produkcji zwierzęcej często powiązane z lokalizacją zakładów przetwórczych. Najwyższa obsada bydła związana z produkcją mleczarską występuje w województwach podlaskim, mazowieckim, wielkopolskim i warmińsko-mazurskim26), natomiast najwyższa obsada świń w województwie wielkopolskim, łódzkim, kujawsko-pomorskim i pomorskim27).
\nMalejący udział gospodarstw zajmujących się chowem zwierząt w skali kraju, przy generalnie powolnych zmianach struktury agrarnej gospodarstw Rozstrzygnięcie strategiczne: i tendencji do regionalnej specjalizacji, prowadzi do sytuacji, w której rośnie Należy wspierać zrównoważony powierzchnia użytków rolnych, w tym trwałych użytków zielonych, rozwój zarówno małych, średnich, jak znajdujących się w gospodarstwach bez zwierząt, natomiast i dużych gospodarstw rolnych. w gospodarstwach zwiększających skalę chowu świń (wielkość stad) mamy do czynienia ze wzrostem obsady oraz z tendencją do upraszczania struktury zasiewów (np. rosnący udział kukurydzy na ziarno). Są więc regiony charakteryzujące się szczególnie wysokim udziałem gospodarstw bez zwierząt (np. regiony górskie), jak i regiony o dużej obsadzie, co z punktu widzenia zasad zrównoważonego rozwoju jest zjawiskiem niekorzystnym.
\nNa polskiej wsi tempo zmian demograficznych jest większe niż tempo zmian w rolnictwie.
\nNajwolniej zachodzą zmiany w poziomie dezagraryzacji i dostępności przestrzennej. (wyniki III etapu MROW Fundacji Europejski Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej) W Polsce nadal przeważają małe gospodarstwa rolne, choć ich liczba wyraźnie maleje. Już w 2016 r. udział gospodarstw rolnych w Polsce o pow. poniżej 5 ha zmalał do 53,9% (w całej UE 65% gospodarstw rolnych ma powierzchnię nieprzekraczającą 5 ha28)).
\nNajwiększy odsetek najmniejszych gospodarstw rolnych (do 1 ha) występuje w województwie śląskim. Bardzo wysoki udział małych gospodarstw (o powierzchni do 5 ha) występuje w województwach podkarpackim, małopolskim, świętokrzyskim i południowo-wschodniej części województwa śląskiego.
\nGospodarstwa o pow. 5-10 ha na ogół położone są w bezpośrednim sąsiedztwie ośrodków miejskich. Natomiast gospodarstwa większe obszarowo położone są głównie na obszarach oddalonych od ośrodków miejskich, gdzie występują korzystne warunki agrotechniczne (Kotlina Warszawska, Polesie Lubelskie) lub istnieje rozbudowany łańcuch produkcji (przetwórstwo i handel) i dostęp do wielkomiejskich rynków zbytu (Warszawa).
\nZmniejszenie dysparytetu dochodowego między rolnictwem a resztą gospodarki pozostaje dużym wyzwaniem związanym z niską jednostkową wartością dodaną produkcji rolnej, a także z postępującą globalizacją procesów gospodarczych, szybką koncentracją i integracją w pozostałych ogniwach łańcucha rynkowego, rosnącymi unijnymi standardami produkcji oraz koncentracją inwestycji w ośrodkach miejskich i sektorach o wyższej stopie zwrotu.
\n26)
\n27)
\nCelem przekrojowym działań rozwojowych powinno być zwiększenie opłacalności produkcji rolnej i wzrost dochodów rolników.
\nWg pogłowia krów na 100 ha użytków rolnych w XII 2017 r.
\nWg pogłowia świń na 100 ha użytków rolnych w XII 2017 r.
\nHttps://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Farm_structure_statistics/pl&oldid=370127 Monitor Polski
\nNastępuje systematyczny wzrost ryzyka rynkowego, w tym duża zmienność cen i presja na dochody, co jest związane m.in. z rosnącą otwartością unijnego rynku rolno-spożywczego i deregulacją w ramach kolejnych reform WPR (m.in. odejście od kwotowania produkcji mleka i cukru).
\nPozytywny wpływ na poziom i stabilność dochodów rolników w warunkach zmieniającej się koniunktury gospodarczej mają płatności bezpośrednie w ramach WPR 29 ), stanowiąc przewidywalną część przychodów rolników, niezależną od wielkości bieżącej produkcji. Łagodzą one skutki gwałtownych zmian występujących na rynkach rolnych i zmniejszają skutki naturalnego ryzyka pogodowego w działalności rolniczej. Dzięki temu przeciwdziałają zaniechaniu prowadzenia działalności rolniczej, z korzyścią dla utrzymania aktywności gospodarczej na obszarach wiejskich. Istotne jest także wsparcie publiczne, w tym w ramach WPR (I i II filar), niezbędne dla Polscy rolnicy to aż 1/5 zrekompensowania kosztów wytwarzania przez rolnictwo dóbr wszystkich rolników UE.
\nW sektorze rolno-spożywczym publicznych, również w zakresie ochrony środowiska i klimatu30). znajduje zatrudnienie ponad 3 mln osób.
\nStatystycznie w sektorze obserwuje się nadwyżkę zasobów pracy, ale z drugiej strony coraz częściej pojawiają się sytuacje, gdy brakuje chętnych do prac sezonowych w rolnictwie z uwagi na duży wysiłek fizyczny, jaki się z nimi wiąże, i wysokość płac.
\nCoraz częściej zaczyna występować również „bezrobocie technologiczne” wynikające ze wzrostu poziomu mechanizacji i automatyzacji. Obserwowane jest ono gównie na poziomie podregionów, gdzie kluczowym pracodawcą jest duży podmiot rynku rolno-spożywczego. Nadwyżka zasobów pracy wynika również z wciąż niedostatecznej liczby pozarolniczych miejsc pracy dostępnych dla osób pracujących w gospodarstwach rolnych. Część osób nie posiada również umiejętności aktywnego poszukiwania zatrudnienia lub zmiany swoich kwalifikacji.
\nWdrożenie nowoczesnych technologii jest zróżnicowane między gospodarstwami. Jednostki o dużej wielkości ekonomicznej wprowadzają już wiele rozwiązań w zakresie automatyzacji, cyfryzacji i rolnictwa precyzyjnego, a gospodarstwa małe i średnie ciągle potrzebują rozwiązań dostosowanych do ich skali. W warunkach polskich kluczowe będzie pokonanie ograniczeń tej ścieżki rozwoju, związanych z niewielką skalą produkcji większości gospodarstw rolnych i firm przetwórczych, utrudniającą przyjmowanie najnowszych technologii i stosowanie nowych modeli organizacyjnych i biznesowych. Wymaga to m.in. opracowania nowych rozwiązań, które uwzględniałyby specyfikę, walory gospodarstw o niewielkiej skali produkcji. Podobna sytuacja dotyczy przemysłu rolno-spożywczego, w którym automatyzacja jest już obecna (np. wykorzystanie czujników, systemy zarządzania przetwarzaniem mleka).
\nW zależności od ukierunkowania gospodarstwa oraz jego funkcji i skali produkcji producenci potrzebują albo rozwiązań przełomowych albo prostych (tradycyjnych), sprawdzonych, usprawniających procesy produkcyjne (w tym również „innowacji Rozstrzygnięcie strategiczne: praktycznych” możliwych do wdrożenia bez zaawansowanych zmian Rolnicy i osoby odchodzące technologicznych 31)). Dlatego duże znaczenie odegrają badania naukowe z rolnictwa będą potrzebowali oraz transfer wiedzy i doradztwo, którego skuteczność oraz użyteczność nowych umiejętności i kompetencji. dla producentów będzie zależała w znacznej mierze od aktualności, treści
\n29)
\n30)
\nJedną z form takiego wsparcia są płatności bezpośrednie w ramach I filara WPR uzależnione od spełniania przez gospodarstwa obowiązkowych wymagań w zakresie ochrony środowiska (m.in. zasady wzajemnej zgodności oraz tzw. „zazielenienia”) oraz płatności rolno-środowiskowo-klimatyczne w ramach II filara WPR w zamian za dodatkowe, wieloletnie i dobrowolne zobowiązania w zakresie działań na rzecz środowiska i klimatu.
\nDaniele Giovannucci with Sara Scherr, Danielle Nierenberg, Charlotte Hebebrand, Julie Shapiro, Jeffrey Milder and Keith Wheeler Sustainable Development in the 21st century (SD21), Food and Agriculture: the future of sustainability Summary of Key Points, United Nations Department of Economic and Social Affairs Division for Sustainable Development, March 2012 United Nations Department of Economic and Social Affairs Division for Sustainable Development. Monitor Polski
\nSzansą jest też dalsza cyfryzacja rolnictwa i przemysłu, w tym m.in. optymalne wykorzystanie dużych zbiorów danych (tym bardziej, że wzrasta zapotrzebowanie na większą personalizację produktów żywnościowych).
\nImplementacji wielu rozwiązań w zakresie cyfryzacji i przemysłu 4.0. w sektorze rolno-spożywczym (np. monitorowanie upraw i ich stanu – Rozstrzygnięcie strategiczne: wymarzanie, susza, rolnictwo precyzyjne i zasobooszczędne) będzie Wykorzystanie potencjału rozwojowego sprzyjać aktywne jego włączenie w korzyści, jakie płyną z w sektorze rolno-spożywczym zależy od rozwijającego się sektora kosmicznego, choć generalnie w polskim umiejętności adaptowania najnowszych rolnictwie i rybactwie znacznie wolniej niż w przetwórstwie technologii, cyfryzacji i innowacji oraz rolno-spożywczym następuje przejście z podstawowej potencjału tworzenia innowacji. cyfryzacji do Internetu rzeczy.
\nWażną grupę podmiotów w łańcuchu dostaw stanowi handel hurtowy. Duże rozdrobnienie tej części łańcucha dostaw powoduje, iż wiele mniejszych podmiotów nie posiada odpowiedniej siły zakupowej do uzyskania konkurencyjnych warunków ze strony globalnych producentów spożywczych. Rynek hurtowy w Polsce jest mocno zaangażowany w rozwijanie sklepów franczyzowych, m.in. z powodu spadku liczby sklepów niezależnych, poddanych intensywnej presji ze strony wielkich sieci handlowych.32) Na poziomie wielu gospodarstw rolnych i rybackich głównym wyzwaniem jest nadal racjonalizacja lub optymalizacja produkcji i wzrost wydajności 33 ), aniżeli automatyzacja czy robotyzacja. Istnieje więc prawdopodobieństwo, że polski sektor rolno-spożywczy nie będzie dostatecznie uczestniczył w kreowaniu rozwoju, tylko będzie naśladowcą rozwiązań zagranicznych i będzie doganiał swoich partnerów z UE i rynku globalnego. Tym bardziej, że dotychczasowe czynniki konkurencyjności międzynarodowej polskiej gospodarki rolno-żywnościowej, takie jak niskie koszty pracy i ziemi oraz proste metody poprawy efektywności, będą się wyczerpywać. W konsekwencji nie została wypracowana silna krajowa marka innowacyjnych maszyn i urządzeń oraz usług w rolnictwie. Polska jest głównie importerem nowoczesnych rozwiązań technologicznych dedykowanych sektorowi rolnictwa.
\nWraz z rosnącą ilością i zróżnicowaniem produktów żywnościowych na rynku oraz zmianą sposobu życia w ostatnim dziesięcioleciu zaszły niekorzystne zmiany nawyków żywieniowych, które nie pozostają bez znaczenia dla zdrowia publicznego. Z drugiej strony powstają nowe wzorce popytu, część konsumentów powraca do zdrowych zasad żywienia, poszukując produktów funkcjonalnych, mało przetworzonych lub o specjalnym przeznaczeniu. Niezależnie od rosnących nierówności dochodowych globalna populacja staje się i będzie coraz bogatsza. Jedną Rozstrzygnięcie strategiczne: z konsekwencji tego procesu jest wzrost popytu i możliwości płacenia za Jakość i tradycja oraz dostosowanie szerszy asortyment żywności.34 Te i inne trendy globalne są ważne dla żywności do zmian preferencji Polski będącej już dziś dużym eksporterem netto żywności. konsumentów będą czynnikami silnie Jednocześnie, ze względu na zwiększenie udziału wymiany handlowej decydującymi o przewadze rynkowej i dostępność na rynku żywności pochodzącej z innych krajów czy polskiej żywności. kontynentów oraz z uwagi na częstość występowania nowych epidemii roślin i zwierząt, coraz istotniejszym komponentem jakości żywności
\n32)
\n33)
\nFundacja Republikańska. https://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/9028470/5-28062018-AP-EN.pdf/8d97f49b-81c0-4f87-bdde-03fe8c3b8ec2.
\nH. Charles J. Godfray and Tara Garnett Food security and sustainable intensification, Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci . 2014 Apr 5. Monitor Polski
\n100 lat temu 1 rolnik był w stanie wyżywić 4 osoby, a dziś żywi średnio 129.
\nNa początku XIX wieku 80% ludności zajmowało się rolnictwem, dziś rolnictwem zajmuje się zaledwie 2% światowej populacji. jest jej bezpieczeństwo. Wysoką jakość polskiej żywności kształtuje także bogata tradycja produkcji i przetwórstwa rolno-spożywczego. Przekazywane z pokolenia na pokolenie receptury i sposoby produkcji stanowią dziś bezcenne dziedzictwo kulinarne. Z wartości tych mogą korzystać szczególnie firmy rodzinne, producenci żywności regionalnej czy tradycyjnej. Promowanie rodzimych marek czerpiących z polskiego dziedzictwa kulinarnego pozwoli na budowanie pozytywnego wizerunku poszczególnych regionów i całego kraju.
\nRównocześnie w dalszym ciągu gospodarstwa rolne powinny poszukiwać możliwości rozwoju przez: wzrost produktywności czynników produkcji, zwłaszcza pracy i ziemi (np. ograniczenie kosztów, powiększenie gospodarstwa, dywersyfikację działalności rolniczej, wzrost kompetencji kierowników gospodarstw i dostosowanie się do zmieniających warunków rynkowych, a także podejmowanie dodatkowych działań pozarolniczych). Dla poprawy opłacalności produkcji w rolnictwie niezbędne jest powiększanie wielkości ekonomicznej gospodarstw (w tym przez zwiększenie ich areału, także w drodze dzierżawy oraz przez różne formy współpracy), dalsza poprawa wydajności i efektywności gospodarowania, a także zwiększenie popytu eksportowego. (Polskie Stowarzyszenie Ochrony Roślin) Źródłami ryzyka produkcyjnego są z kolei zmiany klimatu i związane z nim zwiększenie częstotliwości i nasilenia zdarzeń ekstremalnych, a także częstsze kryzysy sanitarne i fitosanitarne. Aby zwiększyć odporność 30–40 % żywności na każdym etapie gospodarstw rolnych i rybackich oraz przedsiębiorstw z sektora cyklu żywnościowego jest rolno-spożywczego, należy rozwijać i upowszechniać narzędzia marnotrawione. skutecznego zapobiegania ryzyku i kryzysom oraz zwiększania (wyniki III etapu MROW Fundacji Europejski odporności i radzenia sobie z nimi przez podmioty gospodarcze.
\nFundusz Rozwoju Wsi Polskiej) Mimo tendencji do koncentracji produkcji rolnej oraz zwiększania efektywności procesów produkcyjnych bardzo duże ilości surowców rolnych i żywności są marnowane, a produkty uboczne powstające w procesie produkcji i przetwarzania żywności w małym stopniu wykorzystywane ponownie. Rozwój biogospodarki pozwoli zmniejszyć presję na środowisko przyrodnicze m.in. przez zmniejszenie zapotrzebowania na surowce nieodnawialne, zmniejszenie zanieczyszczenia wód powierzchniowych pierwiastkami biogennymi (eutrofizacja), ograniczenie degradacji gleb oraz zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych.
\nW wielu sytuacjach szanse na zwiększenie dochodów małych i średnich gospodarstw rolnych z podstawowej działalności rolniczej są ograniczone. Z tego powodu gospodarstwa rolne powinny rozszerzać (uzupełniać) zakres swoich dotychczasowych funkcji produkcyjnych o świadczenie usług na rzecz mieszkańców wsi i miast (np. usługi dla gospodarstw rolnych, usługi wynajmu pokoi, sprzedaż żywności wytwarzanej w gospodarstwie), a także środowiska przyrodniczego (np. ochrona gleb przed erozją, ochrona powietrza, wody).
\nRozstrzygnięcie strategiczne:
\nGospodarstwa rolne, które obecnie wytwarzają żywność głównie na własny użytek, w przyszłości mogą być również prosumentami energii odnawialnej i surowców dla biogospodarki (w tym m.in. w zakresie biomasy).
\nOdpowiedzią na prezentowane w diagnozie wyzwania jest kontynuacja modelu rolnictwa wielofunkcyjnego i zrównoważonego35), który gwarantuje bezpieczeństwo żywnościowe (wymaga utrzymania
\nPodsumowanie wyników diagnozy dotyczącej produkcji rybackiej ze strategicznymi rozstrzygnięciami Produkcja rybacka oparta jest o surowiec pochodzący z trzech rodzajów działalności, tj. rybołówstwa morskiego, śródlądowego i akwakultury, które dostarczają produkty stanowiące surowiec dla zakładów przetwórczych. Głównym czynnikiem warunkującym lokalizację podmiotów działających w tym sektorze jest dostęp do zasobów naturalnych (morza, rzek i jezior, sztucznych zbiorników wodnych), a w przypadku przetwórstwa − dostęp do surowca.
\nNa polskim wybrzeżu rozlokowane są 62 porty i przystanie rybackie, w których zarejestrowane są łącznie 843 jednostki rybackie (dane na 31.12.2018 r.) Rybołówstwo morskie wykonywane jest w województwach zachodniopomorskim, pomorskim i warmińsko-mazurskim. Istotnym czynnikiem warunkującym działalność podmiotów wykonujących komercyjne połowy morskie jest wspólna własność zasobów podlegających limitowaniu, przy jednoczesnej prywatnej własności środków produkcji.
\nBiorąc pod uwagę negatywne skutki zmian klimatu oraz sukcesywnie pogarszający się stan zasobów Morza Bałtyckiego, w celu zapewnienia możliwości kontynuowania działalności połowowej na poziomie ekonomicznej opłacalności i uzyskiwanie Rozstrzygnięcie strategiczne: stabilnych dochodów z tej działalności, coraz większym wyzwaniem i koniecznością będzie wzmocnienie działań przyczyniających się Wzmocnienie działań przyczyniających do zmniejszenia presji połowowej oraz ochrony zasobów się do zmniejszenia presji połowowej i środowiska morskiego, w tym wdrażanie działań innowacyjnych z oraz ochrony zasobów i środowiska zakresu zwiększenia selektywności narzędzi połowowych. Niezbędna morskiego. będzie także odnowa Na terenie całego kraju wydzielonych jest stada dorsza bałtyckiego i innych intensywnie eksploatowanych ok. 1826 obwodów rybackich gatunków ryb. Dlatego działania dotychczas podejmowane w obejmujących w przybliżeniu 480 tys. ha ramach wspólnej polityki rybołówstwa, polegające na wód, znajdujących się w użytkowaniu utrzymaniu trwałej równowagi między zdolnością połowową a ok. 412 podmiotów. zasobami, przy zapewnieniu osłon społeczno-ekonomicznych dla zatrudnionych w sektorze rybołówstwa (szczególnie w odniesieniu do segmentu łodziowego rybołówstwa przybrzeżnego) powinny być kontynuowane.
\nProdukcja gatunków ryb słodkowodnych prowadzona jest w naturalnych śródlądowych wodach powierzchniowych i zbiornikach zaporowych (m.in. rybactwo jeziorowe, rzeczne) oraz w ramach chowu i hodowli (akwakultura) prowadzonych w stawach i innych urządzeniach technicznych (np. pstrągarstwo, karpiarstwo, wylęgarnictwo).
\nRybactwo śródlądowe wykonywane jest w ramach wydzielonych obszarów tzw. obwodów rybackich przez osoby i podmioty do tego uprawnione (osoby fizyczne, podmioty nieposiadające osobowości prawnej oraz osoby prawne, tj.
\nRozstrzygnięcie strategiczne: spółki, stowarzyszenia, uczelnie i JST). Podmioty uprawnione do Rozwój rybactwa w oparciu o model rybactwa prowadzą swoją działalność w oparciu o 10-letni plan wielofunkcyjnych gospodarstw gospodarki rybackiej (operat rybacki), w ramach którego planowane rybackich czerpiących z tradycji i wykonywane są zarybienia, co umożliwia zachowanie ekonomicznej i kultury. Monitor Polski
\nW ramach chowu i hodowli ryb funkcjonuje m.in. 798 obiektów produkcji ekstensywnej oraz 115 obiektów produkcji intensywnej.
\nDziałalność wylęgarniczo-podchowalniczą prowadzi 97 obiektów.
\nDziałalność rybacka odgrywa istotną rolę w systemie racjonalnego zarządzania zasobami środowiska wodnego, w szczególności w kontekście ochrony różnorodności biologicznej, zachowania unikatowych walorów przyrodniczych obszarów rybackich oraz zaspokajania potrzeb społeczeństwa związanych z wypoczynkiem. Dlatego kluczowym wyzwaniem jest dalszy rozwój tego sektora z wykorzystaniem jego historyczno-kulturowego wymiaru, np. przez rozwój gastronomii, turystyki i rekreacji związanych z rybactwem.
\nDominującymi gatunkami ryb w krajowej akwakulturze przeznaczonymi W sektorze przetwórstwa ryb do konsumpcji są karp i pstrąg tęczowy. Duże znaczenie gospodarcze funkcjonuje 247 zakładów mają ryby produkowane w polikulturach z karpiem, m.in. tołpyga biała i dopuszczonych do handlu pstra, gatunki karasia, amur biały, lin, sum europejski oraz szczupak i wewnątrz UE. Blisko połowa sandacz. Wśród ryb łososiowatych odnotowuje się znaczące ilości palii zakładów (122) znajduje się na (pstrąga alpejskiego). W ostatnich latach rozwija się chów ryb w terenie woj. pomorskiego systemach recyrkulacyjnych, m.in. suma afrykańskiego, ryb i zachodniopomorskiego. jesiotrowatych oraz łososia atlantyckiego. Polska jest również europejskim potentatem w produkcji kawioru (ikra ryb jesiotrowatych). Jak dotychczas, produkcja skorupiaków (raków) nie przekracza kilkuset kilogramów rocznie.
\nProdukcja ryb w gospodarstwach chowu i hodowli odbywa się m.in. w stawach, basenach i torach wodnych, przegrodach i sadzach, klatkach oraz systemach recyrkulacji, budowanych najczęściej na gruntach o niskiej przydatności do produkcji rolnej, które są w posiadaniu właścicieli prywatnych bądź pozostają w zasobach Skarbu Państwa i są dzierżawione.
\nStawy rybne, w których prowadzony jest chów i hodowla ryb słodkowodnych, zasilane są wodą powierzchniową stanowiącą własność państwa, w związku z czym warunkiem prowadzenia tego typu działalności jest uzyskanie pozwolenia wodnoprawnego.
\nRozstrzygnięcie strategiczne:
\nWarunkiem zrównoważonej produkcji rybackiej jest ochrona zasobów wody i cennych gatunków ryb.
\nOprócz chowu ryb konsumpcyjnych ważnym elementem akwakultury jest produkcja cennych gatunków ryb do zarybień wód otwartych, które to ważne zagadnienie nie zostało wzmiankowane w należny mu sposób. Zarybienia pozwalają utrzymać właściwy stan ichtiofauny wód śródlądowych oraz utrzymania cennych dla polskiego rybactwa gatunków ryb dwuśrodowiskowych, takich jak np. troć i łosoś. Zarybienia pozwalają również zapewnić atrakcyjność amatorskiego wędkowania, które generuje duże przychody nie tylko podmiotom rybackim.
\nWobec ograniczonej możliwości zwiększenia produkcji rybołówstwa morskiego coraz większe znaczenie zyskuje sektor akwakultury jako Rozstrzygnięcie strategiczne: alternatywne źródło surowca mogące stanowić realną przeciwwagę dla Utrzymanie ekonomicznej rosnącej zależności od importu. Utrzymanie ekonomicznej opłacalności opłacalności gospodarstw gospodarstw prowadzących chów i hodowlę wymusza konieczność prowadzących chów i hodowlę stosowania nowoczesnych technologii hodowlanych. Równocześnie przez rozszerzenie asortymentu o uzyskiwanie rentowności chowu ryb i innych organizmów wodnych wymaga poszukiwane na rynku rodzaje stosowania adekwatnych do istniejących warunków metod intensyfikacji produktów. produkcji. Jednocześnie, w celu poprawy konkurencyjności, coraz większe znaczenie ma rozszerzenie asortymentu o poszukiwane na rynku rodzaje produktów (w tym m.in. materiał zarybieniowy) oraz wprowadzenie nowych gatunków skorupiaków. Monitor Polski
\nRozmieszczenie zakładów przetwórstwa rybnego związane jest z możliwością zaopatrzenia w surowiec, dlatego większość zakładów przetwórczych znajduje się w rejonie nadmorskim, w niewielkiej odległości od miejsc wyładunku ryby ze statków rybackich. Niektóre zakłady przetwórstwa zlokalizowane są również poza rejonami nadmorskimi. Biorąc pod uwagę rezultaty ekonomiczne, przetwórstwo ryb ma obecnie duże znaczenie dla polskiego sektora rybnego. Od kilku lat należy ono do najszybciej rozwijających się branż polskiego sektora żywnościowego.
\nRozpoczęty w okresie przedakcesyjnym proces restrukturyzacji i modernizacji zaplecza produkcyjnego z wykorzystaniem środków pomocowych funduszy europejskich i ich kontynuowanie w ramach kolejnych okresów programowania pozwoliło na szybkie zdobycie i sukcesywne poszerzanie zagranicznych rynków zbytu oraz skuteczne konkurowanie z innymi producentami, głównie w aspekcie kosztowym i jakościowym, w całym łańcuchu dystrybucji „od łowiska do półmiska”. Spowodowało to szybki wzrost udziału eksportu w osiąganych przychodach branży do ok. 64%.
\nOgraniczenia w połowach bałtyckich i dalekomorskich oraz mała różnorodność biologiczna własnych zasobów pozwalają jednak zaledwie w 25–30% zaspokoić popyt przetwórstwa na surowiec, co uzależnia go od importu oraz światowej sytuacji podażowo-popytowej na rynkach poszczególnych gatunków ryb.
\nZmieniające się preferencje żywieniowe oraz wzrost popytu na żywność wysokiej jakości, wytwarzaną w sposób zrównoważony (nieobciążający środowiska i klimatu), otwierają nowe możliwości dla wzrostu produkcji w sektorze rybactwa. Rosnący popyt na produkty funkcjonalne (lecznicze) oraz nowo tworzące się grupy konsumenckie o specjalnych potrzebach Rozstrzygnięcie strategiczne: (dzieci, osoby z dysfunkcjami układu naczyniowo-krwionośnego czy Wzrost udziału w rynku przez chorujący na cukrzycę) stanowią bodziec dla rozwoju nowego modelu działania na rzecz jakości działalności gospodarczej, wykorzystującego instrumenty B+R, produktów i rozwój żywności wprowadzającego nowe technologie oraz korzystającego z kulturowych funkcjonalnej. specyfik lokalnych. Monitor Polski
\nGłówne założenia wynikające z SOR MODEL ODPOWIEDZIALNEGO ROZWOJU OZNACZA DLA POLSKIEGO SEKTORA ŻYWNOŚCIOWEGO LEPSZE PERSPEKTYWY ROZWO JU Założenia wynikające z SOR dotyczące celu I SZRWRiR 2030:
\nRozwój odpowiedzialny to rozwój zrównoważony i wielofunkcyjny oparty na wiedzy i innowacjach, dążący do poprawy konkurencyjności sektora rolno-spożywczego przy zachowaniu dbałości o środowisko oraz jakość życia na obszarach wiejskich.
\nPodstawą sektora rolno-spożywczego są silne podmioty gospodarcze – odpowiedzialność polega na tworzeniu warunków, które pozwolą na współpracę, wzajemne uzupełnianie się i wykorzystanie potencjału zarówno małych, średnich, jak i dużych gospodarstw rolnych i przedsiębiorstw rolno-spożywczych oraz umożliwienie rozwoju każdego z nich.
\nNajlepsza inwestycja to inwestycja w człowieka – należy umożliwić rolnikom ich rozwój i samorealizację w warunkach nie gorszych od występujących w pozostałych sektorach oraz zadbać o zastępowalność pokoleń i wzrost umiejętności pracujących w sektorze rolno-spożywczym.
\nSektor żywności wysokiej jakości jest jednym z sektorów strategicznych kraju, na których skoncentrowane zostanie wsparcie w ramach poszczególnych polityk publicznych (m.in. przemysłowej, innowacyjnej, eksportowej, związanej z napływem inwestycji zagranicznych).
\nPomnażanie polskiego kapitału kluczem do sukcesu sektora rolno-spożywczego – odpowiedzialny rozwój to m.in. odpowiednia równowaga między środkami krajowymi i zagranicznymi wspierającymi rozwój sektora rolno-spożywczego.
\nOczekiwanym efektem realizacji SZRWRiR 2030 będzie m.in. wzrost zamożności Polaków, w tym również rolników. Monitor Polski
\nWskaźniki pomiaru celu szczegółowego I Zwiększenie opłacalności produkcji rolnej i rybackiej SZRWRiR 2030 i ich powiązanie z SOR Wskaźnik Jednostka miary Wartość bazowa (rok bazowy) Wartość w roku 2020 Wartość w roku 2030 Źródło danych Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju Udział gospodarstw rolnych o powierzchni od 1-5 ha UR w ogólnej liczbie gospodarstw rolnych Udział przychodów netto ze sprzedaży produktów innowacyjnych (nowych lub istotnie ulepszonych) na eksport w przychodach netto ze sprzedaży produktów, towarów i materiałów w przedsiębiorstwach przemysłowych Odsetek osób korzystających z Internetu w kontaktach z administracją publiczną do przekazywania wypełnionych formularzy % 51% (2014) 46 40 Eurostat % 4,4 (2014) 5,0 8,0 GUS % 16 (2015) 32 40 Eurostat Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji celu szczegółowego I SZRWRiR 2030 Zwiększenie opłacalności produkcji rolnej i rybackiej Wskaźnik Powierzchnia użytków rolnych utrzymanych w dobrej kulturze rolnej36) Wartość eksportu artykułów rolno-spożywczych w przeliczeniu na 1 mieszkańca Polski37) Średnia powierzchnia UR w gospodarstwie rolnym Przeciętny miesięczny dochód na osobę z gospodarstwa indywidualnego w rolnictwie/przeciętny miesięczny dochód na osobę z pracy na własny rachunek38) Udział gospodarstw indywidualnych o powierzchni powyżej 1 ha prowadzonych przez osobę do 40. roku życia w ogólnej liczbie gospodarstw indywidualnych o powierzchni powyżej 1 ha39) Udział surowców pochodzących z krajowego rolnictwa w ogóle zasobów surowcowych przemysłu spożywczego wykorzystywanych do produkcji żywności
\n36)
\n37)
\n38)
\nWskaźnik W43 z SZRWRiR na lata 2012-2020.
\nWskaźnik I.2. Zmiany w dochodach z działalności rolniczej w porównaniu z gospodarką ogółem - wskaźnik oddziaływania I.2 Zmniejszanie różnic w dochodach COM(2018) 392 final Załącznik I, wskaźnik W42 SZRWRiR na lata 2012-2020.
\nWskaźnik I.21. Zmiana liczby nowych rolników - wskaźnik oddziaływania I.21 Przyciąganie młodych rolników COM(2018) 392 final Załącznik I; źródło danych: „Charakterystyka gospodarstw rolnych 2016”, GUS, Warszawa 2017 (tabela 4 str. 204). Monitor Polski
\nProjekty strategiczne wynikające z SOR służące realizacji celu I SZRWRiR 2030 Obszar Reindustrializacja projekty również po 2020 r.
\nRozwój innowacyjnych firm projekty również po 2020 r.
\nMałe i średnie przedsiębiorstwa projekty również po 2020 r.
\nEkspansja zagraniczna projekty do 2020 r.
\nEkspansja zagraniczna projekty również po 2020 r.
\nTyp Podmiot odpowiedzialny programowy MPiT programowy MPiT programowy MPiT kompleksowy MPiT programowy MEN Narodowy Instytut Technologiczny programowy MNiSW Nowelizacja ustawy o wspieraniu innowacyjności regulacyjny MNiSW Doktoraty wdrożeniowe kompleksowy MNiSW Program „Start in Poland” programowy MIiR Polska Strategia Kosmiczna programowy MIiR Efektywny system doradztwa rolniczego kompleksowy MRiRW Platforma żywnościowa Ramowy Plan Działań dla Żywności i Rolnictwa Ekologicznego na lata 2014–2020 Gospodarowanie gruntami rolnymi na rzecz zrównoważonego rozwoju Spółdzielnie rolników kompleksowy MRiRW/KOWR programowy MRiRW regulacyjny MRiRW regulacyjny MRiRW Nowoczesne ubezpieczenie rolnicze regulacyjny MRiRW Projekty rozwoju branż kompleksowy MRiRW Program wsparcia hodowli roślin w Polsce kompleksowy MRiRW Intermodalny terminal towarowy kompleksowy MRiRW Linia pożyczkowa i Fundusz rozwoju rolnictwa Odtworzenie i wsparcie rozwoju lokalnych rynków rolnych System promocji gospodarki kompleksowy MRiRW kompleksowy MRiRW programowy MPiT Spójny Portal Promocji Eksportu kompleksowy MPiT Narzędzia wsparcia przedsiębiorstw (Polscy eksporterzy na rynkach zagranicznych) programowy MPiT Projekt Strategia produktywności (Nowa Polityka przemysłowa) Strategia transformacji do gospodarki niskoemisyjnej Mapa drogowa w zakresie transformacji w kierunku gospodarki o zamkniętym obiegu Polska Platforma Przemysłu 4.0 Nowoczesne kadry dla polskiego przemysłu (szkolnictwo zawodowe) Monitor Polski
\nProjekty strategiczne wynikające z Planu dla Wsi służące realizacji celu I SZRWRiR 2030 Większa sprzedaż bezpośrednia i rolniczy handel detaliczny – zapewnienie rolnikom, szczególnie z mniejszych gospodarstw, bezpośredniego udziału w rynku konsumenckim przez rozszerzenie sprzedaży detalicznej i rolniczego handlu detalicznego (ułatwienia prawne pozwalające rolnikom rozpoczęcie i prowadzenie działalności w ramach handlu detalicznego żywności pochodzącej w całości lub części z własnej uprawy, hodowli lub chowu oraz wsparcie tego rodzaju działalności).
\nWiększe dofinansowanie do paliwa rolniczego – zwiększenie wsparcia finansowego do zakupu paliwa rolniczego używanego przy uprawie pól i hodowli bydła w celu zmniejszenia kosztów w gospodarstwach rolnych.
\nW tym przez przygotowanie rozwiązań prawnych umożliwiających zwiększenie limitu zwrotu podatku akcyzowego do 1 ha upraw rolnych oraz wprowadzenie dodatkowego limitu do 1 DJP40), w przypadku produkcji bydła.
\nKrajowa Grupa Spożywcza41) – utworzenie Krajowej Grupy Spożywczej dla stabilizacji rynków rolnych, która będzie alternatywą dla firm przejętych w ramach prywatyzacji na początku okresu transformacji. Zapewniony zostanie organizacyjny i właścicielski udział rolników-producentów rolnych w firmach tej Grupy.
\nZdrowa polska żywność – zwiększenie pomocy w rozwoju produkcji żywności wysokiej jakości, szczególnie ekologicznej, tradycyjnej i regionalnej, która ma stać się rozpoznawalnym znakiem polskiego rolnictwa.
\nWprowadzone zostanie oznakowanie produktów wolnych od GMO.
\nPolskie pasze – sukcesywne zastępowanie białka paszowego z zagranicy białkiem z produkcji krajowej w celu zwiększenia bezpieczeństwa żywnościowego Polski.
\nWsparcie rolnictwa na terenach górskich – wsparcie hodowli bydła mięsnego, kóz i owiec w celu lepszego wykorzystania użytków zielonych, w ramach wdrożenia dla terenów górskich polityki górskiej.
\nOsiągnięcie celu dotyczącego zwiększenia opłacalności produkcji rolnej i rybackiej wymaga realizacji również działań przypisanych do obszarów wpływających na osiągnięcie celów SZRWRiR 2030, w tym w sposób szczególny działań przyporządkowanych do Obszaru B Stabilne finansowanie rozwoju.
\n40)
\nWcześniej pod nazwą: „Utworzenie Narodowego Holdingu Spożywczego”. Monitor Polski
\nDziałania w ramach celu szczegółowego I Zwiększenie opłacalności produkcji rolnej i rybackiej Kierunek interwencji: I.1. Nowe modele organizacji produkcji i rynków, krótkie łańcuchy rynkowe i uczciwa konkurencja Trwały, długoterminowy rozwój krajowego sektora rolno-spożywczego powinien być oparty na sprawiedliwym podziale tworzonej wartości dodanej (cenie płaconej przez końcowego konsumenta), tj. zasadzie uczciwej konkurencji. W relacjach między podmiotami funkcjonującymi w tym samym ogniwie łańcucha dostaw lub będących w relacjach dostawca-odbiorca zachowanie zasad uczciwej konkurencji jest warunkiem optymalnej alokacji zasobów i budowania konkurencyjności międzynarodowej całego krajowego sektora rolno-żywnościowego.
\nDziałania horyzontalne42):
\n1.1.1. rozwój spółdzielczości rolniczej – wdrożenie działań legislacyjnych oraz promocyjnych realizowanych zarówno przez ministerstwa, jak również partnerów społeczno-gospodarczych;
\n1.1.2. modernizacja gospodarstw rolnych przez wzrost ich poziomu technologicznego, organizacyjnego, cyfryzacji oraz dostosowanie warunków i technik produkcji do wymogów ochrony środowiska i klimatu;
\n1.1.3. wsparcie rozwoju lokalnych rynków rolno-spożywczych – lokalne przetwórstwo 43), handel detaliczny prowadzony przez rolników, sprzedaż i dostawy bezpośrednie do konsumentów (również z wykorzystaniem Internetu);
\n1.1.4. rozwój kooperacji między producentami, wzmocnienie powiązań gospodarstw rolnych z zakładami przetwórczymi, integracja przedsiębiorców wokół lokalnych i regionalnych czempionów gospodarczych;
\n1.1.5. modernizacja i zmiany strukturalne w rolnictwie oraz wzmocnienie procesów integracji poziomej i pionowej na rynku rolnym w celu wzrostu efektywności ekonomicznej i produktywności gospodarki rolno-żywnościowej – wdrażane przez projekty rozwoju branż;
\n1.1.6. wsparcie tworzenia i rozwoju lokalnych rynków rolnych, lokalne rynki rolno-spożywcze;
\n1.1.7. kontynuacja modernizacji i zmian strukturalnych w rolnictwie, w tym tworzenie nowych łańcuchów wartości w sektorze rolno-spożywczym oraz handlowym;
\n1.1.8. wspieranie wytwarzania i dystrybucji produktów tradycyjnych, regionalnych i ekologicznych – stworzenie nowych możliwości zarobkowych dla mieszkańców obszarów wiejskich.
\nDziałania uzupełniające:
\n1.1.9. zapewnienie równych warunków konkurencji na jednolitym rynku;
\n1.1.10. zwiększanie skali i efektywności działalności produkcyjnej gospodarstw rolnych w warunkach powolnych zmian własnościowych gruntów rolnych – z wykorzystaniem wsparcia rozwoju i modernizacji gospodarstw, instytucji dzierżawy, współużytkowania maszyn, usług sąsiedzkich, nowoczesnych (innowacyjnych) form współpracy między gospodarstwami o różnej wielkości i strukturze zasobów, także z wykorzystaniem nowoczesnych technologii;
\n1.1.11. tworzenie oraz poprawa struktury obszarowej gospodarstw rodzinnych, w tym m.in. z wykorzystaniem potencjału produkcyjnego Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa (również przy realizacji inwestycji celu publicznego)44) oraz prowadzenie prac urządzeniowo-rolnych;
\n42)
\n43)
\nW tym również MSP.
\nLokalizacja inwestycji celu publicznego na terenach prywatnych wiąże się z wywłaszczeniami. Wyzbycie własności danej nieruchomości rolnej i prawa do jej posiadania oznacza nierzadko brak możliwości kontynuowania prowadzenia działalności rolniczej lub produkcji leśnej w dotychczasowym wymiarze. W wielu przypadkach, zwłaszcza gospodarstw rolnych o niewielkiej powierzchni, konsekwencją wywłaszczenia jest utrata przez dotychczasowego właściciela przymiotu rolnika indywidualnego i całkowite zaprzestanie produkcji rolnej. Działanie zakłada weryfikację możliwości zastąpienia rekompensaty finansowej za wywłaszczenie zamianą na grunty z Zasobu lub JST w celu kontynuacji skali produkcji rolnej lub leśnej. Monitor Polski
\n1.1.12. wzmacnianie pozycji małych i średniej wielkości podmiotów (zarówno gospodarstw rolnych, rybackich, jak i małych firm przetwórczych), o dominującym ilościowo udziale w sektorze rolno-spożywczym przez promowanie ich trwałej współpracy w formie grup, organizacji, spółdzielni i zrzeszeń45);
\n1.1.13. ochrona interesów małych i średnich producentów przed negatywnym wpływem wydłużenia łańcucha dostaw wynikającego m.in. z globalizacji rynków;
\n1.1.14. promowanie dobrych praktyk w zakresie współpracy między wszystkimi podmiotami sektora rolno-spożywczego z uwzględnieniem nowych modeli organizacji produkcji i handlu, w tym wykorzystujących nowe technologie (komunikacji);
\n1.1.15. wspieranie tworzenia nowych, alternatywnych, w tym krótkich łańcuchów wartości i łańcuchów rynkowych, zwiększających pozycję producentów rolnych w kontaktach z odbiorcami, w tym w oparciu o rozwój biogospodarki;
\n1.1.16. wzmacnianie pozycji przetargowej najsłabszych (głównie najmniejszych – narażonych na niekonkurencyjne zachowania) podmiotów sektora rolnego i rybackiego (np. przez wymóg umów o określonych parametrach na dostarczenie produktów rolnych przez rolnika do pierwszego nabywcy);
\n1.1.17. tworzenie ram prawnych, które promują dobre praktyki i wskazują (i napiętnują) „nieuczciwe” zachowania w relacjach B-2-B;
\n1.1.18. dalszy rozwój nowoczesnych rynków hurtowych, jako pośredniego ogniwa między producentami rolnymi i producentami ryb (zrzeszonymi, jak i niezrzeszonymi) a podmiotami handlu detalicznego wokół ośrodków miejskich (również wokół małych i średnich miast, powiązanych transportowo z obszarami wiejskimi)46);
\n1.1.19. rozwój infrastruktury technicznej handlu hurtowego (terminale portowe, kolejowe, hale rynków hurtowych, centra spedycyjne);
\n1.1.20. rozwój technologii internetowych dający możliwość rozwoju współpracy i integracji, np. poprzez uruchamianie platform elektronicznych tworzonych na potrzeby eksportu dużych, jednorodnych partii towaru;
\n1.1.21. stabilizacja i monitorowanie rynków rolnych;
\n1.1.22. transformacja własności rolnej lub działalności rolniczej w podmiot zajmujący się przetwórstwem i handlem;
\n1.1.23. zachęty i ułatwienia dla odbudowy spożywczych sklepów lub zakładów producenckich.47) Nowe modele organizacji rynków będą uzupełniane przez działania zwiększające wydajność lub produktywność pracy, ziemi i kapitału w systemach produkcji rolnej oraz możliwości produkcyjnych gospodarstw rybackich. Do nich można zaliczyć m.in. usługi szkoleniowe i doradztwo w zakresie technologicznym, jak i w zakresie różnych form współpracy dla osób prowadzących działalność rolniczą lub rybacką. Dotychczasowe działania na rzecz poprawy struktury obszarowej gospodarstw (przez scalanie, wymianę gruntów, dzierżawę, instrumenty wspierające rolników przejmujących gospodarstwa) będą uzupełniane przez promowanie modeli współpracy Dotyczy to m.in. zakupów środków do produkcji, wspólnych inwestycji, wprowadzania nowych technologii, przygotowania odpowiednich partii produktów (np. na eksport), wspólnie prowadzonego przetwórstwa rolno-spożywczego (w tym lokalnego), partnerstwa na rzecz wzmocnienia pozycji na rynku, lepszego dostępu do informacji rynkowej, wspólnej promocji produktów. Formy współpracy powinny być otwarte na różne podmioty/interesariuszy i optymalnie dobierane do wielkości oraz rodzaju produkcji (w tym podmioty produkujące metodami tradycyjnymi czy ekologicznymi). Współpraca powinna opierać się na zasadzie partnerstwa i być ukierunkowana na osiąganie efektów synergii (np. klastrów rolnych, grup producentów rolnych czy rybnych, organizacji międzybranżowych, spółdzielni energetycznych, grup aktywnych EPI, rynków hurtowych, giełd towarowych oraz naukowców i doradców rolnych). Działania w ramach tego kierunku powinny uwzględniać także możliwości tworzenia bardziej złożonych i innowacyjnych struktur integrujących rolników, przedsiębiorców, handel, naukowców i doradztwo (w tym klastrów rolnych, grup operacyjnych EPI etc.) w celu wykorzystania potencjałów inwestycyjnych, handlowych oraz innowacyjnych występujących regionalnie (np. inteligentne specjalizacje) lub nawet lokalnie. W inicjatywach tych należy uwzględnić potencjał regionalnych (lokalnych) czempionów gospodarczych w zakresie możliwości integracji lokalnych przedsiębiorców, ale także pozytywne (historyczne dziś) doświadczenia (wzorce) Polski w zakresie rozwoju spółdzielczości.
\nKierunek interwencji: I.2. Jakość i bezpieczeństwo żywności Osiągnięcie i utrzymanie wysokiego poziomu jakości i bezpieczeństwa produktów rolno-spożywczych opartych na krajowych surowcach i produktach wymaga utrzymania na najwyższym poziomie infrastruktury zaplecza naukowo-badawczego, systemu kontroli, rolniczej i rybackiej bazy produkcyjnej, na którą składają się użytki rolne utrzymane w dobrej kulturze rolnej, żywe zasoby wód eksploatowane w zrównoważony sposób, zbilansowana flota rybacka, żywotne ekonomicznie gospodarstwa rolne i rybackie, baza genetyczna produkcji roślinnej i zwierzęcej, a także sprawny system przetwórstwa i handlu. Do kwestii jakości i bezpieczeństwa żywności odnosi się zasada wzajemnej zgodności (ang. cross-compliance) w ramach systemu płatności bezpośrednich, która warunkuje dostęp rolników do wsparcia w ramach WPR od realizacji wymogów podstawowych, m.in. w zakresie zarządzania w obszarach zdrowia publicznego, zdrowia zwierząt i zdrowia roślin. W coraz większym stopniu o jakości i wycenie rynkowej polskiej produkcji rolnej będzie decydować nie tylko wiarygodność systemów kontroli i przestrzeganie minimalnych norm prawnych, ale rosnący udział produkcji ekologicznej lub innych systemów produkcji zapewniających ochronę zasobów środowiskowych (niski ślad środowiskowy).
\nDziałania horyzontalne48):
\n1.2.1. wspieranie wytwarzania i dystrybucji produktów o wysokiej jakości i poziomie innowacyjności, w tym m.in. tradycyjnych, regionalnych i ekologicznych – wdrażane również przez projekty rozwoju branż;
\n1.2.2. wykorzystanie potencjału produkcyjnego polskiego sektora rolnego;
\n1.2.3. wsparcie i promocja sektora żywności wysokiej jakości.
\nDziałania uzupełniające:
\n1.2.4. dbałość o wysoką jakość oferowanych produktów żywnościowych i dostosowanie produktów do indywidualnych potrzeb żywieniowych konsumentów49);
\n1.2.5. upowszechnianie w społeczeństwie wiedzy w zakresie zasad żywienia, tradycji żywnościowych kraju i regionu oraz jakości artykułów rolno-spożywczych i promowanie zdrowych wzorców konsumpcji, m.in. przez włączenie producentów do systemów edukacji;
\n1.2.6. kontrola i nadzór nad krajowym obrotem produktami rolno-spożywczymi;
\n1.2.7. promowanie łańcuchów rynkowych, w tym infrastruktury rynkowej sprzyjającej rozwojowi żywności tradycyjnej, w tym rozwojowi sprzedaży żywności bezpośrednio konsumentom końcowym/bezpośrednio z gospodarstwa, lokalnych rynków rolno-spożywczych;
\n1.2.8. promowanie rozwoju elektronicznego handlu produktami żywnościowymi oferowanymi konsumentom przez producentów rolnych i rybackich;
\n1.2.9. uproszczenia w przystępowaniu do systemów jakości żywności oraz szkolenia i doradztwo w tym zakresie;
\n1.2.10. rozwój systemów dystrybucji i wspólnej organizacji sprzedaży na rynkach dużych miast;
\n1.2.11. rozwój rolnictwa ekologicznego oraz prośrodowiskowych technik w produkcji rybackiej;
\n48)
\nNowy obszar konkurencyjności polskiej żywności może opierać się na profilaktyce chorób dietozależnych i nowotworowych oraz ograniczeniu żywieniowych czynników ryzyka chorób układu krążenia. Kluczową kwestią pozostaje oferowanie produktów żywnościowych o wysokiej zawartości składników bioaktywnych, pomocnych w prawidłowym wzroście i rozwoju organizmu, ukierunkowanych na potencjalne grupy odbiorców, np. kobiety w okresie ciąży i laktacji, dzieci i młodzież w okresie intensywnego wzrostu i pokwitania, rekonwalescenci, alergicy, osoby w wieku starszym, osoby chore na celiaklię. Monitor Polski
\n1.2.12. wsparcie ekspansji i promocji zagranicznej polskich eksporterów;
\n1.2.13. uspójnienie działań w zakresie zarządzania systemami promocji żywności i efektywnego systemu nadzoru nad bezpieczeństwem żywności.
\nIntegratorem tych rozwiązań są właściwe systemy produkcji rolniczej, systemy jakości żywności i jej kontroli zapewniające nadzór nad całym procesem „od pola do stołu” oraz „od łowiska do półmiska”, a także transparentność i wiarygodność informacji trafiającej do konsumentów. Jest to kluczowe, ponieważ ważną rolę w promowaniu żywności wysokiej jakości ma właśnie dostępność i wiarygodność dla konsumenta informacji na temat pochodzenia, metod produkcji i składu produktów. Istotne będzie również wykorzystanie zasobów infrastruktury turystyki wiejskiej i rybackiej, ze szczególnym uwzględnieniem gospodarstw agroturystycznych i ekoturystycznych, w kontekście realizowania publicznej misji w zakresie kształtowania świadomości obywatelskiej o rolnictwie, gospodarce rolno-spożywczej oraz dziedzictwie kulturowym polskiej wsi i obszarów rybackich.
\nKierunek interwencji: I.3. Rozwój innowacji, cyfryzacji i przemysłu 4.0. w sektorze rolno-spożywczym Podmioty sektora rolno-spożywczego powinny uczestniczyć w kolejnej rewolucji przemysłowej, którą wyznaczają innowacje (produktowe, procesowe, organizacyjne, marketingowe), cyfryzacja, technologie satelitarne, Internet rzeczy50) i przemysł 4.0, co jest warunkiem utrzymania i wzmacniania konkurencyjności międzynarodowej tego sektora. Rozwój innowacyjnych technologii przetwarzania danych musi uwzględniać odporność na cyberzagrożenia oraz zwiększoną ochronę informacji, w szczególności w kontekście przetwarzania ogromnych zbiorów danych (Big Data) oraz zbieranie danych z dużej liczby rozproszonych geograficznie sensorów (Internet of Things), przy jednocześnie rosnących potrzebach wysokiej mobilności systemów zbierania, analizy i wizualizacji danych. Technologie ICT mają potencjał do przekształcania rolnictwa w wielu aspektach, m.in.: wykorzystanie danych z inteligentnych czujników, np. o warunkach pogodowych, jakości gleby, postępie w uprawie czy zdrowiu bydła, w celu m.in. śledzenia ogólnego stanu gospodarstwa rolnego, wydajności osób zatrudnionych czy też sprzętu (maszyn rolniczych) i zastosowanych rozwiązań, lepszej kontroli procesów wewnętrznych przez możliwość przewidywania wyników produkcji, zarządzaniu kosztami i redukcji odpadów – dzięki zwiększonej kontroli nad produkcją, zwiększonej efektywności biznesowej – dzięki automatyzacji procesów, kontroli nad procesem produkcyjnym i utrzymaniem wyższych standardów jakości upraw i zdolności wzrostu – dzięki automatyzacji.
\nWzrost liczby aktywnych małych i średnich przedsiębiorstw oraz gospodarstw rolnych i rybackich, wdrażających innowacje i charakteryzujących się wyższą niż dotychczas efektywnością i dochodowością pozwoli uniknąć pułapki średniego dochodu i pułapki przeciętnego produktu.
\nOpracowane w wyniku badań naukowych nowe technologie służyć będą także odporności sektora na zwiększone ryzyka produkcyjne i rynkowe oraz ułatwią godzenie potrzeby wzrostu produktywności z potrzebą zaspokajania oczekiwań społecznych w zakresie ochrony zasobów środowiskowych, klimatu i dostarczania innych usług o charakterze dóbr publicznych.
\nDziałania horyzontalne51):
\n1.3.1. tworzenie i wdrażanie innowacyjnych rozwiązań w rolnictwie i sektorze przetwórstwa rolno-spożywczego, rozwój innowacyjnych produktów rolnych52);
\n1.3.2. wykorzystanie ICT w procesach modernizacyjnych sektora rolno-spożywczego;
\n1.3.3. realizacja projektów badawczych (krajowych i międzynarodowych) ukierunkowanych na rozwiązania innowacyjne w sektorze rolno-spożywczym;
\n1.3.4. wdrożenie systemu zarządzania badaniami i innowacjami w zapleczu naukowo-badawczym sektora rolno-spożywczego, które mogą być wdrażane również w innych gałęziach gospodarki;
\n1.3.5. upowszechnianie i wdrażanie innowacji w rolnictwie i zwiększenie popytu na innowacje wśród producentów i przetwórców rolno-spożywczych;
\n1.3.6. stymulowanie w krajowym rolnictwie i przemyśle rolno-spożywczym innowacyjności produktowej ukierunkowanej na zaspokojenie potrzeb wynikających z procesów demograficznych zachodzących w społeczeństwie i konieczności zapobiegania chorobom cywilizacyjnym.
\nDziałania uzupełniające:
\n1.3.7.
\n1.3.8.
\n1.3.9.
\n1.3.10.
\n1.3.11.
\n1.3.12.
\n1.3.13.
\n1.3.14.
\n1.3.15.
\n1.3.16.
\n51)
\n52)
\n53)
\n54)
\n55)
\nDziałania SOR.
\nDziałanie obejmuje m.in. rozwiązania techniczne, rozwiązania dotyczące praktyk rolniczych, doradztwa, usług bankowych.
\nRozwój inteligentnego rolnictwa (Smart Farming), m.in. wykorzystanie technologii satelitarnych, rolnictwa precyzyjnego, systemów zarządzania stadem, programy wspomagania podejmowania decyzji.
\nM.in. odmiany roślin mniej wrażliwe na warunki środowiskowe, technologie umożliwiające mechanizację zbioru owoców i warzyw, zwiększenie efektywności wykorzystania paszy, stosowanie technologii w pełni zautomatyzowanej – robotów, stosowanie automatów paszowych, monitoring budynków inwentarskich za pomocą kamer.
\nNp. upowszechnienie prośrodowiskowych środków i technologii produkcji.
\nTakie rozwiązania powinny wykorzystywać możliwości używanych przez rolników telefonów komórkowych. Monitor Polski
\n1.3.17. preferencje w zakresie wsparcia publicznego, UE i krajowego, na rzecz inwestycji rozwojowych przedsiębiorstw i gospodarstw rolnych z uwzględnieniem instrumentu inteligentnych specjalizacji;
\n1.3.18. obniżenie ryzyka wdrożenia innowacji i realizacji projektów innowacyjnych wysokiego ryzyka w rolnictwie i rybactwie;
\n1.3.19. ułatwienie dostępu do zasobów informacyjnych, w szczególności przepływu zasobów informacyjnych między jednostkami administracji publicznej i instytucjami badawczymi.
\nNośnikiem (wektorem) innowacji technologicznych w rolnictwie są w ostatnich latach rozwiązania w zakresie wdrażania poszczególnych instrumentów wsparcia w ramach WPR, w szczególności w zakresie płatności obszarowych. Od 2018 r. istnieje w Polsce możliwość składania wniosków o przyznanie płatności obszarowych przez Internet, powszechnie wykorzystywane są zdjęcia satelitarne i systemy informacji geograficznej, w tym pochodzące z unijnego systemu satelit i czujników pod nazwą Sentinel. Planuje się, aby zobrazowania satelitarne były w najbliższych latach powszechnie wykorzystywane do monitorowania działek rolnych, upraw i zabiegów agrotechnicznych.
\nKierunek interwencji: I.4. Zarządzanie ryzykiem w sektorze rolno-spożywczym Z punktu widzenia gospodarstwa rolnego czy rybackiego różnym ryzykom odpowiadają różne sposoby ograniczania i przeciwdziałania im. Zakłada się, że ważną rolę w stabilizowaniu dochodów w rolnictwie i rybactwie odgrywać wciąż będą działania WPR i WPRyb, chociaż obserwuje się jednocześnie malejącą rolę w rolnictwie tradycyjnych instrumentów stabilizacji cen rynkowych i wzrost znaczenia w tym zakresie wsparcia bezpośredniego (płatności bezpośrednie), doraźnego wsparcia łagodzącego skutki zniszczeń, kryzysów rynkowych oraz dobrowolnych dla rolników i rybaków instrumentów aktywnego zarządzania ryzykiem w gospodarstwach (np. instrumenty EFRROW, EFMR). Płatności bezpośrednie w ramach WPR, mimo że nie jest to ich głównym celem, pozwalają ograniczać skutki ryzyka dochodowego, związanego zarówno z wahaniami cen (wskutek zmienności sytuacji rynkowej), jak i poziomu plonowania (wskutek zmienności warunków pogodowych).
\nDziałania horyzontalne57):
\n1.4.1. wprowadzenie kompleksowych rozwiązań z zakresu zarządzania ryzykiem w produkcji rolno-spożywczej;
\n1.4.2. gospodarka wodna w rolnictwie, w tym melioracje, powiększenie retencji wodnej;
\n1.4.3. minimalizacja negatywnych skutków zjawisk naturalnych oraz zapobieganie powodziom i suszy.
\nDziałania uzupełniające:
\n1.4.4.
\n1.4.5.
\n1.4.6.
\n1.4.7.
\n57)
\nDziałania SOR.
\nDziałania w ramach tego kierunku interwencji będą także dotyczyć dalszego rozwoju i upowszechniania instrumentów zarządzania ryzykiem w postaci ubezpieczeń komercyjnych, ubezpieczeń dofinansowanych przez budżet państwa, fundusze wzajemne oraz kontrakty terminowe. Monitor Polski
\n1.4.8. inwestycje w nawadnianie użytków rolnych, systemy przeciwprzymrozkowe;
\n1.4.9. przechowalnictwo płodów rolnych, składowanie produktów rybołówstwa i akwakultury;
\n1.4.10. wyposażenie obszarów wiejskich i rybackich w systemy ostrzegania przed zagrożeniami oraz rozwój infrastruktury technicznej ograniczającej skutki zjawisk pogodowych, np. budowa wałów przeciwpowodziowych, zbiorników retencyjnych;
\n1.4.11. wdrożenie nowych rozwiązań innowacyjnych, a także już prowadzonych w ramach WPR działań promujących zrównoważone praktyki uprawowe, przeciwdziałające degradacji gleby, w tym spadkowi substancji organicznej, która zwiększa odporność upraw na niedobory wody, pozwalające także na bardziej racjonalną gospodarkę nawozową59);
\n1.4.12. zwalczanie chorób zakaźnych zwierząt i zapobieganie tym chorobom;
\n1.4.13. opracowanie i wdrożenie systemów pomocy dla gospodarstw dotkniętych niekorzystnymi zjawiskami atmosferycznymi lub okolicznościami nadzwyczajnymi uniemożliwiającymi lub utrudniającymi działalność rolniczą i rybacką60);
\n1.4.14. restrukturyzacja zadłużenia podmiotów prowadzących gospodarstwa rolne, w tym udzielanie pomocy w formie przejęcia długu podmiotu prowadzącego gospodarstwo rolne powstałego w związku z prowadzeniem działalności rolniczej;
\n1.4.15. wykorzystanie wiedzy i informacji w aktywnym podejściu do ryzyka (rynkowego i produkcyjnego) w zarządzaniu gospodarstwem rolnym;
\n1.4.16. wdrażanie obowiązków wynikających ze zwalczania i zapobiegania chorobom roślin, a także wdrażanie mechanizmów łagodzących skutki rynkowe zjawisk z tym związanych.
\nKierunek interwencji: I.5. Poszerzanie i rozwój rynków zbytu na produkty i surowce sektora rolno-spożywczego (w tym biogospodarka) Otwieranie nowych rynków zbytu dla produktów żywnościowych dotyczy nie tylko wymiaru międzynarodowego, ale również poszerzania i zwiększania dostępności krajowych (w tym lokalnych i regionalnych) rynków na artykuły rolno-spożywcze i surowce krajowej produkcji, w tym poszukiwania i rozwoju nowych (nieżywnościowych) zastosowań dla surowców rolniczych.
\nDziałania horyzontalne61):
\n1.5.1. promocja produktów sektora rolniczego oraz wsparcie ekspansji zagranicznej polskich przedsiębiorców;
\n1.5.2. rozwój innowacyjnych działań promocyjnych artykułów rolnych przyczyni się do wsparcia bezpieczeństwa żywności i jej jakości oraz rynkowego ukierunkowania produkcji;
\n1.5.3. działania na rzecz promocji sektora rolno-spożywczego oraz wsparcia ekspansji zagranicznej polskich przedsiębiorców tego sektora;
\n1.5.4. działania na rzecz promocji polskiego sektora zielonych technologii oraz wsparcia ekspansji zagranicznej polskich przedsiębiorców tego sektora przy wykorzystaniu nowych form finansowania klimatycznego62);
\n1.5.5. promocja gospodarcza Polski oraz polskich produktów na arenie międzynarodowej;
\n1.5.6. integracja polityki państwa w obszarze promocji eksportu z działaniami nakierowanymi na rozwój badań, innowacyjności oraz polityki klastrowej;
\nOgraniczeniom podatności na wahania warunków pogodowych i fitosanitarnych (susze, przymrozki, wymarznięcia, choroby roślin) służyć będzie także optymalizacja całości procesów agrotechnicznych, w tym gospodarki nawozowej i przestrzeganie zasad integrowanej ochrony roślin (m.in. kontrola obrotu nawozami i środkami ochrony roślin oraz kontrola ich jakości, podnoszenie wiedzy na temat nawożenia, a także zmniejszanie zagrożenia związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin). Ważną rolę w tym zakresie ma do spełnienia doradztwo technologiczne, zarówno prywatne (np. powiązane ze sprzedażą środków produkcji), jak i publiczne.
\n1.5.7.
\n1.5.8. wsparcie firm działających w obszarach inteligentnych specjalizacji (zarówno krajowych, jak i regionalnych); dążenie do maksymalizacji wykorzystywania odpadów jako surowców63).
\nDziałania uzupełniające:
\n1.5.9.
\n1.5.10.
\n1.5.11.
\n1.5.12.
\n1.5.13.
\n1.5.14.
\n1.5.15.
\n1.5.16.
\n1.5.17.
\n1.5.18.
\n1.5.19.
\n1.5.20. monitorowanie przestrzegania reguł funkcjonowania jednolitego rynku UE, realizacji postanowień umów międzynarodowych przez partnerów spoza UE; wywieranie wpływu na politykę handlową UE, która powinna zapewniać równowagę wzajemnych koncesji i ograniczać pole dla działań o charakterze barier pozataryfowych przez partnerów handlowych Polski; skuteczna promocja polskiej żywności na rzecz jak najpełniejszego wykorzystania dostępu do rynków pozaunijnych wynikającego z umów handlowych UE, w szczególności działania w zakresie likwidacji barier technicznych i prawnych (pozataryfowych) w dostępie do zagranicznych rynków i uzgadnianie procedur weterynaryjnych, fitosanitarnych i sanitarnych, a także szersze wykorzystywanie procedur i działań instytucji UE w tych uzgodnieniach; kontrola obrotu i nadzór nad obrotem produktami rolno-spożywczymi importowanymi do Polski; rozwój i zwiększanie dostępności rynków zbytu krajowych artykułów rolno-spożywczych w polskich miastach64) oraz promocja żywności wysokiej jakości wśród mieszkańców miast; upowszechnianie rozwiązań GOZ i biogospodarki na obszarach wiejskich, ze szczególnym uwzględnieniem gospodarczego wykorzystania odpadów rolniczych i z przetwórstwa rolnego oraz rybnego, rozwoju innowacji i tworzenia nowych przedsiębiorstw specjalizujących się w biogospodarce (w tym z wykorzystaniem grup operacyjnych na rzecz EPI)65); zwiększenie wykorzystania odnawialnych zasobów biologicznych, na rzecz produkcji nowych produktów, kreując nowe łańcuchy wartości, co powinno zapewnić także producentom podstawowej biomasy – rolnikom i rybakom – udział w nowych łańcuchach wartości i zwiększenie ich dochodów; promowanie, budowa i rozwój obiektów o zamkniętym obiegu wody (obiekty akwakultury wykorzystujące w produkcji metody recyrkulacji – RAS 66 )), retencjonujących wodę (stawy typu karpiowego) oraz wykorzystujących OZE; opracowanie i udoskonalanie przez zaplecze naukowo-badawcze nowych rozwiązań technologicznych i organizacyjnych; opracowanie i wdrożenie rozwiązań ograniczających straty i zapobiegających stratom żywności oraz powstawaniu odpadów; identyfikacja i wspieranie tworzenia nowych łańcuchów wartości w produkcji bioproduktów, m.in. z wykorzystaniem nowych modeli współpracy; zwiększanie wykorzystania OZE i poprawa jakości dostaw energii na obszarach wiejskich i rybackich;
\nDziałanie to będzie realizowane w ramach Polityki Ekologicznej Państwa 2030 (przyjętej przez Radę Ministrów w dniu 16 lipca 2019 r.) w ramach kierunku interwencji Gospodarka odpadami w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym, do którego przypisano 4 zadania.
\n1.5.21. wspieranie zaplecza surowcowego sektora rolno-spożywczego przez stosowanie płatności związanych z produkcją do niektórych nieżywnościowych produktów rolnych (len, konopie włókniste);
\n1.5.22. rozwój polskiej dyplomacji ekonomicznej szczególnie w krajach pozaunijnych będących rynkami perspektywicznymi dla eksportu polskich produktów rolno-spożywczych;
\n1.5.23. poszukiwanie nisz rynkowych dla polskich produktów rolno-spożywczych przez dalsze zwiększanie liczby ekspertów Zagranicznych Biur Handlowych PAIH, którzy posiadać będą rozeznanie, na co jest aktualnie popyt i czego dana gospodarka będzie potrzebować w niedalekiej przyszłości;
\n1.5.24. promocja i zwiększenie eksportu polskich produktów rolno-spożywczych w kraju i na rynku światowym przez wzrost ich rozpoznawalności, kształtowanie pozytywnego wizerunku oraz marki polskiej żywności wysokiej jakości. Monitor Polski
\nCel szczegółowy II Poprawa jakości życia, infrastruktury i stanu środowiska Podsumowanie wyników diagnozy ze strategicznymi rozstrzygnięciami upodobnienie się miasta i jego otoczenia wiejskiego wynika bardziej ze statystyki niż z realnie istniejącego „wyrównywania szans” w ramach organizmu miejsko-wiejskiego (Analiza tempa rozwoju tzw. gmin obwarzankowych na tle pozostałych gmin w Polsce) Wyposażenie w infrastrukturę obszarów wiejskich i rybackich jest istotnym elementem warunkującym poziom życia mieszkańców oraz przebieg procesów gospodarczych. Budowa i modernizacja elementów infrastruktury technicznej i społecznej wpływa zarówno na poprawę warunków środowiskowych i zdrowotnych, jak i na wzrost atrakcyjności tych terenów dla zewnętrznych przedsiębiorców, tym samym przyczynia się do wzrostu liczby nowych mieszkańców.
\nObecny niedostateczny poziom dostępności i jakości infrastruktury na obszarach wiejskich jest jedną z przyczyn wciąż niskiego zróżnicowania gospodarczego wielu z tych obszarów, a w konsekwencji – przyczyną niskiego poziomu mobilności zawodowej. W szczególności dostępność i jakość infrastruktury cyfrowo-telekomunikacyjnej będzie silnie rzutować na możliwości stosowania nowych rozwiązań technologicznych w sferze produkcji i handlu oraz rozwoju społecznego i budowania partnerstw. Stopień rozwoju infrastrukturalnego obszarów wiejskich idzie w parze z rodzajem sieci osadnictwa skupionego i nie zależy wprost od bliskości dużego miasta, tylko poziomu dochodów własnych gminy.
\nDostępu do internetu LTE pozbawionych Wykorzystanie technologii cyfrowych w rolnictwie i obszarach jest ok. 10% budynków w Polsce. Należy wiejskich w UE jest średnio niskie głównie z uwagi na brak jednak zaznaczyć, że budynki te połączeń szerokopasmowych. Dotychczasowe interwencje znajdują się w miejscowościach, które są publiczne zdołały znacznie poprawić poziom dostępu do bardzo małymi jednostkami osadniczymi, Internetu na obszarach wiejskich, lecz nie zdołały w całości skupiającymi kilka lub kilkanaście wyeliminować występowania tzw. białych plam. Przepaść budynków. cyfrowa między miastem a wsią to nie tylko nierównowaga (raport UKE za 2018 r.) technologii czy łączności, ale również nierównowaga szans.
\nObszary wiejskie są bardzo często obszarami niedoskonałości rynku. Prywatni operatorzy nie chcą inwestować w takie obszary z uwagi na ryzyko niższych zysków. Z tego powodu inwestycje publiczne są kluczowe i powinny dotyczyć infrastruktury ICT oraz podnoszenia umiejętności cyfrowych.
\nPoprawa sytuacji na obszarach wiejskich wymaga utworzenia spójnych, stabilnych mechanizmów wsparcia zróżnicowanych form rozwoju energetyki odnawialnej na obszarach wiejskich, a przede wszystkim rozwoju energetyki prosumenckiej. (Stanowisko XVIII Kongresu Gmin Wiejskich z dnia 20 czerwca 2018 r. w sprawie wyzwań dla rozwoju obszarów wiejskich) Rozwój wsi wymaga także rozwoju infrastruktury energetycznej również w zakresie dywersyfikacji źródeł wytwarzania energii oraz dystrybucji energii na poziomie lokalnym. Te dwa pozornie rozłączne elementy infrastruktury liniowej wzajemnie uzależnione są od rozwoju każdego z nich.
\nW szczególności sieć ICT decyduje o możliwości budowy inteligentnych systemów energii na obszarach wiejskich oraz e-usług w tym zakresie, natomiast sieć energetyczna powinna integrować wszystkie dostępne źródła wytwarzania energii również na poziomie gospodarstwa domowego (wykorzystujące rozwiązania sztucznej inteligencji czy Internetu rzeczy). Monitor Polski
\nWykorzystanie OZE może stać się jednym z ważniejszych czynników rozwoju obszarów wiejskich, redukując deficyty w zaopatrzeniu w energię i tym samym stabilizując warunki prowadzenia działalności rolniczej i gospodarczej, mogą też stanowić źródło dodatkowych dochodów mieszkańców wsi. 67) Sposobem na rozwój energetyki z równoczesną poprawą standardu życia na obszarach wiejskich może być rozwój energetyki prosumenckiej, w której odbiorca energii jest jednocześnie jej producentem i konsumentem. Przy czym rozwój OZE i energetyki prosumenckiej powinien następować przy jednoczesnej modernizacji i budowie linii energetycznych oraz infrastruktury magazynowania energii na obszarach wiejskich. Jednocześnie w przypadku rozwoju pojazdów elektrycznych na obszarach wiejskich powinny powstawać miejsca ładowania tych pojazdów przy głównych ciągach komunikacyjnych.
\nPolska wieś zmaga się z Występują znaczące rozbieżności między gminami miejskimi i poważnymi dysproporcjami w wiejskimi w dziedzinie dostępu do populacji i infrastruktury zakresie dostępu ludzi do transportowej (ang. accessibility to people) rozumianej jako infrastruktury transportowej, odsetek ludności danego kraju, do którego mieszkaniec danego edukacji i usług wyższego rzędu. regionu jest w stanie dotrzeć w określonym czasie dojazdu.
\nUwzględniając 2-godzinną jazdę samochodem, w 2015 r. (OECD Przeglądy Polityk Rozwoju Obszarów Wiejskich: Polska 2018) w pierwszym kwartylu dostępności znajdowało się 34% mieszkańców gmin miejskich i zaledwie 11,3% mieszkańców gmin
\nZakłada się, że odpowiednio zorganizowany inteligentny transport zbiorowy spowoduje większą mobilność międzysektorową (w tym również osób związanych Wykorzystując innowacje z gospodarstwem rolnym), poprawi dostęp do edukacji, usług i technologie przy okazji zdrowotnych i rekreacyjnych, wygeneruje nowe miejsca pracy wykonywania ustawowych zadań, oraz będzie stanowić wsparcie dla rozwoju działalności inteligentne samorządy mogą gospodarczej na obszarach wiejskich, w tym turystyki. osiągnąć wymierne korzyści W większości przypadków sytuacja polskiej wsi pod z zarządzania majątkiem drogowym: względem wybranych elementów infrastruktury podniesienie bezpieczeństwa ruchu wodno-kanalizacyjnej odbiega od standardów miejskich. 69 ) drogowego, oszczędności, a nawet Trudności te dotyczą głównie gmin wiejskich i miejsko-wiejskich o dodatkowe dochody. niskim przychodzie własnym per capita oraz obszarów (V Warmińsko-Mazurskie Forum Drogowe) z naturalnymi utrudnieniami jak np. obszary górskie i podgórskie.
\nObszary te zmagają się dodatkowo ze specyficznymi wyzwaniami, takimi jak np. znaczne odległości pomiędzy zabudowaniami, niski stopień zaludnienia, nieliczne miejscowości70). „Problemy w rozwoju infrastrukturalnym obszarów wiejskich mają różny charakter i zakres w przekroju terytorialnym, co silnie oddziałuje na możliwości realizacji zadań własnych JST oraz zapewnienia mieszkańcom wsi dostępu do wysokiej jakości usług publicznych. Brak dróg, względnie dróg o wystarczająco dobrej nawierzchni, niedobory nie tylko sieci kanalizacyjnej, ale także wodociągowej, oczyszczalni ścieków, ogromne zaniedbania w zakresie gospodarki odpadami – to tylko
\n67)
\n68)
\n69)
\nPolska wieś wymaga podniesienia standardu jakości życia określanego poziomem rozwoju infrastruktury (głównie ICT, wodno-kanalizacyjnej, transportowej i energetycznej, w tym OZE) i dostępnością usług publicznych (gł. zdrowie i edukacja).
\nSzanse rozwoju odnawialnych źródeł energii na obszarach wiejskich w świetle nowej ustawy, Zdzisław Ginalski.
\nPrzeglądy Polityk Rozwoju Obszarów Wiejskich: Polska 2018, OECD.
\nW 2015 r. sieci wodociągowej nie miało 0,6% gmin wiejskich, sieci kanalizacyjnej 10,6%, a sieci gazowej 50,2% gmin wiejskich i 23,2% gmin miejsko-wiejskich. Wyraźne zróżnicowanie dostępu do kanalizacji jest widoczne zarówno na poziomie województw, jak i powiatów.
\nZamieszkuje je duży odsetek osób w podeszłym wieku, czasami cechują się wysokim wskaźnikiem ubóstwa oraz oddaleniem od głównych węzłów lotniczych/kolejowych/drogowych. Monitor Polski
\nDodatkowo tereny niewyposażone w zadowalającym stopniu w obiekty infrastrukturalne przez swoją niską konkurencyjność zniechęcają potencjalnych inwestorów, co skutkuje określonymi kosztami społecznymi (brak nowych miejsc W roku szkolnym 2017/18 średnia pracy, mniejsze od potencjalnych wpływy do budżetów gmin)”71). liczba uczniów w oddziale w szkole Kwestią wymagającą szczególnego podejścia są również szkoły podstawowej wiejskiej wynosiła 15, i miejsca opieki nad małymi dziećmi (od lat 3) – których wciąż podczas gdy w mieście 21. nie jest wystarczająco dużo. W zależności od kondycji Przeciętna liczba uczniów finansowej JST, zmian demograficznych i możliwości przypadająca na nauczyciela wynosiła przeprowadzenia zmian sieć szkół jest nadmiernie w mieście – 14, zaś na wsi – 11. rozbudowana lub wręcz przeciwnie – ulega ciągłym ograniczeniom ze względu na kosztowne utrzymanie72). Jedną (GUS) z propozycji dla zachowania małych szkół na wsi jest przekształcanie ich w ośrodki edukacji przez całe życie, w których odbywałyby się takie projekty jak: edukacja formalna i nieformalna małych dzieci i młodzieży, edukacja formalna czy nieformalna i pozaformalna dorosłych, Kluby Seniora 73 ). Obecne rozwiązania w zakresie tego rodzaju dodatkowych funkcjonalności małych szkół na wsiach nie obejmują stałego dofinansowywania takiej działalności oraz nie W 2017 r. w Polsce funkcjonowało zawsze spotykają się z akceptacją lokalnych społeczności.
\n4 230 centrów kultury, domów Próbą przezwyciężenia luki kompetencyjnej na obszarach i ośrodków kultury, klubów i świetlic. wiejskich jest tworzenie sieci lokalnych świetlic Charakter placówek wiejskich opiekuńczo-wychowawczych i klubów młodzieżowych posiadały przede wszystkim wspierających rozwój kompetencji kluczowych u uczniów, świetlice (94,7% ogółu tych instytucji) niezbędnych na rynku pracy (matematyczno-przyrodniczych, ICT, oraz ośrodki kultury (61,3%). językowych) oraz właściwych postaw/umiejętności (kreatywności, (GUS) innowacyjności oraz pracy zespołowej). Placówki te powinny powstawać szczególnie w miejscowościach niedysponujących placówkami edukacyjnymi, z których dzieci i młodzież dojeżdżają codziennie do szkoły poza miejscem zamieszkania.
\nJednakże mimo wielu programów i działań wspierających edukację i rozwój kultury na obszarach wiejskich 74) JST (gównie te o niskich dochodach własnych) nadal mierzą się z wyzwaniem utrzymania systemu szkół i zapewnieniem dostępności do usług kulturalnych, nierzadko kosztem redukcji lub wolniejszego tempa inwestycji Rozstrzygnięcie strategiczne: infrastrukturalnych, a brak zmian w tym zakresie sprzyja pogłębianiu dysproporcji rozwojowych między gminami.
\nNależy przeciwdziałać występowaniu luki w dostępie mieszkańców obszarów wiejskich O rozwoju gospodarczym danego obszaru i atrakcyjności miejsca do edukacji i usług wyższego rzędu zamieszkania w coraz większym stopniu decydują także dostępność i i wzmacniać rozwój nowych gałęzi usług na jakość usług związanych ze zdrowiem, kulturą i rekreacją. Sieć tych terenach. ośrodków edukacji i kultury nadal nie jest optymalna na obszarach Raport końcowy z badania Potrzeby inwestycyjne jednostek samorządu terytorialnego do roku 2020 i po 2020 r. w zakresie wybranych rodzajów infrastruktury oraz możliwości ich finansowania funduszami unijnymi, 2019.
\nW kontekście rozwoju społeczno-gospodarczego obszarów wiejskich nie należy zapominać o roli, jaką odgrywają obiekty dziedzictwa kulturowego, które z jednej strony budują tożsamość lokalnej społeczności, a z drugiej stanowią czynnik podnoszący atrakcyjność tych miejsc.
\nObecnie powierzchnia lasów w Polsce wynosi 9242 tys. ha (według GUS – stan w dniu 31.12.2017 r.), co odpowiada lesistości 29,6% i prawie wszystkie te zasoby znajdują się na obszarach wiejskich. W roku 2017 wykonano zalesienia na 1628 ha gruntów wszystkich kategorii własności, podczas gdy w 2006 r. było to 16 932 ha. Skala tego spadku zalesień pokazuje, jak dużą rolę w kształtowaniu zasobów leśnych w Polsce odegrała WPR, której środki w poprzednich latach wspierały przeznaczanie prywatnych gruntów rolnych na zalesienia75). Na obszarach o rozdrobnionej strukturze agrarnej zalesienia zaczęły konkurować z rolniczym wykorzystaniem gruntów. Poza działaniami dotyczącymi zasobów leśnych jednym z najskuteczniejszych działań na rzecz ochrony środowiska i klimatu (mitygacja, adaptacja) na obszarach wiejskich i rybackich jest stosowanie zachęt i upowszechnianie korzystnych praktyk środowiskowych, co także zapewnia utrzymanie wysokiej jakości zasobów produkcyjnych w rolnictwie i rybactwie dla przyszłych pokoleń.
\nŚwiadomość wagi zachowania wartości produkcyjnych obszarów rolniczych i rybackich (jako ważnego elementu bezpieczeństwa Rozstrzygnięcie strategiczne: żywnościowego kraju) zbiega się z wyraźnym wzrostem Zachowanie zasobów środowiska, w tym oczekiwań środowiskowych społeczeństwa. Stąd warunkiem krajobrazu rolniczego i lasów, jest ważnym zrównoważonego i trwałego rozwoju produkcji rolnej i rybackiej oraz czynnikiem kształtującym jakość życia i zapewnienia wkładu tych sektorów w dostarczanie środowiskowych potencjał rozwojowy obszarów wiejskich dóbr publicznych jest uwzględnienie w tej produkcji wymogów i rybackich. związanych z ochroną zasobów środowiska. Silne korelacje ochrony zasobów naturalnych z funkcjonowaniem sektora rolnego, rybackiego i leśnego mają charakter zależności obustronnej, tzn. trwałość ekosystemów leśnych, rolnych czy rybackich jest ściśle uzależniona od dostępności i stanu zasobów środowiska przyrodniczego (w tym gleby, wody) oraz klimatu, które to elementy bezpośrednio wpływają na warunki prowadzenia produkcji, a jednocześnie te aktywności gospodarcze pełnią istotną rolę w zachowaniu krajobrazu, różnorodności biologicznej i dostarczaniu dóbr publicznych.
\nZrozumienie procesu kreowania prośrodowiskowych funkcji w kontekście o wiele szerszym niż tylko finansowanie w ramach polityki rolnej pozwoli na analizę trwałości funkcji prośrodowiskowych w długim okresie.76) Publiczny, tj. nierynkowy charakter generowanych efektów (dóbr) w zakresie ochrony środowiska wymaga wsparcia publicznego – zarówno badań naukowych w tym obszarze, jak i wsparcia kompensującego utratę konkurencyjności rynkowej związaną ze wzrostem kosztów produkcji (w wyniku podejmowanych działań) lub utraconymi korzyściami (w wyniku ograniczenia aktywności ekonomicznej).
\nSektor rolny w Polsce odpowiada za ok. 12% emisji gazów cieplarnianych (w tym za około połowę emisji gazów cieplarnianych innych niż CO2 związanych gównie z produkcją zwierzęcą i gospodarką nawozową 77)). O ile potencjał redukcji emisji w rolnictwie jest ograniczony procesami biologicznymi, to jednocześnie sektor rolny ma
\n75)
\n76)
\nEndogeniczny potencjał kreacji prośrodowiskowych funkcji obszarów wiejskich – próba oceny w oparciu o bazę Wskaźników Zrównoważonego Rozwoju GUS, Katarzyna Bieńkowska, studia Obszarów wiejskich 2017 tom 45.
\nZ uwzględnieniem wartości pochłaniania gazów cieplarnianych w ramach użytkowania gruntów, zmian użytkowania gruntów i leśnictwo – Informacje pochodzą z Krajowego raportu inwentaryzacyjny 2019 (Raport syntetyczny) zawierającego dane o krajowych emisjach gazów cieplarnianych za lata 1988−2017 wraz z opisem metodyki. Raport oparty o zaktualizowane dane zgłoszone do Sekretariatu Ramowej konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu (ang. United Nations Framework Convention on Climate Change) w dniu 23.05.2019 r. Monitor Polski
\nZbyt restrykcyjne wymogi i zbyt ambitne cele redukcji emisji w rolnictwie europejskim, w tym polskim, mogłyby szybko prowadzić do zjawisk jej przenoszenia do regionów świata o niższych standardach produkcji i wysokim śladzie środowiskowym i klimatycznym (zjawisko ucieczki emisji).
\nRozstrzygnięcie strategiczne:
\nPodobnie w rybactwie – tradycyjne metody chowu i hodowli ryb Rolnicze użytkowanie gruntów i stosowanie niejednokrotnie przyczyniają się do podtrzymywania działań na rzecz w gospodarstwach rolniczych i rybackich przywracania i ochrony naturalnych procesów ekologicznych, jak praktyk służących środowisku wnosi również ochrony flory i fauny oraz cennych siedlisk przyrodniczych. znaczący wkład w ochronę bioróżnorodności Obecnie obszary rybackie znajdują się również na terenach cennych oraz przeciwdziałanie niekorzystnym przyrodniczo, w tym NATURA 2000 oraz objętych innymi formami zmianom klimatu. ochrony. Ukierunkowanie przyrodnicze funkcji obszarów wiejskich (w tym również zależnych od rybactwa) staje się znakiem XXI w.
\nDziałalność rolnicza jest szczególnie wrażliwa na zmiany klimatyczne przejawiające się coraz większą niestabilnością warunków pogodowych i gwałtownymi zjawiskami atmosferycznymi (gorące i suche lata, powodujące susze 78 ), gwałtowne opady deszczu skutkujące powodziami, burze z silnymi porywami wiatru, mroźne zimy bez pokrywy śnieżnej). Anomalie pogodowe przekładają się najczęściej na ograniczenia w dostępności zasobów, żywności, wody pitnej i energii, co w efekcie zagraża żywotności biologicznej i ekonomicznej wielu obszarów w produkcji rolniczej, rybackiej i przetwórstwie rolno-spożywczym.
\nJednocześnie rolnictwo, Rozstrzygnięcie strategiczne: szczególnie niezrównoważone środowiskowo i intensywne, nie pozostaje bez wpływu na środowisko i klimat, co wymusza szereg Zmiany klimatu są poważnym wyzwaniem działań (zarówno adaptacyjnych, jak i mitygacyjnych) w tym obszarze. dla prowadzenia produkcji rolnej i rybackiej, Zmiany klimatu w powiązaniu z intensywniejszym transportem które wymagają dostosowań technicznych i towarów sprzyjają także przemieszczaniu się nowych agrofagów organizacyjnych z wykorzystaniem nowych roślin uprawnych (nowe choroby, szkodniki czy gatunki roślin technologii. inwazyjnych), co wpływa na bezpieczeństwo i prawidłowy rozwój produkcji rolniczej.
\nW przypadku sektora rybactwa negatywne zmiany klimatyczne stanowią szczególne zagrożenie dla stanu żywych zasobów wód. Problem ten dotyka zarówno sektor rybołówstwa morskiego, gdzie obserwowane od kilku lat zmiany w składzie ichtiofauny Morza Bałtyckiego powodują spadek populacji cennych gatunków ryb, jak i gospodarstw akwakultury, gdzie rosnące średnioroczne temperatury powietrza i brak opadów znacząco
\nDługotrwała susza, w zależności od panujących w glebie stosunków wodnych, zwykle prowadzi do ubytków (wypadów) w uprawach, które skutkują zmniejszeniem plonów. Występuje, gdy w określonym czasie dla konkretnej uprawy brak jest wystarczającej ilości wody. Ten rodzaj suszy nie zależy jedynie od ilości opadu, ale także od odpowiedniego gospodarowania wodą. Przy niewielkich opadach i złym wykorzystaniu wody do nawadniania i innych celów problem suszy staje się znacznie poważniejszy. Podobnie w sytuacji utrzymywania się suszy, która jest wynikiem wysokich temperatur powietrza, w zbiornikach wodnych zmniejsza się ilość wody, mogą występować zakwity glonów i inne niekorzystne zjawiska. Susza może również powodować wysychanie lokalnych oczek wodnych, które niekiedy stanowią wodopoje dla zwierząt gospodarskich. ogólnie cały obszar Rzeczypospolitej Polskiej jest zagrożony występowaniem suszy rolniczej, ale terenami najbardziej zagrożonymi są województwa wielkopolskie i kujawsko-pomorskie. Z obserwacji prowadzonych od lat pięćdziesiątych ubiegłego stulecia wynika, że zjawisko suszy w Polsce będzie się nadal nasilać i jest to trend wieloletni. Monitor Polski
\nW 2017 r. gminy zinwentaryzowały 1661 istniejących dzikich składowisk odpadów o łącznej powierzchni 1,4 km2, z czego 1254 dzikie wysypiska (75%) zostały zinwentaryzowane na terenach wiejskich. utrudniają prowadzenie opłacalnego chowu i hodowli ryb, przyczyniając się do szybszego rozprzestrzeniania się chorób, a w skrajnych przypadkach do przegrzania zbiorników wodnych i śnięcia ryb.
\nPoza leśnictwem, rolnictwem i rybactwem na jakość środowiska na obszarach wiejskich duży wpływ wywierają przemysł, gospodarstwa domowe oraz (GUS) gospodarka odpadami. Szczególnie dwa ostatnie elementy w ostatnich latach były przedmiotem interwencji publicznych, które adresowano do mieszkańców, zachęcając ich do termomodernizacji budynków, w tym wymiany kotłów, oraz zwiększenia poziomu segregacji odpadów.
\nJednak mimo podejmowanych działań jakość powietrza na niektórych obszarach wiejskich nie jest lepsza niż jakość powietrza w miastach. Często na obszarach wiejskich lokalizowane są instalacje przemysłowe lub gospodarki odpadami (RIPOK), których funkcjonowanie może w sposób istotny wpływać na jakość powietrza.
\nRozstrzygnięcie strategiczne:
\nJakość życia na obszarach wiejskich w coraz większym stopniu będzie zależeć od jakości powietrza.
\nRównież dzikie wysypiska są miejscem niekontrolowanej emisji gazów i stanowią źródło zanieczyszczeń gleby oraz wód podziemnych i powierzchniowych, jak również powietrza oraz zagrożenie pożarowe i sanitarne.79)
\nGłówne założenia wynikające z SOR MODEL ODPOWIEDZIALNEGO ROZWOJU OZNACZA WIĘKSZE UCZESTNICTWO W PROCESACH RO ZWOJOWYCH OBSZARÓW WIEJSKICH Założenia wynikające z SOR dotyczące celu II SZRWRiR 2030:
\nNowoczesna infrastruktura służąca potrzebom gospodarczym i jakości życia – odpowiedzialny rozwój wspomaga rozbudowę i modernizację sieci transportowych i technicznych dla podwyższenia pozycji konkurencyjnej kraju i regionów na miarę potrzeb, przy zachowaniu dbałości, aby inwestycje te nie generowały nadmiernych kosztów związanych z utrzymaniem, obciążających przyszłe pokolenia. Podstawa konkurencyjności to nowoczesna sieć transportowa pozwalająca na niezawodne, sprawne i bezpieczne przemieszczanie się osób i towarów, nieprzerwane dostawy energii oraz rozwiązania ICT umożliwiające nie tylko swobodne komunikowanie się, ale przede wszystkim dostarczanie wiedzy oraz zarządzanie procesami wytwórczymi w gospodarce.
\nOdpowiedzialny rozwój to rozwój z myślą o przyszłych pokoleniach – rozwój odpowiedzialny to rozwój, w którym potrzeby obecnego pokolenia mogą być realizowane bez umniejszania szans przyszłych pokoleń. Istotne jest odpowiednie kształtowanie relacji między konkurencyjnością gospodarki, dbałością o środowisko oraz jakością życia. Odpowiedzialny rozwój odnosi się więc zarówno do kwestii gospodarczych, społecznych, środowiskowych, terytorialnych, jak i instytucjonalnych. Oznacza rozwój społeczno-gospodarczy, w którym następuje proces integrowania działań politycznych, gospodarczych i społecznych z zachowaniem równowagi przyrodniczej.
\nOdpowiedzialny rozwój to rozwój zrównoważony terytorialnie oznaczający pełniejsze wykorzystanie w polityce regionalnej potencjałów terytorialnych wszystkich obszarów wiejskich dla kreowania wzrostu i lepszych miejsc pracy oraz wspomagania endogenicznego rozwoju tych obszarów.
\nZmiany w polityce regionalnej, która będzie silniej wzmacniała terytorialne potencjały rozwojowe wszystkich obszarów wiejskich (zwłaszcza tych zagrożonych trwałą marginalizacją) i ich rozwój cywilizacyjny, przynosząc wymierne efekty w postaci dostępności do wysokiej jakości infrastruktury technicznej i usług publicznych oraz dostępności komunikacyjnej obszarów wiejskich.
\nRozwój odpowiedzialny to rozwój włączający, a nie wykluczający – to przeciwdziałanie procesom marginalizacji obszarów wiejskich oraz włączanie w procesy rozwojowe wszystkich jego mieszkańców, dając im możliwość czerpania korzyści ze wzrostu gospodarczego. Monitor Polski
\nWskaźniki pomiaru celu szczegółowego II Poprawa jakości życia, infrastruktury i stanu środowiska SZRWRiR 2030 i ich powiązanie SOR Wskaźnik Jednostka miary Wartość bazowa (rok bazowy) Wartość w roku 2020 Wartość w roku 2030 Źródło danych Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju Przeciętne trwanie życia w zdrowiu (HLY) [1] Odsetek gospodarstw domowych w zasięgu dostępu do Internetu o przepustowości co najmniej 30 Mb/s (EAC) [2] Odsetek gospodarstw domowych korzystających z dostępu do Internetu o przepustowości przynajmniej 100 Mb/s Liczba obszarów zrównoważonych energetycznie na poziomie lokalnym (klastry energii, spółdzielnie energetyczne) Udział energii ze źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii brutto kobiety i mężczyźni: podwyższenie wartości wskaźnika kobiety: 75 mężczyźni: 69 [1] 60,71 w 2015 r.; 66,7% w 2017 r. [1] 100 [1] 100 [2] 5,5 w 2015 r.; 12,8% w 2017 r. [2] 50 [2] 100 % n/d 30 300 ME % 11,50 (2014) 15 .
\nEurostat lata % kobiety: 62,7 mężczyźni: 59,2 (2014) Eurostat UKE Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji celu szczegółowego II SZRWRiR 2030 Poprawa jakości życia, infrastruktury i stanu środowiska Wskaźnik Odsetek ludności korzystającej z sieci wodociągowej na wsi j80) Liczba mieszkań przypadająca na 1000 mieszkańców Powierzchnia użytków ekologicznych ogółem w tys. ha81) Gospodarstwa domowe na obszarach wiejskich mające dostęp do połączeń o prędkości pobierania danych wynoszącej co najmniej 100 Mb/s Bilans emisji głównych zanieczyszczeń powietrza tlenkami azotu ze źródeł stacjonarnych innych niż energetyka, technologie przemysłowe i gospodarstwa domowe83)
\n80)
\n81)
\n82)
\n83)
\nWskaźnik I.20: Wspieranie świadczenia usług ekosystemowych: udział elementów krajobrazu w wykorzystywanej powierzchni użytków rolnych - wskaźnik oddziaływania w związku z R.27 Ochrona siedlisk i gatunków: odsetek gruntów rolnych objętych zobowiązaniami w dziedzinie zarządzania służącymi ochronie i przywracaniu różnorodności biologicznej I.2 COM(2018) 392 final Załącznik I.
\nWartość bazowa za Tabelą 3 Użytki ekologiczne w: „Ochrona środowiska 2018”, GUS 2018 r. str. 117.
\nWyrażone w NO₂ kotłownie lokalne, warsztaty rzemieślnicze, rolnictwo i inne.
\nW: „Ochrona środowiska 2018”, GUS 2018 r. Monitor Polski
\nProjekty strategiczne wynikające z SOR służące realizacji celu II SZRWRiR 2030 Obszar Projekt Pakiet działań na rzecz wsparcia samorządów w programowaniu i realizacji rewitalizacji Zintegrowane Inwestycje Terytorialne PLUS Rozwój zrównoważony terytorialnie projekty realizowane również po 2020 r.
\nPakt dla obszarów wiejskich Infrastruktura dla rozwoju obszarów wiejskich Pakiet działań dla obszarów zagrożonych trwałą marginalizacją Program ponadregionalny skierowany do najsłabszych gospodarczo obszarów 2020+ Racjonalny system finasowania JST Instytucje prorozwojowe Powszechny system monitorowania usług publicznych i strategiczne zarządzanie rozwojem Kodeks urbanistyczno-budowlany E-państwo Kapitał ludzki i społeczny Transport Energia Cyfryzacja Środowisko naturalne Typ Podmiot odpowiedzialny kompleksowy MIiR programowy MIiR programowy MRiRW kompleksowy MRiRW programowy MIiR programowy MIiR regulacyjny MR/MF kompleksowy MSWiA regulacyjny MIiR Digitalizacja i rozwój kultury cyfrowej kompleksowy MKiDN Edukacj@ w społeczeństwie cyfrowym kompleksowy MEN Program Klub programowy MSiT Rozwój czytelnictwa kompleksowy MKiDN Niepodległa programowy MKiDN Dziedzictwo buduje wspólnotę programowy MKiDN Kultura/Dziedzictwo/Wspólnota programowy MKiDN Fundusz Dróg Samorządowych programowy MI programowy MI programowy MI Narodowy Program Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego 2013–2020 Program Inwestycji Dworcowych na lata 2016– 2023 Projekt budowy inteligentnej sieci energetycznej w Polsce Energetyka rozproszona kompleksowy ME kompleksowy ME Narodowy Plan Szerokopasmowy strategiczny MC Woda dla rolnictwa Kompleksowy program adaptacji lasów i leśnictwa do zmian klimatycznych do roku 2020 Czyste powietrze kompleksowy MRiRW programowy MŚ kompleksowy MŚ Projekty strategiczne wynikające z Planu dla Wsi służące realizacji celu I SZRWRiR 2030 Rolnictwo dla ekologii – działania mające na celu wsparcie wykorzystania surowców rolniczych w przemyśle oraz rozwinięcie odnawialnych źródeł energii (OZE) w rolnictwie, które są przyjazne środowisku i akceptowane społecznie.
\nWsparcie rolnictwa na terenach górskich – wsparcie hodowli bydła mięsnego, kóz i owiec w celu lepszego wykorzystania użytków zielonych, w ramach wdrożenia dla terenów górskich polityki górskiej.
\nPrzeciw suszy – przeciwdziałając suszy i innym zmianom klimatu, wdrożony zostanie program poprawy żyzności gleb, w tym wapnowania, oraz zwiększona zostanie retencja wód wraz z wprowadzeniem systemu nawodnień w rolnictwie. Monitor Polski
\nDziałania w ramach celu szczegółowego II Poprawa jakości życia, infrastruktury i stanu środowiska Kierunek interwencji: II.1. Rozwój liniowej infrastruktury technicznej Budowa lub modernizacja infrastruktury technicznej na obszarach wiejskich powinna być prowadzona w sposób zintegrowany z działaniami uzupełniającymi służącymi zwiększeniu dostępności cyfrowej obszarów wiejskich.
\nJest ona kluczowa w perspektywie włączenia tych obszarów, w tym rolnictwa, w procesy cyfryzacji oraz zapewnienia dostępu ludności do pozarolniczego rynku pracy, dóbr i usług publicznych. Dostępność cyfrowa coraz silniej warunkuje możliwość upowszechnienia wielu nowych technologii i modeli biznesowych opartych na cyfryzacji i sieci internetowej, w tym Internetu rzeczy, technologii satelitarnych, e-handlu. Technologie te pozwalają optymalizować (ograniczać koszty i zwiększać efekty) procesy produkcyjne, mają także duży potencjał pokonywania (minimalizowania skutków) ograniczeń związanych z rozproszeniem (i oddaleniem od głównych rynków) podmiotów i konsumentów na obszarach wiejskich. Zakłada się, że dzięki podejmowanym przedsięwzięciom nastąpi poprawa dostępu do produktów i usług umożliwiających mobilność społeczną i zawodową oraz zwiększających autonomię funkcjonowania społecznego dzięki rozwiązaniom ICT na obszarach wiejskich. Wzmocnione powinny zostać także działania dla poprawy infrastruktury transportowej. Parametry tras łączących tereny wiejskie z miastami powodują „wąskie gardła” ruchu, spowalniające wymianę ludzi i towarów, stwarzające wysokie zagrożenie wypadkowe, wysoką emisyjność transportu, zniechęcające do korzystania z ekologicznych i zeroemisyjnych środków transportu pracowniczego i rekreacyjnego, w tym świątecznego i weekendowego. Infrastruktura powinna zapewnić integrację i obopólną korzyść miast i likwidować ich przestrzenną izolację.
\nDziałania horyzontalne85):
\n2.1.1. rozwój lub modernizacja infrastruktury wpływającej na poprawę jakości życia;
\n2.1.2. rozwój lub modernizacja infrastruktury niezbędnej do prowadzenia działalności gospodarczej (w tym w szczególności: infrastruktury energetycznej, transportowej i infrastruktury w zakresie szeroko pojętej gospodarki wodnej);
\n2.1.3. wspomaganie rozwoju i modernizacji infrastruktury teleinformatycznej i telekomunikacyjnej na obszarach wiejskich86);
\n2.1.4. wsparcie inwestycji z zakresu gospodarki wodno-ściekowej na obszarach wiejskich87);
\n2.1.5. wyeliminowanie terytorialnych różnic w możliwości dostępu do szerokopasmowego Internetu o wysokich przepustowościach na obszarach wiejskich i miejskich88), 2.1.6. rozwój kapitału ludzkiego obszarów wiejskich przy wykorzystaniu sieci szerokopasmowych;
\n2.1.7. poprawa dostępności komunikacyjnej obszarów wiejskich przez budowę lub modernizację gminnej i powiatowej sieci drogowej;
\n2.1.8. rozwój infrastruktury transportowej o charakterze regionalnym i lokalnym (zwłaszcza w obszarze transportu drogowego i kolejowego oraz w ograniczonym zakresie wodnego śródlądowego), włączającego obszary o słabej dostępności (m.in. obszary wiejskie, przygraniczne i peryferyjne) w procesy gospodarcze i rozwojowe;
\n2.1.9. powiązanie lokalnych i regionalnych ośrodków gospodarczych z aglomeracjami, głównymi miastami oraz ich obszarem funkcjonalnym89), z wykorzystaniem transportu drogowego i kolejowego;
\n85)
\n86)
\n87)
\n88)
\nW tym m.in. sieci telekomunikacyjnej piątej generacji (sieć 5G).
\nM.in. przez budowę, rozbudowę lub modernizację sieci wodociągowych lub kanalizacyjnych.
\nBudowa sieci zapewniających gwarantowaną przepustowość co najmniej 100 Mb/s do użytkownika końcowego.
\nW ramach działania mieści się m.in. przywracanie połączeń kolejowych między małymi miejscowościami i centrami regionalnymi. Monitor Polski
\n2.1.10. działania na rzecz zmniejszenia udziału przejazdów indywidualnym transportem zmotoryzowanym i zachęcanie do korzystania z transportu publicznego, promocja ruchu rowerowego i pieszego;
\n2.1.11. rozwój OZE w gospodarstwach rolnych i rybackich;
\n2.1.12. budowa, rozbudowa i modernizacja sieci gazowej przesyłowej i dystrybucyjnej oraz podziemnych magazynów gazu.
\nDziałania uzupełniające:
\n2.1.13. wsparcie dla budowy, odbudowy i prawidłowego wykorzystania urządzeń melioracyjnych 90 ) oraz powiększenia retencji wodnej;
\n2.1.14. rozwój infrastruktury cyfrowo-telekomunikacyjnej;
\n2.1.15. rozbudowa systemów dystrybucji energii oraz zwiększanie wykorzystania OZE91);
\n2.1.16. rozbudowa infrastruktury wodnej na obszarach wiejskich (w tym kryzysowej);
\n2.1.17. uzupełnianie luk w sieci połączeń (wsi z miejscowościami gminnymi, powiatowymi i wojewódzkimi) drogowych, kolejowych oraz śródlądowych o odpowiedniej jakości, z uwzględnieniem węzłów przesiadkowych;
\n2.1.18. edukacja cyfrowa dzieci, młodzieży i dorosłych, w tym m.in. w zakresie cyberbezpieczeństwa;
\n2.1.19. dalsze wykorzystanie środków dostępnych na infrastrukturę lokalną w ramach Funduszu Dróg Samorządowych;
\n2.1.20. analizy dotyczące wpływu lokalizacji i eksploatacji instalacji emitujących pola elektromagnetyczne oraz infradźwięki na obszarach wiejskich na jakość i długość życia;
\n2.1.21. rozwój energetyki prosumenckiej.
\nKierunek interwencji: II.2. Dostępność wysokiej jakości usług publicznych Do najważniejszych pozarolniczych wyzwań o charakterze społeczno-gospodarczym, przed którymi stoją obszary wiejskie niebędące wiejskimi strefami podmiejskimi dużych miast, zaliczono w SOR m.in. inwestycje służące poprawie jakości usług podstawowych na obszarach wiejskich, do których zaliczono edukację, opiekę zdrowotną, opiekę nad matką z dzieckiem, osobami niepełnosprawnymi i seniorami, rozwój kapitału społecznego, jak też poprawę jakości działania instytucji publicznych i kultury. W zapewnieniu tych usług dla mieszkańców obszarów wiejskich ważną rolę pełnią miejscowości gminne, miasta powiatowe i subregionalne. Wymaga to m.in. kontynuacji wsparcia ze środków publicznych (w tym środków UE) zarówno inwestycji infrastrukturalnych, jak i kreowania i standaryzacji usług publicznych.
\nDziałania horyzontalne92):
\n2.2.1. dokonanie przeglądu dostarczania usług publicznych na obszarach strategicznej interwencji wspieranych w perspektywie 2014–2020;
\n2.2.2. optymalizacja sposobów dostarczania usług publicznych na poziomie lokalnym o największym wpływie na rozwój gospodarczy przez rozpowszechnienie najlepszych praktyk stosowanych w Polsce i za granicą;
\n2.2.3. poprawa współpracy sąsiadujących JST w zakresie dostarczania usług technicznych i społecznych, adaptacja dobrych praktyk w zakresie podnoszenia jakości i dostępności usług publicznych (w tym innowacyjne sposoby świadczenia usług, uspołeczniony proces monitoringu jakości usług);
\n2.2.4. dalszy rozwój zróżnicowanych form opieki nad dziećmi (wzrost dostępności i jakości usług opiekuńczych i wczesnoedukacyjnych);
\n90)
\n91)
\nW tym m.in. dalszy rozwój wykorzystywania technologii fotowoltaicznych, zwłaszcza na budynkach gospodarczych.
\nDziałania SOR. Monitor Polski
\n2.2.5. poprawa stanu taboru pasażerskiego transportu drogowego i kolejowego wykorzystywanego do usług przewozowych użyteczności publicznej;
\n2.2.6. dalszy rozwój e-usług publicznych (wdrażanych zarówno przez administrację samorządową, jak i rządową) uwzględniający zachodzące przemiany społeczne, gospodarcze oraz technologiczne, zapewnienie zarówno szerszej oferty usług, jak również dostępu do nich (zwłaszcza na obszarach wiejskich);
\n2.2.7. rozwój szkoleń i doradztwa zawodowego na potrzeby lokalnego rynku pracy, zwłaszcza na obszarach wiejskich i w małych miastach, oraz rozszerzenie współpracy w tym obszarze między zaangażowanymi podmiotami;
\n2.2.8. wsparcie lokalnych i regionalnych IOB – inicjatywy klastrowe, profesjonalne usługi dla przedsiębiorców i gospodarstw rolnych, a także poprawa dostępności IOB dla przedsiębiorców z obszarów wiejskich (również z wykorzystaniem potencjału Internetu);
\n2.2.9. optymalizacja mobilności przestrzennej w dojazdach do pracy oraz racjonalizacja przestrzennej lokalizacji obiektów świadczących usługi społeczne (w tym edukacyjne i zdrowotne);
\n2.2.10. wprowadzenie powszechnego ogólnokrajowego systemu monitoringu usług publicznych, zbierającego dane z poziomu gminy;
\n2.2.11. wzmacnianie tożsamości, poczucia wspólnoty i więzi międzypokoleniowych, przez uczestnictwo i zwiększanie dostępu do instytucji i dzieł kultury na wszystkich poziomach funkcjonowania wspólnoty (lokalnym, regionalnym, narodowym), likwidacja „białych plam” w dostępie do kultury;
\n2.2.12. zwiększenie dostępu do taniego mieszkalnictwa (budowa mieszkań na wynajem, w tym z możliwością dojścia do własności, oraz rozwój programu wsparcia społecznego budownictwa czynszowego).
\nDziałania uzupełniające:
\n2.2.13. wykorzystanie ICT w podnoszeniu jakości życia na wsi, zwiększenie dostępu do szerokopasmowego Internetu, w tym m.in. również przez cyfryzację gminnych ośrodków kultury oraz rozwój nowoczesnej i efektywnej e-administracji; przeciwdziałanie wykluczeniu cyfrowemu na wsi, rozwój e-usług finansowych93);
\n2.2.14. poprawa dostępu do usług publicznych i optymalizacji zagospodarowania przestrzennego w otoczeniu miast;
\n2.2.15. wzmocnienie roli ośrodków miejskich w świadczeniu ponadlokalnych usług publicznych;
\n2.2.16. reorganizacja sieci usług dla potrzeb spodziewanych zmian demograficznych, np. rozwój działalności instytucji i usług wspierających aktywność seniorów i opiekę nad osobami zależnymi;
\n2.2.17. zwiększenie dostępu do opieki zdrowotnej dla mieszkańców obszarów wiejskich;
\n2.2.18. tworzenie warunków dla rozwoju edukacji i wyrównywanie szans w dostępie do usług edukacyjnych;
\n2.2.19. tworzenie gospodarstw edukacyjnych, przygodowych, artystycznych, wiosek tematycznych i różnego typu ośrodków zajmujących się animacją kulturalną oraz rozwijaniem zainteresowań w różnych dziedzinach;
\n2.2.20. działania aktywizujące potencjalnych liderów, szkolenia dające im wiedzę i wsparcie pozwalające na budowanie pozytywnego klimatu dla zmian;
\n2.2.21. rozwój usług aktywizujących osoby starsze oraz osoby z niepełnosprawnościami, które mogą być również bardzo dobrymi liderami zmian i animatorami wielu istotnych działań na rzecz innowacji.
\nKierunek interwencji: II.3. Rozwój infrastruktury społecznej i rewitalizacja wsi i małych miast Wsparcie w ramach tego kierunku interwencji będzie obejmować zintegrowane działania rewitalizacyjne, w tym pilotażowy pakiet zintegrowanych przedsięwzięć rozwojowych na wybranych obszarach zagrożonych marginalizacją. Kluczowe z punktu widzenia społecznego aspektu rewitalizacji będzie również włączenie zakorzenionych w społecznościach lokalnych PES w realizację działań podejmowanych na rewitalizowanych obszarach, polegające w szczególności na preferowaniu tych podmiotów przy kontraktowaniu realizacji zadań publicznych na obszarach zdegradowanych. Ponadto istotny dla tego kierunku interwencji będzie monitoring oraz wsparcie zaplecza naukowo-badawczego w opracowaniu i ewaluacji instrumentów dedykowanych ww. obszarom, doskonalenie działań rewitalizacyjnych, przegląd prawa w zakresie rewitalizacji oraz opracowanie programu rewitalizacji małych miast.
\nDziałania horyzontalne94):
\n2.3.1. udoskonalenie realizacji zintegrowanych działań rewitalizacyjnych (realizowanych na podstawie programów rewitalizacji) ukierunkowanych na wsparcie obszarów zdegradowanych, w tym po byłych państwowych gospodarstwach rolnych (w wymiarze społecznym, gospodarczym, środowiskowym, przestrzenno-funkcjonalnym, technicznym);
\n2.3.2. wprowadzenie monitoringu oraz ewaluacji efektów działań i instrumentów dedykowanych obszarom zagrożonym marginalizacją;
\n2.3.3. tworzenie warunków dla rozwoju edukacji i wyrównywanie szans w dostępie do usług edukacyjnych (m.in. zwiększenie dostępności zajęć pozalekcyjnych i lepsze wykorzystywanie świetlic wiejskich);
\n2.3.4. poszukiwanie innowacyjnych metod aktywizacji osób pozostających poza rynkiem pracy (np. innowacje i obligacje społeczne, adresowanie wielu problemów społecznych w ramach jednego przedsięwzięcia);
\n2.3.5. przygotowanie i realizacja programu krajowego, złożonego z różnych instrumentów krajowych i unijnych, publicznych i prywatnych, adresowanego przede wszystkim do obszarów o najniższym poziomie PKB i borykających się z problemami rozwojowymi, obejmujących m.in. obszary zagrożone marginalizacją i średnie miasta tracące funkcje społeczno-gospodarcze95);
\n2.3.6. wzmocnienie systemu koordynacji działań między politykami oraz ukierunkowanie środków finansowych z programów operacyjnych na wybrane przedsięwzięcia wspierające aktywizację obszarów zagrożonych marginalizacją96);
\n2.3.7. pakiet działań dla obszarów zagrożonych trwałą marginalizacją realizowany przez wzmocniony system koordynacji działań ukierunkowanych na ich wsparcie i integrację instrumentów obejmujących zarówno działania wspófinansowane przez UE w ramach programów operacyjnych, jak i działania samorządów terytorialnych oraz podmiotów prywatnych, przy wykorzystaniu mechanizmu pakietów zintegrowanych przedsięwzięć rozwojowych97);
\n2.3.8. rozwój turystyki zdrowotnej m.in. przez lepszą jej organizację i koordynację, a także budowanie wizerunku Polski jako destynacji turystyki zdrowotnej.
\nDziałania uzupełniające:
\n2.3.9. wsparcie badań naukowych w zakresie kultury wsi;
\nDziałania SOR.
\nW realizacji programu wykorzystane zostaną m.in. rozwiązania wypracowane w ramach pilotażowej Inicjatywy KE „Regiony Słabiej Rozwinięte” dla dwóch regionów: świętokrzyskiego i podkarpackiego.
\n94)
\n2.3.10. rozwój współpracy między środowiskiem naukowym i doradztwem rolniczym w kierunku tworzenia innowacji społecznych na obszarach wiejskich.
\nKierunek interwencji: środowiska II.4.
\nZrównoważone gospodarowanie i ochrona zasobów Istotny wymiar środowiskowy ma obecny (2014–2020) kształt WPR. Przez obowiązujący w I filarze WPR element „zazielenienia” ustanowiono obowiązek spełniania trzech praktyk: dywersyfikacji upraw, utrzymania trwałych użytków zielonych (TUZ) oraz utrzymania obszarów proekologicznych, które mają wpływ na ochronę środowiska i zachowanie różnorodności biologicznej. Prośrodowiskowy wymiar ma zasada wzajemnej zgodności (cross-compliance), która zobowiązuje rolników do realizacji norm dobrej kultury rolnej i wymogów podstawowych w zakresie zarządzania, m.in. w obszarze środowisko, zmiana klimatu, utrzymanie gruntów w dobrej kulturze rolnej. W celu przeciwdziałania zanikowi sektorów wrażliwych pod względem społecznym, gospodarczym i środowiskowym, znajdujących się w trudnej sytuacji, stosowane są tzw. płatności związane z produkcją98) sprzyjające utrzymaniu wielokierunkowej, zróżnicowanej działalności rolniczej oraz zapobiegające nadmiernej ekspansji monokultur najbardziej opłacalnych upraw. W ramach II filaru WPR wsparcie mogą uzyskać rolnicy podejmujący dobrowolnie zobowiązania w zakresie stosowania metod produkcji o szczególnie korzystnym (wykraczającym ponad wymogi krajowego i unijnego prawodawstwa, w tym cross-compliance) wpływie na środowisko (działanie rolnictwo ekologiczne, działanie rolno-środowiskowo-klimatyczne). Wspierane są również inwestycje o charakterze prośrodowiskowym. Możliwości wdrażania w gospodarstwach agroturystycznych oraz innych obiektach turystyki wiejskiej inicjatyw prośrodowiskowych wydają się również znaczne. Rośnie społeczne zapotrzebowanie na tego typu działania. Obszarem o znacznym potencjale może być również wykorzystanie w turystyce wiejskiej działań nastawionych na zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin i zwierząt.
\nAspekt środowiskowy jest też nieodłącznym elementem WPRyb, której celem jest zapewnienie, aby działalność w zakresie rybołówstwa morskiego, akwakultury, jak i organizacji rynku rybnego była zrównoważona środowiskowo w perspektywie długoterminowej. Działalność ta powinna być ukierunkowana na osiągnięcie korzyści ekonomicznych, społecznych i w dziedzinie zatrudnienia; przyczyniać się do zachowania tradycji i zapewnienia dostaw żywności wysokiej jakości, a równocześnie przez zrównoważone eksploatowanie żywych zasobów powinna zapewniać trwałość walorów środowiskowych obszarów rybackich.
\nDziałania horyzontalne99):
\n2.4.1. promowanie ładu przestrzennego na obszarach wiejskich, w szczególności w zasięgu oddziaływania obszarów silnie zurbanizowanych, m.in. w celu zapobiegania rozpraszaniu istniejącej sieci osadniczej;
\n2.4.2. wykorzystanie i rozwój zasobów pracy oraz kapitału niezbędnych dla prowadzenia określonej działalności pozarolniczej;
\n2.4.3. zapewnienie powszechnego dostępu do aktualnej informacji o stanie i przeznaczeniu terenów, w tym planów zagospodarowania przestrzennego w postaci cyfrowej, powszechnie dostępnych w rejestrze urbanistyczno-budowlanym;
\n2.4.4. zarządzanie wodami opadowymi na obszarach zurbanizowanych przez różne formy retencji i rozwój infrastruktury zieleni;100) 2.4.5. dynamizacja przedsięwzięć na rzecz likwidacji niskiej emisji z systemów grzewczych101);
\nRealizowane są one w 4 sektorach produkcji zwierzęcej (bydło, krowy, owce, kozy) oraz w 9 sektorach produkcji roślinnej (rośliny strączkowe przeznaczone na ziarno, rośliny pastewne, buraki cukrowe, ziemniaki skrobiowe, pomidory, truskawki, chmiel, len i konopie włókniste). Preferencje dla małych stad zwierząt łagodzą skutki zachodzącej koncentracji w pewnych regionach i gospodarstwach intensywnych.
\n2.4.6.
\n2.4.7.
\n2.4.8. utrzymanie, a w miarę dostępności gruntów do zalesienia, zwiększenie ogólnej lesistości kraju oraz zwartości kompleksów leśnych i powierzchni zalesianych102); identyfikacja gleb zanieczyszczonych na terenach wiejskich103); ochrona produktywności gruntów rolnych.
\nDziałania uzupełniające:
\n2.4.9.
\n2.4.10.
\n2.4.11.
\n2.4.12.
\n2.4.13.
\n2.4.14.
\n2.4.15.
\n2.4.16.
\n2.4.17.
\n2.4.18.
\n2.4.19.
\n2.4.20.
\n2.4.21. właściwe planowanie przestrzenne na obszarach wiejskich oraz racjonalna gospodarka gruntami zachowujące unikalne formy krajobrazu rolniczego i służące ochronie bioróżnorodności104); zapewnienie warunków dla zrównoważonego wykorzystania zasobów przestrzennych na obszarach wiejskich; zagwarantowanie planowania przestrzennego z udziałem społeczności lokalnych, uwzględniającego zróżnicowane potrzeby społeczne, gospodarcze, kulturalne i środowiskowe; poprawa warunków gospodarowania w rolnictwie przez zastosowanie scaleń gruntów105); wsparcie badań naukowych w zakresie ochrony środowiska naturalnego na obszarach wiejskich i rybackich; ograniczenie negatywnego oddziaływania realizowanych inwestycji infrastrukturalnych, w tym głównie nowych inwestycji liniowych prowadzonych po tzw. „nowym śladzie”, na rolniczą przestrzeń produkcyjną, przez zastosowanie tzw. scaleń infrastrukturalnych porządkujących przestrzeń wokół takich inwestycji (reorganizacja dotychczasowego układu działek na danym obszarze zgodnie z oczekiwaniami społecznymi); wsparcie rozwoju zielonej infrastruktury na wsi w celu adaptacji do zmiany klimatu106); ochrona jakości wód, w tym m.in. przez racjonalną gospodarkę nawozami i środkami ochrony roślin, oraz promowanie korzystnych dla ochrony jakości wód zabiegów agrotechnicznych107) i równoczesnego prowadzenia produkcji roślinnej przy produkcji zwierzęcej; programy racjonalnego korzystania z zasobów wodnych na potrzeby rolnictwa i rybactwa, zachowanie właściwych stosunków wodnych108) oraz zwiększanie retencji wodnej, w tym glebowej; rozwój rolnictwa ekologicznego, upowszechnianie prośrodowiskowych metod produkcji rolnej i rybackiej oraz gospodarowania produktami ubocznymi pochodzącymi z rolnictwa, rybactwa i przetwórstwa rolno-spożywczego; ochrona gleb użytkowanych rolniczo (przed erozją, zanieczyszczeniami, zakwaszeniem, ubytkiem