Ustalenie zakresu czasowego niezgodności z konstytucją wymaga analizy dokonanej z uwzględnieniem szczególnych cech sytuacji objętych unormowaniem przewidzianym w przepisach uznanych za niezgodne z konstytucją. Chodzić tu może w pierwszej kolejności o sytuacje, w których przepisy formalnie uchylone znajdują zastosowanie na podstawie norm międzyczasowych (tak jak to miało miejsce w sprawie P. 2/97). Uwzględnienia wymaga poza tym czas, w którym zakwestionowane przepisy obowiązywały. Ma to znaczenie w sytuacji, gdy przedmiotem sprawy są przepisy obowiązujące przed dniem wejścia w życie Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r., a jeszcze w większym stopniu, gdy są to przepisy sprzed wejścia w życie ustawy z dnia 29 grudnia 1989 r. o zmianie Konstytucji PRL (Dz.U. Nr 75, poz. 444), która to nowelizacja określiła Polskę jako demokratyczne państwo prawne, urzeczywistniające zasady sprawiedliwości społecznej.
\nZ tych względów Trybunał Konstytucyjny zdecydował się na określenie w sentencji wyroku zakresu czasowego, w którym kwestionowane przepisy nie mogą być wyeliminowane z porządku prawnego, gdyż wzgląd na inne wartości i zasady konstytucyjne przeważa nad argumentacją uzasadniającą niezgodność treści danego przepisu z normą konstytucyjną. Poszukując odpowiedniego kryterium Trybunał Konstytucyjny przyjął, że jest nim chwila otwarcia spadku, będąca podstawowym kryterium rozgraniczającym w świetle obowiązujących w prawie polskim norm międzyczasowych (intertemporalnych) czasowy zakres zastosowania kolejno obowiązujących norm merytorycznych prawa spadkowego. Zatem stwierdzenie przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności z konstytucją art. 1059, 1060, 1062, 1064 i 1087 kc odnosi się tylko do spraw spadkowych dotyczących spadków otwartych po dniu ogłoszenia niniejszego wyroku w Dzienniku Ustaw jako po dniu jego wejścia w życie (art. 190 ust. 3 konstytucji).
\nW żadnym wypadku podstawą odmowy zastosowania przez sąd przepisów ustawowych obowiązujących w dniu otwarcia spadku nie może być zasada bezpośredniego stosowania konstytucji (art. 8 ust. 2 konstytucji). Bezpośredniość stosowania konstytucji nie oznacza kompetencji do kontroli konstytucyjności obowiązującego ustawodawstwa przez sądy i inne organy powołane do stosowania prawa. Tryb tej kontroli został bardzo wyraźnie i jednoznacznie ukształtowany przez samą konstytucję. Art. 188 konstytucji zastrzega do wyłącznej kompetencji Trybunału Konstytucyjnego orzekanie w wymienionych w nim sprawach bez względu na to, czy rozstrzygnięcie ma mieć charakter powszechnie obowiązujący, czy też ma ograniczać się tylko do indywidualnej sprawy. Domniemanie zgodności ustawy z konstytucją może być obalone jedynie wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, a związanie sędziego ustawą obowiązuje dopóty, dopóki ustawie tej przysługuje moc obowiązująca (por. wyrok SN z 25 sierpnia 1994 r., I PRN 53/94, OSNAPiUS 1994, z. 11, poz. 179, wyrok NSA z 27 listopada 2000 r., II SA/Kr 609/98).
\nIstotnym elementem modelu kontroli zgodności ustaw z konstytucją, przyjętego w polskiej konstytucji za wzorem innych państw europejskich, jest uregulowana w art. 193 instytucja pytania prawnego. Regulacji opartej na art. 188 i 193 konstytucji, interpretowanych w świetle wyrażonej w art. 2 konstytucji zasady państwa prawnego, nie wyłącza przewidziana w art. 178 ust. 1 konstytucji podległość sędziów konstytucji i ustawom. Przepis ten nie wypowiada się bezpośrednio na temat rozstrzygania kolizji między konstytucją i ustawą, dopełnia on natomiast regulację przewidzianą w art. 193 konstytucji, ustanawiając powinność skorzystania z przyznanej w tym przepisie możliwości w każdym przypadku, gdy sąd orzekający dojdzie do przekonania, że norma stanowiąca podstawę orzekania jest sprzeczna z konstytucją. Sądy nie są także wyłączone spod wyrażonej w art. 190 ust. 1 konstytucji zasady, w myśl której orzeczeniom Trybunału Konstytucyjnego przysługuje moc powszechnie obowiązująca.
\nZdaniem Trybunału sprzeczność z konstytucją jest w tym przypadku tak widoczna i jednoznaczna, iż uzasadnia to spowodowanie utraty mocy obowiązującej tego przepisu w pełnym zakresie. Przewidziana w nim regulacja dotyka bowiem samej istoty prawa dziedziczenia. Istota konstytucyjnego prawa podmiotowego związana jest bowiem – jak to stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 12 stycznia 1999 r. (OTK ZU Nr 1/1999, poz. 2) – z funkcją określonego prawa lub wolności jednostki. Patrząc na prawo dziedziczenia z punktu widzenia zasad ustroju gospodarczego RP, określonych w art. 20 konstytucji, powtórzyć należy, iż prawo to służyć ma przede wszystkim zachowaniu własności prywatnej. Sytuację, w której majątek pozostały po spadkodawcy dziedziczą osoby fizyczne, a tylko należące do spadku gospodarstwo rolne Skarb Państwa, uznać więc należy za rażąco sprzeczną z podstawową konstytucyjną funkcją prawa dziedziczenia.
\nNależy tu również zaznaczyć, iż zasady ochrony praw nabytych oraz bezpieczeństwa i pewności prawa chronią jednostki i inne podmioty stosunków prawnych przed ingerencją władzy państwowej, natomiast nie dotyczą w takim samym zakresie Skarbu Państwa (państwa jako podmiotu stosunków prywatnoprawnych). Dziedziczenie Skarbu Państwa nie jest objęte konstytucyjną gwarancją prawa do dziedziczenia. Prawo to dotyczy w pierwszym rzędzie osób fizycznych oraz innych podmiotów prawa prywatnego. Państwo jest bowiem w tym przypadku podmiotem zobowiązanym do zapewnienia ochrony, a nie uprawnionym do korzystania z niej. Ze względów pojęciowych niemożliwe są bowiem roszczenia Skarbu Państwa wobec samego państwa z tytułu ochrony praw nabytych czy innych praw konstytucyjnych. Skarb Państwa to bowiem samo państwo, określane tylko w stosunkach prywatnoprawnych w szczególny i wynikający z tradycji sposób.
\nSprzeczności z konstytucją nie usunął w tym zakresie art. 15 ustawy zmieniającej z 1990 r., który dotyczy tylko spadkobiercy, będącego samoistnym posiadaczem nieruchomości, wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego a także spadkobiercy, spełniającego warunki, o których mówi art. 1059 pkt 1 lub 2 kc w brzmieniu nadanym tą ustawą. Przepis ten obejmuje więc tylko część potencjalnych spadkobierców gospodarstwa rolnego. Nie usuwa więc w pełnym zakresie skutków niekonstytucyjnych rozwiązań.
\nW ocenie Trybunału te trzy okoliczności, a więc naruszenie istoty prawa objętego ochroną konstytucyjną, brak konieczności ochrony praw nabytych oraz działanie ustawodawcy, który częściowo “odwrócił” skutki prawne wynikające z dyspozycji art. 1063 § 1 kc, uzasadniają szczególne potraktowanie skutków prawnych stwierdzenia niekonstytucyjności tego przepisu. Nawiązując do wcześniejszych rozważań Trybunał Konstytucyjny jest zdania, iż w tym zakresie skutki prawne niniejszego wyroku nie wymagają żadnych ograniczeń czasowych. Stwierdzenie w chwili obecnej, iż mimo istnienia innych spadkobierców gospodarstwo rolne nabył w przeszłości Skarb Państwa stanowiłoby jednoznaczne i tak oczywiste naruszenie zasad konstytucji, będącej najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej, iż w tym szczególnym przypadku uzasadnione jest odejście od omówionych wyżej zasad prawa spadkowego i pozbawienie kwestionowanego przepisu mocy obowiązującej także co do spadków otwartych w okresie przed wejściem w życie niniejszego wyroku.
\nNależy jednak podkreślić, iż argumenty uzasadniające stwierdzenie niezgodności art. 1063 § 1 kc z konstytucją nie oznaczają, że Skarb Państwa nie może odziedziczyć gospodarstwa rolnego na zasadach ogólnych, tj. na podstawie art. 935 § 3 kc. Zgodność z konstytucją tego ostatniego przepisu nie jest kwestionowana w niniejszej sprawie.
\nSąd przedstawiający pytanie prawne upatruje naruszenie konstytucji w regulacji zapewniającej pod pewnymi warunkami obywatelom państw obcych, których prawa do gospodarstwa rolnego zostały wyłączone lub ograniczone na podstawie przepisu szczególnego, równowartość pieniężną spadku (lub zapisu), który by im przypadał, gdyby nie regulacja szczególna. Istotnie stwierdzić należy, że taki stan prawny dzieli adresatów norm prawnych dotyczących dziedziczenia gospodarstw rolnych na dwie grupy według kryterium obywatelstwa. Jednakże nie oznacza to, że zarzut naruszenia art. 37 konstytucji przez przepisy wskazane w pytaniu prawnym może być uznany za uzasadniony. Naruszenia zasady powszechności w korzystaniu z praw dopatrywać się bowiem można jedynie w art. XXIII pwkc, który to przepis statuuje uprawnienie do otrzymania równowartości pieniężnej. Właśnie ten przepis, a nie kwestionowane w pytaniu prawnym przepisy kodeksu cywilnego, ogranicza zakres podmiotowy tego uprawnienia wyłącznie do obywateli państw obcych.
\nWobec zasady związania Trybunału Konstytucyjnego granicami pytania prawnego (art. 66 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym), kwestia zgodności z konstytucją art. XXIII pwkc pozostać musi poza zakresem rozpoznania w niniejszej sprawie, zaś zarzut naruszenia art. 37 winien być uznany za nieuzasadniony z uwagi na nieadekwatność jego treści do norm prawnych, wypływających z zakwestionowanych przepisów ustawowych.
\nNawiązując do stanowiska Europejskiego Trybunału Praw Człowieka przedstawionego w uzasadnieniu orzeczenia z 13 czerwca 1979 r. w sprawie Marckx przeciwko Belgii (A. 31), Trybunał Konstytucyjny uznał, iż art. 1 Protokołu nr 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności oznacza ochronę prawa każdego do niezakłóconego korzystania ze swego mienia, a więc w konsekwencji przepis ten ma zastosowanie tylko do własności przysługującej w danej chwili określonej osobie. Nie gwarantuje on natomiast prawa do nabywania mienia zarówno w drodze dziedziczenia, jak i w inny sposób (zob. także orzeczenie z 28 października 1987 r. w sprawie Inze przeciwko Austrii; A. 126).
\nMożna więc wobec tego stwierdzić, że ochroną konwencyjną ustanowioną przez art. 1 Protokołu nr 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności objęta jest swoboda rozrządzania własnym majątkiem na wypadek śmierci, nikt natomiast nie może powoływać się na ten przepis jako podstawę roszczeń do nabycia majątku osoby zmarłej. Zawarta w kwestionowanych przepisach kc regulacja dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych wprowadzona ustawą zmieniającą z 1990 r. z istoty rzeczy nie dotyka wobec tego w ogóle praw i wolności jednostki objętych zakresem art. 1 Protokołu nr 1, regulacja ta nie dotyczy bowiem korzystania z istniejącego (nabytego) prawa majątkowego. Zarzut naruszenia art. 1 Protokołu nr 1, chroniącego wykonywanie uprawnień wynikających z już nabytego statusu właściciela, ale nie gwarantującego nikomu nabycia własności, Trybunał Konstytucyjny uznał zatem za nieuzasadniony.
\nPonadto orzekanie w przedmiocie zgodności z konstytucją wspomnianego rozporządzenia związane jest ściśle z oceną zgodności z konstytucją przepisów, dla których stosowania ma ono istotne znaczenie. Jak wynika z przepisów tytułu X księgi IV kc, rozporządzenie to ma przede wszystkim znaczenie dla stosowania art. 1059 i nast. kc. Nie zawiera ono przepisów, które mogłyby być stosowane samoistnie, tj. bez związku z tymi przepisami kc. Wobec tego zarzut niezgodności z konstytucją nie ma tu odrębnego uzasadnienia. Nie został on zresztą w pytaniu prawnym postawiony odrębnie, ale jest ściśle powiązany z niekonstytucyjnością przepisów, które posługują się pojęciami o treści określonej w rozporządzeniu.
\nZ tych względów Trybunał Konstytucyjny orzekł jak w sentencji.