Zgodnie z poglądem Sądu Najwyższego wyrażonym w uzasadnieniu uchwały z dnia 16 lutego 2021 r. (III CZP 11/20, OSNC 2021 nr 6, poz. 40, str. 7), z punktu widzenia art. 497 w związku z art. 496 KC obowiązek zwrotu wykorzystanego kapitału jest - w relacji do obowiązku oddania środków pieniężnych do dyspozycji kredytobiorcy - czymś więcej niż zobowiązaniem do świadczenia wzajemnego (ma charakter bardziej podstawowy niż obowiązek zapłaty oprocentowania czy wynagrodzenia), a nie czymś mniej, co uzasadnia zastosowanie tego przepisu także w tym przypadku, w celu zabezpieczenia roszczenia restytucyjnego banku, z odwołaniem do rozumowania a minori ad maius.
\nNie oznacza to jednak, że jest możliwe odstąpienie od materialnoprawnych przesłanek zarzutu zatrzymania, do których należy wymagalność roszczenia wzajemnego (por.
\nT. Wiśniewski, Prawo zatrzymania w Kodeksie cywilnym, Warszawa 1999, str. 125, wyrok SN z 9.06.2000 r., IV CKN 54/00, Legalis).
\nWymagalność wierzytelności pozwanego stanowiącej podstawę zatrzymania należy określić z uwzględnieniem treści art. 455 k.c. Jak stanowi ten przepis jeżeli termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. Przy czym oświadczenie o potrąceniu nie zastępuje ani nie zawiera w sobie wezwania dłużnika do zapłaty w odniesieniu do zobowiązań bezterminowych (por. wyrok SN z 16.12.2015 r. ( IV CSK 141/15, L.).
\nPozwany nie wezwał powodów do spełnienia świadczenia obejmującego zwrot kapitału kredytu, a tym samym wierzytelność nie stała się jeszcze wymagalna. Jest to kolejny argument przemawiający za bezskutecznością zgłoszonego zarzutu zatrzymania.
\nJak wskazuje się w doktrynie zatrzymanie jest szczególnym środkiem zabezpieczenia określonych ustawowo wierzytelności. Celem tego środka zabezpieczającego jest skłonienie dłużnika wzajemnego, aby roszczenie zaspokoił lub je zabezpieczył. Praktyka wskazuje, że w razie skutecznego powołania się na prawo zatrzymania częstokroć, jeżeli nawet nie najczęściej, dochodzi do efektywnego wykonania zobowiązania przez adresata tego rodzaju zarzutu (por. T. Wiśniewski, Prawo zatrzymania w Kodeksie cywilnym, Warszawa 1999, s. 125). Taki skutek w przypadku wzajemnie przysługujących wierzytelności pieniężnych można natomiast uzyskać poprzez potrącenie. Tym bowiem, co wyróżnia rozliczenia z nieważnej umowy kredytu jest dopuszczalność dokonania potrącenia przez dowolną stronę nieważnej umowy. Brak możliwości potrącania świadczeń wydaje się być istotną przyczyną ustanowienia prawa zatrzymania w określonych ustawą przypadkach, gdy ustawodawca uznał konieczność zapewnienia dodatkowej ochrony dłużnikowi, który pozostaje jednocześnie wierzycielem swojego wierzyciela zaś przedmiot obu wierzytelności wyklucza potrącenie (art. 461 i art. 496-497 k.c.).
\nW sytuacji gdy każdej stronie przysługuje dalej idące uprawnienie w postaci potrącenia własnej wierzytelności z wierzytelnością drugiej strony, które prowadzi od ich umorzenia, nie zachodzi potrzeba zabezpieczenia wierzytelności w drodze zatrzymania.
\nW konsekwencji podniesienie przez pozwanego zarzutu zatrzymania nastąpiłoby w sposób sprzeczny ze społeczno – gospodarczym przeznaczeniem tego prawa i ratio legis normy prawnej zawartej w art. 496 k.c., przez co nie może być uznane za skuteczne (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 8.06.2021 r. I ACa 645/20, Lex nr 3225893).
\nPonadto niezależnie od tego, czy świadczenia obu stron są tej samej, czy różnej wysokości, prawo zatrzymania dotyczy jedynie całości świadczenia. Nie jest zatem możliwy zwrot części świadczenia, a powstrzymanie się ze zwrotem fragmentu, odpowiadającego wartością świadczeniu, jakie ma zwrócić druga strona ( T. Wiśniewski, w:
\nBieniek, Komentarz. Zobowiązania, t. I, 2011, art. 496, Nb 3). Jednocześnie skuteczne skorzystanie przez stronę z prawa zatrzymania wzajemnego świadczenia pieniężnego wyłącza opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia, a w konsekwencji obowiązek uiszczania odsetek za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 KC (por. wyrok SN z 31 stycznia 2002 r., IV CKN 651/00, OSN 2002, Nr 12, poz. 155, z glosą M.
\nH. K. , PS 2003, Nr 10, s. 127 i n.). Prawo zatrzymania jest bowiem zarzutem o charakterze dylatoryjnym, powodującym, iż świadczenie nie staje się wymagalne, a roszczenie drugiej strony o spełnienie tego świadczenia staje się bezskuteczne ( W. Popiołek, w:
\nPietrzykowski, Komentarz, t. II, 2011, art. 496, Nb 1).
\nW związku z powyższym na gruncie trwale bezskutecznych umów kredytowych, w tym umowy zawartej przez strony, konsument na etapie wykonywania wyroku musiałby ponownie zaoferować bankowi całą kwotę kapitału kredytu, niezależnie od tego jaką jego część już spłacił przed dniem wyrokowania, aby otrzymać od banku zwrot nienależnych świadczeń. W niniejszej sprawie konsumenci, którzy uiścili już pozwanemu kwotę 84 100,60 zł i 33 483,80 CHF, musieliby ponownie zaoferować pozwanemu kwotę 220 000 zł, aby otrzymać zwrot nienależnego świadczenia. Konieczność ponownego zaoferowania bankowi całej kwoty kredytu mogłaby przekraczać możliwości finansowe konsumenta. Do tego czasu konsument nie mógłby otrzymać zwrotu spełnionego przez siebie nienależnego świadczenia, nawet w części przekraczającej wierzytelność banku o zwrot kapitału kredytu, jak również odsetek za opóźnienie w zwrocie tego świadczenia.
\nW tej sytuacji podniesienie zarzutu zatrzymania prowadziłoby do skutków sprzecznych z celami dyrektywy Nr 13/93, którymi jest przywrócenie sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w braku niedozwolonego warunku umownego, w szczególności prawa do zwrotu korzyści nienależnie nabytych przez przedsiębiorcę - ze szkodą dla konsumenta - w oparciu o ten warunek. Jednocześnie służyłoby realizacji procesowej strategii pozwanych banków, zmierzającej do trwałego powstrzymania się od obowiązku zwrotu konsumentowi nienależnego świadczenia względnie skłonienie go do złożenia oświadczenia o potrąceniu i obejścia w ten sposób np. stanu przedawnienia własnej wierzytelności.
\nNa niedopuszczalność powołania się przez przedsiębiorcę na zarzut zatrzymania wskazał również Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z dnia 14 grudnia 2023 r. w sprawie C-28/22, wyjaśniając, że artykuł 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że: stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą, w sytuacji gdy umowa kredytu hipotecznego zawarta przez przedsiębiorcę z konsumentem nie może już pozostać wiążąca po usunięciu nieuczciwych warunków zawartych w tej umowie, przedsiębiorca ten może powołać się na prawo zatrzymania umożliwiające mu uzależnienie zwrotu świadczeń otrzymanych od tego konsumenta od przedstawienia przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam otrzymał od tego przedsiębiorcy, lub gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie przez tego samego przedsiębiorcę tego prawa zatrzymania powoduje utratę przez rzeczonego konsumenta prawa do uzyskania odsetek za opóźnienie od momentu upływu terminu nałożonego na danego przedsiębiorcę do wykonania zobowiązania umownego po tym, jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń zapłaconych jemu w wykonaniu tej umowy.
\nZgłoszony przez stronę pozwaną zarzut zatrzymania należało zatem uznać za niedopuszczalny.
\nZgodnie z art. 189 k.p.c. dodatkową przesłanką zasadności powództwa o ustalenie jest istnienie interesu prawnego w zgłoszeniu żądania ustalenia. Interes prawny w ustaleniu istnieje, gdy wyrok uwzględniający powództwo usunie zagrożenie dla praw powoda tj. zakończy spór istniejący albo zapobiegnie powstaniu takiego sporu w przyszłości (por.
\nA. Góra-Błaszczykowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Tom I A. Komentarz. Art. 1-424 12, Warszawa 2020, Legalis, art. 189 k.p.c., nb 23). Interes prawny w ustaleniu stosunku prawnego lub prawa może także istnieć mimo możliwości dochodzenia świadczenia, jeżeli ze spornego stosunku prawnego wynikają jeszcze dalsze skutki, których dochodzenie w drodze powództwa o świadczenie nie jest możliwe lub nie jest na razie aktualne (por. wyr. SN z 11.9.1953 r., I C 581/53, OSNCK 1954, Nr 3, poz. 65; orz. SN z 9.8.1960 r., I CR 642/59, OSNCK 1961, Nr 4, poz. 110).
\nW ocenie Sądu powodowie mają interes w ustaleniu nieważności umowy kredytu zawartej z pozwanym, niezależnie od możliwości dochodzenia roszczenia pieniężnego. Strony na podstawie umowy łączy długoterminowy stosunek prawny, który nie został dotychczas wykonany zgodnie z jej treścią. Ewentualne uwzględnienie roszczeń kredytobiorcy o zapłatę (zwrot) należności spełnionych dotychczas na rzecz Banku nie reguluje w sposób definitywny sytuacji prawnej stron. Natomiast stwierdzenie nieważności czy nieistnienia umowy przesądza nie tylko o potencjalnej możliwości domagania się zwrotu już spełnionych świadczeń. Rozstrzyga również w sposób ostateczny o braku obowiązku spełniania na rzecz banku mających oparcie w treści umowy świadczeń w przyszłości, a więc o zezwoleniu na zaprzestanie spłaty kolejnych rat kredytu.
\nUstalające orzeczenie sądu usuwa więc wątpliwości co do istnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy i zapobiega dalszemu sporowi o roszczenia Banku wynikające z umowy. Równocześnie przesądza o dalszych skutkach łączących się z nieważnością umowy, w tym o istnieniu hipoteki zabezpieczającej spłatę kredytu. Nie ma przy tym znaczenia czy pomiędzy stronami będzie nadal istniał spór dotyczący rozliczenia nieważnej umowy, gdyż nie są to należności wynikające z umowy ani należności zabezpieczone hipoteką umowną. Wskazać należy również na treść art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13, wymagającego zapewnienia stosownych i skutecznych środków mających na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców i dostawców z konsumentami.
\nO kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w związku z art. 99 k.p.c. Ponieważ powodowie wygrali proces w całości, należało włożyć na pozwanego obowiązek zwrotu powodom wszystkich kosztów procesu, które obejmują opłatę sądową od pozwu w kwocie 1 000 zł, wynagrodzenie pełnomocnika będącego radcą prawnym w kwocie 10 800 zł, odpowiadającej stawce minimalnej określonej w § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tj. Dz.U. z 2018 poz. 265 ze zm.) oraz wydatek w kwocie 34 zł w związku z koniecznością uiszczenia opłaty skarbowej od dokumentu stwierdzającego udzielenie pełnomocnictwa.
\nSąd na podstawie art. 745 § 1 kpc do kosztów procesu zaliczył również koszty poniesione przez powodów w postępowaniu zabezpieczającym. Powodowie przed zamknięciem rozprawy złożyli bowiem wniosek o zasądzenie tych kosztów w części obejmującej wynagrodzenie ich pełnomocnika w postępowaniu zażaleniowym.
\nPostępowanie zabezpieczające ma charakter akcesoryjny, w stosunku do postępowania rozpoznawczego (nawet jeżeli prowadzone jest przed wszczęciem postępowania rozpoznawczego, w myśl art. 730 § 2 kpc), nie jest jednak to postępowanie stricte wpadkowe w toku postępowania rozpoznawczego, nie ma zatem podstaw dla tezy, że nie należy uwzględniać żadnego wynagrodzenia pełnomocnika w związku z tym postępowaniem ( por. postanowienie Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 5 września 2013 r., I Acz 1653/13, Legalis, T. Szanciło, Komentarz do art. 745 Kodeksu postępowania cywilnego, Legalis 2023). Z drugiej strony przepisy o postępowaniu zabezpieczającym umieszczono w oddzielnej części Kodeksu postępowania cywilnego, nadając mu charakter pomocniczy. Postępowanie zabezpieczające dotyczyć może różnych roszczeń, zarówno majątkowych, jak i niemajątkowych (np. spraw z zakresu prawa rodzinnego), z których część nie podlega wykonaniu w drodze egzekucji sądowej i co do których obowiązujące przepisy prawa nie wymagają podania wartości przedmiotu sporu, co z zasady uniemożliwia zastosowanie § 8 ust. 1 pkt 7 w zw. z § 2 rozporządzenia w sprawie opłat za czynności radców prawnych.
\nNie zawsze również postępowanie egzekucyjne jest najbardziej zbliżone do postępowania zabezpieczającego (np. zabezpieczenie przez wpis do księgi wieczystej, por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 lipca 2012 r., II CZ 57/12, Lex 1228784 ).
\nZdaniem Sądu, obowiązujące rozporządzenie nie przewiduje żadnej sprawy podobnej do postępowania zabezpieczającego, w którym sąd unormował prawa i obowiązki stron na czas jego trwania, a które nie podlega odrębnemu wykonaniu (postanowienie jest skuteczne). W szczególności w rozpoznawanej sprawie brak jest podstaw do bezkrytycznego przyjmowania stawki właściwej dla postępowania egzekucyjnego, albowiem wydane w sprawie postanowienie o zabezpieczeniu nie jest zaopatrywane w klauzulę wykonalności, nie wymaga sporządzenia odrębnego wniosku o jego wykonanie adresowanego do innego organu, a następnie podejmowania przed tym organem dalszych czynności wykonawczych określonych przepisami Działu III Kodeksu postępowania cywilnego. Inny jest też cel zabezpieczenia, które – w przeciwieństwie do postępowania egzekucyjnego – nie zmierza do zaspokojenia roszczenia, a także forum i sposób jego rozpoznania (na posiedzeniu niejawnym, bez udziału obowiązanego).
\nZ powyższym wiąże się znacznie niższy nakład pracy pełnomocnika, ograniczony w in casu do sfomułowania dodatkowego żądania w pozwie.
\nW tym stanie rzeczy wynagrodzenie pełnomocnika uprawnionych w postępowaniu zabezpieczającym powinno zostać ustalone w kwocie 240 zł, odpowiadającej stawce minimalnej określonej w § 20 w zw. z § 8 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych. Zaznaczyć przy tym należy, iż zgodnie z ugruntowanym poglądem judykatury, przyjęta stawka z § 8 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, jako najbardziej zbliżona, określa wynagrodzenie pełnomocnika w pozostałych postępowaniach pomocniczych, w tym m.in. w postępowaniu pojednawczym i w postępowaniu o odtworzenie zaginionych akt ( por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 2014 r., III CZP 117/13, OSNC 2014/12/123). Postępowanie zabezpieczające nie jest przy tym postępowaniem „procesowym”, stąd też odwołanie się w drodze analogii do stawki z postępowania „nieprocesowego” nie razi dowolnością.
\nToczące się w sprawie postępowanie zażaleniowe miało również charakter postępowania zabezpieczającego. Konsekwentnie zatem wynagrodzenie pełnomocnika uprawnionych powodów w tym postępowaniu zostało ustalone na kwotę 240 zł na podstawie § 10 ust. 2 pkt 2 w zw. z § 20 w zw. z § 8 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych.
\nKoszty procesu należne powodom podlegały zasądzeniu na ich rzecz w częściach równych, albowiem powodowie nie wnosili o inny podział tych kosztów (por. uchwała SN z 16 listopada 2023 r., III CZP 54/23, Legalis nr 3007453).
\nOd powyższych kwot powodom należą się ponadto odsetki, w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty stosownie do art. 98 § 1 1 zdanie 1 k.p.c.
\nJak stanowi art. 21 k.p.c. jeżeli powód dochodzi pozwem kilku roszczeń, zlicza się ich wartość. W niniejszej sprawie powodowie zgłosili w pozwie dwa roszczenia majątkowe tj. roszczenie o zasądzenie świadczenia oraz roszczenie o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego. Wartość przedmiotu sporu w zakresie roszczenia pieniężnego stanowiła dochodzona pozwem kwota. Natomiast wartość przedmiotu sporu w zakresie roszczenia niepieniężnego została oznaczona przez powodów kwotą pieniężną równą kwocie wypłaconej im tytułem kapitału kredytu. Wbrew stanowisku strony pozwanej wartość przedmiotu sporu w tym zakresie nie zawiera się w wartości żądania zapłaty. Roszczenie o ustalenie nieważności umowy nie stanowi wyłącznie przesłanki żądania zapłaty. Stanowi odrębne roszczenie zgłoszone ze względu na interes prawny wyrażający się w tym, że uwzględnienie roszczenia o zapłatę (zwrot) należności spełnionych dotychczas na rzecz banku nie reguluje w sposób definitywny sytuacji prawnej stron. Poza tym wykładania językowa przepisu art. 21 k.p.c. wskazuje, że w każdym przypadku skumulowania w pozwie kilku roszczeń, wartość przedmiotu sporu stanowi ich zliczona wartość, bez względu na ich wzajemną relację.
\nZARZĄDZENIE doręczyć pełnomocnikom stron odpisy wyroku z dnia 31 marca 2025 r. wraz z uzasadnieniem.