Dodatkowo należy wskazać na specyfikę rozliczeń pożytków i przychodów z gospodarstwa rolnego. Drugą stronę stanowią bowiem ciężary i wydatki. W orzecznictwie i doktrynie prawa wskazuje się, że ze względu na charakter niektórych rzeczy dochody z nich nie mogą być rozliczane na bieżąco, lecz dopiero z upływem okresu (roku) obrotowego. Dotyczy to w szczególności nieruchomości (np. należności z tytułu czynszów najmu lokali na wspólnej nieruchomości), nieruchomości rolnych, szczególnie wchodzących w skład gospodarstwa rolnego czy maszyn. Takie dochody (np. wierzytelności z tytułu najmu i dzierżawy), nazywane w orzecznictwie zależnymi czy niesamodzielnymi, nie przypadają współwłaścicielom w stosunku do ich udziałów, lecz stanowią składnik pewnej gospodarczej całości. Dopiero dochód netto pozostały po upływie roku gospodarczego, po zaspokojeniu wydatków na rzecz wspólną, odrywa się całkowicie od przedmiotu współwłasności i dzieli na odrębne części, przypadające poszczególnym współwłaścicielom. (np. K. Osajda teza 16 i 17 Komentarz do art.207 Kodeksu cywilnego Legalis, teza 70 do art.207 Komentarz do Kodeksu cywilnego Pietrzykowski Legalis) Zatem ewentualne wynagrodzenie za sprawowanie zarządu stanowiłoby wydatek na rzecz wspólną i podlegałoby kompensowaniu z pożytkami i dochodami i rozliczeniu po upływie roku obrachunkowego, w tym wypadku zapewne kalendarzowego. Uczestnik takiego rozliczenia nie przedstawił.
\nW orzecznictwie wskazano, że jeśli pożytki i przychody zostały osiągnięte dzięki pracy i zapobiegliwości jednego współwłaściciela, to drugi nie może liczyć na to, że będzie z nich w pełni korzystał (S. Rudnicki teza 2 do art.207 Komentarz do Kodeksu cywilnego Wydawnictwo Prawnicze Warszawa 1996 rok) Zasada ta działa jednak w obie strony. Jeśli jeden tylko współwłaściciel albo niektórzy tylko ze współwłaścicieli osiągnęli korzyści z rzeczy wspólnej, nie mogą liczyć na to, że ciężary i wydatkami zostaną obciążeni pozostali współwłaściciele, którzy żadnych korzyści nie osiągnęli. Wnioskodawczyni korzyści już nie osiągnie z uwagi na art.618 § 3 kpc w zw. z art.688 kpc i art.567 § 3 kpc.
\nSpłata wspólnych długów po ustaniu wspólności majątkowej (pkt XII) i nakłady z majątku osobistego uczestnika na majątek wspólny (pkt XIII):
\nPkt XII został zaskarżony przez wnioskodawczynię ponad kwotę 61.240,59 zł i przez uczestnika w całości. Apelacja wnioskodawczyni w tym zakresie jest zasadna, a uczestnika niezasadna. Korekty wymaga nadto wyeliminowanie sformułowania zawartego w pkt XII „płatną po uprawomocnieniu się niniejszego postanowienia”, bo stanowi ono oczywistą nieścisłość. Pkt XIII został zaskarżony przez uczestnika, ale apelacja jest w tym zakresie niezasadna.
\nSąd Rejonowy rozliczył jako wspólny kredyt wzięty (23.05.2006 r.) i spłacony (3.04.2008 r.) przez uczestnika po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej. Kwota kredytu 50.000 zł i odsetki od niego w kwocie 1.192,42 zł (ustalenia Sądu Rejonowego str.16 uzasadnienia) nie może zatem podlegać rozliczeniu na podstawie art.45 § 1 zdanie drugie krio, bo przepis dotyczy zwrotu wydatków z majątku osobistego na majątek wspólny, a majątek wspólny to ten zgromadzony w czasie trwania wspólności majątkowej. Jeśli idzie o wspólną masę majątkową istniejącą po ustaniu wspólności majątkowej, a przed jej podziałem, to zastosowanie znajduje art.207 w zw. z art.46 krio i art.1035 kc. Nie ma jednak podstaw do stosowania art.207 kc z uwagi na to, że nie doszło do rozliczenia pożytków z prowadzonego po ustaniu wspólności majątkowej gospodarstwa rolnego i to osobno za każdy rok obrachunkowy, czyli z uwagi na specyfikę gospodarki rolnej - za rok kalendarzowy.
\nTylko takie rozliczenie uwzględniałoby ekonomicznie uzasadnione wydatki i ciężary poniesione na prowadzenie gospodarstwa rolnego oraz uzyskane przychody. Uwzględniałoby więc spłacone kredyty zaciągnięte na prowadzenie gospodarstwa po ustaniu wspólności majątkowej. Nadto uwzględniałoby wydatki w postaci środków ochrony roślin, materiału siewnego, nawozów mineralnych, obornika, paliwa do maszyn rolniczych, naprawy tych maszyn i urządzeń, kosztów usług rolniczych zewnętrznych. Roszczenie uczestnika w tym zakresie zostało słusznie oddalone w pkt XIII. Dopiero czysty dochód podlegałby bowiem podziałowi zgodnie z wielkością udziałów, mając też na uwadze, że powstał on jedynie staraniem uczestnika, a więc uwzględniając roszczenie uczestnika o zasądzenie wynagrodzenie za prowadzenie zarządu gospodarstwem.
\nJednak roszczenie o zasądzenie zysku, czyli w istocie pożytków z prowadzonego gospodarstwa rolnego, w tym wypadku z nieruchomości rolnych w zasadzie wyczerpujących to gospodarstwo (wartość kilku maszyn rolniczych jest znikoma), zostało oddalone przez Sąd Rejonowy w pkt VIII. Jest ono prawomocne, bo nie zostało zaskarżone. Skutkuje to tym, że jedynie uczestnik odniósł korzyść z uzyskiwanego przez siebie dochodu. Żądanie w takiej sytuacji zwrotu części wydatków poniesionych na prowadzenie gospodarstwa rolnego w postaci spłaconego kredytu zaciągniętego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej, jak również wydatków poniesionych celem uzyskania dochodu z gospodarstwa (zakup środków ochrony roślin, materiału siewnego, nawozów mineralnych, obornika, paliwa do maszyn rolniczych, naprawy tych maszyn i urządzeń, kosztów usług rolniczych zewnętrznych) jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego - art.5 kc.
\nCo innego kredyty zaciągnięte w czasie trwania wspólności, kiedy małżonkowie mieszkali razem i razem gospodarowali. Podstawa prawna tego rozliczenia to art.45 § 1 zdanie drugie krio. Tyle tylko, że uczestnik nie złożył jakiegokolwiek zarzutu przeciwko pkt XII i XIII zaskarżonego postanowienia. Nie wiadomo, czego zatem, jakiego spłaconego długu dotyczy żądanie apelacji uczestnika zawarte w pkt 2) c). i dlaczego uczestnik uważa, że postanowienie w pkt XIII winno zostać zmienione według jego żądania wskazanego w pkt 2) e). W uzasadnieniu apelacji nie ma żadnych argumentów odnoszących się do pkt XII i XIII postanowienia z 5.02.2018 r. Apelacja uczestnika jest więc w tej części pusta.
\nSprostowaniu na podstawie art.350 § 1 w zw. z art.13 § par.2 i art.391 § 1 kpc podlega postanowienie w pkt XII w zakresie zwrotu „płatną po uprawomocnieniu się niniejszego postanowienia”. Zwrot ten powinien zostać wyeliminowany. Uczestnik nie żądał zasądzenia odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia. Brak też podstawy materialnoprawnej w wyznaczeniu z urzędu terminu spełnienia tego świadczenia, zatem powinno ono zostać spełnione z dniem uprawomocnienia się postanowienia. Postanowienie Sądu II instancji jest prawomocne z dniem ogłoszenia, a wydane na posiedzeniu niejawnym – z dniem podpisania. Nawet, jeśli Sąd Rejonowy miał właśnie taką intencję, czyli płatność z dniem uprawomocnienia się postanowienia, to sformułowanie „po dniu uprawomocnienia się postanowienia” jest mylące i jako oczywiście niedokładne winno zostać z postanowienia wyeliminowane. Powtórzyć trzeba, że roszczenie o rozliczenie spłaconych długów powstaje w chwili spłacenia długów i staje się, co do zasady, wymagalne z chwilą dokonania podziału majątku wspólnego. (Skowrońska teza 13 do art.45 Komentarz do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego LEX, uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 29 września 2011 r. IV CSK 632/10 LEX nr 1119551) Reasumując, wobec zasadności apelacji wnioskodawczyni należało obniżyć zasądzoną w pkt XII kwotę do kwoty 61.240,59 zł i sprostować oczywistą niedokładność w zakresie daty spełnienia świadczenia. Natomiast wobec bezzasadności apelacji uczestnika odnośnie pkt XII i XIII postanowienie nie podlegało żadnej korekcie.
\nPodsumowując, apelacja wnioskodawczyni została częściowo uwzględniona, to jest w zakresie pkt XII. zaskarżonego postanowienia, w pozostałej części okazała się niezasadna. Apelacja uczestnika została uwzględniona częściowo, to jest odnośnie pkt VII (w całości), pkt X. (odnośnie daty zasadzenia odsetek ustawowych za opóźnienie), w pozostałej części oddalona. Zmiana postanowienia odnośnie sposobu podziału i dopłat wynika z zasady integralności postępowania podziałowego (uczestnik zaskarżył je w pkt III, IV i V, zatem zaskarżony jest siłą rzeczy także pkt II) i tego, że w zakresie objętym integralnością w zakresie działania sądu z urzędu (ustalenie składu majątku wspólnego i jego wartości oraz sposobu podziału i zasądzenia dopłat) nie ma zastosowania zasada reformationis in peius.
\nKompleksowo omówił problematykę integralności postępowania podziałowego oraz ograniczone stosowanie zasady reformationis in peius wyrażonej w art.384 k.p.c. (stosowanego odpowiednio w postępowaniu nieprocesowym na podstawie art.13 § 2 k.p.c.) Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z dnia 23 czerwca 2016 V CNP 72/15 LEX nr 2109491, cytując utrwalone orzecznictwo sądowe. Poglądy te podziela Sąd Okręgowy w niniejszej sprawie. Są one także aprobowane w doktrynie prawa procesowego cywilnego (np. teza 25 do art.567 Komentarz do Kodeksu postępwoania cywilnego J. Gudowski LEX i cytowane tam: uchwała SN z dnia 11 marca 1977 r., III CZP 7/77, OSNCP 1977, nr 11, poz. 205 z glosą S. Dalki, Pal. 1978, nr 9, s. 99 i omówieniem W.
\nSiedleckiego, Przegląd orzecznictwa, PiP 1978, z. 12, s. 123; M. Manowska teza 5. do art.384 Komentarz do kodeksu postępowania cywilnego LEX) Procesową podstawą zmiany zaskarżonego postanowienia jest art.386 § 1 w zw. z art.13 § 2 k.p.c., a oddalenia obu apelacji w pozostałej części art.385 w zw. z art.13 § 2 k.p.c.
\nNa koszty postępowania odwoławczego składają się:
\nOpłaty od obu apelacji po 1.000 zł.
\nWynagrodzenie pełnomocników wnioskodawczyni i uczestnika będących radcą prawnym i adwokatem. Wartość przedmiotu zaskarżenia apelacji wnioskodawczyni wynosi 74.547 zł. Wnioskodawczyni skarżyła postanowienie Sądu Rejonowego jedynie w zakresie roszczeń ubocznych, więc wysokość wynagrodzenia liczona jest od wskazanej wartości przedmiotu zaskarżenia odnoszącej się do tych roszczeń. Wynagrodzenie wynosi 2.700 zł na podstawie § 2 pkt 6) i § 10 ust.1 pkt 1) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie. Wynagrodzenie pełnomocnika uczestnika liczone jest natomiast od wartości udziału w majątku wspólnym na podstawie § 4 ust.1 pkt 8) i § 10 ust.1 pkt 1) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych, a więc jako połowa stawki obliczona na podstawie § 2 od wartości udziału. Wartość udziału uczestnika w majątku wspólnym wynosi 892.396,25 zł, zatem wynagrodzenie za II instancję wynosi 3.600 zł.
\nKoszty opinii biegłych: B. 2.380 zł, W. 2.997,65 zł i 340,83 zł, razem 5.718,48 zł. Wnioskodawczyni i uczestnik wpłacili zaliczki w kwotach po 3.000 zł każde z nich, łącznie zatem 6.000 zł. Z zaliczek tych wykorzystano po 2.859,24 zł, zostało więc do zwrotu dla wnioskodawczyni i uczestniczki po 140,76 zł.
\nZasada orzekania o kosztach w postępowaniu nieprocesowym została wyrażona w art. 520 § 1. Zgodnie z tą zasadą, mającą zastosowanie także w sprawach wszczętych przez sąd z urzędu, każdy uczestnik postępowania ponosi koszty związane ze swym udziałem w sprawie, co oznacza, że obciążają go koszty tej czynności, której sam dokonał, jak i czynności podjętej (np. przez sąd) w jego interesie. Wnioskodawczyni i uczestnik ponoszą więc opłaty od swoich apelacji i wynagrodzenia swoich pełnomocników, natomiast koszty opinii biegłych obciążają ich po połowie. Dowody z opinii biegłych zostały przeprowadzone w ich interesie, interesy w postępowaniu o podział majątku nie są sprzeczne, a udziały w majątku wspólnym są równe. (J. Gudowski Komentarz do art.520 Kodeksu postępowania cywilnego tezy 6 i 7 LEX i powołane tam orzecznictwo SN, P. Pruś Komentarz do art.520 Kodeksu postępowania cywilnego teza 6 LEX, postanowienie SN z 16 września 2011 r. (IV CZ 40/11, LEX nr 1147785), postanowienie SN z dnia 19 listopada 2010 r. (III CZ 47/10 LEX nr 970082).
\nAlina Szymanowska Marcin Miczke Małgorzata Rozmiarek-Brzezińska