikkeld worden of een app gemaakt worden. De precieze wijze waarop, wordt allereerst besproken met de heemkundekringen. Een belangrijke rol zal ook weggelegd worden voor de nieuwe Erfgoedcommissie.
\n6.3.4Toerisme We willen nauwer samenwerken met toeristische organisaties, zoals Visit Zuid-Limburg en Land van Kalk, om de highlights van Voerendaal, de bijbehorende locaties en de andere toeristisch-recreatieve ontwikkelingen in de gemeente op een logische, systematische en toegankelijke wijze onder de aandacht te brengen. De gemeente dient een actieve rol te spelen in een sterkere koppeling tussen erfgoed en toeristische attracties waarbij ook horeca onontbeerlijk is. Meer bezoekers trekken naar deze bijzondere gemeente is wenselijk, maar we moeten ons behoeden voor massatoerisme. Rust is juist een van de kenmerken van onze gemeente. Bovendien mag de leefbaarheid in de gemeente niet lijden onder het willen uitdragen van de bijzondere kwaliteiten.
\nSamenwerking toeristische organisaties De samenwerking met toeristische organisaties krijgt hoofdzakelijk vorm via de nieuwe Erfgoedcommissie (zie § 6.4), omdat we voor deze Erfgoedcommissie een centrale rol zien bij nieuwe ontwikkelingen. Bij ontwikkelingen die daar ter sprake komen wordt snel duidelijk welke rol de toeristische organisaties daarbij kunnen spelen.
\nNaast lokale initiatieven wil de gemeente vooral ook regionaal samen dingen ontwikkelen. Dit creëert meer uniformiteit binnen de regio en is kostenbesparend.
\nRegionale samenwerking Met organisaties die al op regionale schaal actief zijn, zoals Visit Zuid-Limburg en het nieuwe Het Romeins Museum, willen we gaan kijken welke initiatieven er op regionaal niveau spelen en waarbij we kunnen aanhaken. Het project VIA VIA en de Via Belgica zijn al een eerste aanzet hiervoor. Ook de initiatieven die lokaal ontwikkeld worden kunnen mogelijk op regionale schaal doorvoering vinden. Ook bij deze samenwerking spelen de Erfgoedcommissie en de contacten die daarin onderhouden worden een centrale rol.
\n6.3.5Expositie In de publiekshal van het gemeentehuis is in de afgelopen periode een kleine expositieruimte ingericht met topstukken uit de geschiedenis van de gemeente. Mogelijk zijn er ook andere (semi)openbare plekken in de gemeente waar tastbare herinneringen aan onze geschiedenis getoond kunnen worden. We zoeken samenwerking met depots, musea, particulieren en organisaties die nu die stukken beheren.
\nToekomstige exposities kunnen ook gekoppeld worden aan actualiteiten. Zo is het in 2031 700 jaar geleden dat de ‘muntschat van Voerendaal’ werd begraven.82 Limburgs Museum, 2023. Bij die gelegenheid zou (een deel van) de schat terug naar Voerendaal gehaald kunnen worden. Een tweede voorbeeld is de in 1882 geboren Leo Moulen (Kunrade), die met zijn limonademerk Noca Nola in de eerste helft van de 20e eeuw jarenlang het Amerikaanse Coca-Cola van de Nederlandse markt wist te houden.83 Wikipedia: Noca Nola. Zijn geboortejaar is in 2032 150 jaar geleden en dat zou aanleiding kunnen zijn de expositie dat jaar aan hem en zijn werk te wijden.
\nDaarnaast kan ook gedacht worden aan een expositie van volksverhalen, al dan niet in het Limburgs dialect.
\nFiguur 34. Leo Moulen voor de ingang van de limonadefabriek, toen nog Noca Nola genaamd (bron: https://komol.nl/).
\nOntwikkeling wisseltentoonstellingen Concreet willen we contact zoeken met onder meer het RMO, De Vondst, Romeins Museum, Limburgs Museum, Bonnefantenmuseum, de heemkundekringen en de parochies. De nieuwe Erfgoedcommissie kan hierbij ook een rol spelen, onder andere voor het bedenken van thema-exposities.
\n6.4Participatie Het behouden en beschermen van erfgoed, het verduurzamen en het meer zichtbaar en beleefbaar maken kan niet enkel door de overheid gedragen worden. Het is belangrijk dat ook de burgers zelf initiatieven nemen en anticiperen op het uitdragen van hun identiteit en een positieve bijdrage leveren aan hun fysieke leefomgeving. Dit kan door bijvoorbeeld actief mee te draaien in het verenigingsleven. De gemeente maakt de afweging of het initiatieven wil helpen ondersteunen, bijvoorbeeld door middel van subsidies. Kwaliteit staat dan boven kwantiteit. Belangrijk is om ook jongeren te bereiken via scholen, projecten of sociale media. Door in te zetten op een sterke burgerparticipatie, wil Voerendaal de afstand tussen overheid en inwoner verkleinen, wil het een sterke sociale cohesie tot stand brengen en wil het het (jeugd)verenigingsleven laten groeien en bloeien.84 Gemeente Voerendaal, 2022:7. Bovendien wordt op deze manier tegemoet gekomen aan het Verdrag van Faro, dat erfgoedparticipatie aanmoedigt (zie § 3.1).
\n6.4.1Erfgoedcommissie Met de heemkundekringen, de Sectie Archeologie van het LGOG, vertegenwoordigers van het bedrijfsleven en de landgoederen, toeristische organisaties, IVN85 Instituut voor Natuurbeschermingseducatie. en (bewoners)verenigingen wordt onder auspiciën van de gemeente bekeken om een Erfgoedcommissie op te richten. Erfgoed is namelijk van en voor iedereen. De gemeentelijke organisatie is hierin niet leidend maar faciliterend. De Erfgoedcommissie kan fungeren als:
\nVerbindende schakel tussen gemeente en samenleving Vertegenwoordigt diverse erfgoedbelangen: van heemkundekringen tot jongeren, ondernemers en nieuwe inwoners.
\nZorgt voor participatie en dialoog tussen inwoners, experts en beleidsmakers.
\nAdviesorgaan voor beleid en besluitvorming Geeft inhoudelijk advies aan de gemeente over behoud, ontwikkeling en herbestemming van erfgoed.
\nBewaker van kwaliteit en continuïteit Houdt toezicht op de uitvoering van het erfgoedbeleid en bewaakt de samenhang.
\nDraagt bij aan een langetermijnvisie en voorkomt versnippering van initiatieven.
\nInitiatiefnemer en aanjager Stimuleert nieuwe projecten, educatieprogramma’s en publieksactiviteiten.
\nKan fungeren als denktank voor innovatieve erfgoedbenaderingen.
\nKennisplatform Bundelt lokale en regionale expertise over erfgoed, archeologie, architectuur en geschiedenis.
\nOndersteunt de gemeente bij complexe vraagstukken en beleidskeuzes.
\nErfgoedcommissie Namens de gemeente zijn in de Erfgoedcommissie in ieder geval de afdelingen erfgoed, cultuur, burgerparticipatie, verenigingen, toerisme en economie en de regioarcheoloog vertegenwoordigd. De Erfgoedcommissie kan bijdragen aan de uitvoering van de in dit document genoemde initiatieven maar kan ook zelf initiatieven ontplooien. Bij de oprichting van de Erfgoedcommissie moeten concrete doelen en bevoegdheden worden geformuleerd. Het lijkt ons verstandig om na een proefperiode van bijvoorbeeld drie jaar het functioneren van de Erfgoedcommissie te evalueren. Bij een positieve evaluatie zou de Erfgoedcommissie geformaliseerd kunnen worden in de vorm van een stichting.
\n6.4.2Heemkunde De samenwerking tussen de gemeente en de heemkundekringen wordt versterkt. Bij heemkundekringen zit zeer veel kennis. We willen daarom de heemkundekringen als belangrijke adviseur benaderen voor het meenemen van cultureel erfgoed bij ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving.
\nWe hechten zeer veel waarde aan de heemkundekringen omdat ze het geheugen en het historisch geweten van de gemeente zijn. Helaas vormt vergrijzing een bedreiging voor het voortbestaan van de heemkundekringen. We willen daarom kijken of we de heemkundekringen kunnen ondersteunen bij het nadenken over hoe het ledenbestand verjongd kan worden, bijvoorbeeld door een breder publiek aan te spreken.
\nSamenwerking heemkundekringen Circa eenmaal per jaar wil de gemeente met de besturen van de heemkundekringen om de tafel gaan zitten. Deze bijeenkomsten hebben een tweeledig doel. Enerzijds neemt de gemeente de heemkundekringen mee in de ontwikkelingen waarbij erfgoed een rol speelt. De kringen worden gevraagd mee te denken en vooral inhoudelijk bij te dragen door het aanleveren van informatie. Anderzijds nemen de heemkundekringen de gemeente mee in wat er in hun organisaties speelt, met welke vragen zij zitten en op welke wijze de gemeente hen ten dienste kan zijn.
\n6.4.3Erfgoedvrijwilliger Bij alles wat we gaan ondernemen op het gebied van erfgoed willen we ook kijken naar de potentie die de inwoners en bedrijven hebben. Vanuit de maatschappij kunnen niet alleen initiatieven komen, maar hier zijn waarschijnlijk ook mensen die zich met raad en daad willen inzetten als vrijwilliger en zo elk met hun eigen kwaliteiten bijdragen in het uitdragen van het verhaal van Voerendaal, het verhaal van ons allemaal. De hiervoor genoemde Erfgoedcommissie en de samenwerking met de heemkundekringen zijn mede belangrijk om via de diverse verenigingen de inwoners te bereiken.
\nOp het gebied van het betrekken van inwoners halen we inspiratie uit wat andere gemeenten in Parkstad doen. Initiatieven als ‘Heel Heerlen Graaft’ of ‘Rimburg Graaft’ zouden ook in onze gemeente navolging kunnen krijgen.
\nBetrekken maatschappij Dit punt ligt eigenlijk in het verlengde van de voorgaande twee. Via de Erfgoedcommissie en de regelmatige contacten met de heemkundekring kunnen de leden, vrijwilligers en andere personen bij de achterliggende organisaties betrokken worden bij de ontwikkelingen die er in de gemeente op het gebied van erfgoed gaan spelen. Met concrete hulpvragen, zowel qua inhoud als gevraagde tijd, kunnen mensen gemotiveerd worden om hun bijdrage te leveren. Tegelijkertijd moet de gemeente ook een klankbord zijn waar mensen terecht kunnen voor vragen aangaande erfgoed.
\n6.4.4Erfgoedeigenaren Daarnaast willen we gaan kijken of er een jaarlijks overleg met eigenaren van beschermd erfgoed kan komen. Bij dit overleg kan enerzijds de gemeente geïnformeerd worden over wat er speelt bij deze groep en hoe de gemeente hen van dienst kan zijn. Anderzijds kan de gemeente eigenaren informeren over wijzigingen in regelgeving, maar ook adviseren over ontwikkelingen, subsidies, verduurzaming etc. en hoe men zelf dingen kan regelen.
\nOverleg erfgoedeigenaren Het overleg met eigenaren van beschermd erfgoed zou standaard eenmaal per jaar plaats kunnen vinden. De gemeente is hierbij initiatiefnemer en zit de bijeenkomsten voor. Afhankelijk van de thema’s die er spelen of vragen die er zijn kunnen ook secundaire bijeenkomsten georganiseerd worden waarvoor deelgroepen binnen de eigenaren van diverse soorten beschermd erfgoed uitgenodigd worden.
\nMogelijk zijn er inwoners die in het bezit zijn van historische objecten die een deel van het verhaal van Voerendaal vertellen. Dit kan gaan om archeologische vondsten maar ook over andere objecten die een verhaal te vertellen hebben, zoals interieurs van kastelen of de inboedel van oude ambachten. De gemeente wil inwoners motiveren om deze bijzondere zaken te delen met de samenleving. Ook deze objecten zouden een plek kunnen krijgen in de expositieruimte in het gemeentehuis.
\nInwoners met historische objecten benaderen In het verlengde van het voorgaande punt willen we inwoners oproepen te delen met de gemeente wanneer ze in het bezit zijn van bijzondere historische objecten. Dit punt is al aangestipt in de Beleidsnota Archeologie uit 2019. Een campagne hiertoe kan via lokale media onder de aandacht worden gebracht. Zo kan er bijvoorbeeld een vijfjaarlijks terugkerende ‘Tussen Scherf en Schatdag’ plaatsvinden, eventueel in relatie met de Vondst en/of Restaura. Ook de nieuwe Erfgoedcommissie kan een rol spelen bij het bereiken van inwoners en het meedenken over de wijzen waarop de artefacten tentoongesteld kunnen worden.
\nIn hoofdstuk 7 wordt zichtbaar hoe we de komende jaren uitvoering denken te geven aan de hier geschetste erfgoedambities.
\n7Voorstel actieplan en uitvoering In hoofdstuk 6 is uiteengezet welke ideeën er zijn die de gemeente kan ontplooien om het verhaal van Voerendaal beter te vertellen en het erfgoed toegankelijk te maken. Daarnaast is gekeken wat er nodig is om de kennis over erfgoed te laten voldoen aan de eisen van de Omgevingswet. In dit hoofdstuk doen we een voorstel welke initiatieven op korte, middellange en lange termijn aangepakt zouden kunnen worden. Uitwerking van initiatieven is altijd afhankelijk van mogelijk veranderende externe omstandigheden, zoals capaciteit en financiële middelen.
\nIn dit voorstel hebben we rekening gehouden met wensen en ideeën die zijn uitgesproken in de overleggen met ambtenaren, politiek en belanghebbenden. De gemeente ziet erfgoed waaronder kerken, kapellen en monumentale panden als een waardevol onderdeel van de identiteit van Voerendaal. We streven naar behoud en toekomstbestendig gebruik. De gemeente neemt hierbij een positief ondersteunende en faciliterende rol in.
\nDit hoofdstuk noemt de grote lijnen. In het nog op te stellen uitvoeringsprogramma volgen keuzeafwegingen, de prioritering en het overzicht van de kosten.
\nVoor de uitvoering van de erfgoednota zijn incidentele middelen beschikbaar gesteld. Deze middelen zijn bedoeld om de in de nota opgenomen acties en projecten te realiseren in de periode 2026–2035. Het gaat hierbij nadrukkelijk om eenmalige bijdragen ten behoeven van beleidsontwikkeling, participatie en zichtbaarheid van erfgoed, die een structurele meerwaarde opleveren voor de gemeente. De middelen worden flexibel ingezet binnen de drie fasen van het uitvoeringsprogramma, zodat telkens kan worden aangesloten bij actuele kansen, partnerschappen en beschikbare cofinanciering. Hierbij geldt dat de uitvoering plaatsvindt binnen de bestaande organisatorische capaciteit. Het betreft dus geen structureel budget, maar een tijdelijke impuls om het erfgoedbeleid stevig te verankeren in het gemeentelijk handelen en om de samenhang tussen erfgoed, economie en toerisme te versterken.
\n7.1Fase 1: korte termijn acties (1-2 jaar) Bij de uitvoering beginnen we met zaken die nodig zijn om onze basis op orde te krijgen en waarvoor de nood het hoogst is. Als eerste is dat het instellen van de erfgoedcommissie, die de gemeente zal ondersteunen bij alle andere acties op het gebied van erfgoed.
\nOp de korte termijn willen we ook de archeologische verwachtings- en beleidskaarten actualiseren.
\nBinnen het kader van VIA VIA – dat eind 2026 klaar moet zijn– vergroten we de bekendheid van Villa Voerendaal en zetten we het Romeins erfgoed van onze gemeente in de schijnwerpers.
\nHerbestemming en duurzaam behoud van monumenten, en dan in het bijzonder de Mariakapel aan de Valkenburgerweg, is een actueel thema. Voor een duurzaam behoud hiervan wil de gemeente de kapel overdragen aan een stichting die hierin ervaring heeft. Om dit mogelijk te maken wil Voerendaal eerst een groot onderhoud uitvoeren waarna de kapel naar de stichting kan gaan.
\nIn het kader van de digitale ontsluiting van erfgoed en om het erfgoed meer zichtbaar en beleefbaar te maken, willen we bij wijze van pilot één van de kastelen digitaal toegankelijk maken.
\n7.2Fase 2: middellange termijn acties (3-5 jaar) Als we de basis op orde hebben, kunnen we verder gaan kijken. Op de middellange termijn willen we ons subsidiebeleid gaan opstellen, zodat het duidelijk is wie wanneer aanspraak kan maken op gemeentelijke subsidies. Ook geeft dit beleid inzicht in subsidies van andere overheidslagen (zoals de provincie en het rijk).
\nVoorts wil de gemeente inzetten op het erfgoed als drager van gebiedspromotie en bedrijfsontwikkeling. Dit voornemen zal mettertijd meer concreet worden uitgewerkt.
\nTot slot, willen we op de middellange termijn de samenwerking opzoeken met regionale samenwerkingsverbanden en toeristische organisaties voor de ontwikkeling van educatieve programma’s en erfgoedroutes.
\n7.3Fase 3: lange termijn acties (6-10 jaar) Op de langere termijn wil de gemeente voortborduren op de reeds uitgezette lijnen uit de voorgaande fases. Het erfgoed van Voerendaal wordt zo steeds beter bekend, duurzamer behouden en een vanzelfsprekend onderdeel van de leef- en belevingswereld van inwoners, bedrijven en bezoekers.
\nLiteratuur Adriaens, J., 2022. Jaarlijkse ranglijst: Voerendaal ‘beste gemeente’ van Limburg.
\nArcheo Route Limburg, z.j. Overzichtskaart archeolocaties Limburg Carboon moeras. https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2012/11/carboonflora.
\nCarnaval Voerendaal. https://www.voelender-kunder.nl/ Convent van gemeentelijke archeologen, z.j. Parkstad Regio.
\nDeijkers, R. & M. Folkerts, 2022. 25 jaar Beste gemeenten: elke plek heeft iets te bieden Erfgoedbeleid Limburg, z.j.
\nErfgoedhuis Zuid-Holland, 2023. Verjonging en participatie. Tools voor de Toekomst: 4 tips voor verenigingen.
\nErfgoedkaart Limburg.
\nErfgoed in Voerendaal. https://www.voerendaal.nl/over-voerendaal/evenementen-en-activiteiten/erfgoed-in-voerendaal.
\nForum Standaardisatie, 2022. Erfgoedstandaard op de lijst Aanbevolen standaarden.
\nGemeente Heerlen, 2023. Dienstverleningsovereenkomst regioarcheoloog Parkstad archeologische diensten zoals bedoeld in artikel 7:400 BW.
\nGemeente Voerendaal, 2025. Verordening bomen en houtopstanden 2025 Voerendaal.
\nGemeente Voerendaal, 2012a. Erfgoedverordening Voerendaal 2012.
\nGemeente Voerendaal, 2012b. Welstandsnota Voerendaal.
\nGemeente Voerendaal, 2014, Bestemmingsplan Buitengebied 2013.
\nGemeente Voerendaal, 2019. Erfgoed is identiteit. Beleidsnota archeologie gemeente Voerendaal.
\nGemeente Voerendaal, 2020. Inventarisatie karakteristieke en beeldbepalende bouwwerken gemeente Voerendaal.
\nGemeente Voerendaal, 2022. Coalitieakkoord 2022-2026. Samen bouwen aan een sterk Voerendaal. Kiezen voor de toekomst én oog hebben voor het nu.
\nGemeente Voerendaal, 2023. Ontwerp Bestemmingsplan Landschapselementen.
\nGemeente Voerendaal, 2023. Voerendaal. Integrale Visie Openbare Ruimte (IVOR) 2023-2033.
\nGeoloket Provincie Limburg. Handvat Kernkwaliteiten Nationaal Landschap Zuid-Limburg.
\nHetromeinsmuseum.nl.
\nHiddink, H.A. (ed.), 2023. The Roman villa at Voerendaal-Ten Hove Excavations of a Late Iron Age enclosure, a Roman villa complex, a Late Roman-Early Medieval settlement and burials. Nederlandse Oudheden, 20. Maastricht-Amersfoort.
\nHupperetz, W., B. Olde Meierink & R. Rommes (red.), 2005. Kastelen in Limburg. Burchten en landhuizen (1000-1800). Utrecht.
\nIBA-Parkstad: https://www.iba-parkstad.nl.
\nImmaterieel Erfgoed. https://www.immaterieelerfgoed.nl/, https://www.omgevingsweb.nl/nieuws/immaterieel-erfgoed-in-het-omgevingsplan en https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/omgevingswet/documenten/publicaties/2020/01/01/ruimte-voor-immaterieel-erfgoed.
\nInformatiepunt Leefomgeving. https://www.iplo.nl.
\nInternationale verdragen cultuurlandschap: https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/internationaal/verdragen.
\nJanssens, M., 2009. De Via Belgica aan de Oude Midweg te Kunrade, gemeente Voerendaal; documentatie van het profiel. RAAP-notitie 3304.
\nJasper, N., 2021. Landschap de Kunderberg wordt nóg mooier.
\nKenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland, 2015. Het stoken van Limburgse stroop.
\nKenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland, 2020. (in samenwerking met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed) Ruimte voor Immaterieel Erfgoed. Hoe integreer je immaterieel erfgoed in gemeentelijk omgevingsbeleid?
\nKerkgebouwen in Limburg, z.j. Laurentius.
\nKomol.nl.
\nKoulen 12 Sjroap.
\nKunrader.nl.
\nLeestekens van het landschap, z.j. Kalkoven.
\nLimburgs Museum, 2023. Amerikaan koopt muntschat Voerendaal en schenkt het aan Limburgs Museum: Uniek Limburgs erfgoed behouden voor Limburg.
\nMonumenten.nl, z.j. Financiering voor uw monument: subsidie of lening?
\nNationale Omgevingsvisie (NOVI).
\nParticipatie landelijk gebied. https://www.platformparticipatie.nl/nationaalprogrammalandelijkgebied.
\nProgramma NOVEX.
\nProvincie Limburg, z.j. Omgevingsverordening Limburg Provincie Limburg, 2021. Omgevingsvisie Limburg (POVI) en https://www.expeditieruimte.nl/omgevingsvisie-limburg Provincie Limburg, 2023. Panorama Zuid-Limburg. Een ruimtelijke vertaling van de grote opgaven.
\nProvincie Limburg, 2024a. Dataset Nationaal Landschap Zuid-Limburg.
\nProvincie Limburg, 2024b. Beleidskader 2024-2027. Cultuur en erfgoed voor iedereen.
\nProvincie Limburg: Landschap.
\nProvincie Limburg: Subsidieverordening Natuur- en Landschapsbeheer Limburg 2016.
\nRenes, J., 1988. De geschiedenis van het zuidlimburgse cultuurlandschap. van Gorcum, Assen.
\nRES Zuid-Limburg, 2020. RES 1.0 Zuid-Limburg. Samen werken aan een duurzame regio.
\nRoos, S., z.j. Duurzaam toerisme Rijksdienst voor het Cultureel erfgoed, z.j. Cultureel erfgoed in het omgevingsplan.
\nRijksdienst voor het Cultureel erfgoed, z.j. Subsidie aanvragen.
\nScheren, E., 2023. Natte voeten tijdens onthulling poort Land van Kalk.
\nSteunpunt voor Archeologie & Monumentenzorg, 2015. Kerntaken.
\nStichting Databank Kerkgebouwen in Limburg, 2014a. Laurentius, Voerendaal.
\nStichting Databank Kerkgebouwen in Limburg, 2014b. Remigius, Klimmen.
\nTakken, L., M. Langbroek, A. Verpoorte & B. Voormolen, 2002. ‘Een vuistbijl van de Vrakelberg’, Archeologie in Limburg, 90, 11-14.
\nTichelman, G., 2005. Het villacomplex Kerkrade-Holzkuil. ADC-rapport 155. ADC-Archeoprojecten, Amersfoort.
\nToekomst Religieus Erfgoed, z.j. Kerkenvisie.
\nVanneste, H. & M. Verhoeven, 2014. Geactualiseerde archeologische verwachtings- en beleidskaart gemeente Voerendaal.
\nI. Archeologische verwachtings- en beleidskaart, vastgesteld 30-01-2014;
\nII. Beslistabel archeologische onderzoeksplicht, vastgesteld 30-01-2014;
\nIII. Verhoeven M., 2007. Hoog, Middelhoog en Laag; een archeologische verwachtings- en cultuurhistorische advieskaart voor Parkstad Limburg gemeenten en de gemeente Nuth, RAAP-rapport 1483, Weesp.
\nVerdrag van Faro: Ondertekening en (toekomstige) Ratificering.
\nVerhoeven, M.P.F., 2007. Hoog, middelhoog en laag; een archeologische verwachtings- en cultuurhistorische advieskaart voor de Parkstad Limburg gemeenten en de gemeente Nuth. RAAP-rapport 1483. Weesp.
\nVia Belgica: https://www.viabelgica.nl Voerendaal vertelt.
\nVROM, LNV, V&W en EZ, 2006. Nota Ruimte. Ruimte voor ontwikkeling. Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu, Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij, Ministerie van Verkeer en Waterstaat en Ministerie van Economische Zaken.
\nVisit Zuid-Limburg: https://www.visitzuidlimburg.nl Weerden, T. van der., 2025. Best gewaardeerd station ligt opnieuw in Zuid-Limburg.
\nWijndomein Fromberg.
\nWikipedia: Lijst van kalkovens in Zuid-Limburg.
\nWikipedia: Noca Nola.
\nZorghuis Kunrade.
\nOverzicht van figuren, tabellen en bijlagen Figuren:
\nFiguur 1.
\nImpressie van een tropisch moeras tijdens het Carboon met calamites, cordaites, lycopsida en varens (Bron: https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2012/11/carboonflora , figuur 10.28).
\nFiguur 2.
\nHoeve met bijgebouwen in Winthagen, opgebouwd uit de kenmerkende Kunradersteen (foto: RAAP, 21-03-2025).
\nFiguur 3.
\nDe Molen op de Vrouwenheide staat vlakbij het hoogste punt van de gemeente: een grindheuvel. Op de achtergrond ligt Ubachsberg en daarachter is de laagte van het Bekken van Heerlen zichtbaar (foto: RAAP, 21-03-2025).
\nFiguur 4.
\nUitsnede van de hoogtekaart (AHN), waarop de grote hoogteverschillen en de daaruit volgende indeling in het Bekken van Heerlen en het Plateau van Ubachsberg is te zien. De stip geeft de locatie van figuur 3 en figuur 6 aan.
\nFiguur 5.
\nSchematische weergave van het ontstaan en de vorm van een daluitspoelingswaaier. De gemeente Voerendaal ligt op de overgang van het Zuid-Limburgse Heuvelland naar het Bekken van Heerlen (bron: RAAP).
\nFiguur 6.
\nVanaf de Vrouwenheide in het uiterste zuiden van de gemeente Voerendaal ligt een weids uitzicht tot de Vaalserberg (rode pijl) en de Eifel (vaag op de achtergrond, zwarte pijl) (foto: RAAP, 21-03-2025).
\nFiguur 7.
\nDe vuistbijl van de Vrakelberg (bron: Yannick Raczynski-Henk).
\nFiguur 8.
\nFragment opgravingstekening van de Romeinse villa bij Voerendaal, gebouw 401 (bron: Hiddink, 2023, fig. 2.9).
\nFiguur 9.
\nEen digitale reconstructie van de villa Voerendaal-Ten Hove geeft de enorme omvang van het complex goed weer (bron: Mikko Kriek).
\nFiguur 10.
\nArcheologische opgraving van een deel van de Via Belgica bij Kunrade in 2009 (bron: Janssens, 2009).
\nFiguur 11.
\nHet centrum van Klimmen, gelegen op de rand van het Bekken van Heerlen. Aan het eind van de weg, in de laagte, ligt Voerendaal. Op de achtergrond is onder meer de steenberg met skihal bij Landgraaf zichtbaar (foto: RAAP, 21-03-2025).
\nFiguur 12.
\nKasteel Cortenbach Voerendaal (figuur ontleend van https://www.visitzuidlimburg.nl ). 23 Figuur 13.
\nKastelen in de gemeente Voerendaal, geprojecteerd op de hoogtekaart. Duidelijk is dat de kastelen allemaal relatief laag in het landschap lagen. Het jaartal geeft de oudste vermelding aan (gegevens: Hupperetz e.a., 2005).
\nFiguur 14.
\nOpschrift aan de binnenzijde van de toren in de Laurentiuskerk die melding maakt van inzegening door paus Leo IX in 1049 (foto: RAAP, 21-03-2025).
\nFiguur 15.
\nGraften op de Vrakelberg (foto: RAAP, 21-03-2025).
\nFiguur 16.
\nKalkoven in Winthagen (foto: RAAP, 21-03-2025).
\nFiguur 17.
\nKunradersteengroeve ten zuiden van Kunrade, op de rand van het Plateau van Ubachsberg (RAAP, 21-03-2025).
\nFiguur 18.
\nLinks: boerderij in Termaar en rechts: holle wegen (foto: RAAP, 21-03-2025).
\nFiguur 19.
\nWegkruis aan het einde van de Trappengats in Winthagen (foto: RAAP, 21-03-2025).
\nFiguur 20.
\nHoogstamfruitteelt bij Termoors (foto: RAAP, 21-03-2025).
\nFiguur 21.
\nMijnwerkerskolonie Laurentiusplein Voerendaal met het beeld van de H. Barbara, patroonheilige van de mijnwerkers (foto: RAAP, 21-03-2025).
\nFiguur 22.
\nDe verschillende beleidscategorieën in de gemeente Voerendaal.
\nFiguur 23.
\nTerrein waar de resten van de Romeinse villa Kolmonderweg/Karstraat (Colmont)zijn gevonden. (foto: RAAP, 21-03-2025).
\nFiguur 24.
\nKunstwerk ‘Dame van Voerendaal’ aan het station van Voerendaal (foto: RAAP, 21-03-2025).
\nFiguur 25.
\nWinthagen, idyllisch gelegen in een droogdal op de overgang van het plateau van Ubachsberg naar het Bekken van Heerlen (foto: RAAP, 21-03-2025).
\nFiguur 26.
\nDe drie niveaus van de Welstandsnota van Voerendaal.
\nFiguur 27.
\nZorghuis alias kerk O.L.V. Altijddurende Bijstand te Kunrade (bron: Zorghuis Kunrade).
\nFiguur 28.
\nCarnavalsverenigingen in de gemeente Voerendaal (bron: https://www.voelender-kunder.nl/ ).
\nFiguur 29.
\nWijndomein Fromberg (bron: https://www.wandel.nl/routes/wijnroute-ubachsberg ).
\nFiguur 30.
\nZicht op Klimmen vanuit het oosten (bron: RAAP, 21-03-2025).
\nFiguur 31.
\nSymbolische toegangspoort tot het Oerland van Kalk, ingehuldigd in 2023 (bron: Scheren, 2023).
\nFiguur 32.
\nActuele beleidskaart Voerendaal uit 2014 (Vanneste & Verhoeven, 2014).
\nFiguur 33.
\nKasteel Haeren. Het landgoed en bos zijn opengesteld voor het publiek (bron: https://voerendaal.reubsaet.net/thema/kasteel/haeren.html ).
\nFiguur 34.
\nLeo Moulen voor de ingang van de limonadefabriek, toen nog Noca Nola genaamd (bron: https://komol.nl/ ).
\nFiguur 35.
\nSamen met de Omgevingswet maakt de Erfgoedwet een integrale bescherming van ons cultureel erfgoed mogelijk.
\nFiguur 36.
\nHet Nationaal Landschap Zuid-Limburg in geel. (Geoloket Provincie Limburg).
\nFiguur 37.
\nToetsingskader en beoordelingscriteria volgens de Welstandsnota Voerendaal.
\nTabellen:
\nTabel 1. Erfgoedthema’s binnen de Erfgoedstandaard ERS..
\nTabel 2. Actieplan met een kostenindicatie.
\nTabel 3. Overzicht diverse beleidsinstrumenten die betrekking hebben op het erfgoed in Voerendaal.
\nBijlagen:
\nBijlage 1. Geologische en archeologische tijdschaal Bijlage 2. Begrippenlijst Bijlage 3. Overzicht vigerend beleid Bijlage 4. Uitkomsten participatiesessie en raadsbijeenkomst 24-25 september 2025 Bijlage 5. Waarderingscriteria gebouwd erfgoed Aldus besloten in de vergadering van de gemeenteraad d.d. 18 december 2025.DE RAAD VAN DE GEMEENTE VOERENDAALnamens dezen,de griffier,F. MeijerinkDit document is elektronisch aangemaakt en elektronisch ondertekend.Bijlage1.Geologische en archeologische tijdschaal Bijlage2.Begrippenlijst Deze begrippenlijst is gebaseerd op begrippen uit de Erfgoedwet, Omgevingswet en aanverwante Algemene Maatregelen van Bestuur.
\nAantoonbaar te verwachten archeologisch monument op basis van archeologische, bodemkundige of historische informatie op een locatie te verwachten archeologisch monument.
\nArcheologisch monument terrein dat deel uitmaakt van cultureel erfgoed vanwege de daar aanwezige overblijfselen, voorwerpen of andere sporen van menselijke aanwezigheid in het verleden, met inbegrip van die overblijfselen, voorwerpen en sporen.
\nArcheologische vondst overblijfsel, voorwerp of ander spoor van menselijke aanwezigheid in het verleden afkomstig van een archeologisch monument.
\nBeschermd cultuurgoed cultuurgoed dat van bijzondere cultuurhistorische of wetenschappelijke betekenis of uitzonderlijke schoonheid is en dat als onvervangbaar en onmisbaar behoort te worden behouden voor het Nederlands cultuurbezit, dat door de minister is aangewezen als beschermd cultuurgoed.
\nBeschermde verzameling verzameling die van bijzondere cultuurhistorische of wetenschappelijke betekenis is, die als geheel of door een of meer van de cultuurgoederen die een wezenlijk onderdeel van de verzameling zijn als onvervangbaar en onmisbaar behoort te worden behouden voor het Nederlands cultuurbezit, die door de minister is aangewezen als beschermde verzameling.
\nCultureel erfgoed (Erfgoedwet) uit het verleden geërfde materiële en immateriële bronnen, in de loop van de tijd tot stand gebracht door de mens of ontstaan uit de wisselwerking tussen mens en omgeving, die mensen, onafhankelijk van het bezit ervan, identificeren als een weerspiegeling en uitdrukking van zich voortdurend ontwikkelende waarden, overtuigingen, kennis en tradities, en die aan hen en toekomstige generaties een referentiekader bieden.
\nCultureel erfgoed (Omgevingswet) monumenten, archeologische monumenten, stads- en dorpsgezichten, cultuurlandschappen en, voor zover dat voorwerp is of kan zijn van een evenwichtige toedeling van functies aan locaties in het omgevingsplan, ander cultureel erfgoed als bedoeld in de Erfgoedwet.
\nCultuurgoed roerende zaak die deel uitmaakt van cultureel erfgoed.
\nCultuurlandschappen gebieden zoals die door mensen worden waargenomen, waarvan het karakter wordt bepaald door natuurlijke of menselijke factoren en de interactie daartussen, die deel uitmaken van cultureel erfgoed.
\nGemeentelijk beschermd stads- of dorpsgezicht deze terminologie niet wettelijk vastgelegd; gemeente kan eigen termen gebruiken voor het beschermen van gebieden die een of meerdere monumenten bevatten.
\nGemeentelijk monument monument of archeologisch monument waaraan in het omgevingsplan de functie-aanduiding gemeentelijk monument is gegeven.
\nImmaterieel cultureel erfgoed praktijken, voorstellingen, uitdrukkingen, kennis en vaardigheden die gemeenschappen, groepen en, in sommige gevallen, individuen erkennen als deel van hun cultureel erfgoed.
\nMonument onroerende zaak die deel uitmaakt van cultureel erfgoed.
\nRijksmonument monument of archeologisch monument dat is ingeschreven in het Rijksmonumentenregister.
\nRijksbeschermd stads- of dorpsgezicht locatie waaraan in het omgevingsplan de functie-aanduiding rijksbeschermd stads- of dorpsgezicht is gegeven.
\nStads- en dorpsgezichten groepen van onroerende zaken, van algemeen belang vanwege hun schoonheid, onderlinge ruimtelijke of structurele samenhang, wetenschappelijke of cultuurhistorische waarde en in welke groepen zich een of meer monumenten bevinden.
\nVerzameling cultuurgoederen die uit cultuurhistorisch of wetenschappelijk oogpunt bij elkaar horen.
\nVoorbeschermd monument monument of archeologisch monument waarvoor het omgevingsplan een voorbeschermingsregel bevat vanwege het voornemen om aan dat monument of archeologisch monument in het omgevingsplan de functie-aanduiding gemeentelijk dan wel Rijksmonument te geven.
\nBijlage3.Overzicht vigerend beleid Inhoudsopgave Internationale verdragen Wet- en regelgeving Beleid Subsidies Contacten met andere lokale overheden Contacten met derden Uitvoering Inventarisaties Beschermd erfgoed 1.Internationale verdragen Nederland heeft zich door de ondertekening en ratificatie van internationale verdragen verplicht tot een zorg voor landschaps- en erfgoedwaarden. De volgende verdragen, die onder Unesco vallen, zijn daarbij relevant:
\nHaagse Conventie (1954, 1999);
\nWerelderfgoedconventie (1972, toetreding Nederland in 1992) Verdrag ter voorkoming van illegale handel in cultuureigendommen (1972, ondertekening Nederland in 2009) Conventie voor de bescherming van onderwatererfgoed (2001, nog niet door Nederland ondertekend).
\nDaarnaast heeft ook de Raad van Europa een aantal verdragen aangenomen:
\nEuropese Culturele Conventie (1954, ratificatie Nederland in 1956) Verdrag van Granada (1985, ratificatie Nederland in 1994) Verdrag van Malta (1992, ratificatie Nederland in 2007) Europees Landschapsverdrag (2000, ratificatie Nederland in 2005) Verdrag van Faro (2005, ratificatie Nederland in 2023).
\nDe verdragen worden steeds meer verankerd in landelijke wetgeving, het meest recent in de Erfgoedwet (2016) en Omgevingswet (2024).
\n2.Wet- en regelgeving Op nationaal, provinciaal en gemeentelijk niveau zijn er regels opgesteld die betrekking hebben op erfgoed. Op nationaal niveau gaat het om de Erfgoedwet en Omgevingswet. De provincie en gemeente hebben verordeningen waarin de regels staan en in het bestemmingsplan staan gebiedspecifieke regels.
\nErfgoedwet en Omgevingswet De afgelopen twintig jaar is er veel veranderd in hoe we omgaan met erfgoed in Nederland. Eerder werd er vooral gekeken naar individuele monumenten en naar archeologische sites. Nu is er veel meer aandacht voor erfgoed als integraal onderdeel van de ruimte. Het verhaal, de ruimtelijke en sociale context spelen een steeds grotere rol. Het erfgoed wordt dan nu ook gezien als de basis van de lokale identiteit en inspiratiebron voor toekomstige ontwikkelingen. De Rijksoverheid heeft de wetgeving aangepast aan deze nieuwe inzichten. De twee belangrijkste recente wetten op het gebied van erfgoed zijn de Erfgoedwet (2016) en de Omgevingswet (2024).
\nFiguur 35. Samen met de Omgevingswet maakt de Erfgoedwet een integrale bescherming van ons cultureel erfgoed mogelijk.
\nDe invoering van de Omgevingswet was de grootste wetswijziging ooit in Nederland. Het doel van de Omgevingswet is om de regels voor de fysieke leefomgeving te vereenvoudigen en samen te voegen. Daarmee wordt het initiatiefnemers eenvoudiger gemaakt om hun voornemens te realiseren. Daarnaast zijn er meer mogelijkheden voor lokale overheden tot maatwerk. Dit betekent dat voor veel zaken niet op nationaal maar op lokaal regels gemaakt (kunnen) worden. Op nationaal niveau gelden ‘algemene rijksregels’ die lokale overheden kunnen verscherpen of – mits goed gemotiveerd – verzwakken.
\nHet motto van de omgevingswet is ‘Ruimte voor ontwikkeling, waarborgen voor kwaliteit’. Dit wordt vertaald in twee maatschappelijke doelen. Een van de maatschappelijke doelen is het bereiken en in stand houden van een veilige, gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit.
\nEen goede omgevingskwaliteit duidt op het belang van aspecten als cultureel erfgoed, architectonische kwaliteit van bouwwerken, stedenbouwkundige kwaliteit en kwaliteit van natuur en landschap. Het gaat daarbij zowel om de menselijke beleving van de fysieke leefomgeving als om de intrinsieke waarden die de maatschappij toekent aan de identiteit van gebieden, cultureel erfgoed en aan dier- en plantensoorten.
\nOnder de beide wetten is de definitie van erfgoed een stuk ruimer geworden dan voorheen. Er is meer aandacht voor de leefomgeving en de context van ons erfgoed. Erfgoed wordt als integraal onderdeel van de leefomgeving gezien en dit vertaalt zich ook in bredere mogelijkheden voor de bescherming van erfgoed. Denk bijvoorbeeld aan het opnemen van regels voor de omgeving van monumenten, immaterieel erfgoed en cultuurlandschappen in het omgevingsplan.
\nErfgoedwet In de Erfgoedwet zijn de wetten op het gebied van musea (collecties), monumenten, archeologie en archieven gebundeld. Er staat beschreven hoe er met erfgoed om moet worden gegaan, wie voor welke taken verantwoordelijk is en hoe het toezicht hierop is geregeld. Zo zijn gemeenten onder andere verantwoordelijk voor vergunningverlening, toezicht en handhaving bij Rijksmonumenten. Ook regelt de wet dat een gemeente een erfgoedverordening kan vaststellen, waar die aan moet voldoen en dat de gemeente een register bijhoudt van aangewezen cultureel erfgoed. Wanneer de gemeente beschermd cultuurgoed (d.w.z. onroerend erfgoed, zie ook bijlage 1) dat in haar bezit is wil vervreemden, dan moet openbaar gemaakt worden en moet daarover deskundig advies worden ingewonnen.
\nOmgevingswet In de Omgevingswet worden alle oude wetten en Algemene Maatregelen van Bestuur samengebracht die betrekking hebben op de fysieke leefomgeving. De wet probeert een goede balans te vinden tussen enerzijds het bieden van mogelijkheden en anderzijds het beschermen van de fysieke leefomgeving. De hoofdoelen van de Omgevingswet kunnen in vier punten worden samengevat:
\nHet ruimtelijk beleid in Nederland stroomlijnen. Door het samenvoegen van de verschillende wetten en regels wordt het omgevingsrecht overzichtelijker.
\nDoordat de regels duidelijker zijn kunnen procedures en besluitvorming versneld worden.
\nMeer ruimte bieden aan lagere overheden om binnen de lokale omstandigheden maatwerk te leveren. Daarom krijgen gemeentes meer mogelijkheden om hun eigen normen vast te stellen die passen binnen hun gebied.
\nAls laatste wil de wet een meer integrale aanpak stimuleren, met een betere samenwerking tussen de verschillende sectoren en disciplines in het ruimtelijk vakgebied. Dit moet leiden tot een meer samenhangende benadering in beleid, besluitvorming en regelgeving.
\nDe Omgevingswet verplicht gemeenten rekening te houden met cultureel erfgoed. Dit betekent dat gemeenten het aanwezige erfgoed moeten inventariseren en waar nodig beschermen via het omgevingsplan. Het is aan de gemeente om nader te bepalen hoe zij hier invulling aan geeft. Zo kan de gemeente accenten leggen op thema’s die ze belangrijk vindt of regelen hoe inwoners of lokale organisaties betrokken worden. Deze erfgoednota geeft een belangrijke aanzet tot de wijze waarop we in Voerendaal invulling geven aan de ruimte die de Omgevingswet ons geeft.
\nVoor zaken waarvoor de gemeente onder de Omgevingswet verantwoordelijk is geworden, maar waarvoor gemeenten nog geen regels hebben, gelden de algemene rijksregels. Deze zogenoemde ‘bruidsschat’ dient als vangnet, zodat er regels zijn om op terug te vallen als de gemeente nog geen regels heeft. Zo was voorgeen het rijk verantwoordelijk voor de vergunningverlening rondom Rijksmonumenten. Nu is de gemeente dat. De regels die het rijk hanteerde zijn nu als algemene rijksregels in het tijdelijk omgevingsplan opgenomen. De gemeente kan deze regels – binnen het kader van de wet – naar eigen inzicht wijzigen, ook weer om ze beter te laten aansluiten bij de situatie in de gemeente.
\nOmgevingsplan Op 1 januari 2024 zijn van rechtswege alle bestemmingsplannen samen met de algemene rijksregels overgegaan in een tijdelijk omgevingsplan. Voor alle zaken waarvoor de bestemmingsplannen geen regels kenden, gelden de algemene rijksregels. Gemeenten hebben tot 1 januari 2032 de tijd om de regels uit de oude bestemmingsplannen en de algemene rijksregels om te zetten naar integrale regels in het definitieve of nieuwe omgevingsplan. Alle regels die betrekking hebben op de fysieke leefomgeving, dus ook die uit gemeentelijke verordeningen, moeten voor 2032 zijn ondergebracht in het omgevingsplan.
\nProvinciale Omgevingsverordening De Omgevingsverordening van de Provincie Limburg (vastgesteld in 2021 en gewijzigd in 2022) maakt onderscheid tussen ‘landschap’ en ‘cultureel erfgoed’. ‘Landschap’ heeft betrekking op het Nationaal Landschap Zuid-Limburg en de groenblauwe mantel. De kernkwaliteiten worden genoemd in de verordening en uitgewerkt in bijlagen VII en VIII. Eén van de kernkwaliteiten van zowel het nationaal landschap als de groenblauwe mantel is ‘het cultuurhistorisch erfgoed’. De omgevingsverordening verplicht dat in een omgevingsplan met betrekking op deze gebieden niet alleen de kernkwaliteiten worden genoemd maar ook onder meer hoe met de bescherming en versterking daarvan wordt omgegaan en hoe negatieve effecten worden gecompenseerd. ‘Cultureel erfgoed’ heeft uitsluitend betrekking op de herbenutting van monumentale en beeldbepalende panden. In een omgevingsplan moet zijn aangegeven hoe nieuwe functies bij voorkeur kunnen worden ondergebracht in (in eerste instantie) leegstaande monumenten en als dat niet mogelijk is in leegstaande beeldbepalende panden. Onder monumentale panden worden verstaan Rijksmonumenten en de in een omgevingsplan opgenomen gebouwen van plaatselijk of regionaal belang.
\nIn 2024 is de provincie de procedure gestart om de omgevingsverordening op een viertal punten te wijzigen:
\nDiverse aanpassingen normeringskaarten wateroverlast Wijziging instructieregels grote bedrijfskavels Wijziging instructieregels zonneparken Vrijstelling onderzoeksboringen in het Beschermingsgebied Einstein Telescope.86 Provincie Limburg, z.j.
\nGemeentelijke Erfgoedverordening De erfgoedverordening van de gemeente Voerendaal is in 2012 vastgesteld.87 Gemeente Voerendaal, 2012a. In de beknopte Erfgoedverordening Voerendaal 2012 zijn in 11 artikelen de wettelijke verplichtingen ten aanzien van Rijksmonumenten en archeologische terreinen opgenomen. De erfgoedverordening verplicht een advies van de monumentencommissie bij een vergunningaanvraag voor een Rijksmonument, zonder dit verder te specificeren. Ook worden regels gesteld ten aanzien van de omgang met archeologie (archeologische monumenten in de zin van de Omgevingswet). Hierin zijn de zogenoemde vrijstellingsgrenzen voor archeologisch onderzoek vastgelegd.88 De vrijstellingsgrenzen komen overeen met die in het bestemmingsplan Buitengebied 2013, maar zijn niet geheel dezelfde als die in de in 2019 vastgestelde Beleidsnota Archeologie. Verder zijn er enkele regels over tegemoetkoming in schade, strafbepaling en toezichthouders in de verordening opgenomen.
\nBij de totstandkoming van een definitief omgevingsplan zullen daarin de regels uit de erfgoedverordening opgenomen worden die betrekking hebben op de fysieke leefomgeving. De erfgoedverordening kan daarna alleen nog regels bevatten over (de bescherming van) roerend en immaterieel erfgoed, voor zover dit geen betrekking heeft op de fysieke leefomgeving.89 Rijksdienst voor het Cultureel erfgoed, z.j. Cultureel erfgoed in het omgevingsplan.
\nGemeentelijke bomenverordening In de Verordening Bomen en Houtopstanden 2025 Voerendaal is vastgelegd dat een omgevingsvergunning nodig is voor het wijzigen van beschermde bomen en groenstructuren. Welke zaken beschermd zijn staat op de Kaart beschermde bomen en houtopstanden, die door het college wordt bijgewerkt en vastgesteld.90 Gemeente Voerendaal, 2025, artikel 9.
\nBestemmingsplannen In de gemeente waren in hoofdzaak drie grote gebiedsdekkende bestemmingsplannen: ‘Buitengebied’, ‘Voerendaal-Kunrade’ en ‘Kernen Klimmen, Ransdaal, Ubachsberg e.o.’. In het tijdelijk omgevingsplan zijn deze als onderdelen opgenomen. In het bestemmingsplan Buitengebied zijn natuur-, landschaps- en cultuurhistorische waarden opgenomen in een dubbelbestemming. In de bestemmingsplannen die betrekking hebben op de dorpskernen is de functieaanduiding ‘cultuurhistorische waarden’ gebruikt om de cultuurhistorische waarden en/of de karakteristieke hoofdvorm van gebouwen te beschermen. Alle bestemmingplannen hebben een dubbelbestemming voor archeologie.
\nNatuur-, landschaps- en cultuurhistorische waarden Het hele buitengebied van de gemeente is opgedeeld in zestien deelgebieden op basis van karakteristieke gebiedskenmerken. Per deelgebied is de kwetsbaarheid ervan aangegeven op verschillende aspecten. Dit is uitgewerkt in een matrix die gebruikt wordt bij afwegingen in het kader van handhaving, vergunningverlening en afwijking van het bestemmingsplan. Op deze manier zijn ook waarden die niet direct in de hoofd- en dubbelbestemmingen terugkomen geborgd in het bestemmingsplan.91 Gemeente Voerendaal, 2014, Bijlage 3 bij de regels: Matrix differentiatievlak versus zwaarte gebiedskenmerken.
\nArcheologie Archeologie is in de bestemmingsplannen Buitengebied’ en ‘Kernen Klimmen, Ransdaal, Ubachsberg e.o.’ opgenomen in de dubbelbestemming ‘Waarde – Archeologie’. Er is één dubbelbestemming voor het hele gebied, waarin regels gesteld worden voor de verschillende verwachtingsklassen (hoog, middel, laag). Naast deze verwachtingsklassen zijn beschermde archeologische monumenten aangegeven. Ook is er onderscheid gemaakt naar de aard van sommige gebieden, zoals dorpskernen en groeves, en zijn daaraan afwijkende regels verbonden. Om te zien welke verwachtingsklasse op een bepaalde locatie geldt, wordt verwezen naar de kaartbijlage bij het bestemmingsplan (deze is niet bij deze erfgoednota gevoegd).92 Gemeente Voerendaal, 2014, artikel 28. Deze kaartbijlage dateert uit 2007.93 Verhoeven, 2007.
\nHet bestemmingsplan ‘Voerendaal-Kunrade’ behandelt archeologie ook op dezelfde wijze in de dubbelbestemming ‘Waarde – Archeologie 1’, maar verwijst naar de archeologische beleidskaart uit 2014.94 Vanneste & Verhoeven, 2014. Deze is een actualisatie van de beleidskaart uit 2007, zonder actualisatie van de verwachtingskaart. Hierin zijn 6 categorieën van verwachtingswaarde aangegeven, waaraan in het bestemmingsplan regels verbonden worden. Daarnaast is er voor het gebied Op gen Hek de dubbelbestemming ‘Waarde – Archeologie 2’. Deze verschilt hierin, dat er niet één vrijstellingsdiepte voor het terrein is vastgelegd, maar dat op basis van een onderzoek naar de diepte van bestaande bodemverstoringen een kaart is bijgevoegd met de vrijstellingsdieptes in het gebied, variërend van 98,58 tot 101,38 meter +NAP.
\n3.Beleid Naast voor iedereen bindende regels hebben overheden op verschillende niveaus ook voornemens vastgelegd over de wijze waarop ze met zaken – in dit geval aangaande erfgoed – om willen gaan. Deze vastgelegde voornemens noemen we beleid. Beleidsdocumenten kunnen verschillende namen hebben, zoals strategie, programma of nota, en in meer of mindere mate concreet zijn.
\nDe gemeente Voerendaal heeft bijvoorbeeld een beleidsnota archeologie (§ 4.1), waarin staat hoe we willen omgaan met archeologie in de gemeente. Dit vormt een aanvulling op de regels die er voor archeologie gelden en die zijn vastgelegd in de Erfgoedverordening. De wet- en regelgeving is bindend voor iedereen, beleid is bindend voor de overheid. Beleid van hogere overheden (rijk en provincie) heeft ook zijn doorwerking op lagere overheden (provincie en gemeente).
\nDeze paragraaf behandelt onderstaande lijst van beleidsinstrumenten. Dit overzicht geeft een korte samenvatting van de kernpunten en doelstellingen hiervan. beleid kernpunten Nationaal Landschap Zuid-Limburg beschermen en versterken reliëf, contrast tussen de open- en beslotenheid, groene karakter en cultuurhistorisch erfgoed.
\nProvinciale Omgevingsvisie erfgoed, historisch perspectief en landschap zijn uitgangspunt voor toekomstige ontwikkelingen.
\nKennis hierover is belangrijk; gemeenten kunnen een erfgoedkaart ontwikkelen.
\nErfgoedkaart Limburg bij elkaar brengen van informatie over al het erfgoed in de fysieke leefomgeving in Limburg. Project inmiddels beëindigd.
\nProvinciaal Programma Landschap beschermen unieke kernkwaliteiten; bevorderen landschapskwaliteit; verbeteren landschapsbeheer; stimuleren landschapsbeleving; versterken landschapsverhaal.
\nRegionale Energie Strategie (RES) Zuid-Limburg komen tot enkele geconcentreerde locaties voor duurzame-energiebronnen ter bescherming van het Zuid-Limburgse landschap.
\nGemeentelijke beleidsnota archeologie bescherming archeologische monumenten en planologische borging; verbeteren informatievoorziening en inzet voor toerisme.
\nGemeentelijke Welstandsnota benoemen redelijke eisen van welstand waaraan vergunningen worden getoetst.
\nTabel 3. Overzicht diverse beleidsinstrumenten die betrekking hebben op het erfgoed in Voerendaal.
\nNationaal Landschap Zuid-Limburg In 2004 heeft de Rijksoverheid in de Nota Ruimte 20 gebieden aangewezen als Nationaal Landschap. Nationale Landschappen zijn “landschappen die internationaal gezien unieke kwaliteiten hebben of nationaal gezien bijzondere kenmerken”.95 VROM e.a., 2006, 55. Het Rijk verbond hier echter weinig juridische en financiële middelen aan en sinds 2012 is er geen rijksbeleid meer ten aanzien van Nationale Landschappen.
\nDe provincie Limburg heeft vanaf het begin van de Nationale Landschappen beleid gemaakt om de kwaliteiten van het nationaal landschap te beschermen en versterken. Het Nationaal Landschap Zuid-Limburg is ook opgenomen in de Provinciale Omgevingsverordening (zie §3.2) en de Provinciale Omgevingsvisie (zie §3.2). Hierin zijn de kernkwaliteiten expliciet benoemd: het reliëf, het contrast tussen de open- en beslotenheid, het groene karakter en het cultuurhistorisch erfgoed.96 Provincie Limburg, 2021, 116.
\nDeels binnen het Nationaal Landschap bevindt zich de groenblauwe mantel, voorheen de bronsgroene landschapszone en de zilvergroene natuurzone. Deze bestaat hier uit de beekdalen en de steilere hellingen. De kernkwaliteiten hiervan zijn het groene karakter, het visueel-ruimtelijk karakter, het cultuurhistorisch erfgoed en het reliëf.97 Provincie Limburg, 2021, 116.
\nFiguur 36. Het Nationaal Landschap Zuid-Limburg in geel. (GeoloketProvincie Limburg).
\nProvinciale Omgevingsvisie Een van de Limburgse principes die in de Omgevingsvisie genoemd worden, is dat de kenmerken en identiteit van gebieden centraal staan. Erfgoed is, samen met het historisch perspectief en het landschap, het uitgangspunt voor het zoeken naar oplossingen voor toekomstige ontwikkelingen.98 Provincie Limburg, 2021, 21.
\nVoor het Nationaal Landschap Zuid-Limburg stuurt de omgevingsvisie op het behouden, beheren, ontwikkelen en beleven van de kernkwaliteiten. Ontwikkelingen zijn mogelijk mits die hieraan bijdragen. In het omgevingsplan of bij omgevingsplanactiviteiten moet verantwoord worden hoe hiermee omgegaan wordt.99 Provincie Limburg, 2021, 50. Daarnaast zijn in dit nationaal landschap de relaties tussen stad en land belangrijk, omdat dit gebied een belangrijk uitloopgebied is voor de Euregionale metropool waarin onder meer Parkstad, Sittard, Maastricht, maar ook Aken en Luik liggen.100 Provincie Limburg, 2024, Beschrijving.
\nDe provincie stelt kennis- en gebiedsanalyses beschikbaar, onder meer voor het Nationaal Landschap Zuid-Limburg, zodat erfgoed als inspiratiebron benut kan worden bij grote ruimtelijke opgaven. Gemeenten worden met kennis over landschap en cultuurhistorie ondersteund bij het opstellen van kwaliteitskaders en omgevingsvisies. Ook worden gemeenten aangemoedigd een erfgoedkaart te ontwikkelen.101 Provincie Limburg, 2021, 51.
\nDe transitie in de landbouw wordt aangegrepen voor het versterken of herstel van kleinschaligheid in het landschap, herstel van biodiversiteit en korte afzetlijnen. Hiermee wordt niet alleen bijgedragen aan de kernkwaliteiten van het nationaal landschap, ook geeft dit een impuls aan de culinaire tradities van deze streek; een vorm van immaterieel erfgoed.102 Provincie Limburg, 2021, 169. Ook ander immaterieel erfgoed moet, als onderdeel van de Zuid-Limburgse Grote Verhalen, beter zichtbaar en beleefbaar worden gemaakt.103 Provincie Limburg, 2021, 170.
\nErfgoedkaart Limburg In 2021 is de Provincie Limburg een project gestart voor het bij elkaar brengen van informatie over al het erfgoed in de fysieke leefomgeving in Limburg. Voor dit digitale portaal is een datamodel ontwikkeld dat de deelnemende gemeenten gebruikten om hun erfgoed in kaart te brengen. Inmiddels is dit project beëindigd en laat de website geen informatie meer zien.104 Erfgoedkaart Limburg. Het ontwikkelde datamodel is inmiddels ingehaald voor het Erfgoed Registratie Systeem (ERS). Dit is de nieuwe landelijke standaard die ook al door enkele Limburgse gemeenten gebruikt wordt.
\nProvinciaal Programma Landschap In 2022 heeft de Provincie Limburg het Programma Landschap 'Mooi Limburg. Samenwerken aan de identiteit van het Limburgs Landschap' vastgesteld. De programmadoelen zijn de volgende:105 Provincie Limburg: Landschap.
\nBehoud van het Limburgs landschap door meer bescherming van unieke en kwetsbare landschappelijke kernkwaliteiten inclusief cultureel erfgoed.
\nHet bevorderen van de kwaliteit van het Limburgse landschap via de grote programma’s en transities.
\nHet verbeteren van het beheer van het Limburgs landschap;
\nHet waarderen, koesteren en stimuleren van de beleving van het Limburgse landschap.
\nVersterken van het verhaal dat het landschap vertelt.
\nOm deze te bereiken wil de provincie onder meer bijdragen aan waardenstelling van het landschap, kennisontwikkeling en -overdracht en het ondersteunen van processen en samenwerkingsvormen in de regio.
\nPanorama Zuid-Limburg De in 2023 uitgevoerde landschapsstudie Panorama Zuid-Limburg vormt een belangrijke input bij de zoektocht naar locaties voor de plaatsing van duurzame-energiebronnen in Zuid-Limburg.106 RES Zuid-Limburg, 2020, 124. Vanwege de unieke kwaliteiten van het Zuid-Limburgse landschap is de ambitie om te komen tot enkele geconcentreerde energieopwekkingslocaties in de stedenband.107 PosadMaxwan & Arcadis, 2023, 81. Hiermee wordt plaatsing van duurzame-energiebronnen in de rest van Zuid-Limburg dus impliciet uitgesloten.
\nGemeentelijke beleidsnota archeologie In de beleidsnota archeologie schrijft de gemeente te streven “naar een gedegen, proactief en geïntegreerd gemeentelijk archeologiebeleid. De gemeente heeft de ambitie om te komen tot maatwerk, kwaliteit, beleefbaarheid, kostenbesparing, vermeerdering van kennis en een betere kennisoverdracht.”108 Gemeente Voerendaal, 2019, 39. Naast de bescherming van archeologische monumenten en de planologische borging daarvan wil de gemeente ook de informatievoorziening rondom archeologie verbeteren en inzetten voor toerisme. Ook cultureel erfgoed wordt benoemd als een bepalende factor in de identiteit van een gebied.
\nDe archeologische verwachtings- en beleidskaart uit 2007 vormt – samen met de actualisatie van de beleidskaart uit 2014 – de basis voor de planologische bescherming.109 De vertaling van de archeologische (verwachtings)waarde naar planologische bescherming is in Voerendaal geregeld door over het gehele gebied een dubbelbestemming ‘Waarde – Archeologie’ te leggen. In de regels worden de vrijstellingsgrenzen per verwachtingscategorie genoemd en er wordt verwezen naar de archeologische waarden- en verwachtingskaart in de bijlage (voor Voerendaal-Kunrade de kaart uit 2013, voor de rest van de gemeente de kaart uit 2007) om aan te duiden welke verwachting op een bepaalde locatie geldt. Het voordeel van deze werkwijze is dat in theorie de bijlage gewijzigd kan worden zonder dat het bestemmingsplan zelf gewijzigd hoeft te worden. Het nadeel is dat in (de visualisatie van) het bestemmingsplan niet direct duidelijk is welke regels ten aanzien van archeologie op een bepaalde locatie gelden. De werking van de kaart zal volgens de beleidsnota worden geëvalueerd en er wordt bezien of een (periodieke) actualisatie noodzakelijk is.110 Gemeente Voerendaal, 2019, 43.
\nDe beleidsnota archeologie beschrijft verder de rol van de gemeente bij archeologisch onderzoek en hoe de kennis van het archeologisch erfgoed gedeeld kan worden met een breder publiek. Ook wil de gemeente privécollecties van archeologisch materiaal gaan inventariseren en afspraken maken met de eigenaren daarvan aangezien dit materiaal van algemeen belang is.111 Gemeente Voerendaal, 2019, 47-54.
\nGemeentelijke Welstandsnota Artikel 22.7 van het Omgevingsplan van de gemeente Voerendaal stelt dat bouwwerken niet in strijd mogen zijn met redelijke eisen van welstand, zoals vastgelegd in de welstandsnota. Vergunningen worden op aspecten beoordeeld zoals aangegeven in onderstaande tabel. De verantwoordelijkheid hiervoor ligt bij het college van burgemeester en wethouders, die advies inwinnen bij de dorpsbouwmeester of welstands- en monumentencommissie.112 Gemeente Voerendaal, 2012b, 10-12.
\nIn de welstandsnota is de gemeente ingedeeld in drie zones van welstandniveau of -toets. Er zijn geen welstandsvrije gebieden.
\nWelstandsniveau 1 (hoogste niveau) heeft betrekking op gebieden die cruciaal zijn voor het totaalbeeld van de kernen en het landschap én gebieden met hoge cultuurhistorische, architectonische, landschappelijke of stedenbouwkundige waarde. Dit zijn de historische kernen, bebouwingslinten en buurtschappen, historische ensembles en het buitengebied.
\nWelstandsniveau 2 heeft betrekking op gebieden die om een zorgvuldige afstemming vragen van nieuwe bouwkundige ingrepen. Deze gebieden hebben een sterke ruimtelijke samenhang en/of zijn gelegen op gezichtsbepalende locaties. Hieronder vallen de voltooide woonwijken en institutionele bebouwing.
\nWelstandsniveau 3 heeft betrekking op gebieden die minder waardevol en niet gezichtsbepalend zijn, maar wel een ruimtelijke samenhang hebben. Dit zijn de recreatie- en sportterreinen en bedrijventerreinen. Toetsing aan de criteria vindt plaats over het hele bouwplan.113 Gemeente Voerendaal, 2012b, 16.
\nIn de welstandsnota zijn per type gebied (bijv. historische kernen of voltooide woonwijken) aangegeven wat de beoordelingscriteria zijn en worden referentiebeelden gegeven. Elk deelgebied is daarnaast van een beschrijving voorzien. Voor monumenten, karakteristieke panden en beschermde dorpsgezichten zijn aanvullende criteria geformuleerd die gericht zijn op het zo authentiek mogelijk behouden van deze zaken. Door de heldere criteria en gebiedsbeschrijvingen is er maatwerk per gebied mogelijk en kan de beoordeling zo objectief mogelijk plaatsvinden.
\nFiguur 37. Toetsingskader en beoordelingscriteria volgens de Welstandsnota Voerendaal.
\n4.Subsidies Zowel het rijk als de provincie en de gemeente hebben subsidies die hetzij direct gericht zijn op erfgoed, hetzij gericht zijn op zaken (zoals landschap) die ook onder erfgoed geschaard kunnen worden. De hier genoemde subsidies van het rijk zijn specifiek gericht op monumenten. De provinciale subsidie is gericht op het landschap en landschapselementen en daarmee indirect op erfgoed. De gemeente heeft alleen een algemene subsidieverordening.
\nSubsidies van het rijk Ten aanzien van Rijksmonumenten heeft het Rijk een drietal subsidies beschikbaar:114 Rijksdienst voor het Cultureel erfgoed, z.j. Subsidie aanvragen.
\nWoonhuissubsidie: Voor een Rijksmonument met een woonfunctie dat eigendom is van particulieren (natuurlijke personen) vergoedt het rijk tot en met 38% van de instandhoudingskosten.
\nSubsidie instandhouding monumenten: Voor Rijksmonumenten die geen woonfunctie hebben vergoedt het rijk 60% van de instandhoudingskosten. Voor eigenaren die hun Rijksmonument bedrijfsmatig gebruiken bedraagt de subsidie 40%.
\nSubsidie herbestemming monumenten: Vergoeding tot 70% van de kosten voor onderzoek naar herbestemming, onderzoek naar verduurzaming en de kosten voor tussentijds wind- en waterdicht houden van beschermde monumenten.
\nDeze laatste subsidie geldt naast voor Rijksmonumenten ook voor andere beschermde en niet-beschermde monumenten in de zin van de Omgevingswet.
\nNaast subsidies zijn er nog vele andere financieringsmogelijkheden ten aanzien van het onderhoud, verduurzaming en herbestemming van beschermde monumenten. Te denken valt aan laagrentige leningen of fiscale aftrek.115 Monumenten.nl, z.j. Een overzicht van al deze maatregelen is te vinden op de website Monumenten.nl.
\nSubsidies van de provincie Relevant voor deze nota is de Provinciale Subsidieverordening Natuur- en Landschapsbeheer Limburg 2016. Op basis van deze verordening worden subsidies verstrekt aan natuurbeheerders en agrariërs voor het in stand houden en goed beheren van natuurterreinen en groene landschapselementen.116 Provincie Limburg: Subsidieverordening Natuur- en Landschapsbeheer Limburg 2016. Groene landschapselementen kunnen vaak ook als erfgoed gezien worden. Elementen als graften, heggen en geriefbosjes – dat zijn bosjes waar boeren hun gebruikshout haalden – hadden een functie in het vroegere agrarische bedrijf. Ze zijn door mensen aangelegd en onderhouden en maken daarmee deel uit van het cultuurlandschap. De Provinciale Subsidieverordening Natuur- en Landschapsbeheer kan zo mede ingezet worden ten bate van erfgoed. In 2025 wordt er ook nog een extra subsidie Landschapselementen voorzien voor de aanleg en het herstel van landschapselementen in Limburg.117 https://www.limburg.nl/loket/subsidies/actuele-subsidies/subsidieregelingen-0/@10264/subsidie-landschapselementen-2025/ Daarnaast heeft de provincie Limburg voor de periode 2025-2027 subsidiegeld vrijgemaakt ter ondersteuning van het cultureel erfgoed in de provincie.118 https://www.limburg.nl/loket/subsidies/actuele-subsidies/ Zo is er een Subsidie Archeologie voorzien voor het ondersteunen van projecten die de Nederlands Limburgse archeologie zichtbaar en publiektoegankelijk maken. Voor het stimuleren van specifiek benoemde grote volksculturele evenementen, grote carnavalsevenementen en -liedjesconcours of culturele festivals en evenementen is er een Subsidie Cultuur voorzien. Om het klein Limburgs erfgoed te behouden en de cultuurhistorische betekenis hiervan uit te dragen aan een breed publiek, voorziet de provincie in een Subsidie Klein Limburgs Erfgoed.
\nDe doelstelling van deze regeling is het behoud van het karakteristieke Limburgse erfgoed met cultuurhistorische waarde, dat vaak terug te vinden is in kleine objecten zoals kruisen, kapellen en beelden. Dit kleinschalige, vaak niet-rendabele erfgoed vormt een kenmerkend onderdeel van de Limburgse fysieke leefomgeving en heeft een historische betekenis voor de (lokale) gemeenschap. Door de cultuurhistorische betekenis van dit erfgoed uit te dragen, wordt de betrokkenheid van de gemeenschap vergroot.119 https://www.limburg.nl/loket/subsidies/actuele-subsidies/subsidieregelingen/@10412/subsidie-klein-limburgs-erfgoed-2025/ Tot slot, wil de Provincie Limburg zoveel mogelijk monumenten voor de toekomst behouden zodat ook toekomstige generaties kunnen opgroeien met en genieten van de rijke Limburgse geschiedenis.
\nDe Subsidie Monumenten 2024-2027 is voornamelijk bedoeld voor monumenten die dringend gerestaureerd moeten worden zodat een toekomstige economische, toeristische of maatschappelijke functie is gegarandeerd. Voor de restauratieprojecten is de maatschappelijke inbedding van belang voor honorering.120 https://www.limburg.nl/loket/subsidies/actuele-subsidies/subsidieregelingen/@9813/subsidie-monumenten-2024-2027/ Gemeentelijke Algemene subsidieverordening 2019 De gemeente heeft geen subsidieregelingen specifiek voor erfgoed. Er is alleen een Algemene subsidieverordening 2019. Artikel 2 van deze verordening vermeldt de taakvelden waarvoor een subsidie verstrekt kan worden. Erfgoed is niet één van deze taakvelden. Onder andere cultuur, sociaal domein en ruimtelijke ordening worden wel genoemd als taakvelden waarvoor een subsidie verstrekt kan worden. Mogelijk kunnen activiteiten die erfgoed betreffen (deels) ondergebracht worden bij deze taakvelden.
\n5.Contacten met andere lokale overheden Beleidsplatform Erfgoed Limburg De Provincie Limburg heeft samen met het Steunpunt voor Archeologie & Monumentenzorg (SAM) het Beleidsplatform Erfgoed Limburg opgericht.121 Erfgoedbeleid Limburg, z.j. en Steunpunt voor Archeologie & Monumentenzorg, 2015. Met dit platform worden de samenwerking, deskundigheid en kennisdeling op het gebied van erfgoed in Limburg bevorderd, doordat het gemeentelijke beleidsmedewerkers op het terrein van erfgoed samenbrengt. Er zijn onder meer tweemaal per jaar informatie- en netwerkbijeenkomsten en er worden cursussen gegeven. Maandelijks is er een planoverleg voor gemeenten waar initiatieven met de RCE en de Provincie voorbesproken kunnen worden. Het delen en opdoen van kennis en ervaringen en het hebben van ‘korte lijntjes’ met andere overheden en instanties zijn waardevolle effecten van het beleidsplatform voor de gemeente Voerendaal.
\nRegioarcheoloog Parkstad De Parkstadgemeenten (Brunssum, Beekdaelen, Heerlen, Kerkrade, Landgraaf, Simpelveld en Voerendaal) hebben sinds 2011 samen één regioarcheoloog.122Convent van gemeentelijke archeologen, z.j. De regioarcheoloog voert adviserende en uitvoerende taken uit voor de gemeente. Dit bestaat onder meer uit het opstellen en bijhouden van archeologisch beleid, het adviseren ten aanzien van ruimtelijke plannen, het houden van toezicht op archeologisch onderzoek en de beoordeling van archeologische rapportages.123 Gemeente Heerlen, 2023, art. 2. Ook zet de regioarcheoloog zich om het maatschappelijke draagvlak voor archeologie te vergroten door het geven van lezingen, het betrekken van inwoners bij het archeologisch onderzoek en het organiseren van publieksactiviteiten tijdens archeologische onderzoeken. Tweemaal per jaar vindt een gezamenlijk overleg plaats met de regioarcheoloog.
\n6.Contacten met derden Overleg met heemkundevereniging Incidenteel is er overleg met heemkundevereniging. Dit vindt doorgaans plaats wanneer de vereniging nieuwe projecten initieert of wensen heeft richting de gemeente. Andersom doet de gemeente een beroep op de expertise van de heemkundevereniging of vraagt zij haar anderszins om hulp.
\nInformatieavond monumenteneigenaren Incidenteel vinden informatieavonden plaats voor eigenaren van Rijksmonumenten. De gemeente kent geen gemeentelijke monumenten. Ook staat er soms een bepaald thema centraal of een vraagstuk dat bij de eigenaren leeft. Dit gaat vaak gepaard met een lezing door een stakeholder. Bij de gemeente leeft de wens deze bijeenkomsten een structureler karakter te geven door ze bijvoorbeeld eens per jaar te laten plaatsvinden.
\nContact met kerkbesturen Incidenteel is er overleg met de kerkbesturen over de toekomst van kerkgebouwen, met name ten aanzien van multifunctioneel gebruik ervan en de (daarvoor benodigde) aanpassingen aan het gebouw.
\n7.Uitvoering Toezicht en handhaving Nadat een omgevingsvergunning voor de activiteit bouw/monumenten (Rijksmonumentenactiviteit dan wel gemeentelijke omgevingsplan activiteit) is afgegeven of een aanpassing aan een monument vergunningsvrij plaatsvindt, dan worden de monumentspecifieke en cultuurhistorische aspecten meegenomen in de reguliere bouwinspecties.
\nVoor het verdere vindt toezicht en handhaving ten aanzien van erfgoed voornamelijk plaats naar aanleiding van meldingen van derden, maar ook vanuit ons algemene vrije veld toezicht als dat aan de orde is.
\nVergunningverlening Ten aanzien van erfgoed geldt in de gemeente een vergunningplicht voor werkzaamheden aan/in en herbestemming van (archeologische) Rijksmonumenten en het rijksbeschermde dorpsgezicht Winthagen en het (gemeentelijke) karakteristieke dorpsgezicht Laurentiusplein. Voor werkzaamheden zoals normale onderhoudswerkzaamheden is geen vergunning nodig. Soms zijn ook werkzaamheden (of sloop) die “van ondergeschikte betekenis” zijn vergunningvrij.124 Zie bijvoorbeeld Bestemmingsplan ‘Kernen Klimmen, Ransdaal, Ubachsberg e.o.’ artikelen 23.4.2 en 23.5.2.
\nVIA VIA Recent is het internationale project VIA VIA, een samenwerking tussen België, Duitsland en Nederland, van start gegaan om het Romeinse verleden in de kijker te zetten. In totaal zijn 13 partners betrokken. Op negen locaties zijn vanaf 2027 interactieve wandelingen, exposities en immersive rooms te bezoeken. Het project Via Belgica en Villa Voerendaal zijn onderdeel van het VIA VIA project.
\nVia Belgica De gemeente is partner in het project Via Belgica. In dit grensoverschrijdende toeristische project wordt de Romeinse geschiedenis van de regio ontsloten met als rode draad de ‘Via Belgica’, de Romeinse weg van Keulen, via Heerlen en Maastricht, naar Tongeren en verder.
\nDe gemeente is hier financieel bij betrokken en neemt deel aan de projectgroep en het bestuurlijk overleg. Ook organiseert de gemeente activiteiten rond het Romeinse verleden die gekoppeld worden aan de Via Belgica. Daarnaast neemt ze deel aan activiteiten die vanuit het project worden georganiseerd, zoals lichtfestival LUX in de winter van 2023-2024. In Voerendaal vallen de Romeinse villa Ten Hove, het beeld van de Dame van Voerendaal, de wachttoren bij de kerk in Klimmen en de plaquette aan de Bergseweg waar sporen zijn gevonden van de Via Belgica onder de bezienswaardigheden. Verder wordt op het thema aangehaakt door ondernemers met wijnen, kersen, Romeinse kippen, de steengroeve etc.
\nVilla Voerendaal De gemeente heeft het initiatief genomen om de Villa Voerendaal beter zichtbaar en beleefbaar te maken. Met dit project wordt aangesloten bij de Interreg-aanvraag en een subsidieaanvraag bij de Stadsregio Parkstad om de villa zichtbaar te maken, samen met onder andere de Via Belgica en gemeente Simpelveld. Naar aanleiding van de markconsultatie zijn drie partijen uitgenodigd om zich in te schrijven, waaruit een partij als winnaar is uitgekozen door een selectiecommissie. In 2026 zal de constructie van dit project van start gaan.
\nLand van Kalk De Stadsregio Parkstad en de gemeenten Heerlen, Simpelveld en Voerendaal ondersteunen Land van Kalk, een initiatief van (toeristische) ondernemers uit de regio en de gemeenten Simpelveld en Voerendaal. De gemeente steunt dit initiatief met een jaarlijkse financiële bijdrage. Land van Kalk wil bijdragen aan de toeristisch-recreatieve ontwikkeling van de regio, met respect voor erfgoed, landschap en natuur. ‘Land van kalk’ slaat op de Kunradersteen, die in Voerendaal nog steeds gewonnen wordt.
\nEducatie Om (de kennis van) de rijke geschiedenis uit te dragen sluit de gemeente aan bij diverse initiatieven. Zo doet de gemeente mee aan Open Monumentendag en de Nationale Archeologiedagen. De Open Monumentendag wordt in de gemeente georganiseerd door een comité, bestaande uit vrijwilligers en een gemeentelijke ambtenaar. Zelf organiseert de gemeente ook activiteiten zoals lezingen en workshops, en wandelingen over het Romeinse verleden en dan met name de villa Voerendaal.
\nOm de romeinse geschiedenis van Voerendaal te visualiseren is in 2020 voor het station een kunstwerk onthuld dat de Dame van Voerendaal wordt genoemd. Het is een in cortenstaal en kalksteen uitgevoerde vergrote verbeelding van een gebeeldhouwd romeins vrouwenhoofd dat in 1917 in Voerendaal is gevonden. De Dame van Voerendaal is hét beeld van het Romeinse verleden van de gemeente.
\nToerisme en recreatie Op toeristisch-recreatief gebied draagt de gemeente bij aan diverse initiatieven In de Archeo Route Limburg zijn twee speerpunten gesitueerd in Voerendaal: ‘Romeins Voerendaal’ en ‘Onder de kerktoren’.125 Archeo Route Limburg, z.j. De gemeente Voerendaal heeft het initiatief genomen om samen met Simpelveld, Kerkrade, Brunssum, Valkenburg en Vaals een fietsroute te maken die de verschillende speerpunten met elkaar verbindt.
\nDaarnaast wordt samen met de Stichting Kuno de legende van Ridder Kuno levend gehouden. De rol van de gemeente hierin bestaat voornamelijk uit het adviseren, meedenken met projecten en het verlenen van een financiële bijdrage. Er wordt onder meer gewerkt aan plaquettes die de legende vertellen.
\nOok zijn in de gemeente diverse wandel- en fietsroutes uitgezet die voeren langs plaatsen die gekoppeld zijn aan het erfgoed van Voerendaal. Zo zijn er een Romeinse fietsroute door Simpelveld en Voerendaal, een middeleeuwse wandeling langs de kastelen, en de hiervoor genoemde fietsroute langs de Archeo-speerpunten.
\nErfgoedstandaard De nieuwe Erfgoedstandaard, of Erfgoed Registratie Systeem (ERS), gecoördineerd door de werkgroep De Data-beet van de Federatie Grote Monumentengemeenten, is in 2022 opgenomen op de lijst Aanbevolen standaarden van het Forum Standaardisatie van de Rijksoverheid.126 Forum Standaardisatie, 2022. De gemeente zet zich in om haar erfgoedregistratie ook binnen deze standaard te brengen, om zo het erfgoed letterlijk op de kaart te zetten.
\n8.Inventarisaties De gemeente Voerendaal beschikt over eigen inventarisaties van (niet beschermd) erfgoed, namelijk een inventarisatie van karakteristieke en beeldbepalende bouwwerken en een inventarisatie van waardevolle landschapselementen.
\nInventarisatie karakteristieke en beeldbepalende bouwwerken De gemeente heeft een inventarisatie laten maken van karakteristieke en beeldbepalende bouwwerken.127 Gemeente Voerendaal, 2020. Na een beschrijving van de ontwikkeling van het landschap (korte landschapsbiografie) worden kort de dorpskernen beschreven. De kern van dit document is een overzicht van de ca. 180 karakteristieke en beeldbepalende panden, geordend per kern en voorzien van onder meer een foto, beschrijving en waardering.
\nLandschapsinventarisatie De bestaande waardevolle landschapselementen in het buitengebied zijn in 2022 geïnventariseerd. De huidige juridische beschermingsregeling daarvoor is geactualiseerd in het ‘Paraplubestemmingsplan landschapselementen’. Daartoe is in 2025 een ‘Paraplubestemmingsplan landschapselementen’ vastgesteld. Dit met als doel een passende juridische bescherming voor de landschapselementen. Naar aanleiding van zienswijzen is een deel van de landschapselementen opgenomen in de separate actualisatie van de bomenverordening: de Verordening bomen en houtopstanden 2025. De bescherming van graften, holle wegen en poelen is geregeld in het Paraplu bestemmingsplan landschapselementen. De bescherming van bomen en houtopstanden, zoals bosjes, singels en hagen is geregeld in de Verordening bomen en houtopstanden 2025.128 Voerendaal 2025. De impact voor aanvragers van daarin opgenomen omgevingsvergunning kap is beperkter dan bij een aanlegvergunning op grond van het Paraplubestemmingsplan.
\nDe inventarisatie heeft betrekking op het grootste deel van het buitengebied van de gemeente. Belangrijke uitzonderingen zijn landgoederen, Natura 2000-gebieden en de meeste eigendommen van het Waterschap Limburg.129 Ontwerp Paraplubestemmingsplan Landschapselementen, Toelichting § 2.3.2.
\n9.Beschermd erfgoed Rijksmonumenten In de gemeente Voerendaal zijn 100 gebouwde objecten aangewezen als Rijksmonument. Een deel van deze inschrijvingen betreft complexen van Rijksmonumenten. Een groot deel van de Rijksmonumenten zijn uit carréboerderijen. Verder zijn er vier kastelen en buitenplaatsen ingeschreven, deels als complex (Haaren, Puth, Cortenbach en Rivieren). De kerken van Voerendaal (St. Laurentius), Ransdaal (H. Theresia), Klimmen (St. Remigius) en Ubachsberg (St. Bernardus) zijn eveneens Rijksmonumenten.
\nArcheologische Rijksmonumenten Naast gebouwde objecten zijn ook twee archeologische terreinen aangewezen als Rijksmonument. Dit zijn allereerst de bekende Romeinse villa Ten Hoven, de indrukwekkendste van Nederland. Ook het terrein van de villa bij Ubachsberg is een archeologisch Rijksmonument.
\nRijksbeschermd stads- of dorpsgezicht Het gehucht Winthagen is in 1969 door het Rijk aangewezen als beschermd dorpsgezicht. Dit vanwege de bijzonder gave ruimtelijke structuur, die zeker sinds begin 19e eeuw niet veranderd is, met boerderijen in Kunradersteen in relatie tot het steile dal waarin het gehucht gelegen is. Binnen het beschermd gezicht liggen zes Rijksmonumentale boerderijen. De stedenbouwkundige en cultuurhistorische kwaliteiten van Winthagen dienen gewaarborgd te worden bij toekomstige ontwikkelingen.
\nGemeentelijk karakteristiek dorpsgezicht De gemeente Voerendaal heeft het Laurentiusplein en omgeving aangewezen als karakteristiek dorpsgezicht. Deze eerste dorpsuitbreiding van Voerendaal is gebouwd als mijnwerkerskolonie in de geest van een tuindorp. Kenmerkend zijn de bebouwing, het smalle stratenpatroon, het plein en het gebruik van groen. Deze kwaliteiten dienen gewaarborgd te worden bij toekomstige ontwikkelingen.
\nBijlage4.Uitkomsten participatiesessie en raadsbijeenkomst 24-25 september 2025 Inwoners zien erfgoed als essentieel voor het lokale karakter en gemeenschapsgevoel.
\nDefinitie erfgoed Immaterieel erfgoed moet evengoed meegenomen worden in de nota. Dus naast gebouwen (monumenten in de zin van de wet), dorpsgezichten en cultuurlandschappen ook tradities, dialect, verhalen.
\nEr moet een duidelijk overzicht komen (lijst e/o kaart) van wat concreet als erfgoed gezien wordt (en waarop de nota en de uitvoering daarvan dus betrekking hebben). Dit moet de gemeente in samenspraak met de inwoners opstellen. “erfgoed is wat wij allemaal vinden dat erfgoed is”
\nBetrokkenheid/transparantie De gemeente moet transparant zijn en het beleid samen met inwoners en andere betrokkenen opstellen.
\nDe gemeente moet een klankbord zijn, waar mensen terecht kunnen met vragen aangaande erfgoed.
\nDe gemeente moet (via de website) inwoners en bedrijven informeren over de regels rondom erfgoed en subsidiemogelijkheden.
\nEen brede erfgoedcommissie kan een centrale rol spelen in het erfgoedbeleid van de gemeente.
\nDe gemeente moet faciliteren maar kan ook zelf initiatieven ontplooien.
\nPublieksbereik, educatie en jongeren Jongeren moeten actief worden betrokken via scholen, projecten en sociale media.
\nMet initiatieven als Voerendaal Graaft kan een breder publiek bereikt worden.
\nHet erfgoed moet toegankelijker worden gemaakt voor het publiek.
\nBij (archeologische) werkzaamheden open dagen organiseren.
\nOpen Monumentendag breder uitdragen.
\nDe gemeente moet actief zorgen voor een sterkere koppeling tussen erfgoed en toerisme (ook horeca).
\nBescherming De gemeente moet terughoudend zijn in het opleggen van regels ter bescherming van erfgoed die (ernstige) beperking van de vrijheid van eigenaren oplevert.
\nBescherming van erfgoed mag niet te veel nieuwe regels en vooral geen nieuwe/langere procedures opleveren. Bescherming kan dus, mits processen efficiënter worden ingericht.
\nDe gemeente moet adequater reageren op actuele situaties.
\nDe gemeente moet een ‘visie herbestemming monumenten’ opstellen waarin ze aangeeft hoe er met waardevolle bebouwing (= monumenten in de zin van de wet) moet worden omgegaan wanneer de huidige functie wegvalt (dus breder dan alleen kerken). Hierin moet ook aandacht zijn voor de verduurzaming van het gebouw.
\nHet behoud van immaterieel erfgoed is voor een belangrijk deel afhankelijk van de mensen die het beoefenen. De gemeente moet nadenken hoe ze hen wil ondersteunen.
\nLandschapselementen moeten in hun context worden gezien; bescherming mag echter niet betekenen dat er geen ontwikkelingen mogelijk zijn.
\nDe gemeente moet de mogelijkheid hebben om gebouwde objecten te beschermen als gemeentelijk monument. Hiertoe moet de gemeente een monumentenbeleid opstellen: hoe worden gemeentelijke monumenten aangewezen, wat betekent de bescherming en wat zijn rechten en plichten van eigenaren?
\nOnderbelicht/onbekend erfgoed WOII (bevrijding) Villa Voerendaal Frisdrankenfabriek MOULEN (Noca Nola) Bijzondere landschap/cultuurlandschap Romeins verleden nog meer benadrukken Kapellen/wegkruisen Kalkovens Kunradersteen Overhekermolen (luchtwachtpost) Bedreigingen voor erfgoed Bureaucratie Vergrijzing Gebrek aan middelen Trage procedures Desinteresse Verandering van bestuur Botsen van belangen Bijlage5.Waarderingscriteria gebouwd erfgoed Bron: https://kennis.cultureelerfgoed.nl/index.php/Waarderingscriteria_gebouwd_en_aangelegd_(groen)_erfgoed.
\nI. Cultuurhistorische waarden Belang van het object/complex/aanleg.. als bijzondere uitdrukking van (een) culturele, sociaal-economische en/of bestuurlijke/beleidsmatige en/of geestelijke ontwikkeling(en); als bijzondere uitdrukking van (een) geografische, landschappelijke en/of historisch-ruimtelijke ontwikkeling(en); als bijzondere uitdrukking van (een) technische en/of typologische ontwikkeling(en); wegens innovatieve waarde of pionierskarakter; wegens bijzondere herinneringswaarde.
\nII. Architectuur-, kunst- en tuinhistorische waarde Belang van het object/complex/aanleg... voor de geschiedenis van de (tuin- en landschaps)architectuur en/of techniek; voor het oeuvre van een bouwmeester, (tuin- en landschaps)architect, ingenieur of kunstenaar; wegens hoogwaardige esthetische kwaliteiten van het ontwerp; wegens bijzonder materiaalgebruik, bijzondere ornamentiek en/of monumentale kunst; wegens bijzondere samenhang tussen exterieur, interieur(onderdelen) en omgeving.
\nIII. Situationele en ensemblewaarden Belang van het object/complex/aanleg... als essentieel (cultuurhistorisch, functioneel en/of architectuurhistorisch en visueel) onderdeel van een complex (a) wegens bijzondere, beeldbepalende betekenis voor het aanzien van zijn omgeving; (b) wegens bijzondere betekenis voor het aanzien van zijn omgeving, wijk, stad of streek; (a) wegens hoogwaardige kwaliteit van de bebouwing in relatie tot de onderlinge historisch-ruimtelijke context en in relatie tot de daarbij behorende groenvoorzieningen, wegen, wateren, bodemgesteldheid en/of archeologie; (b) wegens wijze van verkaveling/inrichting/voorzieningen.
\nIV. Gaafheid en herkenbaarheid Belang van het object/complex/aanleg... wegens architectonische gaafheid en/of herkenbaarheid; wegens materiële, technische en/of ambachtelijke gaafheid; als nog goed herkenbare uitdrukking van de oorspronkelijke of een belangrijke historische functie; wegens waardevolle accumulatie van belangwekkende historische bouw-, aanleg- en/of gebruiksfasen; wegens gaafheid en herkenbaarheid van het hele ensemble van de samenstellende onderdelen (hoofd- en bijgebouwen, hekwerken, tuinaanleg en dergelijke); in relatie tot de structurele en/of visuele gaafheid van de stedelijke, dorpse of landschappelijke omgeving.
\nV. Zeldzaamheid Belang van het object/complex/aanleg... wegens absolute zeldzaamheid in architectuurhistorisch, bouwtechnisch, typologisch of functioneel opzicht; wegens relatieve zeldzaamheid in relatie tot een of meer van de onder I t/m III genoemde kwaliteiten.