Uchwała nr 27 Rady Ministrów z dnia 16 lutego 2021 r. w sprawie przyjęcia dokumentu Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021-2030

MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 25 lutego 2021 r.

Poz. 218 UCHWAŁA NR 27 RADY MINISTRÓW z dnia 16 lutego 2021 r. w sprawie przyjęcia dokumentu Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021–2030 Rada Ministrów uchwala, co następuje:

§ 1Przyjmuje się dokument pod nazwą Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021–2030, zwany dalej

„Strategią”, stanowiący załącznik do niniejszej uchwały.

§ 2Strategia ustanawia całościowe ramy polityki krajowej na rzecz osób z niepełnosprawnościami

§ 3Strategia zawiera kierunki rozwoju polityki społecznej wobec osób z niepełnosprawnościami, a także stanowi element

Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, koordynowanej przez ministra właściwego do spraw rozwoju regionalnego.

§ 4Strategia uwzględnia postanowienia Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych, sporządzonej w Nowym Jorku

dnia 13 grudnia 2006 r. (Dz. U. z 2012 r. poz. 1169 oraz z 2018 r. poz. 1217).

§ 5Monitorowanie realizacji Strategii powierza się Pełnomocnikowi Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych

§ 6Uchwała wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia

Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki  Monitor Polski –2– Poz. 218 Załącznik do uchwały nr 27 Rady Ministrów z dnia 16 lutego 2021 r. (poz. 218) Załącznik do uchwały nr 27 Rady Ministrów z dnia 16 lutego 2021 r. (poz. …) STRATEGIA NA RZECZ OSÓB z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIAMI 2021–2030  Monitor Polski –3– Poz. 218 Spis treści WPROWADZENIE................................................................................... 7 WYKAZ SKRÓTÓW ............................................................................... 16 DIAGNOZA SYTUACJI OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIAMI .................................. 20 NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ W POLSCE – SKALA ZJAWISKA ................................... 20 NIEZALEŻNE ŻYCIE............................................................................ 24 DOSTĘPNOŚĆ .................................................................................. 30 EDUKACJA ..................................................................................... 38 PRACA .......................................................................................... 43 WARUNKI ŻYCIA I OCHRONA SOCJALNA .................................................... 57 ZDROWIE ...................................................................................... 62 BUDOWANIE ŚWIADOMOŚCI ................................................................. 66 KOORDYNACJA ................................................................................ 70 SYTUACJA KOBIET Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIAMI .......................................... 73 SYTUACJA DZIECI Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIAMI ........................................... 80 WNIOSKI....................................................................................... 90 WIZJA, CEL I OBSZARY WSPARCIA ............................................................ 93 PRIORYTET I. NIEZALEŻNE ŻYCIE ......................................................... 95 I. 1.

Zapewnienie możliwości samostanowienia i wypowiadania się we własnym imieniu ................................................................... 97 I. 2.

Zapewnienie osobom z niepełnosprawnościami możliwości pełnego udziału w życiu społecznym, publicznym i politycznym ..... 100 I. 3.

Przeprowadzenie procesu deinstytucjonalizacji oraz wprowadzenie systemowych rozwiązań w zakresie usług społecznych wspierających niezależne życie .................................................. 105 I. 4.

Mechanizmy monitorowania zapewniania możliwości realizacji praw osób z niepełnosprawnościami ........................................... 121  Monitor Polski –4– Poz. 218 PRIORYTET II. DOSTĘPNOŚĆ ............................................................ 128 II. 1.

Dostępna przestrzeń publiczna ..................................... 130 II. 2.

Mobilność ................................................................... 141 II. 3.

Dostęp do usług, informacji oraz wiedzy i komunikacji ..... 147 II. 4.

Uczestnictwo w życiu kulturalnym oraz aktywność sportowa . 161 PRIORYTET III. EDUKACJA ............................................................... 170 III. 1.

Wczesna pomoc .......................................................... 173 III. 2.

Edukacja włączająca .................................................... 175 III. 3.

Przygotowanie do wejścia na rynek pracy....................... 187 III. 4.

Rozwój oraz zapewnienie uczniom i studentom z niepełno- sprawnościami form komunikacji zgodnych z ich potrzebami ......... 191 PRIORYTET IV. PRACA .................................................................... 197 IV. 1.

Modyfikacja i uzupełnienie systemu wsparcia zatrudnienia oraz aktywizacji zawodowej osób z niepełnosprawnościami ........... 200 IV. 2.

Aktywizacja zawodowa osób z niepełnosprawnościami ..... 204 IV. 3.

Środowisko pracy przyjazne pracownikom z niepełno- sprawnościami......................................................................... 209 IV. 4.

Tworzenie otoczenia sprzyjającego skutecznej aktywizacji zawodowej .............................................................................. 212 PRIORYTET V. WARUNKI ŻYCIA I OCHRONA SOCJALNA ............................... 217 V. 1.

System wsparcia finansowego osób z niepełnosprawnościami . ................................................................................ 218 V. 2.

Mieszkalnictwo............................................................ 221 PRIORYTET VI. ZDROWIE ................................................................ 225 VI. 1.

Zapobieganie powstawaniu i pogłębianiu się niepełno- sprawności .............................................................................. 227 VI. 2.

Dostęp do usług zdrowotnych oraz zwiększenie efektywności procesu leczenia ...................................................................... 231  Monitor Polski VI. 3. –5– Poz. 218 Profilaktyka i leczenie w obszarze zdrowia psychicznego oraz środowiskowy system wsparcia osób z problemami zdrowia psychicznego........................................................................... 237 PRIORYTET VII. BUDOWANIE ŚWIADOMOŚCI .......................................... 244 VII. 1.

Zwiększanie jakości informacji o niepełnosprawności w dyskursie publicznym ............................................................ 246 VII. 2.

Edukacja pracowników instytucji publicznych .................. 251 VII. 3.

Wdrożenie zmian prawnych na rzecz budowania świadomości . ................................................................................ 257 PRIORYTET VIII. KOORDYNACJA ........................................................ 259 VIII. 1. Spójny z Konwencją o prawach osób niepełnosprawnych system koordynacji realizacji praw osób z niepełnosprawnościami ... 260 VIII. 2. Powiązanie działań w obszarze niepełnosprawności z innymi działaniami polityki społecznej ................................................... 273 VIII. 3. System zbierania danych i współpraca międzynarodowa .. 277 ŹRÓDŁA FINANSOWANIA ................................................................... 282 SYSTEM WDRAŻANIA I MONITOROWANIA................................................. 285 WSKAŹNIKI MONITORUJĄCE REALIZACJĘ STRATEGII.................................... 288 Priorytet I. Niezależne życie ...................................................... 288 Priorytet II. Dostępność ............................................................ 296 Priorytet III. Edukacja .............................................................. 310 Priorytet IV. Praca ................................................................... 314 Priorytet V. Warunki życia i ochrona socjalna .............................. 318 Priorytet VI. Zdrowie ................................................................ 319 Priorytet VII. Budowanie świadomości ........................................ 324 Priorytet VIII. Koordynacja ....................................................... 327  Monitor Polski –6– Poz. 218 SPIS WYKRESÓW .............................................................................. 329 SPIS TABEL ..................................................................................... 331 SPIS SCHEMATÓW ............................................................................. 332 SPIS MAP ....................................................................................... 333  Monitor Polski –7– Poz. 218 Wprowadzenie WPROWADZENIE Od lat 90. ubiegłego stulecia zostało podjętych w naszym kraju wiele działań legislacyjnych i pozalegislacyjnych służących poprawie sytuacji osób z niepełnosprawnościami oraz stworzeniu spójnego systemu ich wsparcia, który zapewniłby im możliwość pełnego udziału w życiu społecznym. Jednak działania prowadzone w tym zakresie dotknięte zostały również jedną z pułapek rozwojowych polegających na niskiej efektywności instytucji państwa i braku skutecznej koordynacji polityk publicznych.

Obecny rząd, dla którego wsparcie osób z niepełnosprawnościami oraz osób udzielających im bezpośredniego wsparcia to jeden z priorytetów, podjął intensywne działania na rzecz zmiany dotychczasowej polityki w tym zakresie. Wychodząc naprzeciw postulatom środowiska osób z niepełnosprawnościami, wdrożono szereg rozwiązań mających na celu poprawę warunków ich życia oraz uczestnictwa w życiu społecznym.

Choć wprowadzane zmiany wpływają pozytywnie na jakość życia osób z niepełnosprawnościami, istnieje potrzeba ustanowienia całościowych ram polityki krajowej na rzecz tej grupy. Polityka państwa na rzecz osób z niepełnosprawnościami wymaga kompleksowego, ponadsektorowego podejścia, przełamującego dotychczasowe schematy. Taką właśnie rolę ma pełnić pierwsza z Niepełnosprawnościami, polska Strategia przewidziana na rzecz Osób na rzecz w Strategii Odpowiedzialnego Rozwoju (SOR) do roku 2021 (z perspektywą do 2030 r.), przyjętej uchwałą nr 8 Rady Ministrów 14 lutego 2017 r., w której zaprezentowany został model zrównoważonego społecznie rozwoju, uwzględniający potencjał wszystkich grup społecznych oraz dostępność w znaczeniu horyzontalnym.

Dostępność i mobilność są podstawą funkcjonowania osób z niepełnosprawnościami. Ustawa z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami (Dz. U. z 2020 r. poz. 1062), jak również ustawa z dnia 4 kwietnia 2019 r. o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji 7  Monitor Polski –8– Poz. 218 Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami mobilnych podmiotów publicznych (Dz. U. poz. 848, z późn. zm.), razem z programem rządowym Dostępność Plus, wytyczają drogę do poprawy funkcjonowania społecznego osób z różnymi rodzajami niepełnosprawności.

Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami jest strategią rozwoju w rozumieniu art. 9 pkt 3 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju i spełnia wymogi określone w tym zakresie.

Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami stanowi wypełnienie wymogów tzw. warunkowości podstawowej.

Szczegółowy zakres wypełniania wymogu związanego z krajowymi ramami zapewniającymi wdrażanie Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych został zawarty w dalszych częściach Strategii.

Implementacja i monitoring Strategii będą realizowane z umożliwieniem aktywnego i pełnego zaangażowania i konsultacji z różnymi organizacjami osób z niepełnosprawnościami, w tym reprezentujących kobiety z niepełnosprawnościami.

Należy podkreślić, że Strategia przewiduje działania, które spowodują wzmocnienie koordynacji polityki państwa w obszarze niepełnosprawności.

Ze względu na kompleksowy charakter Strategia zawiera kierunki rozwoju polityki społecznej wobec osób z niepełnosprawnościami.

Strategia stanowi również jedno z narzędzi realizacji celu szczegółowego SOR pt. „Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony”, przede wszystkim celów i działań zawartych w obszarze „Spójność społeczna”.

Działania przewidziane w Strategii, w tym w priorytecie Koordynacja, stanowią zaś odpowiedź na wyzwanie ustanowione w ramach celu szczegółowego SOR: „Skuteczne państwo i instytucje służące wzrostowi oraz włączeniu społecznemu i gospodarczemu” i m.in. obszarów „Prawo w służbie obywatelom i gospodarce”, „Instytucje prorozwojowe i strategiczne zarządzanie rozwojem” oraz „Efektywność wykorzystania środków UE”.

8  Monitor Polski –9– Poz. 218 Wprowadzenie Poprawa dostępności oraz działania przewidziane w obszarze edukacji i pracy pozwolą na uzyskanie lepszego poziomu wykształcenia oraz umiejętności potrzebnych z niepełnosprawnościami do znalezienia zatrudnienia. przez Wykorzystanie osoby potencjału i zdolności drzemiących w tej grupie społecznej przyczyni się do trwałego wzrostu gospodarczego, wskazanego w pierwszym celu szczegółowym Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. Zwiększenie zatrudnienia wraz z działaniami w kierunku takiego konstruowania mechanizmów zabezpieczenia społecznego, by oba te systemy elastycznie tworzyły warunki dla osiągnięcia głównego celu Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, jakim jest „tworzenie warunków dla wzrostu dochodów mieszkańców Polski przy jednoczesnym wzroście spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym, środowiskowym i terytorialnym”.

Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami obejmuje obszary państwa istotne dla prowadzenia polityki na rzecz tej grupy społecznej w sposób horyzontalny. Ze względu na swój międzysektorowy charakter jest komplementarna wobec zintegrowanych strategii rozwoju, w tym Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego 20301), z którą pozostaje spójna i jest jednym ze strategicznych projektów.

Strategia odpowiada również na wyzwania, które zostały opisane w Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego 20302) m.in. w zakresie zapewniania dostępności oraz zwiększania zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami.

Prace nad Strategią na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami zostały zapoczątkowane pod koniec 2016 r. Zobrazowały one skalę problemów, z którymi należało się zmierzyć przy tworzeniu całościowych ram polityki.

Rozproszenie kompetencyjne organów odpowiedzialnych za sprawy osób

9  Monitor Polski

Jednocześnie okazało się szansą na zbudowanie systemu współpracy i pola do współdziałania różnych środowisk na rzecz poprawy sytuacji osób z niepełnosprawnościami w Polsce.

Przy tworzeniu Strategii wzięto pod uwagę wyniki szeregu raportów i badań, które były podstawą dokonania uprzedniej ewaluacji Strategii, pozwalającej na weryfikację, na ile uzasadnione jest podjęcie planowanych interwencji oraz czy zakładane rezultaty mają szansę zostać osiągnięte. Są to m.in. „Ubóstwo i wykluczenie społeczne w Polsce i innych krajach Unii Europejskiej w latach 2008–2016” (Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, 2016), „Jakość życia i kapitał społeczny w Polsce. Wyniki badania spójności społecznej w Polsce” (Główny Urząd Statystyczny, 2018), „Badanie potrzeb (Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób „Instytucjonalne, zdrowotne osób niepełnosprawnych”

Niepełnosprawnych, i społeczne 2017), determinanty niepełnosprawności” pod red. S. Golinowskiej (Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, 2012), „Aktywność ekonomiczna ludności Polski” – dane Głównego Urzędu Statystycznego, Raporty Rzecznika Praw Obywatelskich w cyklu „Zasada równego traktowania – prawo i praktyka” m.in. „Gwarancje korzystania z czynnego prawa wyborczego przez osoby starsze i osoby z niepełnosprawnościami. Analiza i zalecenia” (2012), „Obsługa osób głuchych i głuchoniewidomych w urzędach administracji publicznej. Analiza i zalecenia” (2014), „Wsparcie osób chorujących psychicznie na rynku pracy. Analiza i zalecenia” (2014), „Dostęp osób z niepełnosprawnościami do wymiaru sprawiedliwości. Analiza i zalecenia” (2016), „Asystent zapotrzebowanie osobisty na osoby miarę z niepełnosprawnością Konwencji z niepełnosprawnościami. Analiza i zalecenia” (2017).

10 o prawach – osób  Monitor Polski

Sprawozdanie Rzeczypospolitej Polskiej z wykonywania Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych (2014), Realizacja przez Polskę zobowiązań wynikających z Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych – sprawozdanie Rzecznika Praw Obywatelskich (2015) oraz Społeczny Raport Alternatywny z wdrażania Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych (2015).

Istotne znaczenie w pracach nad Strategią miały również komentarze generalne do poszczególnych artykułów Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych sporządzone przez Komitet ONZ ds. Praw Osób Niepełnosprawnych oraz rekomendacje Komitetu dla Polski z 2018 r.

W toku tworzenia Strategii analizie w zakresie możliwości implementacji przez Strategię Europejskiej, poddano również w szczególności akty prawne Europejską i dokumenty Strategię Unii w sprawie niepełnosprawności na lata 2010–2020, dyrektywę 2016/2102 z dnia 26 października 2016 r. w sprawie dostępności stron internetowych i mobilnych aplikacji organów sektora publicznego3), dyrektywę 2019/882 z dnia 17 kwietnia 2019 r. w sprawie wymogów dostępności produktów i usług4), dyrektywę o audiowizualnych usługach medialnych5), dyrektywę w sprawie interoperacyjności systemu kolei w Unii Europejskiej6) oraz Traktat z Marrakeszu o ułatwieniu dostępu do opublikowanych utworów

Strategię poddano bardzo szerokim konsultacjom społecznym. W ich trakcie zgłoszono ponad 1500 uwag.

Pochodziły one zarówno od organizacji osób z niepełnosprawnościami, jak i działających na ich rzecz, o charakterze ogólnopolskim, regionalnym, jak i lokalnym, jak również od ruchów nieformalnych, związków zawodowych, organizacji pracodawców i osób fizycznych. Wywarły one bardzo istotny wpływ na ostateczny kształt Strategii.

Dynamiczny rozwój gospodarczy Polski (w szczególności rozwój nowych technologii, informatyzacji, inwestycji i innowacji w sektorze produkcji i usług) połączony z inwestowaniem w kapitał ludzki stwarza warunki do skutecznego włączenia osób z niepełnosprawnościami w życie społeczne i zawodowe na niespotykaną dotąd skalę. Stanowi to główny cel niniejszej Strategii.

Celem Strategii jest również wdrażanie w Polsce postanowień Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych, sporządzonej w Nowym Jorku dnia 13 grudnia 2006 r. (Dz. U. z 2012 r. poz. 1169, z późn. zm.). Konwencja weszła do polskiego porządku prawnego Ratyfikując Konwencję, Polska 25 zobowiązała października 2012 r. się do wdrażania jej postanowień. W Konwencji przewidziano bardzo istotną zmianę podejścia do niepełnosprawności polegającą na przejściu z medycznego modelu niepełnosprawności na model oparty na prawach człowieka. Medyczny model niepełnosprawności zakłada, że niepełnosprawność jest wynikiem fizycznego czy psychicznego ograniczenia, natomiast model oparty na prawach człowieka zakłada zapewnienie pełni praw dla osób z niepełnosprawnościami, na równi z innymi. Takie przejście wymaga

Konwencja przewiduje mechanizmy zapewniające osobom z niepełnosprawnościami możliwość korzystania ze wszystkich powszechnie uznanych wolności i praw człowieka. W Strategii przewidziano wprowadzenie i uszczegółowienie takich mechanizmów w prawie polskim. Należy też zaznaczyć, że Konwencja wymaga przyjęcia ze strony państwa zintegrowanego podejścia do niepełnosprawności oraz włączania problematyki niepełnosprawności w główny nurt polityki realizowanej w różnych obszarach i na różnych szczeblach zarządzania państwem.

Wdrażaniu Konwencji służyć ma przyjęcie ustawy o wyrównywaniu szans osób z niepełnosprawnościami, która będzie zawierała regulacje związane z niepełnosprawnością, nieznajdujące się w innych aktach prawnych.

Celem nowej ustawy zgodnych z Konwencją podjęte działania będzie zapewnienie o prawach legislacyjne mechanizmów wsparcia niepełnosprawnych.

Zostaną przyjęcia ustawy osób w celu odrębnej regulującej orzecznictwo o niepełnosprawności. Równocześnie zostanie podjęta analiza i podjęte zostaną przeniesienia regulacji aktualnie zawodowej i społecznej oraz działania zawartych zatrudnianiu legislacyjne w ustawie osób w zakresie o rehabilitacji niepełnosprawnych dotyczących kwestii zatrudnienia do ustaw regulujących prawo pracy.

Istotą zaproponowanych z niepełnosprawnościami zmian na rynku jest pracy traktowanie na równi osób z osobami bez niepełnosprawności.

Ważnym elementem Strategii są działania mające na celu zapewnienie możliwości otrzymania adekwatnego wsparcia przez osoby z niepełnosprawnościami żyjące w różnych częściach Polski, zarówno w dużych aglomeracjach, jak i mniejszych miastach oraz na wsi.

W szczególności ważne jest zapewnienie stosownego wsparcia osobom mieszkających na obszarach wiejskich.

13  Monitor Polski

W ramach art. 15 tej Karty Rady Europy zostało uznane prawo do szkolenia zawodowego oraz readaptacji zawodowej i społecznej osób z niepełnosprawnościami. Deklaracje w tym zakresie znajdują również odzwierciedlenie w Konwencji nr 159 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczącej rehabilitacji zawodowej i zatrudniania osób z niepełnosprawnościami, ratyfikowanej przez Polskę 25 października 2012 r. Zatrudnienie jest także jednym z obszarów działań przewidzianych w Europejskiej Strategii w sprawie niepełnosprawności 2010–2020.

Pozostałe obszary to: równość, uczestnictwo, dostępność, kształcenie i szkolenie, ochrona socjalna, zdrowie i działania zewnętrzne, w tym budowanie świadomości otoczenia osób z niepełnosprawnościami.

Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami, podobnie jak Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych, dotyczy wielu obszarów tematycznych, dlatego do jej skutecznej realizacji konieczne jest aktywne zaangażowanie nie tylko administracji na poziomie centralnym, ale także samorządu terytorialnego oraz organizacji pozarządowych8).

W szczególności chodzi tu o organizacje osób z niepełnosprawnościami (zarządzane

14  Monitor Polski

15  Monitor Polski

W ramach spisu zbiorowość osób z niepełnosprawnościami podzielono na dwie podstawowe grupy, do których zaliczono:  osoby, które posiadały aktualne orzeczenie wydane przez uprawniony organ – niepełnosprawni prawnie,  osoby nieposiadające orzeczenia o niepełnosprawności (do 16. roku życia) lub o stopniu niepełnosprawności, które miały, bądź odczuwały całkowicie lub poważnie ograniczoną zdolność do wykonywania podstawowych czynności życiowych stosownych dla danego wieku – niepełnosprawni biologicznie.

Scharakteryzowaną powyżej klasyfikację przedstawia schemat 1.

Schemat 1. Niepełnosprawność biologiczna i prawna Niepełnosprawność Niepełnosprawność prawna biologiczna Źródło: opracowanie BON na podstawie Narodowego Spisu Powszechnego 2011.

Według wyników spisu liczba osób z niepełnosprawnościami ogółem wynosiła na koniec marca 2011 r. niemal 4,7 mln (dokładnie 4 697,0 tys.). Tym samym liczba osób z niepełnosprawnościami w Polsce stanowiła 12,2% ludności kraju wobec 14,3% w 2002 r. (blisko 5,5 mln osób 20  Monitor Polski

Innego rodzaju statystyk dostarczają wyniki kwartalnego reprezentacyjnego Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) 12) realizowanego w ramach działalności Głównego Urzędu Statystycznego.

Dane te wskazują, że populacja osób niepełnosprawnych prawnie13) w wieku 16 lat i więcej w Polsce w 2018 r.14) liczyła 3 040 tys., co stanowiło 10,0% ogółu populacji osób w tym wieku objętej zakresem BAEL15). Mężczyźni stanowili 50,4% populacji osób z potwierdzoną prawnie niepełnosprawnością (1 532 tys. osób), a kobiety 49,6% (1 508 tys. osób). 62,3% osób niepełnosprawnych (1 894 tys.) mieszkało w miastach, a 37,7% (1 146 niepełnosprawnych

Liczba osób produkcyjnym według tzw.

Dane z Narodowego Spisu Powszechnego w 2002 i 2011 były zbierane różnymi metodami. W 2002 r. informacje o osobach z niepełnosprawnościami były zbierane w badaniu pełnym (obejmującym cały kraj) jako pytania obowiązkowe. Natomiast w 2011 r. – informacje o osobach z niepełnosprawnościami zbierane były w badaniu reprezentacyjnym na próbie losowej ok. 20% uogólnianej do poziomu kraju, a ich pozyskiwanie odbywało się na zasadzie dobrowolności.

W związku z tym, w 2011 r. zostało odnotowanych 1 mln 314 tys. odmów odpowiedzi na wszystkie pytania związane z niepełnosprawnością. Można zatem przypuszczać, że wśród tych osób były również osoby z niepełnosprawnościami.

21  Monitor Polski

Największą grupę wśród osób z prawnie potwierdzoną niepełnosprawnością stanowiły osoby w wieku:  65 lat i więcej – 1 190 tys.,  55–64 lata – 921 tys.,  45–54 lat – 382 tys.,  35–44 lat – 263 tys.

Najmniej liczne w tej zbiorowości były najmłodsze grupy wiekowe:  16–24 lata – 93 tys.,  25–34 lat – 191 tys.

Analizując populację osób niepełnosprawnych pod względem zróżnicowania wieku, warto również zaznaczyć, że osoby w wieku 55 lat i więcej stanowiły aż 69,4% ogółu osób niepełnosprawnych (2 111 tys. osób), zaś osoby w wieku od 16 do 54 lat stanowiły 30,6% ogółu osób niepełnosprawnych (929 tys. osób).

Wykres 1. Struktura osób niepełnosprawnych w 2018 r. według grup wieku 3% 6,3% 8,7% 16-24 12,6% 25-34 30,3% 35-44 39,1% 45-54 55-64 65 i więcej Źródło: opracowanie BON na podstawie danych BAEL GUS.

22  Monitor Polski

Liczba osób niepełnosprawnych prawnie w wieku produkcyjnym według tzw. ekonomicznych grup wieku na koniec 2018 r. wynosiła 1 625 tys.

Uwzględniając orzeczony stopień niepełnosprawności, struktura osób z niepełnosprawnościami w wieku produkcyjnym wynosiła:  24,1% (394 tys. osób) ze znacznym stopniem osób) z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności,  48,9% (794 tys. niepełnosprawności,  27,0% (438 tys. osób) z lekkim stopniem niepełnosprawności.

Danych dotyczących liczby orzeczeń o niepełnosprawności (dot. osób poniżej 16. r.ż.) oraz stopniu niepełnosprawności (od 16. r.ż.) wydanych przez powiatowe zespoły ds. orzekania o niepełnosprawności dostarcza nam EKSMOoN – Elektroniczny Krajowy System Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności. Zgodnie z tymi danymi na koniec IV kw. 2019 r. orzeczenie o niepełnosprawności (do 16. r.ż.) posiadało 298 065 osób, natomiast w kolejnych kwartałach liczba się zmienia – na koniec I kw.

2020 r. wynosi 296 576, a na koniec II kw. 2020 r. – 291 676 osób17).

Rehabilitacja społeczna realizowana jest przede wszystkim przez:  wyrabianie zaradności osobistej i pobudzanie aktywności społecznej osoby z niepełnosprawnością;  wyrabianie umiejętności samodzielnego wypełniania ról społecznych;  likwidację barier, w szczególności architektonicznych, urbanistycznych, transportowych, technicznych, w komunikowaniu się i dostępie do informacji;  kształtowanie w społeczeństwie właściwych postaw i zachowań sprzyjających integracji z osobami z niepełnosprawnościami.

Niestety, mimo podejmowanych ww. działań, niepełnosprawność w dalszym ciągu jest czynnikiem wpływającym na osłabienie relacji społecznych, a więc izolację osób z niepełnosprawnościami.

Formą wsparcia skierowaną do osób z niepełnosprawnościami i ich rodzin jest dofinansowanie ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych uczestnictwa osób z niepełnosprawnościami i ich opiekunów w turnusach rehabilitacyjnych. W 2018 r. o dofinansowanie turnusu rehabilitacyjnego ubiegało się 134 015 osób, z tego 93 417 osób z niepełnosprawnościami oraz 40 598 opiekunów osób z niepełnosprawnościami. Dofinansowanie zostało przyznane dla 68 747 osób na łączną kwotę 70 970 924 zł.

Osoby z niepełnosprawnościami o dofinansowanie do mogą likwidacji również barier ubiegać się architektonicznych, w komunikowaniu się i technicznych. W 2018 r. złożono 30 957 wniosków na łączną kwotę 209 709 344 24 zł.

Wartość wypłaconego  Monitor Polski

Najczęstszą formą wsparcia w zakresie likwidacji barier było dofinasowanie do likwidacji barier technicznych.

Wykres 2. Liczba beneficjentów dofinansowania likwidacji barier w 2018 r. według ich typu 8 000 5 729 6 000 6 099 5 396 4 000 2 000 0 architektoniczne komunikacyjne techniczne Źródło: opracowanie BON na podstawie danych PFRON.

Osoba z niepełnosprawnością o dofinansowanie W 2018 r. do indywidualnych może zaopatrzenia złożyć wpłynęło na kwotę 235 116 270 345 520 wniosek rehabilitacyjny18). w sprzęt samorządów łączną ponadto wniosków zł.

Po od osób rozpatrzeniu samorządy wypłaciły kwotę 151 417 728 zł na rzecz 179 624 osób.

Na podstawie § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 czerwca 2002 r. w sprawie określenia rodzajów zadań powiatu, które mogą być finansowane ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 926, z późn. zm.)

25  Monitor Polski

W ramach tego zadania została wypłacona kwota w wysokości 99 142 zł na dofinansowanie usług tłumacza języka migowego, z których skorzystało 41 osób z niepełnosprawnościami.

Problem niepełnosprawności nie dotyczy wyłącznie samych osób z niepełnosprawnościami, ale również ich rodzin i osób wspierających.

Wsparcie osoby z niepełnosprawnością, w zależności od wieku tej osoby, rodzaju jej niepełnosprawności, w różnym stopniu absorbuje rodzinę oraz inne osoby wspierające, które często rezygnują z własnej aktywności zawodowej, by zatroszczyć się o bliską osobę. Konieczność świadczenia całodobowego wsparcia jest zadaniem niezwykle wyczerpującym nie tylko fizycznie, ale też psychicznie. W związku z tym podjęto szereg działań o charakterze programowym i legislacyjnym. Na podstawie przyjętej w 2016 r. ustawy o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”19) opracowano Program kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem”20).

W 2019 r. utworzono Solidarnościowy Fundusz Wsparcia Osób Niepełnosprawnych (SFWON) zgodnie z ustawą z dnia 23 października 2018 r. (Dz.

U. poz.

2192, z późn. zm.)21), obecnie Fundusz

26  Monitor Polski

Głównym celem Programu „Opieka wytchnieniowa” edycja 2020 jest wsparcie członków rodzin lub opiekunów sprawujących bezpośrednią opiekę nad: 1) dziećmi z orzeczeniem o niepełnosprawności,

Program dotyczy wsparcia członków rodziny lub opiekunów sprawujących bezpośrednią opiekę nad dziećmi z orzeczeniem o niepełnosprawności oraz osobami z orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności lub orzeczeniami równoważnymi.

Następną formą wsparcia kierowanego do osób z niepełnosprawnościami jest Program „Usługi opiekuńcze dla osób niepełnosprawnych”. Celem Programu jest:  zapewnienie wsparcia osobom niepełnosprawnym w formie usług opiekuńczych, w tym specjalistycznych usług opiekuńczych;

27  Monitor Polski

W odpowiedzi na istniejącą potrzebę, w funkcjonowaniu osób z niepełnosprawnościami w codziennym życiu, w ramach Funduszu Solidarnościowego realizowany jest Program „Asystent osobisty osoby niepełnosprawnej”.

Program zapewnia usługę asystenta w wykonywaniu codziennych czynności oraz funkcjonowaniu w życiu społecznym, dedykowaną osobom z niepełnosprawnościami posiadającym orzeczenie o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, wydawane na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, albo orzeczenie równoważne do wyżej wymienionych. Osoby z niepełnosprawnościami będą mogły skorzystać z pomocy asystenta przy wykonywaniu codziennych czynności oraz funkcjonowaniu w życiu społecznym. Jednym z celów Programu jest ograniczenie skutków z niepełnosprawnością realizowania prawa do dyskryminacji ze społecznemu osób niepełnosprawności oraz do aktywności podejmowania niezależnego względu na życia, stymulowanie a także niepełnosprawność z niepełnosprawnościami, osoby i umożliwienie przeciwdziałanie oraz wykluczeniu umożliwienie osobom z niepełnosprawnościami uczestnictwa w życiu lokalnej społeczności np. przez udział w wydarzeniach społecznych, kulturalnych, rozrywkowych czy też sportowych.

Mieszkania osób z niepełnosprawnościami powinny być dostosowane do ich indywidualnych potrzeb wynikających z ograniczonej sprawności.

Tymczasem otrzymanie kompleksowej pomocy wymaga umiejętności poruszania się między systemami wsparcia. Co więcej, ze względu na długi czas oczekiwania na 28 pomoc systemową, osoby  Monitor Polski

Odpowiedzią na potrzebę z niepełnosprawnościami uzupełnienia o dodatkowe systemu usługi wsparcia w postaci osób zapewnienia możliwości zamieszkiwania w formie pobytu dziennego lub całodobowego jest program pn. „Centra opiekuńczo-mieszkalne”.

Program zmierza do stworzenia warunków dla jednostek samorządu terytorialnego szczebla gminnego/powiatowego, pozwalających na tworzenie i utrzymanie placówek pobytu osób z niepełnosprawnościami.

Centra opiekuńczo-mieszkalne z niepełnosprawnościami przeznaczone o znacznym lub są dla dorosłych umiarkowanym osób stopniu niepełnosprawności, o których mowa w ustawie o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.

Osoby z niepełnosprawnościami wsparcie (np. pielęgnacyjnych, i rozwijania otrzymają w Centrum różnorodne potrzeb zdrowotnych, powikłaniom, stymulowania w zakresie zaspokojenia zapobiegania wtórnym sprawności ruchowej, kompetencji poznawczych oraz społecznych), będą miały również stworzone warunki do niezależnego, samodzielnego i godnego funkcjonowania na miarę swoich możliwości i potrzeb.

Niezależne życie to nie tylko likwidowanie barier czy odpowiednie usługi opiekuńcze, ale również W odniesieniu do sportu aktywność osób rekreacyjna i sportowa. z niepełnosprawnościami warto jest przytoczyć statystyki związane z realizacją Programu Upowszechniania Sportu Osób Ministerstwo Niepełnosprawnych Kultury, Dziedzictwa koordynowanego Narodowego i obecnie Sportu. przez W ramach programu udzielono dofinansowania do 89 projektów zgłoszonych przez 42 organizacje pozarządowe, w tym 13 organizacji ogólnopolskich, 4 29  Monitor Polski

Wsparciem objęte zostały zajęcia sekcji sportowych osób z niepełnosprawnościami w różnym wieku, prowadzone w 208 ośrodkach, oddziałach i klubach sportowych w całej Polsce.

W zajęciach sekcji sportowych uczestniczyło łącznie 12 657 osób22).

Problemem jest brak regulacji prawnych zapewniających funkcjonowanie powyższych rozwiązań w każdej gminie. W związku z tym dużo zależy od aktywności samorządu. Należy zauważyć, że znacznie trudniej zapewnić ich funkcjonowanie na obszarach wiejskich. Powoduje to potrzebę przyjęcia rozwiązań zapewniających ich powszechną dostępność.

DOSTĘPNOŚĆ Dostęp do przestrzeni publicznej stanowi gwarancję korzystania z pełni praw obywatelskich dostępności każdej w odniesieniu do osoby z niepełnosprawnością.

Pojęcie osób z niepełnosprawnościami należy rozumieć bardzo szeroko. Zakres i kierunek podejmowanych działań na rzecz osób z niepełnosprawnościami, również w kontekście dostępności, wyznacza Konwencja [Organizacji Narodów Zjednoczonych] o prawach osób niepełnosprawnych (w art. 9).

Wyniki Badania potrzeb osób niepełnosprawnych przeprowadzonego przez PFRON w 2017 r. wskazują na najczęściej spotykane przez poszczególne grupy osób z niepełnosprawnościami bariery w obszarze dostępności23):

Osoby niewidome i słabowidzące

30  Monitor Polski

Osoby niesłyszące Opinie osób z niepełnosprawnością narządu słuchu i posługujących się językiem migowym na temat dostosowania przestrzeni publicznej do ich potrzeb są bardziej krytyczne niż w grupie osób z niepełnosprawnością narządu wzroku. W każdym typie ocenianych obiektów użyteczności publicznej uznawano, że w dużej części lub nawet wszystkich obiektach tego typu nie ma możliwości posługiwania się językiem migowym.

Najgorzej wypadły pod tym względem obiekty kultury (72%), obiekty służby zdrowia (72%), inne obiekty użyteczności publicznej, jak sklepy, poczta, banki (72%), oraz obiekty sportowe i rekreacyjne (71%).

Osoby z niepełnosprawnością narządu ruchu Opinie osób z niepełnosprawnością narządu ruchu wskazują na utrzymywanie się problemu niedostosowania przestrzeni publicznej pod względem architektonicznym do potrzeb osób z niepełnosprawnościami ruchowo, mimo że część obiektów jest już odpowiednio dostosowana.

Najmniej barier architektonicznych dostrzegano w obiektach służby zdrowia – 42% osób z niepełnosprawnością narządu ruchu przyznało, że napotyka na bariery architektoniczne tylko w niewielkiej części tego rodzaju obiektów lub wcale. Badani dość dobrze postrzegali dostosowanie urzędów (38%), obiektów kultury, komunikacji czy sportowych i rekreacyjnych (po 36%).

W obszarze przyjaznej dla osób z niepełnosprawnościami przestrzeni fizycznej podstawowe zagadnienie stanowią kwestie dotyczące dostosowania obiektów budowlanych. Wiele budynków mieszkalnych – 31  Monitor Polski

Szczególne znaczenie dla osób z niepełnosprawnościami ma dostępność infrastruktury transportowej i komunikacyjnej, w tym równy dostęp osób z niepełnosprawnościami do środków transportu publicznego.

Istotną kwestią dla osiągnięcia pełnej mobilności osób z niepełnosprawnościami jest swobodny dostęp do obiektów i środków transportu kolejowego. Kolej umożliwia przemieszczanie się pomiędzy głównymi ośrodkami miejskimi nie tylko w celach zawodowych i turystycznych, ale i również rehabilitacyjnych. Utrudnieniem, na jakie napotykają osoby z niepełnosprawnością, są wciąż w większości niezmodernizowane dworce kolejowe oraz utrudnione dotarcie do nich.

Brakuje pochylni, ramp, wind (istotne z punktu widzenia osób z niepełnosprawnością ruchu), pomieszczeń do wyciszeń i samoregulacji (dla osób w spektrum autyzmu) komunikatów głosowych, tekstowych, wizualnych, pętli indukcyjnych w kasach, poczekalniach, na peronach czy rozkładów jazdy w formie dostępnej dla osób niewidomych oraz głuchych.

Wiele kas niedostępnych biletowych dla osób i punktów informacyjnych z niepełnosprawnościami, jest również np. z powodu wysokości, na jakiej usytuowano okienka, braku informacji tekstowych, czy w języku migowym, braku pętli indukcyjnych. Z punktu widzenia osób z niepełnosprawnościami problemy może sprawiać także zróżnicowany 32  Monitor Polski

Problemem pozostaje wciąż niezadowalająca liczba taboru w pełni dostosowanego do potrzeb osób z niepełnosprawnościami. Aktualne tempo wymiany i modernizacji taboru kolejowego wciąż nie pozwoliło takim osobom na pokonanie barier i swobodne korzystanie z pociągu, chociażby ze względu na zbyt wysokie wejścia bez podnośników, wąskie korytarze czy też ograniczoną możliwość korzystania z toalet. Odnawianie taboru przez modernizację lub zakup nowych składów jest jednak uzależnione od dostępności środków finansowych przewoźników. W odniesieniu do ustawy z dnia 16 grudnia 2010 r. o publicznym transporcie zbiorowym (Dz. U. z 2020 r. poz. 1944, z późn. zm.) można wykazać, że problemem związanym z organizacją publicznego transportu zbiorowego dostosowanego do potrzeb osób z niepełnosprawnościami jest m.in. kwestia niewystarczającej liczby odpowiedniego taboru dostosowanego do potrzeb osób z niepełnosprawnościami oraz kwestia udzielania zamówienia na wykonywanie przewozów24). Zgodnie z art. 21 wyżej wymienionej ustawy w specyfikacji istotnych warunków zamówienia można uwzględnić w szczególności normy jakości i powszechną dostępność świadczonych usług, w tym rozwiązania techniczne zastosowane w środkach transportu

33  Monitor Polski

Wykres 3.

Udział taboru dostosowanego do potrzeb osób z niepełnosprawnościami w transporcie publicznym w wybranych latach 25,9 50,6 73,4 0% 20% 40% 2005 2010 60% 80% 2017 Źródło: opracowanie BON na podstawie danych GUS – Transport drogowy w Polsce.

Dostępność informacyjno-komunikacyjna, cyfrowa i architektoniczna Istotny jest o charakterze także dostęp elektronicznym. do informacji Osoby z wykorzystaniem usług z niepełnosprawnościami mają problem z samodzielnym korzystaniem z zasobów zarówno ze źródeł internetowych, jak i innych urządzeń interaktywnych. Zdaniem osób tworzących i publikujących zasoby wynika to przede wszystkim z faktu, że osoby tworzące i publikujące zasoby:  nie są świadome, że brak dostępności zasobów jest problemem dla ewentualnych ich odbiorców (klientów, wnioskodawców, uczestników kwalifikacji i szkoleń), 34  Monitor Polski

Tymczasem poziom istniejących rozwiązań technicznych umożliwia wytworzenie zasobów, które będą w pełni dostępne dla wszystkich odbiorców (w tym dla osób z niepełnosprawnościami narządu wzroku, ruchu czy słuchu).

Brak dostępności załatwianiu stron spraw internetowych w różnych prowadzi do instytucjach, trudności ponieważ przy osoby z niepełnosprawnościami nie mają dostępu do odpowiednich informacji umożliwiających im orientację pod względem merytorycznego załatwienia danej sprawy oraz orientacji co do fizycznej dostępności budynku oraz jego otoczenia. Podmioty realizujące zadania publiczne sukcesywnie starają się wprowadzać zalecane zmiany, jednak według badania przeprowadzonego przez Fundację Widzialni pod patronatem Rzecznika Praw Obywatelskich26), proces ten przebiega zbyt wolno.

Według danych opublikowanych przez Fundację Widzialni zajmującej się badaniem dostępności serwisów internetowych dla potrzeb osób z niepełnosprawnościami, w 2013 r. w Raporcie Otwarcia zaledwie 1,7%

35  Monitor Polski

Wyniki Raportów z kolejnych lat ukazują stopniowy progres.

W 2015 r. poziom dostępności wynosił niecałe 13%. W 2016 r. dostępność wzrosła do 22,9%, a w 2017 r. poziom dostępnych serwisów administracji publicznej wzrósł dwukrotnie do 47,8%.

Sejm RP 4 kwietnia 2019 r. przyjął ustawę o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych, wdrażającą dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/2102 w sprawie dostępności stron internetowych i mobilnych aplikacji organów sektora publicznego (Dz. Urz. UE L 327 z 02.12.2016, str. 1). Ustawa określa m.in. wymagania dotyczące treści, przeglądu i aktualizacji deklaracji dostępności stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych oraz ich publikacji.

Przepisy wdrażające Europejski Akt o Dostępności (EAA)28), które będą obowiązywały w polskim porządku prawnym od 28 czerwca 2025 r., nałożą obowiązek dostępności stron internetowych i aplikacji mobilnych także na podmioty prywatne w sektorze usług transportowych, indywidualnej bankowości i handlu elektronicznego.

Zakres EAA obejmuje produkty i usługi uznane za najistotniejsze w codziennym życiu osób z niepełnosprawnościami.

36  Monitor Polski

Innym istotnym obszarem życia społecznego jest uczestnictwo osób z niepełnosprawnościami w kulturze. Zgodnie z danymi GUS w 2018 r. w Polsce działało 9406 bibliotek oraz placówek biblioteczno- -informacyjnych, w tym 7925 bibliotek publicznych.

Biblioteki coraz częściej podejmują działania mające na celu ułatwienie dostępu osobom z niepełnosprawnościami do zasobów zgromadzonych w swoich placówkach i tym samym stwarzają możliwość wyrównania szans edukacyjnych. Działania te polegają m.in. na ułatwieniu dostępu do placówki, wyposażeniu czytelni w specjalny sprzęt komputerowy dla osób z różnymi rodzajami w powiększalniki niedowidzącym niepełnosprawności, elektroniczne oraz urządzenia zaopatrywaniu ułatwiające do odtwarzania się czytanie osobom książki mówionej zapisanej cyfrowo itp.

W 2018 r. wejście do budynku przystosowane dla osób poruszających się na wózkach inwalidzkich posiadało 46,4% (4,4 tys.) bibliotek oraz placówek biblioteczno-informacyjnych (wzrost w stosunku do 2017 r. w ujęciu względnym o 1,7 pkt proc.). Dostosowaniami wewnątrz budynku dysponowało natomiast 29,9% bibliotek (o 1,2 pkt proc. więcej niż w 2017 r.). Wśród wszystkich typów bibliotek, najlepiej przystosowane do obsługi specjalnych grup użytkowników były biblioteki naukowe. Na 873 biblioteki naukowe

Mając na względzie codzienne trudności, z którymi zmagają się osoby z niepełnosprawnościami, 19 lipca 2019 r.

Sejm przyjął ustawę o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami. Zgodnie z przepisami tej ustawy podmiot publiczny będzie miał obowiązek zapewnić dostępność przez stosowanie uniwersalnego projektowania, nowych rozwiązań i usprawnień w usuwaniu istniejących barier.

Przestrzeń publiczna i zasoby mieszkaniowe dla osób z niepełnosprawnościami niewątpliwie wymagają intensywnych działań na rzecz zwiększenia poziomu jej dostępności. Niewielki stopień dostosowania przestrzeni publicznej wykluczenie osób i zasobów mieszkaniowych z niepełnosprawnościami powoduje z życia m.in. społecznego i kulturalnego.

Ważne jest, by wypracowane przez różne środowiska, różne państwa, dobre praktyki czy postęp technologiczny wspomagający samodzielność były udostępniane – zarówno w zakresie wiedzy, jak i faktycznej dostępności, w tym cenowej, lub możliwości wypożyczania/współdzielenia, o ile jest to możliwe, rodzajem sprzętu i poziomu jego indywidualizacji.

EDUKACJA System edukacji pełni zasadniczą rolę w procesie aktywizacji społecznej osób z niepełnosprawnościami oraz przygotowania do podjęcia w przyszłości zatrudnienia i prowadzenia niezależnego życia. Dlatego niezmiernie ważne jest, aby – mimo różnego rodzaju ograniczeń funkcjonalnych – osoby z niepełnosprawnościami miały szansę na rozwój swojego potencjału, aktywność i uczestnictwo w edukacji razem z osobami

38  Monitor Polski

W 2017 r. w systemie oświaty funkcjonowało 35 078 szkół różnego typu i rodzaju, w tym najwięcej – 30 273 szkół ogólnodostępnych, 2895 szkół specjalnych oraz 1554 szkoły ogólnodostępne z oddziałami integracyjnymi, 175 szkół integracyjnych, 110 szkół ogólnodostępnych z oddziałami specjalnymi i 71 szkół ogólnodostępnych integracyjnych.

Naukę w ww. szkołach z niepełnosprawnościami, kształcenia specjalnego pobierało 239 438 posiadających orzeczenie uczniów o potrzebie

Warto również podkreślić, że według danych statystycznych Głównego Urzędu Statystycznego w roku szkolnym 2018/2019 4,8 tys. dzieci uczęszczało do przedszkoli specjalnych, niepełnosprawnych przebywało w innych a 28,2 placówkach tys. dzieci wychowania przedszkolnego. Natomiast na dalszym etapie edukacji kształciło się 169,3 tys. dzieci i młodzieży ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (bez szkół dla dorosłych), które stanowiły 3,7% ogólnej liczby uczniów.

Mimo podejmowanych działań osoby z niepełnosprawnościami w Polsce są przeciętnie gorzej wykształcone od osób bez niepełnosprawności. W 2018 r. niemal jedna trzecia osób z niepełnosprawnościami miała wykształcenie nie wyższe niż gimnazjalne, a 60,3% nie miała wykształcenia wyższego niż zasadnicze zawodowe. Wykształcenie wyższe posiadało 9,4% osób niepełnosprawnych, podczas gdy w tym samym okresie udział osób

39  Monitor Polski

Wykres 4. Struktura wykształcenia osób niepełnosprawnych i sprawnych w wieku 16 lat i więcej w 2018 r.

40% 32,2 30% 28,1 26,0 22,4 24,2 23,2 20% 10% 16,4 9,4 0% 7,9 wyższe policealne i średnie zawodowe 10,2 średnie ogólnokształcące zasadnicze zawodowe gimnazjalne i niższe niepełnosprawni sprawni Źródło: opracowanie BON na podstawie danych BAEL GUS.

Jedną z przyczyn tego stanu rzeczy jest ogólne zjawisko niższego poziomu wykształcenia wśród starszych roczników. Osoby w wieku 55 lat i więcej stanowiły niemal 70% wszystkich osób z niepełnosprawnościami.

Stosunkowo niski poziom wykształcenia odnotowano także wśród osób w wieku 16–24 lat, co z kolei wynika z kontynuacji nauki w tym wieku.

Poziom wykształcenia osób niepełnosprawnych jest skorelowany również z ich miejscem zamieszkania. W grupie osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym mieszkających w miastach wykształcenie wyższe posiadało 12,2%, a zamieszkujących tereny wiejskie 3,9%. Policealne i średnie

40  Monitor Polski

Wykształcenie średnie ogólnokształcące posiadało 8,6% niepełnosprawnych mieszkańców miast oraz 5,2% niepełnosprawnych mieszkańców wsi.

Na terenach miejskich natomiast udział osób niepełnosprawnych z wykształceniem zasadniczym zawodowym wynosił 36,6%, a na terenach wiejskich – 43,1%. Udział osób z wykształceniem gimnazjalnym i niższym wśród niepełnosprawnych mieszkańców wsi wyniósł aż 30,0%, a miast – 18,4%.

Tabela 2. Struktura wykształcenia osób niepełnosprawnych w 2018 r. według grup wieku (w procentach) Grupa wiekowa/ 16–24 25– 35– 45– 55– 65 lat Poziom wykształcenia lata 34 44 54 64 i więcej wyższe .* 15,2 14,6 8,7 5,9 10,8 policealne i średnie zawodowe 9,9 17,8 19,9 20,2 25,8 22,6 średnie ogólnokształcące 16,5 12,6 6,5 8,1 5,4 8,6 zasadnicze zawodowe 8,8 18,8 31,0 44,9 44,0 23,4 18,9 34,6 gimnazjalne, podstawowe, 60,4 35,6 28,0 18,1 niepełne podstawowe, bez wykształcenia Źródło: opracowanie BON na podstawie danych BAEL GUS. * Wartość wskaźnika dla tej grupy nie może być zaprezentowana. Podanie wartości wskaźnika dla tej grupy jest niemożliwe ze względów statystycznych.

Wykres 5. Struktura wykształcenia osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym w 2018 r. według miejsca zamieszkania 12,2 miasto wieś 3,9 0% 24,2 17,8 8,6 5,2 20% 36,6 43,1 40% 30,0 60% wyższe średnie ogólnokształcące 18,4 80% policealne i średnie zawodowe zasadnicze zawodowe Źródło: opracowanie BON na podstawie danych BAEL GUS.

41 100%  Monitor Polski

Wykres 6. Studenci w 2017 r. według posiadania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności 23 828 1 268 042 0 200 000 400 000 600 000 800 000 1 000 000 1 200 000 1 400 000 studenci niepełnosprawni studenci sprawni Źródło: opracowanie BON na podstawie danych GUS – Szkoły wyższe i ich finanse w 2017 r.

Wśród studentów z niepełnosprawnościami osoby niesłyszące lub słabosłyszące stanowiły 7,4%, studenci niewidomi lub słabowidzący 8,4%, natomiast osoby z niepełnosprawnością narządu ruchu stanowiły 30,5%.

Z kolei ponad połowę studentów z niepełnosprawnościami stanowiły osoby z innymi rodzajami niepełnosprawności (53,7%)34).

Poziom wykształcenia osób z niepełnosprawnościami przekłada się na aktywność zawodową wykształcenia, tym tej wyższy grupy poziom społecznej. aktywności Im wyższy poziom zawodowej.

W celu aktywizacji osób z niepełnosprawnościami należy zadbać o realizację

42  Monitor Polski

PRACA Dane z ostatnich w zakresie dziesięciu aktywności lat świadczą ekonomicznej osób o pozytywnym trendzie z potwierdzoną prawnie niepełnosprawnością, zwłaszcza tych w wieku produkcyjnym.

Wykres 7. Aktywność zawodowa produkcyjnym w latach 2008–2018* 30% 29% 28% 27% 26% 25% 24% 23% 22% 21% 20% osób niepełnosprawnych 28,9 27,5 25,8 23,9 20,8 2008 27,3 26,3 27,1 25,9 24,6 21,4 2009 21,8 2010 22,2 2011 23,0 2012 22,4 2013 26,8 w wieku 28,3 26,3 26,2 2017 2018 23,7 22,8 22,5 2014 2015 2016 Współczynnik aktywności zawodowej Wskaźnik zatrudnienia Źródło: opracowanie BON na podstawie danych BAEL GUS. * Dane sprzed 2010 r. nie są w pełni porównywalne z uwagi na zmiany w metodologii badania. W 2019 r. współczynnik aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym wyniósł 28,8% a wskaźnik zatrudnienia 26,8%.

43  Monitor Polski

Wykres 8. Aktywność zawodowa osób sprawnych oraz niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym w 2018 r.

100% 80,5 80% 77,4 60% 40% 28,3 26,2 20% 0% 7,2 3,9 Współczynnik aktywności Wskaźnik zatrudnienia Stopa bezrobocia zawodowej Osoby niepełnosprawne Osoby sprawne Źródło: opracowanie BON na podstawie danych BAEL GUS.

44  Monitor Polski

Natomiast dla osób sprawnych wskaźniki te w tym samym okresie wynosiły: 81,0% (współczynnik aktywności zawodowej), 78,4% (wskaźnik zatrudnienia), 3,3% (stopa bezrobocia).

W 2018 r. liczba pracujących osób z potwierdzoną prawnie niepełnosprawnością wynosiła 426 tys. osób, w tym 365 tys. pracowników najemnych. Liczba niepełnosprawnych pracodawców i osób pracujących na własny rachunek wynosiła 48 tys. osób. Obecnie, obok wzrostu poziomu zatrudnienia, obserwuje się rekordowy spadek bezrobocia wśród osób niepełnosprawnych, co wynika z sytuacji gospodarczej w kraju.

Pozytywne jest, że dynamika spadku od 2013 r. jest porównywalna jak w przypadku osób sprawnych (65% wobec 63%). Wyzwaniem pozostaje zaktywizowanie licznej grupy osób niepełnosprawnych biernych zawodowo w wieku produkcyjnym – 1 166 tys. w 2018 r. – mogących podjąć zatrudnienie.

Wykres 9.

Stopa bezrobocia wśród osób sprawnych niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym w latach 2008–2018 20% 15% 13,1 15,4 15,5 0% 7,0 2008 17,9 16,1 13,0 12,8 10% 5% 16,2 8,2 2009 9,6 2010 9,7 2011 10,1 2012 10,3 2013 Osoby niepełnosprawne 9,0 7,5 2014 2015 11,6 6,2 2016 Osoby sprawne Źródło: opracowanie BON na podstawie danych BAEL GUS.

45 oraz 9,3 4,9 2017 7,2 3,9 2018  Monitor Polski

Na przestrzeni lat 2008–2018 zauważa się też pozytywne zmiany w samej strukturze osób niepełnosprawnych aktywnych zawodowo. W 2018 r. pracujące osoby niepełnosprawne stanowiły niemal 92% wszystkich osób niepełnosprawnych aktywnych zawodowo, podczas gdy jeszcze w 2013 r. udział ten wynosił jedynie 82%.

Należy również zaznaczyć, że poziom aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych jest skorelowany zarówno z miejscem zamieszkania, płcią, jak i z wiekiem tych osób.

Wykres 10. Aktywność ekonomiczna osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym w 2018 r. według płci i miejsca zamieszkania 40% 31,9 30% 26,1 32,8 29,7 30,2 24,1 22,3 20,9 20% 10% 0% 7,6 Mężczyźni 7,9 7,1 Kobiety Miasta 6,4 Wieś Współczynnik aktywności zawodowej Wskaźnik zatrudnienia Źródło: opracowanie BON na podstawie danych BAEL GUS.

W 2019 r. współczynniki aktywności zawodowej dla kobiet w wieku produkcyjnym wynosiły: 34,1% (współczynnik aktywności zawodowej), 31,8% (wskaźnik zatrudnienia), 6,7% (stopa bezrobocia), natomiast dla mężczyzn:

25,6% (współczynnik aktywności (wskaźnik zatrudnienia), 7,6% (stopa bezrobocia).

46 zawodowej), 23,6%  Monitor Polski

Osoby niepełnosprawne mieszkające w miastach są bardziej aktywne zawodowo od osób zamieszkałych na obszarach wiejskich. Poziom aktywności zawodowej kobiet z orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności jest wyższy niż mężczyzn. Warto zwrócić uwagę na różnice występujące w przypadku osób niepełnosprawnych zamieszkałych na wsi w zależności od tego czy są związane z gospodarstwem rolnym.

Podobne różnice występowały w zależności od wieku osób z niepełnosprawnościami, co zostało przedstawione na wykresie 12.

Wykres 11. Aktywność ekonomiczna osób niepełnosprawnych w 2018 r. zamieszkałych na wsi według związku z gospodarstwem rolnym 20% 22,0 21,3 15% 12,5 10% 11,5 8,0 5% 0% związane z gospodarstwem rolnym* Współczynnik aktywności zawodowej Stopa bezrobocia niezwiązane z gospodarstwem rolnym Wskaźnik zatrudnienia * Stopa bezrobocia dla tej grupy nie może być zaprezentowana. Podanie wartości wskaźnika dla tej grupy jest niemożliwe ze względów statystycznych.

Źródło: opracowanie BON na podstawie danych BAEL GUS.

47  Monitor Polski

Podanie wartości wskaźnika dla tych grup wieku jest niemożliwe ze względów statystycznych.

Źródło: opracowanie BON na podstawie danych BAEL GUS.

W 2019 r. najbardziej aktywne zawodowo były osoby niepełnosprawne w przedziale wiekowym między 35. a 44. rokiem życia; współczynnik aktywności zawodowej tej grupy wyniósł 35,4%.

W najtrudniejszej sytuacji wydawały się być młode osoby niepełnosprawne (między 15. a 24. rokiem życia), u których wskaźnik zatrudnienia wynosił zaledwie 10,9%.

W 2018 r. najbardziej aktywne zawodowo były osoby niepełnosprawne w przedziale wiekowym między 25. a 34. rokiem życia. Współczynnik aktywności zawodowej tej grupy wyniósł 35,6%.

W najtrudniejszej sytuacji znajdują się młode osoby niepełnosprawne (między 16. a 24. rokiem życia), u których wskaźnik zatrudnienia wynosił zaledwie 15,1%.

Trzeba jednak wziąć pod uwagę, że w tej grupie wieku osoby poniżej 18. roku życia najczęściej kontynuują naukę szkolną.

W odniesieniu do zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami wyróżnia się otwarty i chroniony rynek pracy. W skład chronionego rynku pracy 48  Monitor Polski

W 2018 r. wzrosła liczba podmiotów wnioskujących o dofinansowanie do wynagrodzeń ze środków PFRON. Odnotowano wzrost liczby pracodawców na otwartym rynku pracy oraz spadek liczby pracodawców posiadających status zakładu pracy chronionej. W 2018 r. wypłaty dofinansowania do wynagrodzeń pracowników z niepełnosprawnościami40) wyniosły 3,3 mld zł, gdzie 1,7 mld zł przekazano zakładom innym niż zakłady pracy chronionej (tzw. rynek otwarty), 1,6 mld zł zakładom pracy chronionej.

Mapa 1. Liczba zakładów pracy chronionej w 2018 r.

Źródło: opracowanie BON.

49  Monitor Polski

Najwięcej zakładów pracy chronionej funkcjonowało w województwie wielkopolskim (138 zakładów pracy chronionej zatrudniających 11 773 osoby z niepełnosprawnościami) i województwie śląskim (106 zakładów pracy chronionej zatrudniających 11 690 osób z niepełnosprawnościami).

Najmniej zakładów pracy chronionej odnotowano w województwach: podlaskim (13 zakładów pracy chronionej zatrudniających 1 001 osób z niepełnosprawnościami), chronionej zachodniopomorskim zatrudniających 725 osób (14 zakładów pracy z niepełnosprawnościami) i województwie opolskim (14 zakładów pracy chronionej zatrudniających 1573 osoby z niepełnosprawnościami).

Tabela 3. Zatrudnienie w zakładach pracy chronionej w grudniu 2018 r. z podziałem na województwa Liczba zatrudnionych osób Województwo Liczba ZPCh dolnośląskie 77 13 929 kujawsko-pomorskie 70 5 719 lubelskie 18 1 395 lubuskie 49 5 222 łódzkie 70 8 166 małopolskie 51 9 080 mazowieckie 82 17 727 opolskie 14 1 573 podkarpackie 73 10 592 podlaskie 13 1 001 50 z niepełnosprawnościami  Monitor Polski

867 zakładach pracy chronionej było zatrudnionych 107 903 osoby niepełnosprawne.

Według sprawozdań od wojewodów na chronionym rynku pracy w 2018 r. funkcjonowało 116 zakładów aktywności zawodowej, które zatrudniały ogółem 6,7 tys. osób, w tym 5,1 tys. osób z niepełnosprawnościami.

Zatrudnienie osób z niepełnosprawnościami w stosunku do ogółu

Na podstawie sprawozdań INF-ZPCH-ZAZ, przesyłanych przez wojewodów. Dla porównania w 2019 r. w końcu czerwca 2019 r. funkcjonowały 124 zakłady aktywności zawodowej, w których zatrudnienie znalazło 5492 osób z niepełnosprawnościami.

51  Monitor Polski

Źródło: opracowanie BON na podstawie sprawozdania wojewodów INF – ZPCh ZAZ – w II półroczu 2018 r.

Pod koniec funkcjonowało aktywności 2018 na r. najwięcej terenach zawodowej zakładów województwa aktywności śląskiego zatrudniających zawodowej (14 zakładów 660 osób z niepełnosprawnościami) i województwa podkarpackiego (12 zakładów aktywności zawodowej zatrudniających 668 osób z niepełnosprawnościami). Najmniej zakładów tego typu odnotowano w województwach: lubuskim, opolskim i pomorskim (po 2 zakłady aktywności zawodowej zatrudniające: 42 osoby niepełnosprawne – woj. lubuskie, 112 osób z niepełnosprawnościami – woj. opolskie, 115 osób z niepełnosprawnościami – woj. pomorskie).

Dla porównania na koniec grudnia 2019 r. w kraju funkcjonowały 124 zakłady aktywności zawodowej, 52 z czego najwięcej również  Monitor Polski

Tabela 4. Zatrudnienie w zakładach aktywności zawodowej w grudniu 2018 r. z podziałem na województwa Liczba zatrudnionych osób Województwo Liczba ZAZ dolnośląskie 6 299 kujawsko-pomorskie 9 388 lubelskie 8 296 lubuskie 2 42 łódzkie 7 217 małopolskie 10 377 mazowieckie 8 245 opolskie 2 112 podkarpackie 12 668 podlaskie 5 152 pomorskie 2 115 śląskie 14 660 świętokrzyskie 4 200 warmińsko-mazurskie 9 295

53  Monitor Polski

Wpływ na poziom aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych ma również stopień ich wykształcenia omówiony w obszarze Edukacja. Wpływ ma także rodzaj niepełnosprawności.

Jedną z form wspierających proces rehabilitacji społeczno-zawodowej osób z niepełnosprawnościami są warsztaty terapii zajęciowej (WTZ)43).

Głównym celem warsztatów terapii zajęciowej, społeczną, jest aktywizacja zawodowa poza w zakresie rehabilitacją pozyskania lub przywracania umiejętności niezbędnych do podjęcia zatrudnienia przez osoby z niepełnosprawnościami. warsztatów, do W których 2018 r. funkcjonowało 718 27 450 osób uczęszczało z niepełnosprawnościami.

Tabela 5. Liczba warsztatów terapii zajęciowej oraz ich uczestników w latach 2016–2018 Rok

54  Monitor Polski

Dla porównania w 2017 r. działało 715 warsztatów z liczbą 27 097 uczestników (w stosunku do 2016 r. liczba działających WTZ wzrosła o 7 warsztatów, a liczba samych uczestników wzrosła o 596 osób).

Mapa 3. Liczba warsztatów terapii zajęciowej w 2018 r.

Źródło: opracowanie BON.

Najwięcej warsztatów odnotowano w województwach: wielkopolskim (87 warsztatów, do których uczęszczało 3057 osób z niepełnosprawnościami) i mazowieckim (83 warsztaty, do z niepełnosprawnościami).

55 których uczęszczało 2805 osób  Monitor Polski

56  Monitor Polski

Sytuacja materialna osób z niepełnosprawnościami jest trudna. W celu poprawy ich sytuacji podjęto działania ukierunkowane na wzrost świadczeń wspierających osoby znajdujące się w najtrudniejszej sytuacji.

Ustawa z dnia 9 maja 2018 r. o zmianie ustawy o rencie socjalnej (Dz. U. poz. 933) podniosła świadczenie do kwoty 1100,00 zł brutto 44). Wzrosło również wsparcie w postaci zasiłku pielęgnacyjnego do kwoty 215,84 zł.

Natomiast specjalny zasiłek opiekuńczy oraz zasiłek dla opiekuna wzrósł od listopada 2018 r. do 620 zł. Nastąpił również wzrost wysokości świadczenia pielęgnacyjnego dla opiekunów dzieci z niepełnosprawnościami do kwoty 1830 zł.

Od 2019 r. uruchomiono ponadto Fundusz Solidarnościowy, który będzie finansowany z tzw. daniny solidarnościowej, o której mowa w rozdziale 6a ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1426, z późn. zm.), w wysokości 4% podstawy jej obliczenia, składki na Fundusz Solidarnościowy, która trafia na wsparcie osób z niepełnosprawnościami.

W 2020 r. składka na FS, wyodrębniona ze składki na Fundusz Pracy, wynosiła 0,45% podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i

57  Monitor Polski

Niepełnosprawność wpływa z niepełnosprawnościami z niepełnosprawnością na dobrobyt i ich rodzin. w gospodarstwie i warunki życia Obecność domowym wyraźnie osób osoby koreluje z gorszą sytuacją finansową tych gospodarstw, o czym świadczą badania realizowane przez Główny Urząd Statystyczny. Przeciętny miesięczny dochód rozporządzalny na osobę w 2018 r. w gospodarstwach domowych z osobą niepełnosprawną wyniósł 1 431 zł i był niższy o 15,5% niż przeciętnie w kraju (w 2017 r. o 14,4%).

Wykres 13. Dochód rozporządzalny w Polsce w 2018 r. według gospodarstw domowych z osobami i bez osób z orzeczeniem o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności 2000 zł 1 693 1600 zł 1 751 1 431 1200 zł 800 zł 400 zł 0 zł Ogółem Gospodarstwa domowe z Gospodarstwa domowe osobami bez osób niepełnosprawnymi niepełnosprawnych

Poziom jedną osobą niepełnosprawną jak i bez osób z niepełnosprawnościami od 2017 r. wzrósł o 1,1 pkt proc. Natomiast dynamika tego wzrostu w przypadku gospodarstw domowych z co najmniej jedną osobą niepełnosprawną była niższa niż w gospodarstwach bez osób z niepełnosprawnościami – odpowiednio 29,7% i 16,4%.

59  Monitor Polski

Źródło: opracowanie BON na podstawie danych GUS.

Warto wskazać, że w 2019 r. wartości wskaźnika wynosiły: 3,7% dla gospodarstw domowych bez osób niepełnosprawnych, 5,5% dla gospodarstw domowych z przynajmniej 1 dzieckiem do lat 16 posiadających orzeczenie o niepełnosprawności, 5,0% dla gospodarstw domowych z niepełnosprawną głową gospodarstwa domowego, 6,5% w gospodarstwach domowych z co najmniej 1 osobą z niepełnosprawnością.

W ramach systemu opieki zdrowotnej podmioty lecznicze zajmują się leczeniem i rehabilitacją zdrowotną, a system pomocy społecznej oferuje usługi opiekuńcze jako pomoc w zaspokajaniu codziennych potrzeb życiowych, opiekę higieniczną, zaleconą przez lekarza pielęgnację oraz, w miarę możliwości, zapewnia kontakty społeczne (jednakże np. osoby głuche mają utrudnione kontakty społeczne ze względu na barierę komunikacyjną). Zapewnia też wsparcie finansowe i rzeczowe, pomoc środowiskową i instytucjonalną, zgodnie z ustawą z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2020 r. poz. 1876, z późn. zm.).

60  Monitor Polski

Dotychczasowe doświadczenia wskazują na potrzebę koordynacji. Należy zauważyć, że często obowiązek wsparcia osoby z niepełnosprawnością spoczywa na członkach najbliższej rodziny, co utrudnia lub uniemożliwia im aktywność społeczną, jak i podejmowanie oraz utrzymanie zatrudnienia. Dostępność usług opiekuńczych jest nieadekwatna do potrzeb, a liczba placówek aktywności dziennej, dla osób niemogących podjąć pracy czy rehabilitacji zawodowej, jest zbyt mała.

W związku z prognozowanymi zmianami demograficznymi (starzeniem się społeczeństwa), nieodzownym procesem jest rozwój usług opiekuńczych świadczonych dotychczas na rzecz osób z niepełnosprawnościami. świadczonych usług posiada określone Większość standardy, ale zmieniająca się sytuacja demograficzna wymaga zwiększenia palety usług i wprowadzenia nowych standardów, w tym standardów dotyczących szkolenia pracowników, standardów dotyczących usług asystencji osobistej, opiekuńczych. W celu podwyższenia świadczonego poziomu nowych usług, konieczne jest stworzenie standardów ich świadczenia, a także standardów kształcenia osób odpowiedzialnych za realizację tych usług. W chwili obecnej, zakres i poziom usług świadczonych na rzecz osób z niepełnosprawnościami jest niewystarczający, stąd konieczność dostosowania zakresu oferty wsparcia do zindywidualizowanych potrzeb osoby potrzebującej wsparcia w codziennym funkcjonowaniu.

61  Monitor Polski

Od tego bowiem zależy, czy osoba z niepełnosprawnością będzie mogła cieszyć się możliwie najlepszym stanem zdrowia.

Zgodnie z wynikami Europejskiego Badania Warunków Życia Ludności (EU-SILC) z 2016 r.48) 35% ludności w wieku 16 lat i więcej deklarowało długotrwałe problemy zdrowotne, a 22% osób występowanie ograniczeń codziennej aktywności. aktywność jest 6,7% bardzo osób deklarowało, że ich poważnie ograniczona, a 15,6% codzienna że jest ograniczona niezbyt poważnie.

Wykres 15. Występowanie w 2016 r. według grup wieku 0% 20% długotrwałych 40% problemów 60% zdrowotnych 80% 100% występują nie występują 16-29 30-44 45-59 60-74 75 lat i więcej Źródło: opracowanie BON na podstawie danych GUS – Dochody i warunki życia ludności w Polsce.

62  Monitor Polski

Ograniczeń codziennej aktywności nie odczuwa prawie 95% osób w wieku 16–29 lat, podczas gdy w przypadku osób w wieku 75 lat i więcej odsetek ten wyniósł 37%.

Biorąc pod uwagę liczną grupę osób deklarujących długotrwałe problemy zdrowotne oraz ograniczenia codziennej aktywności, konieczne wydaje się zapewnienie odpowiedniego dostępu do usług zdrowotnych zarówno profilaktyki przeciwdziałania w celu niepełnosprawności, jak i ograniczenia jej pogłębiania.

Wykres 16. Występowanie ograniczeń codziennej aktywności w 2016 r. według grup wieku 0% 20% 40% 60% 80% 100% bardzo poważnie ograniczona ograniczona ale niezbyt poważnie bez ograniczeń 16-29 30-44 45-59 60-74 75 lat i więcej Źródło: opracowanie BON na podstawie danych GUS – Dochody i warunki życia ludności w Polsce.

W świetle badania EU-SILC 2016 r. z opieki zdrowotnej, rozumianej jako wszystkie usługi, których celem jest poprawa, utrzymanie i zapobieganie 63  Monitor Polski

Istotnych informacji na temat stanu zdrowia ludności Polski dostarcza Europejskie Ankietowe Badanie Zdrowia (EHIS) przeprowadzane przez GUS51). Według ostatnich danych z tego badania w 2014 r. co czwarte dziecko miało długotrwałe dolegliwości zdrowotne lub choroby przewlekłe.

Częściej dotykały one chłopców niż dziewczynek (odpowiednio 29% i 23%). Częstość występowania dolegliwości czy chorób przewlekłych wzrastała wraz z wiekiem, szczególnie gwałtownie po ukończeniu 50. roku życia. Ponad 80% osób pięćdziesięcioletnich i starszych potwierdzało występowanie co najmniej 1 choroby przewlekłej lub dolegliwości, podczas gdy w grupie młodszej (40–49 lat) co druga.

W zależności od przyjętego kryterium niepełnosprawności biologicznej (poziomu ograniczeń) populacja osób z niepełnosprawnościami w Polsce mogła liczyć od 4,952) do 7,7 mln osób (w 2014 r.). Liczba ta obejmuje

W Polsce badanie przeprowadzono w latach 1996, 2004, 2009 i 2014 przez GUS. EHIS jest reprezentatywnym badaniem ankietowym.

64  Monitor Polski

Dorosłe osoby z niepełnosprawnościami gorzej oceniały swoje zdrowie niż osoby sprawne, zdrowotne częściej występowały u nich choroby przewlekłe.

Co czy długotrwałe druga problemy dorosła osoba z niepełnosprawnością miała problemy w wykonaniu prostych codziennych czynności związanych z samoobsługą (jedzenie, wstanie z łóżka, ubranie się, umycie się, korzystanie z toalety itp.), a prawie 3/4 osób z niepełnosprawnościami miało także problemy z prowadzeniem własnego gospodarstwa domowego. Znaczna część tej populacji musiała korzystać z pomocy innych osób.

Niepełnosprawność korzystania z porad lub choroby lekarskich. przewlekłe W ciągu determinują roku 9 na potrzebę 10 osób z niepełnosprawnościami przynajmniej raz odwiedziło lekarza rodzinnego, a w przypadku osób sprawnych 7 na 10 osób. Prawie co czwarty mieszkaniec Polski potrzebujący opieki zdrowotnej doświadczył opóźnień w dostępie do niej z powodu zbyt długiego okresu oczekiwania na wizytę53).

Wobec powyższych danych warto przyjrzeć się strukturze osób, które rezygnują z wizyt u lekarzy. Najczęściej rezygnują osoby, które swój stan zdrowia oceniają jako bardzo zły i zły. Ponadto zdecydowanie częściej rezygnują z wizyt u lekarza osoby deklarujące posiadanie długotrwałych problemów zdrowotnych (20,3% tej grupy osób) niż osoby, które tych problemów nie posiadają (7,6% tej grupy rezygnuje z wizyt u lekarza).

Podobnie

65  Monitor Polski

Wyniki omówionych niedostateczną badań dostępność (EU-SILC usług oraz EHIS) zdrowotnych, wskazują na z uwagi na która zachodzące w Polsce procesy demograficzne (starzenie się społeczeństwa) stanowić będzie coraz większe wyzwanie. Dane statystyczne potwierdzają znaczenie profilaktyki w zakresie przeciwdziałania niepełnosprawności u dzieci i dorosłych oraz konieczności skoordynowanego systemu wsparcia osób z niepełnosprawnościami, którzy są często uzależnieni od pomocy innych osób.

BUDOWANIE ŚWIADOMOŚCI Wyniki badania Spójność Społeczna z 2015 r.54) wskazują, , że około 23% mieszkańców Polski w wieku 16 lat i więcej wyraziło opinię, że wykluczenie społeczne istnieje a niepełnosprawność stanowi jeden z jego powodów.

Biorąc pod styczności z przejawami uwagę deklaracje dyskryminacji, dotyczące bezpośredniej zaobserwowano, że 11% badanych osób było świadkami zdarzenia, gdy dyskryminowane były osoby z niepełnosprawnościami.

Około 4 na 10 mieszkańców Polski w wieku 16 lat i więcej wyraziło opinię, że niepełnosprawność była w Polsce powodem gorszego traktowania, natomiast 11% osób przyznało, że zetknęło się bezpośrednio lub było świadkami

66  Monitor Polski

Świadkami z niepełnosprawnościami była co dyskryminacji ósma kobieta wobec oraz co osób dziesiąty mężczyzna.

Wykres 17. Postrzeganie dyskryminacji ze względu na wybrane przyczyny w 2015 r.

39,6 11,4 0% 10% 20% 30% 40% 50% osoby twierdzące, że przynależność do danej grupy jest powodem gorszego traktowania (dyskryminacji) osoby, które bezpośrednio zetknęły się lub były świadkami dyskryminacji z powodu przynależności do danej grupy Źródło: opracowanie BON na podstawie danych GUS – Jakość życia w Polsce […].

Nieco bardziej aktualnych informacji na temat zjawiska dyskryminacji osób z niepełnosprawnościami dostarczają wyniki Badania Spójności Społecznej z 2018 r. opublikowane przez Główny Urząd Statystyczny w raporcie pod tytułem: „Jakość życia i kapitał społeczny w Polsce. Wyniki Badania spójności społecznej 2018.”

Zgodnie z raportem niepełnosprawność, według subiektywnych ocen mieszkańców Polski w wieku co najmniej 16 lat, znalazła się na czwartym miejscu wśród najczęstszych powodów gorszego traktowania – dyskryminacji w Polsce (35% osób uznało niepełnosprawność za powód dyskryminacji). Według 67  Monitor Polski

Niestety wśród społeczeństwa pokutuje brak świadomości szczególnych potrzeb wynikających z niepełnosprawności, a odmienność w zakresie funkcjonowania występujące zbyt w każdej rzadko uważana populacji.

Taki jest za zjawisko stan rzeczy naturalne, dotyczy także nauczycieli, podmiotów realizujących zadania publiczne na rzecz osób z niepełnosprawnościami oraz opiekunów i pracodawców tych osób. Jest to jedną z przyczyn trudności w rozwijaniu pełnego potencjału osób z niepełnosprawnościami, nieporozumień, braku płynności w realizacji zadań publicznych i załatwiania spraw klientów z niepełnosprawnościami.

Skutkuje to niewykorzystaniem przez osoby z niepełnosprawnościami pełni szans na udział w życiu społecznym i rozwój zawodowy. Osoby te, przewidując uciążliwość w kontaktach z urzędem lub pracodawcą, często nie korzystają ze swoich praw lub rezygnują z załatwiania spraw. Jest to ze szkodą zarówno dla tych osób, jak i dla jakości usług finansowanych ze środków publicznych.

Ważną rolę ma tu system oświaty, który przygotowuje młodych ludzi z niepełnosprawnościami do samodzielności

68  Monitor Polski

Budowanie świadomości społecznej problematyki dotyczącej osób z niepełnosprawnościami zapobiega nierównemu traktowaniu tych osób, a tym samym zwiększa ich szanse na niezależne życie w społeczeństwie.

Najczęstszą przyczyną dyskryminacji osób z niepełnosprawnościami są stereotypy i uprzedzenia, a także brak odpowiedniej wiedzy.

W tym kontekście ważnym elementem działań przeciw dyskryminacji są działania o charakterze świadomościowym.

Świadome działanie podnoszące wiedzę ma bezpośredni wpływ na postawy społeczne.

W odniesieniu do problemu dyskryminacji wobec osób z niepełnosprawnościami ważne jest również określenie, czy problem ten jest w podobny sposób postrzegany przez osoby bez niepełnosprawności oraz osoby z niepełnosprawnościami. Okazuje się, że różnica pomiędzy obiema grupami była stosunkowo niewielka, gdyż opinię, że niepełnosprawność jest powodem gorszego traktowania, wyraziło 43% osób z niepełnosprawnościami, podczas gdy wśród osób sprawnych odsetek ten wyniósł 39%.

Same osoby z niepełnosprawnościami dostrzegają również sporo barier w swoim otoczeniu. Z Europejskiej ankiety na temat zdrowia i integracji społecznej (EHSIS)56) wynika, że osoby z niepełnosprawnościami widzą zarówno bariery w zakresie szeroko rozumianej dostępności, wyrażonej

Należy jednocześnie zauważyć, że ankieta była przeprowadzana jedynie w języku polskim, a zatem brak tłumaczenia na polski język migowy i możliwości udzielenia odpowiedzi w tym języku mógł skutkować niewystarczającym odnotowaniem kwestii związanych z barierami komunikacyjnymi napotykanymi przez użytkowników języka migowego. Analogiczne zastrzeżenie dotyczy osób głuchoniewidomych.

69  Monitor Polski

Ponadto bardzo dużo osób ma problemy z zaspokajaniem podstawowych potrzeb życiowych (bariery związane z płaceniem za podstawowe produkty).

Liczne grono osób z niepełnosprawnościami w Polsce wskazuje barierę dotyczącą odpoczynku i rekreacji.

Może mieć to związek zarówno z brakiem możliwości zaspokojenia takiej potrzeby, ze względów zdrowotnych czy finansowych, jak i barier w zakresie dostępności w tym aspekcie.

Wykres 18.

Bariery dostępności wskazywane przez z niepełnosprawnościami w 2012 r. w wybranych dziedzinach Mobilność osoby 2960 Czas wolny 2840 Zatrudnienie 2524 Dostęp do budynków 2236 Płacenie za podstawowe produkty 2161 Transport 2080 Edukacja i szkolenia 1655 Odczuwanie dyskryminacji 1007 Korzystanie z Internetu 153 0 500 1 000 1 500 2 000 2 500 3 000 3 500 Źródło: opracowanie BON na podstawie danych Eurostat – EHIS.

KOORDYNACJA W Polsce obecnie funkcjonuje równolegle sześć systemów orzeczniczych.

Instytucjami je realizującymi w kraju są:

Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, Ministerstwo Obrony Narodowej, zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych (system oświaty)oraz powiatowe i wojewódzkie zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności. Nadzór pedagogiczny nad pracą poradni psychologiczno-pedagogicznych 70 sprawują kuratorzy oświaty,  Monitor Polski

Schemat 2. Instytucje w ramach systemów orzeczniczych w Polsce Zakład Ubezpieczeń Społecznych Wojewódzkie i powiatowe zespoły ds. orzekania o niepełnosprawności Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Zespoły orzekające w poradniach psychologiczno-pedagogicznych Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji Ministerstwo Obrony Narodowej Źródło: opracowanie BON.

Pierwsze cztery wymienione instytucje ustalają uprawnienia do świadczeń rentowych, a ostatnia do celów pozarentowych. Ukształtowany przez lata system jest skomplikowany, przede wszystkim dla osób, które z przyczyn zdrowotnych mają z nim styczność. Osoba ubiegająca się o orzeczenie musi poddawać się weryfikacji przed komisjami różnych instytucji, ponieważ każda orzeka dla innych celów. Jest to sytuacja uciążliwa dla tych osób. Skutkiem takiego kształtu systemu orzeczniczego w Polsce jest brak centralnego rejestru wydanych orzeczeń. Brak jest zintegrowania, 71  Monitor Polski

Sytuacja taka stanowi barierę ogólnokrajowych spójnych rozwiązań z niepełnosprawnościami. w projektowaniu i wdrażaniu legislacyjnych rzecz Problematyczna jest na koordynacja osób polityki społecznej skierowanej do tych osób na poziomie centralnym.

Upodmiotowienie osób z niepełnosprawnościami to zasada naczelna. Jedną z podstawowych zasad zapisanych w Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych, przyjętej w 2006 r. i ratyfikowanej przez Polskę w 2012 r., jest podmiotowość osób z niepełnosprawnościami. Przez ratyfikację umowy międzynarodowej jaką jest Konwencja, Państwa-Strony zobowiązały się do wdrażania jej zapisów do swoich systemów prawnych.

Obowiązek wdrażania tych przepisów oznacza jednocześnie konieczność podjęcia wszelkich odpowiednich środków, w tym ustawodawczych, w celu zmiany lub uchylenia obowiązujących przepisów, które są niezgodne z zapisami Konwencji, zgodnie z zasadą hierarchiczności źródeł prawa.

Konwencja wskazuje m.in. na konieczność stworzenia systemu opartego na orzekaniu o potrzebie wsparcia i jego intensywności. Zmiana i dążenie do jednego systemu orzeczniczego o niepełnosprawności w Polsce będzie wyzwaniem na kolejne lata.

Rozwiązania w zakresie obecnie funkcjonujących systemów rehabilitacji społecznej, zawodowej i leczniczej powodują problemy związane z równoległym i kompleksowym stosowaniem instrumentów w ich ramach.

Istnieje potrzeba Zakłada on wprowadzenia skoordynowane modelu działania kompleksowej zespołu lekarzy rehabilitacji. specjalistów, pedagogów i psychologów w zakresie rehabilitacji leczniczej, społecznej, edukacyjnej i zawodowej, mające na celu przywrócenie jak największej sprawności i możliwości samodzielnego funkcjonowania.

Polityka publiczna skierowana do osób z niepełnosprawnościami wymaga horyzontalnego planowania. Wielosektorowość i wielotorowość działań dla osiągnięcia maksymalnego efektu i zasięgu wymaga koordynacji. Obecnie polityki publiczne zarówno na szczeblu rządowym i samorządowym są 72  Monitor Polski

SYTUACJA KOBIET Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIAMI Zgodnie z Konwencją o prawach osób niepełnosprawnych Strategia zwraca szczególną uwagę na sytuację kobiet z niepełnosprawnościami. Kobiety z niepełnosprawnościami napotykają na specyficzne, dodatkowe bariery w pełnym włączeniu w życie publiczne, społeczne, a także zawodowe.

Wskazane aspekty są uwzględnione we wszystkich działaniach Strategii.

Ponadto, tak jak wskazano wcześniej, w ramach Strategii realizowane będą także działania na rzecz kobiet z niepełnosprawnościami.

Sytuacja kobiet z niepełnosprawnościami w art. 6 Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych została wskazana jako szczególnie trudna: „niepełnosprawne kobiety i dziewczęta są narażone na wieloaspektową dyskryminację”.

Pozycja kobiet z niepełnosprawnościami jest przedmiotem Rezolucji Parlamentu Europejskiego z dnia 29 listopada 2018 r. w sprawie sytuacji kobiet z niepełnosprawnościami (2018/2685(RSP)), w której mowa m.in., że 34% kobiet dotkniętych problemami zdrowotnymi lub niepełnosprawnością doświadczyło w swoim życiu przemocy fizycznej lub seksualnej ze strony partnera, a poziom wynagrodzenia za pracę kobiet z niepełnosprawnościami jest niższy niż mężczyzn z niepełnosprawnościami. W Rezolucji zaznaczono również, że około dwie trzecie opiekunów osób z niepełnosprawnościami w Europie to kobiety.

Istotne jest również podkreślenie innych problemów, choćby dostępu do usług zdrowotnych w Rezolucji wymagają i profilaktyki. również Zakresy w polskiej 73 problemowe wskazane rzeczywistości szczególnej  Monitor Polski

W przytaczanej Rezolucji wskazano, że wskaźniki zachorowalności na raka piersi u kobiet z niepełnosprawnościami są znacznie wyższe niż w przypadku ogólnej populacji kobiet, ze względu na brak dostosowanego sprzętu do badań przesiewowych i diagnostyki57). Zauważyć należy, że według raportu NIK z 2019 r. „pacjenci coraz więcej dopłacają do wyrobów medycznych wydawanych na zlecenie”, szczególnie dotyczy to pacjentów korzystających ze środków chłonnych użytkowanych codziennie

Należy podkreślić, że sytuacja kobiet z niepełnosprawnościami na rynku pracy jest radykalnie trudniejsza niż kobiet bez niepełnosprawności.

Zgodnie z danymi z Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) w 2018 r.59) współczynnik aktywności zawodowej kobiet w wieku produkcyjnym bez niepełnosprawności prawnej wynosił 72,3% podczas gdy kobiet w tym wieku z prawnie potwierdzoną niepełnosprawnością jedynie 31,9%. w przypadku Podobnie kobiet niepełnosprawności jest w wieku prawnej ze wskaźnikiem produkcyjnym wynosił 69,8%, zatrudnienia, bez podczas który potwierdzonej gdy u kobiet z niepełnosprawnością potwierdzoną prawnie wynosił tylko 31,2%. Stopa

74  Monitor Polski

Pozytywną tendencją jest wyraźna zmiana sytuacji kobiet z niepełnosprawnościami na rynku pracy, jaka dokonała się w ciągu ostatnich kilku lat – w kierunku wzrostu aktywności zawodowej kobiet z niepełnosprawnościami i to zarówno z uwzględnieniem współczynnika aktywności zawodowej, jak i wskaźnika zatrudnienia.

Według WHO niepełnosprawność występuje częściej wśród kobiet, które są na nią szczególnie narażone ze względu na dłuższe średnie trwanie życia. Istotne z perspektywy starzejącego się społeczeństwa polskiego jest to, że coraz powszechniej kobiety z niepełnosprawnościami w wieku senioralnym są jedynymi opiekunami swoich członków rodzin z niepełnosprawnością, w tym dorosłych dzieci (i to zarówno ze znaczną niepełnosprawnością fizyczną, jak i niepełnosprawnością intelektualną), co sprzyja ich ubóstwu i marginalizacji. Wynika to m.in. z procesów społecznych (zanikają więzi rodzinne), emigracji, wyludniania się terenów wiejskich, specyfiki dużych miast (samotność w wielkich osiedlach). Brakuje systemowych możliwości całodobowego wsparcia w społeczności lokalnej.

W Społecznym o prawach raporcie osób alternatywnym z realizacji Konwencji ONZ z niepełnosprawnościami w Polsce sytuacja kobiet oddzielnie (nie z niepełnosprawnościami opisana została wszystkie artykuły Konwencji rozpatrywano w raporcie osobno). Czytamy tam m.in., że: „W obszarze reprodukcyjnych opieki kobiety zdrowotnej, również edukacji podlegają seksualnej i praw dyskryminacji.

Brakuje sprofilowanej i dopasowanej do potrzeb kobiet informacji medycznej dostępnej m.in. dla kobiet niewidomych czy z niepełnosprawnością intelektualną. Od lat utrzymuje się niski poziom wiedzy o potrzebach 75  Monitor Polski

Kwestie ograniczonego dostępu do usług medycznych, w tym profilaktyki, doświadczają osoby z różnymi niepełnosprawnościami, ale szczególnie kobiety (w tym kobiety ze znaczną niepełnosprawnością fizyczną, niskorosłe, z niepełnosprawnością intelektualną, wzrokową, słuchową).

Szczególność polega na konieczności korzystania np. z badań ginekologicznych, co przy braku dostosowanych gabinetów (podnośniki, dodatkowa pomoc fizyczna) lub ich braku w ogóle (obszary wiejskie), okazuje się rzeczą niemożliwą. Lekarze również nie znają specyficznych potrzeb kobiet z niepełnosprawnościami (np. z góry uznają, że nie prowadzą