Uchwała nr 27 Rady Ministrów z dnia 16 lutego 2021 r. w sprawie przyjęcia dokumentu Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021-2030

MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 25 lutego 2021 r. Poz. 218 UCHWAŁA NR 27 RADY MINISTRÓW z dnia 16 lutego 2021 r. w sprawie przyjęcia dokumentu Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021–2030 Rada Ministrów uchwala, co następuje: § 1. Przyjmuje się dokument pod nazwą Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021–2030, zwany dalej „Strategią”, stanowiący załącznik do niniejszej uchwały. § 2. Strategia ustanawia całościowe ramy polityki krajowej na rzecz osób z niepełnosprawnościami. § 3. Strategia zawiera kierunki rozwoju polityki społecznej wobec osób z niepełnosprawnościami, a także stanowi element Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, koordynowanej przez ministra właściwego do spraw rozwoju regionalnego. § 4. Strategia uwzględnia postanowienia Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych, sporządzonej w Nowym Jorku dnia 13 grudnia 2006 r. (Dz. U. z 2012 r. poz. 1169 oraz z 2018 r. poz. 1217). § 5. Monitorowanie realizacji Strategii powierza się Pełnomocnikowi Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych. § 6. Uchwała wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki  Monitor Polski –2– Poz. 218 Załącznik do uchwały nr 27 Rady Ministrów z dnia 16 lutego 2021 r. (poz. 218) Załącznik do uchwały nr 27 Rady Ministrów z dnia 16 lutego 2021 r. (poz. …) STRATEGIA NA RZECZ OSÓB z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIAMI 2021–2030  Monitor Polski –3– Poz. 218 Spis treści WPROWADZENIE................................................................................... 7 WYKAZ SKRÓTÓW ............................................................................... 16 DIAGNOZA SYTUACJI OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIAMI .................................. 20 NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ W POLSCE – SKALA ZJAWISKA ................................... 20 NIEZALEŻNE ŻYCIE............................................................................ 24 DOSTĘPNOŚĆ .................................................................................. 30 EDUKACJA ..................................................................................... 38 PRACA .......................................................................................... 43 WARUNKI ŻYCIA I OCHRONA SOCJALNA .................................................... 57 ZDROWIE ...................................................................................... 62 BUDOWANIE ŚWIADOMOŚCI ................................................................. 66 KOORDYNACJA ................................................................................ 70 SYTUACJA KOBIET Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIAMI .......................................... 73 SYTUACJA DZIECI Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIAMI ........................................... 80 WNIOSKI....................................................................................... 90 WIZJA, CEL I OBSZARY WSPARCIA ............................................................ 93 PRIORYTET I. NIEZALEŻNE ŻYCIE ......................................................... 95 I. 1. Zapewnienie możliwości samostanowienia i wypowiadania się we własnym imieniu ................................................................... 97 I. 2. Zapewnienie osobom z niepełnosprawnościami możliwości pełnego udziału w życiu społecznym, publicznym i politycznym ..... 100 I. 3. Przeprowadzenie procesu deinstytucjonalizacji oraz wprowadzenie systemowych rozwiązań w zakresie usług społecznych wspierających niezależne życie .................................................. 105 I. 4. Mechanizmy monitorowania zapewniania możliwości realizacji praw osób z niepełnosprawnościami ........................................... 121  Monitor Polski –4– Poz. 218 PRIORYTET II. DOSTĘPNOŚĆ ............................................................ 128 II. 1. Dostępna przestrzeń publiczna ..................................... 130 II. 2. Mobilność ................................................................... 141 II. 3. Dostęp do usług, informacji oraz wiedzy i komunikacji ..... 147 II. 4. Uczestnictwo w życiu kulturalnym oraz aktywność sportowa . 161 PRIORYTET III. EDUKACJA ............................................................... 170 III. 1. Wczesna pomoc .......................................................... 173 III. 2. Edukacja włączająca .................................................... 175 III. 3. Przygotowanie do wejścia na rynek pracy....................... 187 III. 4. Rozwój oraz zapewnienie uczniom i studentom z niepełno- sprawnościami form komunikacji zgodnych z ich potrzebami ......... 191 PRIORYTET IV. PRACA .................................................................... 197 IV. 1. Modyfikacja i uzupełnienie systemu wsparcia zatrudnienia oraz aktywizacji zawodowej osób z niepełnosprawnościami ........... 200 IV. 2. Aktywizacja zawodowa osób z niepełnosprawnościami ..... 204 IV. 3. Środowisko pracy przyjazne pracownikom z niepełno- sprawnościami......................................................................... 209 IV. 4. Tworzenie otoczenia sprzyjającego skutecznej aktywizacji zawodowej .............................................................................. 212 PRIORYTET V. WARUNKI ŻYCIA I OCHRONA SOCJALNA ............................... 217 V. 1. System wsparcia finansowego osób z niepełnosprawnościami . ................................................................................ 218 V. 2. Mieszkalnictwo............................................................ 221 PRIORYTET VI. ZDROWIE ................................................................ 225 VI. 1. Zapobieganie powstawaniu i pogłębianiu się niepełno- sprawności .............................................................................. 227 VI. 2. Dostęp do usług zdrowotnych oraz zwiększenie efektywności procesu leczenia ...................................................................... 231  Monitor Polski VI. 3. –5– Poz. 218 Profilaktyka i leczenie w obszarze zdrowia psychicznego oraz środowiskowy system wsparcia osób z problemami zdrowia psychicznego........................................................................... 237 PRIORYTET VII. BUDOWANIE ŚWIADOMOŚCI .......................................... 244 VII. 1. Zwiększanie jakości informacji o niepełnosprawności w dyskursie publicznym ............................................................ 246 VII. 2. Edukacja pracowników instytucji publicznych .................. 251 VII. 3. Wdrożenie zmian prawnych na rzecz budowania świadomości . ................................................................................ 257 PRIORYTET VIII. KOORDYNACJA ........................................................ 259 VIII. 1. Spójny z Konwencją o prawach osób niepełnosprawnych system koordynacji realizacji praw osób z niepełnosprawnościami ... 260 VIII. 2. Powiązanie działań w obszarze niepełnosprawności z innymi działaniami polityki społecznej ................................................... 273 VIII. 3. System zbierania danych i współpraca międzynarodowa .. 277 ŹRÓDŁA FINANSOWANIA ................................................................... 282 SYSTEM WDRAŻANIA I MONITOROWANIA................................................. 285 WSKAŹNIKI MONITORUJĄCE REALIZACJĘ STRATEGII.................................... 288 Priorytet I. Niezależne życie ...................................................... 288 Priorytet II. Dostępność ............................................................ 296 Priorytet III. Edukacja .............................................................. 310 Priorytet IV. Praca ................................................................... 314 Priorytet V. Warunki życia i ochrona socjalna .............................. 318 Priorytet VI. Zdrowie ................................................................ 319 Priorytet VII. Budowanie świadomości ........................................ 324 Priorytet VIII. Koordynacja ....................................................... 327  Monitor Polski –6– Poz. 218 SPIS WYKRESÓW .............................................................................. 329 SPIS TABEL ..................................................................................... 331 SPIS SCHEMATÓW ............................................................................. 332 SPIS MAP ....................................................................................... 333  Monitor Polski –7– Poz. 218 Wprowadzenie WPROWADZENIE Od lat 90. ubiegłego stulecia zostało podjętych w naszym kraju wiele działań legislacyjnych i pozalegislacyjnych służących poprawie sytuacji osób z niepełnosprawnościami oraz stworzeniu spójnego systemu ich wsparcia, który zapewniłby im możliwość pełnego udziału w życiu społecznym. Jednak działania prowadzone w tym zakresie dotknięte zostały również jedną z pułapek rozwojowych polegających na niskiej efektywności instytucji państwa i braku skutecznej koordynacji polityk publicznych. Obecny rząd, dla którego wsparcie osób z niepełnosprawnościami oraz osób udzielających im bezpośredniego wsparcia to jeden z priorytetów, podjął intensywne działania na rzecz zmiany dotychczasowej polityki w tym zakresie. Wychodząc naprzeciw postulatom środowiska osób z niepełnosprawnościami, wdrożono szereg rozwiązań mających na celu poprawę warunków ich życia oraz uczestnictwa w życiu społecznym. Choć wprowadzane zmiany wpływają pozytywnie na jakość życia osób z niepełnosprawnościami, istnieje potrzeba ustanowienia całościowych ram polityki krajowej na rzecz tej grupy. Polityka państwa na rzecz osób z niepełnosprawnościami wymaga kompleksowego, ponadsektorowego podejścia, przełamującego dotychczasowe schematy. Taką właśnie rolę ma pełnić pierwsza z Niepełnosprawnościami, polska Strategia przewidziana na rzecz Osób na rzecz w Strategii Odpowiedzialnego Rozwoju (SOR) do roku 2021 (z perspektywą do 2030 r.), przyjętej uchwałą nr 8 Rady Ministrów 14 lutego 2017 r., w której zaprezentowany został model zrównoważonego społecznie rozwoju, uwzględniający potencjał wszystkich grup społecznych oraz dostępność w znaczeniu horyzontalnym. Dostępność i mobilność są podstawą funkcjonowania osób z niepełnosprawnościami. Ustawa z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami (Dz. U. z 2020 r. poz. 1062), jak również ustawa z dnia 4 kwietnia 2019 r. o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji 7  Monitor Polski –8– Poz. 218 Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami mobilnych podmiotów publicznych (Dz. U. poz. 848, z późn. zm.), razem z programem rządowym Dostępność Plus, wytyczają drogę do poprawy funkcjonowania społecznego osób z różnymi rodzajami niepełnosprawności. Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami jest strategią rozwoju w rozumieniu art. 9 pkt 3 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju i spełnia wymogi określone w tym zakresie. Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami stanowi wypełnienie wymogów tzw. warunkowości podstawowej. Szczegółowy zakres wypełniania wymogu związanego z krajowymi ramami zapewniającymi wdrażanie Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych został zawarty w dalszych częściach Strategii. Implementacja i monitoring Strategii będą realizowane z umożliwieniem aktywnego i pełnego zaangażowania i konsultacji z różnymi organizacjami osób z niepełnosprawnościami, w tym reprezentujących kobiety z niepełnosprawnościami. Należy podkreślić, że Strategia przewiduje działania, które spowodują wzmocnienie koordynacji polityki państwa w obszarze niepełnosprawności. Ze względu na kompleksowy charakter Strategia zawiera kierunki rozwoju polityki społecznej wobec osób z niepełnosprawnościami. Strategia stanowi również jedno z narzędzi realizacji celu szczegółowego SOR pt. „Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony”, przede wszystkim celów i działań zawartych w obszarze „Spójność społeczna”. Działania przewidziane w Strategii, w tym w priorytecie Koordynacja, stanowią zaś odpowiedź na wyzwanie ustanowione w ramach celu szczegółowego SOR: „Skuteczne państwo i instytucje służące wzrostowi oraz włączeniu społecznemu i gospodarczemu” i m.in. obszarów „Prawo w służbie obywatelom i gospodarce”, „Instytucje prorozwojowe i strategiczne zarządzanie rozwojem” oraz „Efektywność wykorzystania środków UE”. 8  Monitor Polski –9– Poz. 218 Wprowadzenie Poprawa dostępności oraz działania przewidziane w obszarze edukacji i pracy pozwolą na uzyskanie lepszego poziomu wykształcenia oraz umiejętności potrzebnych z niepełnosprawnościami do znalezienia zatrudnienia. przez Wykorzystanie osoby potencjału i zdolności drzemiących w tej grupie społecznej przyczyni się do trwałego wzrostu gospodarczego, wskazanego w pierwszym celu szczegółowym Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. Zwiększenie zatrudnienia wraz z działaniami w kierunku takiego konstruowania mechanizmów zabezpieczenia społecznego, by oba te systemy elastycznie tworzyły warunki dla osiągnięcia głównego celu Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, jakim jest „tworzenie warunków dla wzrostu dochodów mieszkańców Polski przy jednoczesnym wzroście spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym, środowiskowym i terytorialnym”. Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami obejmuje obszary państwa istotne dla prowadzenia polityki na rzecz tej grupy społecznej w sposób horyzontalny. Ze względu na swój międzysektorowy charakter jest komplementarna wobec zintegrowanych strategii rozwoju, w tym Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego 20301), z którą pozostaje spójna i jest jednym ze strategicznych projektów. Strategia odpowiada również na wyzwania, które zostały opisane w Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego 20302) m.in. w zakresie zapewniania dostępności oraz zwiększania zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami. Prace nad Strategią na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami zostały zapoczątkowane pod koniec 2016 r. Zobrazowały one skalę problemów, z którymi należało się zmierzyć przy tworzeniu całościowych ram polityki. Rozproszenie kompetencyjne organów odpowiedzialnych za sprawy osób 1) Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2030, Warszawa 2020. 2) Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2030, Warszawa 2019. 9  Monitor Polski – 10 – Poz. 218 Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami z niepełnosprawnościami we wszystkich obszarach ich życia, zdiagnozowanie najistotniejszych problemów tych osób czy w końcu ustalanie odpowiednich rekomendacji i rozwiązań wymagało zaangażowania czasu oraz pracy wielu przedstawicieli różnych instytucji. Jednocześnie okazało się szansą na zbudowanie systemu współpracy i pola do współdziałania różnych środowisk na rzecz poprawy sytuacji osób z niepełnosprawnościami w Polsce. Przy tworzeniu Strategii wzięto pod uwagę wyniki szeregu raportów i badań, które były podstawą dokonania uprzedniej ewaluacji Strategii, pozwalającej na weryfikację, na ile uzasadnione jest podjęcie planowanych interwencji oraz czy zakładane rezultaty mają szansę zostać osiągnięte. Są to m.in. „Ubóstwo i wykluczenie społeczne w Polsce i innych krajach Unii Europejskiej w latach 2008–2016” (Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, 2016), „Jakość życia i kapitał społeczny w Polsce. Wyniki badania spójności społecznej w Polsce” (Główny Urząd Statystyczny, 2018), „Badanie potrzeb (Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób „Instytucjonalne, zdrowotne osób niepełnosprawnych” Niepełnosprawnych, i społeczne 2017), determinanty niepełnosprawności” pod red. S. Golinowskiej (Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, 2012), „Aktywność ekonomiczna ludności Polski” – dane Głównego Urzędu Statystycznego, Raporty Rzecznika Praw Obywatelskich w cyklu „Zasada równego traktowania – prawo i praktyka” m.in. „Gwarancje korzystania z czynnego prawa wyborczego przez osoby starsze i osoby z niepełnosprawnościami. Analiza i zalecenia” (2012), „Obsługa osób głuchych i głuchoniewidomych w urzędach administracji publicznej. Analiza i zalecenia” (2014), „Wsparcie osób chorujących psychicznie na rynku pracy. Analiza i zalecenia” (2014), „Dostęp osób z niepełnosprawnościami do wymiaru sprawiedliwości. Analiza i zalecenia” (2016), „Asystent zapotrzebowanie osobisty na osoby miarę z niepełnosprawnością Konwencji z niepełnosprawnościami. Analiza i zalecenia” (2017). 10 o prawach – osób  Monitor Polski – 11 – Poz. 218 Wprowadzenie Analizie poddano również: Sprawozdanie Rzeczypospolitej Polskiej z wykonywania Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych (2014), Realizacja przez Polskę zobowiązań wynikających z Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych – sprawozdanie Rzecznika Praw Obywatelskich (2015) oraz Społeczny Raport Alternatywny z wdrażania Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych (2015). Istotne znaczenie w pracach nad Strategią miały również komentarze generalne do poszczególnych artykułów Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych sporządzone przez Komitet ONZ ds. Praw Osób Niepełnosprawnych oraz rekomendacje Komitetu dla Polski z 2018 r. W toku tworzenia Strategii analizie w zakresie możliwości implementacji przez Strategię Europejskiej, poddano również w szczególności akty prawne Europejską i dokumenty Strategię Unii w sprawie niepełnosprawności na lata 2010–2020, dyrektywę 2016/2102 z dnia 26 października 2016 r. w sprawie dostępności stron internetowych i mobilnych aplikacji organów sektora publicznego3), dyrektywę 2019/882 z dnia 17 kwietnia 2019 r. w sprawie wymogów dostępności produktów i usług4), dyrektywę o audiowizualnych usługach medialnych5), dyrektywę w sprawie interoperacyjności systemu kolei w Unii Europejskiej6) oraz Traktat z Marrakeszu o ułatwieniu dostępu do opublikowanych utworów 3) https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32016L2102&from=PL 4) https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32019L0882&from=PL 5) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/13/UE z dnia 10 marca 2010 r. w sprawie koordynacji niektórych przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących świadczenia audiowizualnych usług medialnych; https://eur-lex.europa.eu/legalcontent/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32010L0013&from=pl 6) https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32016L0797&from=PL 11  Monitor Polski – 12 – Poz. 218 Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami osobom niewidomym, słabowidzącym i osobom z niepełnosprawnościami uniemożliwiającymi zapoznawanie się z drukiem7). Strategię poddano bardzo szerokim konsultacjom społecznym. W ich trakcie zgłoszono ponad 1500 uwag. Pochodziły one zarówno od organizacji osób z niepełnosprawnościami, jak i działających na ich rzecz, o charakterze ogólnopolskim, regionalnym, jak i lokalnym, jak również od ruchów nieformalnych, związków zawodowych, organizacji pracodawców i osób fizycznych. Wywarły one bardzo istotny wpływ na ostateczny kształt Strategii. Dynamiczny rozwój gospodarczy Polski (w szczególności rozwój nowych technologii, informatyzacji, inwestycji i innowacji w sektorze produkcji i usług) połączony z inwestowaniem w kapitał ludzki stwarza warunki do skutecznego włączenia osób z niepełnosprawnościami w życie społeczne i zawodowe na niespotykaną dotąd skalę. Stanowi to główny cel niniejszej Strategii. Celem Strategii jest również wdrażanie w Polsce postanowień Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych, sporządzonej w Nowym Jorku dnia 13 grudnia 2006 r. (Dz. U. z 2012 r. poz. 1169, z późn. zm.). Konwencja weszła do polskiego porządku prawnego Ratyfikując Konwencję, Polska 25 zobowiązała października 2012 r. się do wdrażania jej postanowień. W Konwencji przewidziano bardzo istotną zmianę podejścia do niepełnosprawności polegającą na przejściu z medycznego modelu niepełnosprawności na model oparty na prawach człowieka. Medyczny model niepełnosprawności zakłada, że niepełnosprawność jest wynikiem fizycznego czy psychicznego ograniczenia, natomiast model oparty na prawach człowieka zakłada zapewnienie pełni praw dla osób z niepełnosprawnościami, na równi z innymi. Takie przejście wymaga 7) https://eur-lex.europa.eu/legalcontent/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:22018A0221(01)&from=FR 12  Monitor Polski – 13 – Poz. 218 Wprowadzenie głębokich zmian zarówno prawnych, jak i pozaprawnych, które zostały przewidziane w Strategii. Konwencja przewiduje mechanizmy zapewniające osobom z niepełnosprawnościami możliwość korzystania ze wszystkich powszechnie uznanych wolności i praw człowieka. W Strategii przewidziano wprowadzenie i uszczegółowienie takich mechanizmów w prawie polskim. Należy też zaznaczyć, że Konwencja wymaga przyjęcia ze strony państwa zintegrowanego podejścia do niepełnosprawności oraz włączania problematyki niepełnosprawności w główny nurt polityki realizowanej w różnych obszarach i na różnych szczeblach zarządzania państwem. Wdrażaniu Konwencji służyć ma przyjęcie ustawy o wyrównywaniu szans osób z niepełnosprawnościami, która będzie zawierała regulacje związane z niepełnosprawnością, nieznajdujące się w innych aktach prawnych. Celem nowej ustawy zgodnych z Konwencją podjęte działania będzie zapewnienie o prawach legislacyjne mechanizmów wsparcia niepełnosprawnych. Zostaną przyjęcia ustawy osób w celu odrębnej regulującej orzecznictwo o niepełnosprawności. Równocześnie zostanie podjęta analiza i podjęte zostaną przeniesienia regulacji aktualnie zawodowej i społecznej oraz działania zawartych zatrudnianiu legislacyjne w ustawie osób w zakresie o rehabilitacji niepełnosprawnych dotyczących kwestii zatrudnienia do ustaw regulujących prawo pracy. Istotą zaproponowanych z niepełnosprawnościami zmian na rynku jest pracy traktowanie na równi osób z osobami bez niepełnosprawności. Ważnym elementem Strategii są działania mające na celu zapewnienie możliwości otrzymania adekwatnego wsparcia przez osoby z niepełnosprawnościami żyjące w różnych częściach Polski, zarówno w dużych aglomeracjach, jak i mniejszych miastach oraz na wsi. W szczególności ważne jest zapewnienie stosownego wsparcia osobom mieszkających na obszarach wiejskich. 13  Monitor Polski – 14 – Poz. 218 Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami Należy też zauważyć, że zobowiązanie do podejmowania działań na rzecz wyrównywania szans i włączenia osób z niepełnosprawnościami w życie społeczne i zawodowe, realizowane przez Polskę, zostało zawarte w szeregu dokumentów o charakterze międzynarodowym. Jednym z nich jest Europejska Karta Społeczna Rady Europy, ratyfikowana w 1997 r. W ramach art. 15 tej Karty Rady Europy zostało uznane prawo do szkolenia zawodowego oraz readaptacji zawodowej i społecznej osób z niepełnosprawnościami. Deklaracje w tym zakresie znajdują również odzwierciedlenie w Konwencji nr 159 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczącej rehabilitacji zawodowej i zatrudniania osób z niepełnosprawnościami, ratyfikowanej przez Polskę 25 października 2012 r. Zatrudnienie jest także jednym z obszarów działań przewidzianych w Europejskiej Strategii w sprawie niepełnosprawności 2010–2020. Pozostałe obszary to: równość, uczestnictwo, dostępność, kształcenie i szkolenie, ochrona socjalna, zdrowie i działania zewnętrzne, w tym budowanie świadomości otoczenia osób z niepełnosprawnościami. Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami, podobnie jak Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych, dotyczy wielu obszarów tematycznych, dlatego do jej skutecznej realizacji konieczne jest aktywne zaangażowanie nie tylko administracji na poziomie centralnym, ale także samorządu terytorialnego oraz organizacji pozarządowych8). W szczególności chodzi tu o organizacje osób z niepełnosprawnościami (zarządzane 8) w większości przez osoby z niepełnosprawnościami lub Ilekroć w Strategii wskazywane są organizacje pozarządowe jako podmioty współpracujące lub odbiorcy działań, w pierwszej kolejności, zgodnie z Komentarzem generalnym nr 7 Komitetu ONZ ds. Praw Osób Niepełnosprawnych, powinno to dotyczyć w pierwszej kolejności organizacji osób z niepełnosprawnościami, kolejno organizacji działających na rzecz osób z niepełnosprawnościami, a następnie innych organizacji pozarządowych. 14  Monitor Polski – 15 – Poz. 218 Wprowadzenie rodziców lub osoby wspierające9) osoby niemogące samodzielnie się reprezentować) z niepełnosprawnościami 10) . Planowana zmiana nie może się dokonać także bez udziału podmiotów prywatnych, w tym przedsiębiorców i organizacji gospodarczych. Niniejsza Strategia stanowi zatem także wezwanie do wspólnych działań na rzecz realizacji wizji równych szans i praw dla osób z niepełnosprawnościami na równi z innymi osobami. 9) Osoby, które albo mając obowiązek ustawowy (np. opiekun prawny) w sposób stały wspierają daną osobę z niepełnosprawnością, albo wspierają daną osobę w sposób stały i nieodpłatny, nie mając obowiązku ustawowego. Wsparcie to powinno być realizowane na zasadach podobnych do tych funkcjonujących w rodzinie. 10) Zgodnie z Komentarzem generalnym nr 7 Komitetu ONZ ds. Praw Osób Niepełnosprawnych. 15  Monitor Polski – 16 – Poz. 218 Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami WYKAZ SKRÓTÓW Tabela 1. Wykaz stosowanych skrótów Skrót Rozwinięcie AAC Wspomagająca i Alternatywna Komunikacja (Augmentative and Alternative Communication) AOON Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnością AOS Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna BAEL Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności BGK Bank Gospodarstwa Krajowego BON Biuro Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych CIE Centrum Informatyczne Edukacji CIOP Centralny Instytut Ochrony Pracy DPS Dom pomocy społecznej EAA Europejski Akt o Dostępności EFS Europejski Fundusz Społeczny EFRR Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego EKSMOoN Elektroniczny Krajowy System Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności EHIS Europejskie Ankietowe Badanie Zdrowia (European Health Interview Survey) FD Fundusz Dostępności FP Fundusz Pracy FS Fundusz Solidarnościowy GUS Główny Urząd Statystyczny IBE Instytut Badań Edukacyjnych ICD-10 International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems / Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych ICF International Classification of Functioning, Disability and 16  Monitor Polski – 17 – Poz. 218 Wykaz stosowanych skrótów Skrót Rozwinięcie Health / Międzynarodowa Klasyfikacja Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia JST Jednostki Samorządu Terytorialnego KCK Krajowe Centrum Koordynujące (w Ośrodku Rozwoju Edukacji) KE Komisja Europejska Konwencja Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych KPRES Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej na lata 2014–2023. Ekonomia Solidarności Społecznej KPRM Kancelaria Prezesa Rady Ministrów KRRiT Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji KRUS Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego MEiN Ministerstwo Edukacji i Nauki MI Ministerstwo Infrastruktury MFiPR Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej MKDNiS Ministerstwo Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu MON Ministerstwo Obrony Narodowej MOS Młodzieżowe Ośrodki Socjoterapii MOW Młodzieżowe Ośrodki Wychowawcze MRPiT Ministerstwo Rozwoju, Pracy i Technologii MRiRW Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi MRiPS Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej MSPR Ministerstwo Sprawiedliwości MSWiA Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji MKiŚ Ministerstwo Klimatu i Środowiska MZ Ministerstwo Zdrowia NFZ Narodowy Fundusz Zdrowia NPZ ON Narodowy Program Zatrudnienia Niepełnosprawnych NSP Narodowy Spis Powszechny Ludności 17 Osób  Monitor Polski – 18 – Poz. 218 Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami Skrót Rozwinięcie OHP Ochotnicze Hufce Pracy ORE Ośrodek Rozwoju Edukacji ORW Ośrodek Rewalidacyjno-Wychowawczy PES Podmioty ekonomii społecznej i solidarnej PFRON Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych PGL LP Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe PON Pełnomocnik Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych PRT Pełnomocnik Rządu do Spraw Równego Traktowania PJM Polski język migowy PKB Produkt Krajowy Brutto PO WER Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój POT Polska Organizacja Turystyczna POZ Podstawowa Opieka Zdrowotna PSP Państwowa Straż Pożarna PUP Powiatowe Urzędy Pracy RCB Rządowe Centrum Bezpieczeństwa RM Rada Ministrów RMN Rada Mediów Narodowych RPO Rzecznik Praw Obywatelskich RPP Rzecznik Praw Pacjenta SCWEW Specjalistyczne Centrum Wspierania Edukacji Włączającej SKOGN Sposoby Komunikacji Osób Głuchoniewidomych SODiR System Obsługi Dofinansowań i Refundacji PFRON SON Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami SOR Strategia na Rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju SOSW Specjalne Ośrodki Szkolno-Wychowawcze ŚDS Środowiskowy Dom Samopomocy TSI PRM Techniczne Specyfikacje Interoperacyjności odnoszące się do dostępności 18 systemu kolei UE dla osób  Monitor Polski – 19 – Poz. 218 Wykaz stosowanych skrótów Skrót Rozwinięcie z niepełnosprawnościami i osób o ograniczonej możliwości poruszania się UE Unia Europejska WCAG Web Content Accessibility Guidelines WTZ Warsztat terapii zajęciowej WWRD Wczesne Wspomaganie Rozwoju Dziecka ZAZ Zakład aktywności zawodowej ZOL Zakład opiekuńczo-leczniczy ZOSP RP Związek Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej ZPCh Zakład pracy chronionej ZPO Zakład pielęgnacyjno-opiekuńczy ZUS Zakład Ubezpieczeń Społecznych 19  Monitor Polski – 20 – Poz. 218 Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami DIAGNOZA SYTUACJI OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIAMI NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ W POLSCE – SKALA ZJAWISKA Ostatnie pełne dane dotyczące zjawiska niepełnosprawności w Polsce pochodzą z Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011. W ramach spisu zbiorowość osób z niepełnosprawnościami podzielono na dwie podstawowe grupy, do których zaliczono:  osoby, które posiadały aktualne orzeczenie wydane przez uprawniony organ – niepełnosprawni prawnie,  osoby nieposiadające orzeczenia o niepełnosprawności (do 16. roku życia) lub o stopniu niepełnosprawności, które miały, bądź odczuwały całkowicie lub poważnie ograniczoną zdolność do wykonywania podstawowych czynności życiowych stosownych dla danego wieku – niepełnosprawni biologicznie. Scharakteryzowaną powyżej klasyfikację przedstawia schemat 1. Schemat 1. Niepełnosprawność biologiczna i prawna Niepełnosprawność Niepełnosprawność prawna biologiczna Źródło: opracowanie BON na podstawie Narodowego Spisu Powszechnego 2011. Według wyników spisu liczba osób z niepełnosprawnościami ogółem wynosiła na koniec marca 2011 r. niemal 4,7 mln (dokładnie 4 697,0 tys.). Tym samym liczba osób z niepełnosprawnościami w Polsce stanowiła 12,2% ludności kraju wobec 14,3% w 2002 r. (blisko 5,5 mln osób 20  Monitor Polski – 21 – Poz. 218 Diagnoza sytuacji osób z niepełnosprawnościami z niepełnosprawnościami w 2002 r.)11). Udział mężczyzn wśród osób z niepełnosprawnościami wynosił 46,1% wobec 53,9% dla kobiet. Innego rodzaju statystyk dostarczają wyniki kwartalnego reprezentacyjnego Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) 12) realizowanego w ramach działalności Głównego Urzędu Statystycznego. Dane te wskazują, że populacja osób niepełnosprawnych prawnie13) w wieku 16 lat i więcej w Polsce w 2018 r.14) liczyła 3 040 tys., co stanowiło 10,0% ogółu populacji osób w tym wieku objętej zakresem BAEL15). Mężczyźni stanowili 50,4% populacji osób z potwierdzoną prawnie niepełnosprawnością (1 532 tys. osób), a kobiety 49,6% (1 508 tys. osób). 62,3% osób niepełnosprawnych (1 894 tys.) mieszkało w miastach, a 37,7% (1 146 niepełnosprawnych 11) tys.) na prawnie obszarach w wieku wiejskich. Liczba osób produkcyjnym według tzw. Dane z Narodowego Spisu Powszechnego w 2002 i 2011 były zbierane różnymi metodami. W 2002 r. informacje o osobach z niepełnosprawnościami były zbierane w badaniu pełnym (obejmującym cały kraj) jako pytania obowiązkowe. Natomiast w 2011 r. – informacje o osobach z niepełnosprawnościami zbierane były w badaniu reprezentacyjnym na próbie losowej ok. 20% uogólnianej do poziomu kraju, a ich pozyskiwanie odbywało się na zasadzie dobrowolności. W związku z tym, w 2011 r. zostało odnotowanych 1 mln 314 tys. odmów odpowiedzi na wszystkie pytania związane z niepełnosprawnością. Można zatem przypuszczać, że wśród tych osób były również osoby z niepełnosprawnościami. 12) Analizując dane BAEL, należy mieć na uwadze jego reprezentacyjny charakter i wynikające z tego faktu obciążenie danych błędem losowym próby oraz to, że informacje pochodzą od gospodarstw domowych. 13) Do zbiorowości osób niepełnosprawnych prawnie zaliczono osoby, które ukończyły 16. rok życia i stosownie do postanowień ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 426, z późn. zm.) posiadają orzeczenie o stopniu niepełnosprawności lub orzeczenie równoważne. 14) Ilekroć w Strategii podawane są dane z BAEL, są to dane średnioroczne. 15) Zgodnie z metodologią Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności Polski, przeprowadzanego kwartalnie przez Główny Urząd Statystyczny, poza zakresem badania pozostają osoby bezdomne oraz przebywające poza gospodarstwem domowym, tj. za granicą lub w gospodarstwach zbiorowego zakwaterowania w Polsce, 12 miesięcy lub więcej. 21  Monitor Polski – 22 – Poz. 218 Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami ekonomicznych grup wieku (18–59 dla kobiet i 18–64 dla mężczyzn) wynosiła 1 625 tys., co stanowiło 7,6%16) ludności Polski w tej grupie. Największą grupę wśród osób z prawnie potwierdzoną niepełnosprawnością stanowiły osoby w wieku:  65 lat i więcej – 1 190 tys.,  55–64 lata – 921 tys.,  45–54 lat – 382 tys.,  35–44 lat – 263 tys. Najmniej liczne w tej zbiorowości były najmłodsze grupy wiekowe:  16–24 lata – 93 tys.,  25–34 lat – 191 tys. Analizując populację osób niepełnosprawnych pod względem zróżnicowania wieku, warto również zaznaczyć, że osoby w wieku 55 lat i więcej stanowiły aż 69,4% ogółu osób niepełnosprawnych (2 111 tys. osób), zaś osoby w wieku od 16 do 54 lat stanowiły 30,6% ogółu osób niepełnosprawnych (929 tys. osób). Wykres 1. Struktura osób niepełnosprawnych w 2018 r. według grup wieku 3% 6,3% 8,7% 16-24 12,6% 25-34 30,3% 35-44 39,1% 45-54 55-64 65 i więcej Źródło: opracowanie BON na podstawie danych BAEL GUS. 16) Według danych za 2019 rok populacja osób z niepełnosprawnością prawną w wieku 16 lat i więcej w Polsce w 2019 r. liczyła 3 038 tys. 22  Monitor Polski – 23 – Poz. 218 Diagnoza sytuacji osób z niepełnosprawnościami Wśród osób niepełnosprawnych prawnie w wieku 16 lat i więcej można było wyróżnić osoby posiadające orzeczenie o:  znacznym stopniu niepełnosprawności – 26,7% (813 tys. osób),  umiarkowanym stopniu niepełnosprawności – 47,8% (1 451 tys. osób),  lekkim stopniu niepełnosprawności – 25,5% (776 tys. osób). Liczba osób niepełnosprawnych prawnie w wieku produkcyjnym według tzw. ekonomicznych grup wieku na koniec 2018 r. wynosiła 1 625 tys. Uwzględniając orzeczony stopień niepełnosprawności, struktura osób z niepełnosprawnościami w wieku produkcyjnym wynosiła:  24,1% (394 tys. osób) ze znacznym stopniem osób) z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności,  48,9% (794 tys. niepełnosprawności,  27,0% (438 tys. osób) z lekkim stopniem niepełnosprawności. Danych dotyczących liczby orzeczeń o niepełnosprawności (dot. osób poniżej 16. r.ż.) oraz stopniu niepełnosprawności (od 16. r.ż.) wydanych przez powiatowe zespoły ds. orzekania o niepełnosprawności dostarcza nam EKSMOoN – Elektroniczny Krajowy System Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności. Zgodnie z tymi danymi na koniec IV kw. 2019 r. orzeczenie o niepełnosprawności (do 16. r.ż.) posiadało 298 065 osób, natomiast w kolejnych kwartałach liczba się zmienia – na koniec I kw. 2020 r. wynosi 296 576, a na koniec II kw. 2020 r. – 291 676 osób17). 17) http://niepelnosprawni.gov.pl/p,164,orzekanie-o-niepelnosprawnosci-i-stopniuniepelnosprawnosci-statystyki 23  Monitor Polski – 24 – Poz. 218 Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami NIEZALEŻNE ŻYCIE Określone w ustawie o rehabilitacji zawodowej zatrudnianiu osób niepełnosprawnych i społecznej instrumenty oraz rehabilitacji społecznej mają zapewnić osobom z niepełnosprawnościami aktywne i pełne uczestnictwo w życiu społecznym. Rehabilitacja społeczna realizowana jest przede wszystkim przez:  wyrabianie zaradności osobistej i pobudzanie aktywności społecznej osoby z niepełnosprawnością;  wyrabianie umiejętności samodzielnego wypełniania ról społecznych;  likwidację barier, w szczególności architektonicznych, urbanistycznych, transportowych, technicznych, w komunikowaniu się i dostępie do informacji;  kształtowanie w społeczeństwie właściwych postaw i zachowań sprzyjających integracji z osobami z niepełnosprawnościami. Niestety, mimo podejmowanych ww. działań, niepełnosprawność w dalszym ciągu jest czynnikiem wpływającym na osłabienie relacji społecznych, a więc izolację osób z niepełnosprawnościami. Formą wsparcia skierowaną do osób z niepełnosprawnościami i ich rodzin jest dofinansowanie ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych uczestnictwa osób z niepełnosprawnościami i ich opiekunów w turnusach rehabilitacyjnych. W 2018 r. o dofinansowanie turnusu rehabilitacyjnego ubiegało się 134 015 osób, z tego 93 417 osób z niepełnosprawnościami oraz 40 598 opiekunów osób z niepełnosprawnościami. Dofinansowanie zostało przyznane dla 68 747 osób na łączną kwotę 70 970 924 zł. Osoby z niepełnosprawnościami o dofinansowanie do mogą likwidacji również barier ubiegać się architektonicznych, w komunikowaniu się i technicznych. W 2018 r. złożono 30 957 wniosków na łączną kwotę 209 709 344 24 zł. Wartość wypłaconego  Monitor Polski – 25 – Poz. 218 Diagnoza sytuacji osób z niepełnosprawnościami dofinansowania wynosiła 62 262 924 zł i dotyczyła 17 224 beneficjentów. Najczęstszą formą wsparcia w zakresie likwidacji barier było dofinasowanie do likwidacji barier technicznych. Wykres 2. Liczba beneficjentów dofinansowania likwidacji barier w 2018 r. według ich typu 8 000 5 729 6 000 6 099 5 396 4 000 2 000 0 architektoniczne komunikacyjne techniczne Źródło: opracowanie BON na podstawie danych PFRON. Osoba z niepełnosprawnością o dofinansowanie W 2018 r. do indywidualnych może zaopatrzenia złożyć wpłynęło na kwotę 235 116 270 345 520 wniosek rehabilitacyjny18). w sprzęt samorządów łączną ponadto wniosków zł. Po od osób rozpatrzeniu samorządy wypłaciły kwotę 151 417 728 zł na rzecz 179 624 osób. Na podstawie § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 czerwca 2002 r. w sprawie określenia rodzajów zadań powiatu, które mogą być finansowane ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 926, z późn. zm.) 18) osoby z niepełnosprawnościami, jeżeli jest to uzasadnione Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 29 maja 2017 r. w sprawie wykazu wyrobów medycznych wydawanych na zlecenie (Dz. U. z 2019 r. poz. 1267, z późn. zm.). 25  Monitor Polski – 26 – Poz. 218 Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami potrzebami wynikającymi z niepełnosprawności, mogą także uzyskać wsparcie ze środków PFRON w zakresie dostępu do usług tłumacza języka migowego lub tłumacza-przewodnika. Powyższe wsparcie następuje na pisemny wniosek, złożony we właściwym ze względu na miejsce zamieszkania powiatowym centrum pomocy rodzinie. W 2018 r. osoby z niepełnosprawnościami, ubiegające się o to dofinansowanie, złożyły 45 wniosków na łączną kwotę 204 965 zł. Starostowie 13 powiatów przyznali dofinansowanie 43 beneficjentom na kwotę 140 976 zł. W ramach tego zadania została wypłacona kwota w wysokości 99 142 zł na dofinansowanie usług tłumacza języka migowego, z których skorzystało 41 osób z niepełnosprawnościami. Problem niepełnosprawności nie dotyczy wyłącznie samych osób z niepełnosprawnościami, ale również ich rodzin i osób wspierających. Wsparcie osoby z niepełnosprawnością, w zależności od wieku tej osoby, rodzaju jej niepełnosprawności, w różnym stopniu absorbuje rodzinę oraz inne osoby wspierające, które często rezygnują z własnej aktywności zawodowej, by zatroszczyć się o bliską osobę. Konieczność świadczenia całodobowego wsparcia jest zadaniem niezwykle wyczerpującym nie tylko fizycznie, ale też psychicznie. W związku z tym podjęto szereg działań o charakterze programowym i legislacyjnym. Na podstawie przyjętej w 2016 r. ustawy o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”19) opracowano Program kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem”20). W 2019 r. utworzono Solidarnościowy Fundusz Wsparcia Osób Niepełnosprawnych (SFWON) zgodnie z ustawą z dnia 23 października 2018 r. (Dz. U. poz. 2192, z późn. zm.)21), obecnie Fundusz 19) Ustawa z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem” (Dz. U. z 2020 r. poz. 1329). 20) Uchwała nr 160 Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 2016 r. w sprawie programu kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem” (M.P. poz. 1250). 21) Ustawa z dnia 23 października 2018 r. o Funduszu Solidarnościowym (Dz. U. z 2020 r. poz. 1787). 26  Monitor Polski – 27 – Poz. 218 Diagnoza sytuacji osób z niepełnosprawnościami Solidarnościowy (FS). Programem w ramach Funduszu Solidarnościowego, który jest aktualnie realizowany i ukierunkowany na wsparcie w szczególności opiekunów osób z niepełnosprawnościami, jest „Opieka wytchnieniowa”. Głównym celem Programu „Opieka wytchnieniowa” edycja 2020 jest wsparcie członków rodzin lub opiekunów sprawujących bezpośrednią opiekę nad: 1) dziećmi z orzeczeniem o niepełnosprawności, 2) osobami ze znacznym stopniem niepełnosprawności oraz orzeczeniami równoważnymi zgodnie z art. 5 i art. 62 ww. ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych – przez możliwość uzyskania doraźnej, czasowej pomocy w formie usługi opieki wytchnieniowej. Jednym z jego celów jest wzmocnienie dotychczasowego systemu wsparcia przez zapewnienie uczestnikom Programu usług opieki wytchnieniowej w ramach pobytu dziennego w miejscu zamieszkania osoby niepełnosprawnej, ośrodku wsparcia i innym miejscu wskazanym przez uczestnika Programu lub jego opiekuna prawnego, które otrzyma pozytywną opinię gminy/powiatu realizującego Program. Celem Programu jest także świadczenie usługi opieki wytchnieniowej, w ramach pobytu całodobowego w ośrodku wsparcia, w ośrodku/placówce zapewniającej całodobową opiekę osobom niepełnosprawnym wpisaną do rejestru właściwego wojewody lub w innym miejscu wskazanym przez uczestnika Programu lub jego opiekuna prawnego, które otrzyma pozytywną opinię gminy/powiatu realizującego Program. Program dotyczy wsparcia członków rodziny lub opiekunów sprawujących bezpośrednią opiekę nad dziećmi z orzeczeniem o niepełnosprawności oraz osobami z orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności lub orzeczeniami równoważnymi. Następną formą wsparcia kierowanego do osób z niepełnosprawnościami jest Program „Usługi opiekuńcze dla osób niepełnosprawnych”. Celem Programu jest:  zapewnienie wsparcia osobom niepełnosprawnym w formie usług opiekuńczych, w tym specjalistycznych usług opiekuńczych; 27  Monitor Polski – 28 – Poz. 218 Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami poprawa jakości oraz dostępności do usług opiekuńczych, w tym  specjalistycznych usług opiekuńczych dla osób niepełnosprawnych w wieku do 75. roku życia ze znacznym stopniem niepełnoprawności oraz dla dzieci do 16. roku życia z orzeczeniem związaną z trudnościami o niepełnosprawności. W odpowiedzi na istniejącą potrzebę, w funkcjonowaniu osób z niepełnosprawnościami w codziennym życiu, w ramach Funduszu Solidarnościowego realizowany jest Program „Asystent osobisty osoby niepełnosprawnej”. Program zapewnia usługę asystenta w wykonywaniu codziennych czynności oraz funkcjonowaniu w życiu społecznym, dedykowaną osobom z niepełnosprawnościami posiadającym orzeczenie o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, wydawane na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, albo orzeczenie równoważne do wyżej wymienionych. Osoby z niepełnosprawnościami będą mogły skorzystać z pomocy asystenta przy wykonywaniu codziennych czynności oraz funkcjonowaniu w życiu społecznym. Jednym z celów Programu jest ograniczenie skutków z niepełnosprawnością realizowania prawa do dyskryminacji ze społecznemu osób niepełnosprawności oraz do aktywności podejmowania niezależnego względu na życia, stymulowanie a także niepełnosprawność z niepełnosprawnościami, osoby i umożliwienie przeciwdziałanie oraz wykluczeniu umożliwienie osobom z niepełnosprawnościami uczestnictwa w życiu lokalnej społeczności np. przez udział w wydarzeniach społecznych, kulturalnych, rozrywkowych czy też sportowych. Mieszkania osób z niepełnosprawnościami powinny być dostosowane do ich indywidualnych potrzeb wynikających z ograniczonej sprawności. Tymczasem otrzymanie kompleksowej pomocy wymaga umiejętności poruszania się między systemami wsparcia. Co więcej, ze względu na długi czas oczekiwania na 28 pomoc systemową, osoby  Monitor Polski – 29 – Poz. 218 Diagnoza sytuacji osób z niepełnosprawnościami z niepełnosprawnościami często zmuszone są korzystać z usług sektora prywatnego. Obecnie w Polsce osoba potrzebująca wsparcia w codziennym funkcjonowaniu może otrzymać wsparcie w formie całodobowej, dziennej lub środowiskowej. Odpowiedzią na potrzebę z niepełnosprawnościami uzupełnienia o dodatkowe systemu usługi wsparcia w postaci osób zapewnienia możliwości zamieszkiwania w formie pobytu dziennego lub całodobowego jest program pn. „Centra opiekuńczo-mieszkalne”. Program zmierza do stworzenia warunków dla jednostek samorządu terytorialnego szczebla gminnego/powiatowego, pozwalających na tworzenie i utrzymanie placówek pobytu osób z niepełnosprawnościami. Centra opiekuńczo-mieszkalne z niepełnosprawnościami przeznaczone o znacznym lub są dla dorosłych umiarkowanym osób stopniu niepełnosprawności, o których mowa w ustawie o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Osoby z niepełnosprawnościami wsparcie (np. pielęgnacyjnych, i rozwijania otrzymają w Centrum różnorodne potrzeb zdrowotnych, powikłaniom, stymulowania w zakresie zaspokojenia zapobiegania wtórnym sprawności ruchowej, kompetencji poznawczych oraz społecznych), będą miały również stworzone warunki do niezależnego, samodzielnego i godnego funkcjonowania na miarę swoich możliwości i potrzeb. Niezależne życie to nie tylko likwidowanie barier czy odpowiednie usługi opiekuńcze, ale również W odniesieniu do sportu aktywność osób rekreacyjna i sportowa. z niepełnosprawnościami warto jest przytoczyć statystyki związane z realizacją Programu Upowszechniania Sportu Osób Ministerstwo Niepełnosprawnych Kultury, Dziedzictwa koordynowanego Narodowego i obecnie Sportu. przez W ramach programu udzielono dofinansowania do 89 projektów zgłoszonych przez 42 organizacje pozarządowe, w tym 13 organizacji ogólnopolskich, 4 29  Monitor Polski – 30 – Poz. 218 Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami polskie związki sportowe oraz 25 organizacji regionalnych i lokalnych klubów sportowych. Wsparciem objęte zostały zajęcia sekcji sportowych osób z niepełnosprawnościami w różnym wieku, prowadzone w 208 ośrodkach, oddziałach i klubach sportowych w całej Polsce. W zajęciach sekcji sportowych uczestniczyło łącznie 12 657 osób22). Problemem jest brak regulacji prawnych zapewniających funkcjonowanie powyższych rozwiązań w każdej gminie. W związku z tym dużo zależy od aktywności samorządu. Należy zauważyć, że znacznie trudniej zapewnić ich funkcjonowanie na obszarach wiejskich. Powoduje to potrzebę przyjęcia rozwiązań zapewniających ich powszechną dostępność. DOSTĘPNOŚĆ Dostęp do przestrzeni publicznej stanowi gwarancję korzystania z pełni praw obywatelskich dostępności każdej w odniesieniu do osoby z niepełnosprawnością. Pojęcie osób z niepełnosprawnościami należy rozumieć bardzo szeroko. Zakres i kierunek podejmowanych działań na rzecz osób z niepełnosprawnościami, również w kontekście dostępności, wyznacza Konwencja [Organizacji Narodów Zjednoczonych] o prawach osób niepełnosprawnych (w art. 9). Wyniki Badania potrzeb osób niepełnosprawnych przeprowadzonego przez PFRON w 2017 r. wskazują na najczęściej spotykane przez poszczególne grupy osób z niepełnosprawnościami bariery w obszarze dostępności23): Osoby niewidome i słabowidzące 22) Dane Ministerstwa Sportu i Turystyki – edycja 2017. 23) Badanie potrzeb osób z niepełnosprawnościami (styczeń–kwiecień 2017), Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, Warszawa 2018. 30  Monitor Polski – 31 – Poz. 218 Diagnoza sytuacji osób z niepełnosprawnościami Za najmniej dostosowane do potrzeb osób z niepełnosprawnością wzroku, w tym osób słabowidzących i niewidomych uznano obiekty sportowe i rekreacyjne oraz inne obiekty użyteczności publicznej (np. sklepy, poczta, banki) – odpowiednio 49% oraz 54% badanych z niepełnosprawnością wzroku uznało, że jeżeli są one dostosowane, to tylko w niewielkiej części. Osoby niesłyszące Opinie osób z niepełnosprawnością narządu słuchu i posługujących się językiem migowym na temat dostosowania przestrzeni publicznej do ich potrzeb są bardziej krytyczne niż w grupie osób z niepełnosprawnością narządu wzroku. W każdym typie ocenianych obiektów użyteczności publicznej uznawano, że w dużej części lub nawet wszystkich obiektach tego typu nie ma możliwości posługiwania się językiem migowym. Najgorzej wypadły pod tym względem obiekty kultury (72%), obiekty służby zdrowia (72%), inne obiekty użyteczności publicznej, jak sklepy, poczta, banki (72%), oraz obiekty sportowe i rekreacyjne (71%). Osoby z niepełnosprawnością narządu ruchu Opinie osób z niepełnosprawnością narządu ruchu wskazują na utrzymywanie się problemu niedostosowania przestrzeni publicznej pod względem architektonicznym do potrzeb osób z niepełnosprawnościami ruchowo, mimo że część obiektów jest już odpowiednio dostosowana. Najmniej barier architektonicznych dostrzegano w obiektach służby zdrowia – 42% osób z niepełnosprawnością narządu ruchu przyznało, że napotyka na bariery architektoniczne tylko w niewielkiej części tego rodzaju obiektów lub wcale. Badani dość dobrze postrzegali dostosowanie urzędów (38%), obiektów kultury, komunikacji czy sportowych i rekreacyjnych (po 36%). W obszarze przyjaznej dla osób z niepełnosprawnościami przestrzeni fizycznej podstawowe zagadnienie stanowią kwestie dotyczące dostosowania obiektów budowlanych. Wiele budynków mieszkalnych – 31  Monitor Polski – 32 – Poz. 218 Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami zwłaszcza tych budowanych przed 1995 r., nie jest dostępnych dla osób starszych i z niepełnosprawnościami, przez np. brak wind i odpowiednich dojść do budynków. Niestety również wiele budynków o charakterze publicznym (w tym urzędów obsługujących również osoby z niepełnosprawnościami) nie jest dostępnych. Nawet w teoretycznie dostosowanych budynkach dostępność często jest ograniczona ze względów organizacyjnych (np. zamknięte na klucz toalety dla osób z niepełnosprawnościami, wejścia, dojścia do windy), a osoby z niepełnosprawnościami skazane są na konieczność przedostawania się korytarzami od zaplecza czy podwórka. Istotnym problemem jest również niepełne i niewystarczające dostosowanie zmodernizowanych w ostatnich latach budynków. Szczególne znaczenie dla osób z niepełnosprawnościami ma dostępność infrastruktury transportowej i komunikacyjnej, w tym równy dostęp osób z niepełnosprawnościami do środków transportu publicznego. Istotną kwestią dla osiągnięcia pełnej mobilności osób z niepełnosprawnościami jest swobodny dostęp do obiektów i środków transportu kolejowego. Kolej umożliwia przemieszczanie się pomiędzy głównymi ośrodkami miejskimi nie tylko w celach zawodowych i turystycznych, ale i również rehabilitacyjnych. Utrudnieniem, na jakie napotykają osoby z niepełnosprawnością, są wciąż w większości niezmodernizowane dworce kolejowe oraz utrudnione dotarcie do nich. Brakuje pochylni, ramp, wind (istotne z punktu widzenia osób z niepełnosprawnością ruchu), pomieszczeń do wyciszeń i samoregulacji (dla osób w spektrum autyzmu) komunikatów głosowych, tekstowych, wizualnych, pętli indukcyjnych w kasach, poczekalniach, na peronach czy rozkładów jazdy w formie dostępnej dla osób niewidomych oraz głuchych. Wiele kas niedostępnych biletowych dla osób i punktów informacyjnych z niepełnosprawnościami, jest również np. z powodu wysokości, na jakiej usytuowano okienka, braku informacji tekstowych, czy w języku migowym, braku pętli indukcyjnych. Z punktu widzenia osób z niepełnosprawnościami problemy może sprawiać także zróżnicowany 32  Monitor Polski – 33 – Poz. 218 Diagnoza sytuacji osób z niepełnosprawnościami sposób montażu systemów fakturowych oznaczeń na ciągach pieszych, które różnią się od siebie na poszczególnych dworcach, a także częste ich zastępowanie nowszymi i jednocześnie innymi wersjami. Utrudnione bądź wręcz niemożliwe bywa również samo dojście z dworca kolejowego na peron, np. w przypadku braku wind lub oddalenia peronu od dworca. Problemem pozostaje wciąż niezadowalająca liczba taboru w pełni dostosowanego do potrzeb osób z niepełnosprawnościami. Aktualne tempo wymiany i modernizacji taboru kolejowego wciąż nie pozwoliło takim osobom na pokonanie barier i swobodne korzystanie z pociągu, chociażby ze względu na zbyt wysokie wejścia bez podnośników, wąskie korytarze czy też ograniczoną możliwość korzystania z toalet. Odnawianie taboru przez modernizację lub zakup nowych składów jest jednak uzależnione od dostępności środków finansowych przewoźników. W odniesieniu do ustawy z dnia 16 grudnia 2010 r. o publicznym transporcie zbiorowym (Dz. U. z 2020 r. poz. 1944, z późn. zm.) można wykazać, że problemem związanym z organizacją publicznego transportu zbiorowego dostosowanego do potrzeb osób z niepełnosprawnościami jest m.in. kwestia niewystarczającej liczby odpowiedniego taboru dostosowanego do potrzeb osób z niepełnosprawnościami oraz kwestia udzielania zamówienia na wykonywanie przewozów24). Zgodnie z art. 21 wyżej wymienionej ustawy w specyfikacji istotnych warunków zamówienia można uwzględnić w szczególności normy jakości i powszechną dostępność świadczonych usług, w tym rozwiązania techniczne zastosowane w środkach transportu 24) W kontekście rynku kolejowych przewozów pasażerskich warto zauważyć, że w przyszłości obowiązkowe stanie się otwarcie tego rynku na konkurencję i przeprowadzanie przetargów. Dają one nawet większą szansę wyboru przewoźnika, który dysponuje taborem dla potrzeb osób z ograniczoną zdolnością poruszania się zgodnie z przepisami rozporządzenia Komisji (UE) nr 1300/2014 z dnia 18 listopada 2014 r. w sprawie technicznych specyfikacji interoperacyjności odnoszących się do dostępności systemu kolei Unii dla osób niepełnosprawnych i osób o ograniczonej możliwości poruszania się (Dz. Urz. UE L 356 z 12.12.2014, str. 110), tak zwane „TSI PRM” (Techniczna Specyfikacja Interoperacyjności). 33  Monitor Polski – 34 – Poz. 218 Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami służące osobom z niepełnosprawnościami i osobom o ograniczonej zdolności ruchowej. Mimo wielu problemów wynikających z szeregu elementów związanych z zapewnieniem dostępności transportu zbiorowego dla potrzeb osób z niepełnosprawnościami w ostatnich latach można zauważyć pozytywny trend w kwestii dostosowania transportu publicznego (autobusów i tramwajów) do potrzeb osób z niepełnosprawnościami. Wykres 3. Udział taboru dostosowanego do potrzeb osób z niepełnosprawnościami w transporcie publicznym w wybranych latach 25,9 50,6 73,4 0% 20% 40% 2005 2010 60% 80% 2017 Źródło: opracowanie BON na podstawie danych GUS – Transport drogowy w Polsce. Dostępność informacyjno-komunikacyjna, cyfrowa i architektoniczna Istotny jest o charakterze także dostęp elektronicznym. do informacji Osoby z wykorzystaniem usług z niepełnosprawnościami mają problem z samodzielnym korzystaniem z zasobów zarówno ze źródeł internetowych, jak i innych urządzeń interaktywnych. Zdaniem osób tworzących i publikujących zasoby wynika to przede wszystkim z faktu, że osoby tworzące i publikujące zasoby:  nie są świadome, że brak dostępności zasobów jest problemem dla ewentualnych ich odbiorców (klientów, wnioskodawców, uczestników kwalifikacji i szkoleń), 34  Monitor Polski – 35 – Poz. 218 Diagnoza sytuacji osób z niepełnosprawnościami  nie znają standardów WCAG25), które pozwalają tworzyć zasoby dostępne dla wszystkich,  nie wiedzą, jak zastosować te standardy,  nie widzą korzyści z podjęcia działań w tym zakresie. Tymczasem poziom istniejących rozwiązań technicznych umożliwia wytworzenie zasobów, które będą w pełni dostępne dla wszystkich odbiorców (w tym dla osób z niepełnosprawnościami narządu wzroku, ruchu czy słuchu). Brak dostępności załatwianiu stron spraw internetowych w różnych prowadzi do instytucjach, trudności ponieważ przy osoby z niepełnosprawnościami nie mają dostępu do odpowiednich informacji umożliwiających im orientację pod względem merytorycznego załatwienia danej sprawy oraz orientacji co do fizycznej dostępności budynku oraz jego otoczenia. Podmioty realizujące zadania publiczne sukcesywnie starają się wprowadzać zalecane zmiany, jednak według badania przeprowadzonego przez Fundację Widzialni pod patronatem Rzecznika Praw Obywatelskich26), proces ten przebiega zbyt wolno. Według danych opublikowanych przez Fundację Widzialni zajmującej się badaniem dostępności serwisów internetowych dla potrzeb osób z niepełnosprawnościami, w 2013 r. w Raporcie Otwarcia zaledwie 1,7% 25) Wytyczne dotyczące dostępności stron internetowych (ang. Web Content Accessibility Guidelines), rekomendacje dotyczące dostępności, sposobu tworzenia i rozwoju stron internetowych z myślą o zapewnieniu jak najwyższej czytelności dla jak największej ilości grup odbiorców – przede wszystkim osób niepełnosprawnych. 26) Badanie dostępności stron www. Raport Otwarcia 2013, Fundacja Widzialni, 2013 (http://widzialni.org/raport-otwarcia,new,mg,6,39 – dostęp 17.04.2019). Od 2015 r. publikowane jako Raporty Dostępności. 35  Monitor Polski – 36 – Poz. 218 Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami przebadanych serwisów spełniało minimalne wymagania rozporządzenia27). Wyniki Raportów z kolejnych lat ukazują stopniowy progres. W 2015 r. poziom dostępności wynosił niecałe 13%. W 2016 r. dostępność wzrosła do 22,9%, a w 2017 r. poziom dostępnych serwisów administracji publicznej wzrósł dwukrotnie do 47,8%. Sejm RP 4 kwietnia 2019 r. przyjął ustawę o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych, wdrażającą dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/2102 w sprawie dostępności stron internetowych i mobilnych aplikacji organów sektora publicznego (Dz. Urz. UE L 327 z 02.12.2016, str. 1). Ustawa określa m.in. wymagania dotyczące treści, przeglądu i aktualizacji deklaracji dostępności stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych oraz ich publikacji. Przepisy wdrażające Europejski Akt o Dostępności (EAA)28), które będą obowiązywały w polskim porządku prawnym od 28 czerwca 2025 r., nałożą obowiązek dostępności stron internetowych i aplikacji mobilnych także na podmioty prywatne w sektorze usług transportowych, indywidualnej bankowości i handlu elektronicznego. 27) Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 kwietnia 2012 r. w sprawie Krajowych Ram Interoperacyjności, minimalnych wymagań dla rejestrów publicznych i wymiany informacji w postaci elektronicznej oraz minimalnych wymagań dla systemów teleinformatycznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 2247). 28) W czerwcu 2019 r. weszła w życie dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/882 (z 17 kwietnia 2019 r.) w sprawie wymogów dostępności produktów i usług EAA, która reguluje problematykę dostępności w sposób horyzontalny i kompleksowy, tworząc normy prawa Unii Europejskiej harmonizujące wymogi dostępności dla produktów i usług. Termin na transpozycję dyrektywy do prawa krajowego wynosi 3 lata od dnia jej wejścia w życie, tj. do dnia 28 czerwca 2022 r. W tym czasie Polska jest zobowiązana do przyjęcia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych niezbędnych do wykonan …