W orzeczeniach tych Trybunał Konstytucyjny wypowiadał się na temat zasadności utrzymania zróżnicowań między „pokrewnymi” zawodami zaufania publicznego – zawodami prawniczymi, wskazując, że: „ustawodawca, zachowując istotne dystynkcje pomiędzy trybem przygotowania do poszczególnych zawodów prawniczych, utrzymał, również w ustawie nowelizującej , daleko posunięte różnice w programach kształcenia, doborze przedmiotów oraz długości trwania poszczególnych aplikacji, a nadto – w zakresie wymagań dotyczących form praktyki zawodowej. Trybunał Konstytucyjny nie może nie dostrzegać tych różnic, stojąc zarazem na straży prawa każdego do równego traktowania przez władze publiczne (art. 32 ust. 1 zd. 2 Konstytucji)” (wyroki w powołanych sprawach o sygn. K 6/06 i K 4/07, por. także wyrok z 8 listopada 2006 r., sygn. K 30/06, OTK ZU nr 10/A/2006, poz. 149).
\nTrybunał Konstytucyjny akceptował także ograniczenia swobody „przepływu” pomiędzy poszczególnymi zawodami prawniczymi, traktując je jako dowód, że „ustawodawca dostrzega i zachowuje specyfikę poszczególnych zawodów prawniczych” (wyrok o sygn. K 6/06). W jego opinii, „możliwy jest (także w świetle zasady wolności wyboru i wykonywania zawodu, ustanowionej w art. 65 ust. 1 Konstytucji) przepływ z jednego do innego zawodu prawniczego. Nie oznacza to jednak, że przepływ taki ma następować automatycznie, bez oceny umiejętności niezbędnych dla należytego wykonywania nowego dla danej osoby zawodu prawniczego. W warunkach obowiązywania konstytucyjnej zasady równości i równego traktowania, przesłankami oceny winny być m.in. czas trwania aplikacji, zakres przedmiotowy szkolenia oraz praktyczny kontakt z wykonywaniem danego zawodu prawniczego. Kwestie te winien rozstrzygnąć jednoznacznie ustawodawca” (wyrok o sygn. K 6/06, teza podtrzymana m.in. w wyroku o sygn. K 30/06).
\nW wyrokach o sygn. K 6/06 i K 30/06 Trybunał Konstytucyjny podkreślił także, że równe traktowanie powinno się odnosić do „osób wykonujących poszczególne zawody prawnicze”.
\nPowyższe tezy zachowują pełną aktualność w rozpatrywanej sprawie.
\n3.4. Ocena zarzutów wnioskodawcy.
\nRzecznik Praw Obywatelskich uważa, że niezgodne z art. 32 ust. 1 Konstytucji są różnice między zasadami obowiązującymi poszczególne zawody zaufania publicznego.
\nW świetle przytoczonego wyżej orzecznictwa, Trybunał Konstytucyjny musi uznać ten zarzut za chybiony. Na podstawie zaskarżonych przepisów nie da się bowiem wyodrębnić grupy, w ramach której – zdaniem wnioskodawcy – dochodzi do niekonstytucyjnych zróżnicowań. Żaden z zaskarżonych przepisów nie jest skierowany do zbiorczej kategorii „osób wykonujących zawody zaufania publicznego”. Ich adresatami są tylko i wyłącznie przedstawiciele poszczególnych zawodów (adwokaci, radcowie prawni, lekarze, pielęgniarki itd.). Wobec tego na gruncie tych regulacji nie można badać zasadności zróżnicowania członków wszystkich samorządów zawodowych. Stanowiłoby to bowiem próbę „poziomej” kontroli różnych reżimów ustawowych „za pośrednictwem” zasady równości. Tymczasem Trybunał Konstytucyjny już w okresie przed przyjęciem Konstytucji z 1997 r. wielokrotnie podkreślał, że jego rolą jest orzekanie wyłącznie o hierarchicznej zgodności norm prawnych, a nie rozstrzyganie konfliktów poziomych pomiędzy normami o tej samej randze (por. np. powołany wyrok o sygn. K 8/07).
\nNa marginesie należy wskazać, że zarówno przepisy Konstytucji, jak i ustaw oraz orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego nie dają podstaw do formułowania nakazu ujednolicenia lub zróżnicowania wszystkich zasad dotyczących zawodów zaufania publicznego. Jedyny przepis ustawy zasadniczej, który bezpośrednio dotyczy tych zawodów, to art. 17 ust. 1 Konstytucji, z którego wynikają tylko funkcje samorządów zawodowych tych zawodów i ich ograniczenia. Użyta w nim liczba mnoga sugeruje, że ustrojodawca dopuszcza nie tylko odrębne samorządy dla poszczególnych zawodów, ale także powoływanie kilku samorządów dla tego samego zawodu, które np. różniłyby się pod względem światopoglądowym (zakładano to podczas prac Komisji Konstytucyjnej, por.
\nBiuletyn Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego nr XXX, s. 16-17). Należy jednak wyraźnie zaznaczyć, że byłoby to możliwe tylko pod warunkiem przestrzegania wszystkich konstytucyjnych wytycznych dla samorządów zawodów zaufania publicznego, wynikających z art. 17 ust. 1 Konstytucji. Przede wszystkim ewentualny pluralizm samorządów zawodowych musiałby mieć na celu ochronę interesu publicznego, a w szczególności wynikać z przekonania ustawodawcy, że interes ten będzie lepiej chroniony przez kilka samorządów dla danego zawodu niż – jak to jest obecnie – przez jedną organizację. Poza tym powoływane równoległe struktury musiałyby być wyposażone w cechy umożliwiające im reprezentację osób wykonujących dany zawód i sprawowanie pieczy nad należytym wykonywaniem tego zawodu, a ich powołanie musiałoby nastąpić w drodze ustawy.
\nW świetle przeprowadzonych wyżej rozważań oznaczałoby to więc utrzymanie zasady obowiązkowej przynależności do samorządów zawodowych, lecz z prawem wyboru konkretnej organizacji. Dodatkowo, konieczne byłoby także takie uregulowanie praw i obowiązków osób wykonujących ten sam zawód, lecz należących do różnych samorządów zawodowych, aby była poszanowana zasada ich równości wobec prawa. Powinno to dotyczyć także określania zasad odpowiedzialności dyscyplinarnej.
\nTrybunał Konstytucyjny podkreśla, że decyzja o stopniu ewentualnego ujednolicenia samorządów zawodowych zrzeszających osoby wykonujące różne zawody należy do ustawodawcy. Dotychczas podjęto dwie znaczące tego typu próby: pierwszą był projekt „kodeksu zawodów zaufania publicznego” z 2003 r. (projekt ustawy o sprawowaniu przez samorządy zawodowe pieczy nad należytym wykonywaniem zawodów zaufania publicznego i o nadzorze nad działalnością samorządów zawodowych oraz o zmianie niektórych ustaw, „Radca Prawny” nr 3/2003, s. 7-8), a drugą – prace nad połączeniem korporacji adwokackiej i radcowskiej, które z różną dynamiką toczą się od kilku lat. Nie jest natomiast możliwe osiągnięcie tego celu wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich za pomocą niniejszego wyroku Trybunału Konstytucyjnego.
\n3.5. Ocena zgodności zakwestionowanych przepisów z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
\nTrybunał Konstytucyjny uważa, że zakwestionowane przepisy nie prowadzą do żadnej dyferencjacji sytuacji prawnej lub faktycznej ich adresatów. Zawarte w nich regulacje co do kary pozbawienia prawa wykonywania zawodu (skreślenia z listy korporacyjnej) i jej skutków w sferze zatarcia oraz możliwości ubiegania się o przywrócenie do samorządu zawodowego są takie same dla wszystkich osób wykonujących dany zawód zaufania publicznego. Wszyscy adresaci zaskarżonych przepisów są więc traktowani jednakowo.
\n3.6. Konkluzja.
\nW świetle powyższych argumentów należy uznać, że zakwestionowane regulacje są zgodne z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
\nTrybunał Konstytucyjny zdecydował się podzielić zastrzeżenia Rzecznika Praw Obywatelskich jedynie, jeżeli chodzi o niekonstytucyjność:
\nAby dać ustawodawcy czas na dostosowanie stanu prawnego do wyroku Trybunału Konstytucyjnego, utrata mocy obowiązującej przez art. 55 ust. 2 ustawy o samorządach budowlanych zostaje odroczona o dwanaście miesięcy na podstawie art. 190 ust. 3 Konstytucji.
\nTrybunał Konstytucyjny pragnie jednocześnie podkreślić, iż sama utrata mocy przez powołane wyżej przepisy, zakazujące ubiegania się o ponowny wpis na listę członków samorządu zawodowego lub o ponowne uzyskanie prawa wykonywania zawodu, może nie zapewnić przywrócenia stanu zgodności z Konstytucją. W systemie prawnym pozostają w dalszym ciągu inne, niezaskarżone w ramach niniejszego postępowania przepisy, które mogą powodować automatyczne i dożywotnie zamknięcie drogi do ewentualnego powrotu do zawodu (np. przez ograniczenie zatarcia kar: por. np. art. 71 ust. 6 ustawy o radcach prawnych, art. 95ł ust. 5 i 6 prawa o adwokaturze, art. 67 ust. 2 ustawy o rzecznikach patentowych, art. 49 ust. 3 ustawy o samorządzie pielęgniarek, art. 60 ust. 3 ustawy o lekarzach weterynarii).
\nOkoliczność ta (znana również prawu karnemu, zob. np. art. 106a k.k. w brzmieniu obowiązującym od 26 września 2005 r.) może powodować sytuacje, w których ani ubiegający się o ponowne przyjęcie w poczet członków samorządu zawodowego, ani organ samorządu decydujący w tej mierze nie będą mieli jasności co do zasad materialnoprawnych i proceduralnych obowiązujących w sytuacji ewentualnego ponownego rozpatrywania wniosku o przyjęcie (np. co do czasu od momentu usunięcia z zawodu, po upływie którego można ponowić wniosek, znaczenia wzmianki o ukaraniu karą wydalenia z zawodu, figurującej bez ograniczenia czasowego w dokumentach samorządowych itd.). Wydaje się zatem, iż realizacja niniejszego orzeczenia może wymagać od ustawodawcy wprowadzenia szerszych zmian systemowych w zakwestionowanych ustawach w zakresie dotyczącym ponownego wpisywania na listy samorządowe osób dyscyplinarnie usuniętych z zawodu zaufania publicznego.
\nZ powyższych względów Trybunał Konstytucyjny orzekł jak w sentencji.