i środkami ochrony roślin) oraz ochronę gleb przed erozją, zakwaszeniem, spadkiem zawartości materii organicznej i zanieczyszczeniem metalami ciężkimi, należy zmierzać do udoskonalenia (w tym również uproszczenia) i upowszechnienia zasad dobrej kultury rolnej (w szczególności poprzez wsparcie wypłacane w ramach płatności bezpośrednich, którego wysokość jest uzależniona od spełniania zasady wzajemnej zgodności) oraz zasad utrzymania stawów w dobrej kulturze uwzględniających potrzeby ochrony i zrównoważonego użytkowania różnorodności biologicznej oraz wsparcie i propagowanie działań nakierowanych na rozwój rolnictwa ekologicznego i w konsekwencji zmniejszanie zużycia nawozów i środków ochrony roślin. Niezależnie od wymienionych przedsięwzięć powinno się rozwijać system monitoringu jakości wód i gleb oraz wspierać wprowadzanie innowacyjnych metod ich ochrony.
\nBiorąc pod uwagę konieczność ograniczenia zagrożenia związanego ze stosowaniem środków ochrony 41 Monitor Polski
\nNa realizację tego priorytetu składają się także działania z zakresu edukacji producentów i przetwórców sektora rolno‐spożywczego o zagrożeniach spowodowanych zanieczyszczaniem wód i gleb związkami niebezpiecznymi pochodzącymi z produkcji rolnej, rybackiej i przetwórstwa rolno‐ ‐spożywczego.
\nKolejnym instrumentem ochrony jakości i ilości wód będą programy działań Ramowej Dyrektywy Wodnej, tj. plany gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy (założenia planów obejmują działania podstawowe i uzupełniające, prowadzą do poprawy stanu wód, w tym także w sektorze rolnictwa) oraz wdrożenie i kontrola w zakresie przestrzegania wymogów środowiskowych w odniesieniu do ochrony wód i gleb (w tym m.in. wymogi zasady wzajemnej zgodności ‐ cross‐compliance). Zwiększenia wymaga skala rekultywacji gleb zdegradowanych i dewastowanych oraz przywracania im funkcji rolniczej, przyrodniczej lub rekreacyjnej. Jednocześnie należy podejmować działania w zakresie racjonalnego korzystania z zasobów wodnych na potrzeby rolnictwa i rybactwa oraz zwiększania retencji wodnej, istotnej w kontekście zjawisk suszy i powodzi jako następstw zmian klimatu (np. budowa lub remont urządzeń melioracji wodnych służących do retencjonowania i regulacji poziomu wód; budowa lub remont systemów nawodnień grawitacyjnych; remont urządzeń melioracji wodnych w celu dostosowania ich do nawodnień grawitacyjnych; budowa lub remont urządzeń doprowadzających i odprowadzających wodę w ramach systemów urządzeń melioracji wodnych; poprawa warunków korzystania z wód na potrzeby rolnictwa). Przy czym zwiększanie retencji wodnej powinno się odbywać w pierwszej kolejności poprzez wykorzystanie naturalnych procesów ekologicznych, takich jak np. retencja wody w torfowiskach, oczkach wodnych, zmniejszanie retencji poprzez utrzymanie całorocznej pokrywy roślinnej itp.
\nUzupełnieniem przywołanych działań jest rozwój wiedzy dotyczącej ochrony środowiska rolniczego i różnorodności biologicznej na obszarach wiejskich i jej upowszechnianie, realizowane m.in. poprzez doskonalenie i rozwijanie systemu doradztwa (w tym rozwój doradztwa rolnośrodowiskowego i doradztwa nawozowego oraz szkoleń rolników w zakresie rolnictwa ekologicznego, rozpowszechniania Dobrych Praktyk Rolniczych i zachęcanie do ich stosowania), ochrony różnorodności biologicznej i środowiska, w tym wód i gleby.
\nWymiar terytorialny priorytetu W ramach priorytetu 5.1. kierunek interwencji 5.1.1. dotyczący ochrony bioróżnorodności na obszarach wiejskich powinien być wdrażany przede wszystkim na terenach, gdzie występują gatunki objęte systemem ochrony (np. parki narodowe czy obszary NATURA 2000) oraz tereny sąsiadujące z tymi terenami. Kierunek interwencji 5.1.2. powinien być wdrażany na terenie całego kraju. Ma to szczególne znaczenie na obszarach, gdzie występują znaczące zagrożenia dla środowiska wynikające z intensywnej produkcji rolnej lub koncentracji terytorialnej produkcji zwierzęcej.
\n42 Monitor Polski
\nPriorytet 5.2. Kształtowanie przestrzeni wiejskiej z uwzględnieniem ochrony krajobrazu i ładu przestrzennego ww Opis priorytetu Ochrona krajobrazu i ładu przestrzennego na obszarach wiejskich wymaga podjęcia działań w zakresie: zachowania unikalnych form krajobrazu rolniczego, właściwego planowania przestrzennego na obszarach wiejskich oraz racjonalnej gospodarki gruntami. Toteż istotnym jest: zapewnienie warunków dla zrównoważonego wykorzystania zasobów przestrzennych na obszarach wiejskich; zagwarantowanie planowania przestrzennego z udziałem społeczności lokalnych, uwzględniającego zróżnicowane potrzeby społeczne, gospodarcze, kulturalne i środowiskowe; poprawa warunków produkcji rolnej (m.in. poprzez wykonanie prac scaleniowych). Należy dążyć do wzmocnienia systemu zarządzania obszarami wiejskimi poprzez oddolne konstruowanie wizji, strategii i planów danego terenu.
\nWymiar terytorialny priorytetu Kierunki interwencji zawarte w priorytecie 5.2. mają znaczenie w zapobieganiu nieuporządkowanej urbanizacji obszarów wiejskich, w szczególności obszarów przylegających do ośrodków miejskich i lokalnych centrów rozwoju. Jest to również ważne z uwagi na nasilające się w ostatnich latach zjawisko tzw. „drugich domów”, które niekiedy w sposób żywiołowy i niekontrolowany burzą ład przestrzenny na terenach o wysokich walorach środowiskowych i turystycznych. Jest to jednak tylko jeden z aspektów działań, jakie będą podejmowane w ramach tego priorytetu. Z uwagi na powszechność problemów, które leżą u podstaw tego priorytetu, powinien on być wdrażany na terenie całego kraju.
\n43 Monitor Polski
\nPonadto należy wspierać działania ograniczające i redukujące emisję gazów cieplarnianych z rolnictwa (głównie metanu i podtlenku azotu) i łańcucha rolno‐żywnościowego. Rolnictwo dysponuje dużym potencjałem w tym zakresie dzięki: modernizacji gospodarstw rolnych i inwestycji w urządzenia do przechowywania nawozów naturalnych, pochłanianiu dwutlenku węgla przez tereny zalesione i inne tereny zielone (łąki, pastwiska, trwałe użytki zielone), wspieraniu rozwoju energii odnawialnej (wykorzystywanie produktów roślinnych jako materiału energetycznego, biogazownie), odpowiedniemu gospodarowaniu glebą i stosowaniu adekwatnych zabiegów agrotechnicznych, odtwarzaniu zniszczonego przez katastrofy potencjału produkcji leśnej oraz wprowadzeniu instrumentów zapobiegawczych (przeciwdziałanie pożarom terenów leśnych), sekwestracji węgla w glebie i biomasie poprzez racjonalne użytkowanie ziemi i przestrzegania wymogów i norm wzajemnej zgodności (cross‐compliance), promocję rolnictwa ekologicznego, promowania zalesień gruntów rolnych.
\nDziałaniom powinno towarzyszyć: upowszechnianie wiedzy w zakresie praktyk przyjaznych klimatowi wśród konsumentów i producentów rolno‐spożywczych (w tym m.in. rozpowszechnianie zasad Dobrych Praktyk Rolniczych i zachęcanie do ich stosowania, edukacja i podnoszenie świadomości społecznej w tematyce emisji gazów cieplarnianych i związanymi z tym zmianami klimatycznymi oraz sposobami przeciwdziałania i adaptacji do tych zamian) oraz wsparcie badań w zakresie wzajemnego oddziaływania rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa na zmiany klimatu.
\nWymiar terytorialny priorytetu Kierunki interwencji zawarte w priorytecie 5.3. dotyczą całego kraju, z wyjątkiem 5.3.4., który ma wymiar przestrzenny w aspekcie badawczym, a nie lokalizacji ośrodków badawczych. Jednocześnie, biorąc pod uwagę czynniki pogodowe oraz zmienność zasobności w wodę UR, można wyodrębnić obszary, na których działania przeciwdziałające i niwelujące negatywne zjawiska niedoboru wody w okresie wegetacyjnym mają szczególne znaczenie.
\n44 Monitor Polski
\nPriorytet 5.4. Zrównoważona gospodarka leśna i łowiecka na obszarach wiejskich ww Opis priorytetu Gospodarka leśna jest terytorialnie i funkcjonalnie związana z wiejską, dla której często stanowi uzupełniającą lub alternatywną w stosunku do rolnictwa formę aktywności ekonomicznej i społecznej.
\nJednocześnie lasy odgrywają bardzo istotną rolę w dostarczaniu dóbr publicznych o charakterze środowiskowym oraz wpływają w sposób istotny na sekwestrację węgla. Toteż należy wspierać racjonalne powiększanie zasobów leśnych na obszarach wiejskich, zalesiając grunty niskiej jakości, których rolnicze użytkowanie jest ekonomicznie nieuzasadnione, zwiększając tym samym rentowność całej gospodarki wiejskiej. Tworzenie gospodarstw rolno‐leśnych powinno sprzyjać dwuzawodowości ich właścicieli i zmniejszaniu ryzyka ich utrzymania. Ważne jest, aby zalesienia, z uwagi na ich korzystny wpływ na strukturę użytkowania ziemi i warunki produkcji biologicznej, były zintegrowane z wdrażaniem rolnictwa ekologicznego. Zwiększanie zasobów leśnych na obszarach wiejskich należy realizować poprzez działania wspierające możliwość zakładania upraw leśnych na gruntach rolnych i zrekultywowanych.
\nJednak pierwszoplanowe znaczenie powinno mieć zalesianie gruntów położonych w enklawach lub półenklawach kompleksów leśnych, które nie pełnią istotnych funkcji biocenotycznych, a przyczynią się do powiększenia istniejących kompleksów leśnych, gruntów łączących mniejsze kompleksy leśne w zwarte i ciągłe struktury krajobrazu, tzw. korytarze ekologiczne. Duże znaczenie ma również zalesienie gruntów położonych na obszarach wymagających ochrony gleby i wód (np. wododziały). Wprowadzanie zalesień na terenach górskich, gdzie uprawy rolnicze powodują erozję gleb i wypłukiwanie składników mineralnych z podłoża, prowadzenie małopowierzchniowych zalesień wydaje się być dobrym rozwiązaniem i znajduje pozytywne odzwierciedlenie w stanie środowiska przyrodniczego. Tym samym zadanie zalesień polegać powinno na ochronie i wzmacnianiu najcenniejszych obszarów przyrodniczych.
\nRozumie się przez to zarówno tworzenie i wzmacnianie przez zalesienia powiązań („korytarzy”) między istniejącymi obszarami chronionymi, jak i rezygnację z zalesienia w celu zachowania w stanie niezmienionym siedlisk naturalnych oraz dzikiej fauny i flory. Na terenach obszarów chronionych oraz 45 Monitor Polski
\nNależy przewidzieć odrębne działania dla obszarów cennych pod względem przyrodniczym, kulturowym i historycznym, które obejmą m.in.: promowanie zamiany gruntów ornych na użytki zielone, opóźnianie pokosów i kontrolę wypasania w celu ochrony stanowisk lęgowych ptaków i miejscowej flory, usuwanie zarośli i krzewów, zakładanie i utrzymywanie użytków ekologicznych, tworzenie stref buforowych wzdłuż cieków wodnych.
\nW ostatnim dziesięcioleciu obserwuje się nasilenie występowania anomalii pogodowych, którym towarzyszą katastrofy naturalne takie, jak: silne wiatry, powodzie, susze, masowe pojawianie się szkodliwych owadów, grzybów patogenicznych oraz pożary, lawiny i osuwiska. Następstwa tych zjawisk są bardzo dotkliwe dla lasów w Polsce, których możliwości zabezpieczenia przed katastrofami naturalnymi są bardzo ograniczone. Mając powyższe na uwadze, niezwykle istotne jest prowadzenie działań mających na celu zwalczanie skutków katastrof naturalnych oraz przeciwdziałanie zagrożeniom biotycznym, abiotycznym i antropogenicznym, wpływającym na trwałość i stan lasów.
\nWyżej wymienionym działaniom powinny towarzyszyć zrównoważona gospodarka łowiecka służąca ochronie środowiska oraz rozwojowi rolnictwa i rybactwa oraz działania na rzecz wzmacniania publicznych funkcji lasów na obszarach wiejskich.
\nWymiar terytorialny priorytetu Kierunek interwencji 5.4.1. jest ściśle powiązany z koniecznością zwiększenia wskaźnika lesistości kraju i jest szczególnie ważny dla województw o bardzo niskim udziale lasów.
\nRysunek 7. Gminy preferowane do zalesienia w „Krajowym programie zwiększania lesistości, 2002 r.” (wariant III‐środowiskowy) Wielkość syntetycznego wskaźnika preferencji zalesieniowych gmin ww 2–10 10–15 15–21 21–30 30–62 Źródło: Raport o stanie lasów w Polsce 2009, opracowany w Instytucie Badawczym Leśnictwa na zlecenie Dyrekcji Generalnej Lasów Państwowych.
\nNatomiast kierunki interwencji 5.4.2. i 5.4.4. mają największe zastosowanie na terenach, gdzie już występują kompleksy leśne. Natomiast kierunek interwencji 5.4.2. odnosi się do obszarów, na których wystąpiły zniszczenia drzewostanów w skutek katastrof naturalnych (np. wiatrołomy, pożary itp.).
\n46 Monitor Polski
\nPriorytet 5.5. Zwiększenie wykorzystania odnawialnych źródeł energii na obszarach wiejskich ww Opis priorytetu Zobowiązania międzynarodowe Polski wynikające z pakietu klimatyczno‐energetycznego zmuszają do dywersyfikacji źródeł wytwarzania energii, a szczególną rolę w tym zakresie powinien odegrać rozwój energetyki odnawialnej. Efektywna realizacja powyższego priorytetu będzie polegała na wspieraniu rozwoju inwestycji, dostosowanych do lokalnie dostępnych zasobów odnawialnych źródeł energii (OZE), wykorzystujących w pierwszej kolejności produkty uboczne z rolnictwa i pozostałości przemysłu rolno‐spożywczego.
\nW przypadku zagospodarowywania biomasy pochodzenia rolniczego na cele energetyczne szczególnie ważne jest, aby nie prowadziło to do nadmiernej eksploatacji gleb i w konsekwencji utraty ich produktywności. W tym zakresie szczególnie wspierane będą działania, które umożliwiają jednoczesne wykorzystanie energii zawartej w biomasie oraz użycie pozostałej masy organicznej do nawożenia gleb w kolejnym cyklu produkcyjnym. Kluczowym elementem realizacji priorytetu będzie realizacja założeń, wynikających z przyjętej Polityki energetycznej Polski do 2030 r. W szczególności dotyczyć to będzie wdrożenia „Kierunków rozwoju biogazowni rolniczych na lata 2010‐2020”. W tym zakresie należy wspierać inwestycje związane z produkcją biogazu rolniczego i energii elektrycznej z niego pochodzącej (m.in. przy wykorzystaniu odchodów zwierzęcych), jak również związane z dystrybucją wyprodukowanej energii z odnawialnych źródeł. Działaniom tym powinno towarzyszyć usuwanie barier organizacyjnych, prawnych i ekonomicznych (na rzecz zwiększenia dostępności cenowej instalacji i urządzeń wykorzystujących odnawialne źródła energii), uniemożliwiających rozwój ww. inwestycji.
\nKolejnym elementem racjonalnego wykorzystania potencjału rolnictwa jest zagospodarowanie na cele energetyczne tej części przestrzeni produkcyjnej, która pozostaje do dyspozycji po zaspokojeniu potrzeb żywnościowych, jak np. uprawy energetyczne (wykorzystywane do produkcji energii lub paliw transportowych). Stanowi to alternatywny kierunek dla działalności rolniczej, a tym samym umożliwia uzyskanie dodatkowych przychodów w rolnictwie. Do celów energetycznych (głównie produkcji ciepła i energii elektrycznej) powinna być wykorzystywana biomasa pochodząca zarówno z celowych upraw rolnych, jak również stanowiąca produkt uboczny z produkcji żywności.
\nPoza biogazowniami i jednostkami kogeneracyjnymi, aby zabezpieczyć potrzeby energetyczne wsi, wskazane byłoby wykorzystanie w lokalizacjach, gdzie jest to zasadne: energetyki wiatrowej mniejszej mocy oraz energetyki słonecznej – kolektorów słonecznych i ogniw fotowoltaicznych.
\nPowodzenie planowanych inwestycji będzie zależało również od działań na rzecz kreowania i transferu wiedzy w zakresie wykorzystania podstawowych i ubocznych produktów z rolnictwa i rybactwa do produkcji energii ze źródeł odnawialnych. W szczególności chodzi o wspieranie projektów badawczych i wdrożeniowych dotyczących konkretnych rozwiązań technicznych lub organizacyjnych do zastosowania w gospodarstwach w celu racjonalizacji wykorzystania energii; podnoszenie poziomu wiedzy w zakresie działań zmierzających do poprawy stanu środowiska naturalnego; promocję wykorzystania lokalnych odnawialnych źródeł energii oraz działań informacyjnych, wskazujących na korzyści płynące z szerszego wykorzystania odnawialnych źródeł energii na obszarach wiejskich.
\nWymiar terytorialny priorytetu W przypadku kierunku interwencji 5.5.1. pierwszym kryterium terytorializacji tego priorytetu, bez względu na położenie geograficzne, powinno być kryterium ekonomiczne, oparte na rachunku ciągnionym, a także niewywoływanie konfliktu pomiędzy przeznaczaniem produkcji rolniczej na zaspakajanie potrzeb żywnościowych i na cele wytwarzania energii ze źródeł odnawialnych oraz niepowodowanie negatywnych efektów środowiskowych. Możliwość korzystania z rozwiązań w ramach kierunku interwencji 5.5.2. powinni mieć wszyscy mieszkańcy obszarów wiejskich.
\n47 Monitor Polski
\nNatomiast zagadnienia dotyczące zasad, celów oraz wsparcia rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa (lub rybołówstwa) znajdują się obecnie w różnych aktach prawnych (krajowych i unijnych), z których najważniejszymi są: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483, z późn. zm.); Traktat z Lizbony zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską podpisany w Lizbonie dnia 13 grudnia 2007 r., który wszedł w życie dnia 1 grudnia 2009 r.; ustawa z dnia 7 marca 2007 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (Dz. U. Nr 64, poz. 427, z późn. zm.); ustawa z dnia 3 kwietnia 2009 r. o wspieraniu zrównoważonego rozwoju sektora rybackiego z udziałem Europejskiego Funduszu Rybackiego (Dz. U. Nr 72, poz. 619, z późn. zm.); ustawa z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (Dz. U. Nr 64, poz. 592, z późn. zm.); ustawa z dnia 26 stycznia 2007 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego (Dz. U. z 2008 r. Nr 170, poz. 1051, z późn. zm.).
\nZ uwzględnieniem przywołanych uwarunkowań projektowane i wdrażane są prace wspierające rozwój obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa zarówno w ramach polityki krajowej, jak również polityk wspólnotowych (w tym przypadku głównie w ramach: Wspólnej Polityki Rolnej, Polityki Spójności i Wspólnej Polityki Rybackiej). Działania te realizowane są według przyjętej logiki planowania strategicznego, która została zawarta w przepisach ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.). W myśl przepisów przywołanej ustawy strategiami rozwoju są: długookresowa strategia rozwoju kraju (dokument określający główne trendy, wyzwania, i scenariusze rozwoju społeczno‐gospodarczego oraz kierunki przestrzennego zagospodarowania państwa, z uwzględnieniem zasady zrównoważonego rozwoju, obejmujący okres co najmniej 15 lat), średniookresowa strategia rozwoju kraju (dokument określający podstawowe uwarunkowania, cele i kierunki rozwoju kraju w wymiarze społecznym, gospodarczym, regionalnym i przestrzennym, obejmujący okres 4–10 lat, realizowany przez strategie rozwoju oraz za pomocą programów, z uwzględnieniem okresu programowania UE) oraz inne strategie rozwoju (dokumenty określające podstawowe uwarunkowania, cele i kierunki rozwoju w danych obszarach wskazanych w średniookresowej strategii rozwoju kraju, odnoszące się do rozwoju regionów, rozwoju przestrzennego, sektorów lub dziedzin, realizowane za pomocą programów). Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa należy do grupy dokumentów określonych nazwą: inne strategie rozwoju i zgodnie z ww. ustawą jest opracowywana oraz uzgadniana przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
\n48 Monitor Polski
\nRysunek 8. Rodzaje strategii rozwoju DŁUGOOKRESOWA STRATEGIA ROZWOJU KRAJU ŚREDNIOOKRESOWA STRATEGIA ROZWOJU KRAJU Inne strategie rozwoju Strategia innowacyjności i efektywności gospodarki. Strategia rozwoju kapitału ludzkiego. Strategia rozwoju transportu. Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko. Sprawne państwo. Strategia rozwoju kapitału społecznego. Krajowa strategia rozwoju regionalnego – Regiony – miasta ‐ obszary wiejskie. Strategia Rozwoju Systemu Bezpieczeństwa Narodowego RP 2011‐2020/22. ww Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa.
\nProgramy lub działania realizujące strategie Źródło: opracowanie MRiRW.
\nPoszczególne strategie rozwoju są ze sobą ściśle powiązane. Związki te dotyczą zarówno nakładania się/komplementarności celów, jak i instrumentów realizacyjnych. Jednocześnie niektóre spośród przywołanych dziewięciu innych strategii rozwoju odnoszą się do określonych obszarów tematycznych (np. strategia rozwoju transportu) lub mają wymiar horyzontalny i obejmują działania adresowane do wybranych regionów/obszarów (jak np. strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa 49 Monitor Polski
\nNazwa strategii Strategia innowacyjności i efektywności gospodarki Strategia rozwoju kapitału ludzkiego Strategia rozwoju transportu Kierunki interwencji, dla których strategia pełni rolę wspierającą 1.3.4. Zwiększenie dostępu do kapitału zewnętrznego 2. 3.1. Budowa i modernizacja sieci szerokopasmowych 3.4.3. Wsparcie działalności innowacyjnej ukierunkowanej na zmiany wzorców produkcji i konsumpcji 4.1.2. Wdrażanie i promocja innowacyjnych rozwiązań w sektorze rolno‐spożywczym 4.1.4. Zwiększenie udziału producentów rolno‐ ‐spożywczych w finansowaniu i wyznaczaniu kierunków sektorowej działalności badawczo‐ ‐rozwojowej 4.2.3. Zwiększenie udziału ośrodków naukowo‐ ‐badawczych w międzynarodowych projektach badawczych 4.2.4. Rozwój i poprawa infrastruktury naukowo‐ ‐badawczej jako źródła efektywnych rozwiązań innowacyjnych i postępu 4.4.2. Rozwój polityki wsparcia eksportu w wymiarze instytucjonalnym, technicznym i zagranicznym 5.3.5. Upowszechnianie wiedzy w zakresie praktyk przyjaznych klimatowi wśród konsumentów i producentów rolno‐spożywczych 1.1.4. Podnoszenie umiejętności związanych z wykorzystywaniem technologii ICT i prowadzeniem działalności gospodarczej 2.3.2. Budowa i rozwój kompleksowej i wydajnej infrastruktury ICT dedykowanej dla mieszkańców obszarów wiejskich 4.2.1. Rozwój badań na rzecz zrównoważonego rozwoju sektora rolno‐spożywczego 4.3.4. Działania na forum międzynarodowym na rzecz poprawy pozycji polskiego sektora rolno‐ ‐spożywczego na rynku wspólnotowym i globalnym 4.4.1. Promocja krajowych produktów rolno‐ ‐spożywczych na rynkach: krajowym, unijnym i światowym 2.2.2. Tworzenie powiązań lokalnej sieci drogowej z siecią dróg regionalnych, krajowych, ekspresowych i autostrad 2.2.3. Tworzenie infrastruktury węzłów przesiadkowych, transportu kołowego i kolejowego 1.2.1. Poprawa wahadłowej mobilności przestrzennej na poziomie lokalnym i regionalnym 2.2.1. Rozbudowa i modernizacja lokalnej sieci drogowej i kolejowej 1.1.1. Poprawa jakości i dostępności edukacji ogólnej, artystycznej i zawodowej na wszystkich poziomach 1.1.3. Uczenie się przez całe życie umożliwiające zmianę zawodu lub doskonalenie zawodowe 1.1.4. Podnoszenie umiejętności związanych z wykorzystywaniem technologii ICT i prowadzeniem działalności gospodarczej 1.2.2. Rozwiązania prawne i systemowe na rynku pracy w zakresie ułatwiania i upowszechniania stosowania elastycznych form pracy 1.2.3. Zwiększenie wykorzystania i promocja elastycznych form zatrudnienia przez pracodawców 1.2.4. Zwiększenie dostępu do usług opieki nad dzieckiem na obszarach wiejskich 1.3.1. Wspieranie tworzenia pozarolniczych miejsc pracy
\n1.4.3. Promocja i rozwój usług opiekuńczych nad osobami starszymi i niepełnosprawnymi 2.4.1. Budowa i rozwój infrastruktury edukacji 2.4.3. Budowa i rozwój infrastruktury sportowej 2.4.4. Budowa i rozwój infrastruktury usług zdrowotnych 1.4.1. Rozwój i promocja ekonomii społecznej 1.4.2. Wzmacnianie i rozwój kapitału społecznego 2.4.2. Budowa i rozwój infrastruktury kultury i turystyki oraz promocja dziedzictwa kulturowego ww Strategia rozwoju kapitału społecznego Kierunki interwencji, dla których strategia pełni rolę wiodącą5 1.1.1. Poprawa jakości i dostępności edukacji ogólnej, artystycznej i zawodowej na wszystkich poziomach 1.1.3. Uczenie się przez całe życie umożliwiające zmianę zawodu lub doskonalenie zawodowe 1.1.4. Podnoszenie umiejętności związanych z wykorzystywaniem technologii ICT i prowadzeniem działalności gospodarczej 5 Przypisanie roli wiodącej w realizacji danego kierunku interwencji strategii innej aniżeli SZRWRiR oznacza, że dany kierunek interwencji wpisuje się w szerszy zakres działań opisanych w strategii, która jest wiodąca w tym obszarze.
\n50 Monitor Polski Nazwa strategii Kierunki interwencji, dla których strategia pełni rolę wiodącą 2.1.1. Modernizacja sieci przesyłowych i dystrybucyjnych energii elektrycznej 2.1.2. Dywersyfikacja źródeł wytwarzania energii elektrycznej 2.1.5. Rozwój systemów zbiórki, odzysku i unieszkodliwiania odpadów 2.1.6. Rozbudowa sieci przesyłowej i dystrybucyjnej gazu ziemnego 2.5.1. Rozwój infrastruktury wodno‐melioracyjnej i innej łagodzącej zagrożenia naturalne 5.1.1. Ochrona różnorodności biologicznej, w tym unikalnych ekosystemów oraz flory i fauny związanych z gospodarką rolną i rybacką 5.1.2. Ochrona jakości wód, w tym racjonalna gospodarka nawozami i środkami ochrony roślin 5.1.3. Racjonalne wykorzystanie zasobów wodnych na potrzeby rolnictwa i rybactwa oraz zwiększanie retencji wodnej 5.1.4. Ochrona gleb przed erozją, zakwaszeniem, spadkiem zawartości materii organicznej i zanieczyszczeniem metalami ciężkimi 5.1.5. Rozwój wiedzy w zakresie ochrony środowiska rolniczego i różnorodności biologicznej na obszarach wiejskich i jej upowszechnianie 5.2.2. Właściwe planowanie przestrzenne 5.2.3. Racjonalna gospodarka gruntami 5.3.2. Ograniczenie emisji gazów cieplarnianych w rolnictwie i całym łańcuchu rolno‐żywnościowym 5.3.3. Zwiększenie sekwestracji węgla w glebie i biomasie wytwarzanej w rolnictwie 5.4.1. Racjonalne zwiększenie zasobów leśnych 5.4.2. Odbudowa drzewostanów po zniszczeniach spowodowanych katastrofami naturalnymi 5.4.3. Zrównoważona gospodarka łowiecka na OW służąca ochronie środowiska oraz rozwojowi rolnictwa i rybactwa 5.4.4. Wzmacnianie publicznych funkcji lasów 5.5.2. Zwiększenie dostępności cenowej i upowszechnienie rozwiązań w zakresie odnawialnych źródeł energii wśród mieszkańców obszarów wiejskich 1.1.1. Poprawa jakości i dostępności edukacji ogólnej, artystycznej i zawodowej na wszystkich poziomach 2.5.3. Skuteczne i efektywne zarządzanie kryzysowe 3.3.3. Zapewnienie w łańcuchu rolno‐żywnościowym zachowań zgodnych z zasadami uczciwej konkurencji 2.4.4. Budowa i rozwój infrastruktury usług zdrowotnych Poz. 839 Kierunki interwencji, dla których strategia pełni rolę wspierającą 2.5.2. Bezpieczeństwo weterynaryjne i fitosanitarne 4.2.1. Rozwój badań na rzecz zrównoważonego rozwoju sektora rolno‐spożywczego 5.2.1. Zachowanie unikalnych form krajobrazu rolniczego 5.3.1. Adaptacja produkcji rolnej i rybackiej do zmian klimatu 5.3.4. Badania w zakresie wzajemnego oddziaływania rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa na zmiany klimatu 5.3.5. Upowszechnianie wiedzy w zakresie praktyk przyjaznych klimatowi wśród
\nkonsumentów i producentów rolno‐ ‐spożywczych 5.5.1. Racjonalne wykorzystanie rolniczej i rybackiej przestrzeni produkcyjnej do produkcji energii ze źródeł odnawialnych w. rcl .go v.p l Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko
\n4.3.1. Wsparcie przekształceń strukturalnych w rolnictwie 4.3.2. Poprawa organizacji producentów rolnych, w tym poprzez spółdzielczość i grupy producenckie w sektorze rolno‐spożywczym 4.3.3. Rozwój struktur organizacyjnych w łańcuchu rolno‐żywnościowym producentów rolnych i rybackich 4.3.4. Działania na forum międzynarodowym na rzecz poprawy pozycji polskiego sektora rolno‐ ‐spożywczego na rynku wspólnotowym i globalnym 4.4.1. Promocja krajowych produktów rolno‐ ‐spożywczych na rynkach: krajowym, unijnym i światowym 5.1.1. Ochrona różnorodności biologicznej, w tym unikalnych ekosystemów oraz flory i fauny związanych z gospodarką rolną i rybacką 5.2.1. Zachowanie unikalnych form krajobrazu rolniczego 5.3.1. Adaptacja produkcji rolnej i rybackiej do zmian klimatu 5.3.2. Ograniczenie emisji gazów cieplarnianych w rolnictwie i całym łańcuchu rolno‐żywnościowym 5.3.3. Zwiększenie sekwestracji węgla w glebie i biomasie wytwarzanej w rolnictwie 5.3.4. Badania w zakresie wzajemnego oddziaływania rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa na zmiany klimatu 5.5.1. Racjonalne wykorzystanie rolniczej i rybackiej przestrzeni produkcyjnej do produkcji energii ze źródeł odnawialnych Poz. 839 Kierunki interwencji, dla których strategia pełni rolę wspierającą 1.1.2. Podnoszenie umiejętności i kwalifikacji zawodowych osób pracujących w sektorze rolno‐spożywczym 1.2.5. Aktywizacja lokalnych rynków pracy z uwzględnieniem małych miast 1.3.1. Wspieranie tworzenia pozarolniczych miejsc pracy 1.3.2. Rozwój przedsiębiorczości 1.4.1. Rozwój i promocja ekonomii społecznej 1.4.2. Wzmacnianie i rozwój kapitału społecznego 2.1.2. Dywersyfikacja źródeł wytwarzania energii elektrycznej 2.1.4. Rozbudowa i modernizacja sieci kanalizacyjnej i oczyszczalni ścieków 2.1.5. Rozwój systemów zbiórki, odzysku i unieszkodliwiania odpadów 2.2.1. Rozbudowa i modernizacja lokalnej sieci drogowej i kolejowej 2. 3.1. Budowa i modernizacja sieci szerokopasmowych 2.3.2. Budowa i rozwój kompleksowej i wydajnej infrastruktury ICT dedykowanej dla mieszkańców obszarów wiejskich 2.4.2. Budowa i rozwój infrastruktury kultury i turystyki oraz promocja dziedzictwa kulturowego 2.5.1. Rozwój infrastruktury wodno‐melioracyjnej i innej łagodzącej zagrożenia naturalne 2.5.3. Skuteczne i efektywne zarządzanie kryzysowe 3.4.3. Wsparcie działalności innowacyjnej ukierunkowanej na zmiany wzorców produkcji i konsumpcji 4.1.2. Wdrażanie i promocja innowacyjnych rozwiązań w sektorze rolno‐spożywczym 4.1.4. Zwiększenie udziału producentów rolno‐ ‐spożywczych w finansowaniu i wyznaczaniu kierunków sektorowej działalności
\nbadawczo‐rozwojowej 4.2.3. Zwiększenie udziału ośrodków naukowo badawczych w międzynarodowych projektach badawczych 4.2.4. Rozwój i poprawa infrastruktury naukowo‐ ‐badawczej jako źródła efektywnych rozwiązań innowacyjnych i postępu 4.4.2. Rozwój polityki wsparcia eksportu w wymiarze instytucjonalnym, technicznym i zagranicznym 5.1.2. Ochrona jakości wód, w tym racjonalna gospodarka nawozami i środkami ochrony roślin 5.1.3. Racjonalne wykorzystanie zasobów wodnych na potrzeby rolnictwa i rybactwa oraz zwiększanie retencji wodnej 5.1.4. Ochrona gleb przed erozją, zakwaszeniem, spadkiem zawartości materii organicznej i zanieczyszczeniem metalami ciężkimi 5.1.5. Rozwój wiedzy w zakresie ochrony środowiska rolniczego i różnorodności biologicznej na obszarach wiejskich i jej upowszechnianie 5.2.2. Właściwe planowanie przestrzenne 5.2.3. Racjonalna gospodarka gruntami 5.3.5. Upowszechnianie wiedzy w zakresie praktyk przyjaznych klimatowi wśród konsumentów i producentów rolno‐spożywczych 5.4.1. Racjonalne zwiększenie zasobów leśnych 5.4.2. Odbudowa drzewostanów po zniszczeniach spowodowanych katastrofami naturalnymi 5.4.3. Zrównoważona gospodarka łowiecka na OW służąca ochronie środowiska oraz rozwojowi rolnictwa i rybactwa 5.5.2. Zwiększenie dostępności cenowej i upowszechnienie rozwiązań w zakresie odnawialnych źródeł energii wśród mieszkańców obszarów wiejskich ww w. rcl .go v.p l Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa
\nRysunek 9. Skumulowany harmonogram wdrażania kierunków interwencji SZRWRiR Źródło: opracowanie MRiRW.
\nSZRWRiR będzie realizowana w okresie 2012‐2020, w tym też przedziale czasowym odbywać się będzie proces monitorowania i oceny bieżącej strategii.
\n2020 Monitorowanie i sprawozdawczość Ewaluacja Ocena bieżąca 2021 Wdrażanie [rok] Monitorowanie Rysunek 10. Harmonogram monitorowania i ewaluacji SZRWRiR Ocena ex‐post 2012 ww Źródło: opracowanie MRiRW.
\nW ramach monitorowania ministerstwa będą przekazywać MRiRW informacje o realizowanych działaniach leżących w kompetencji poszczególnych ministrów, wpisujących się we wdrażanie SZRWRiR.
\nJednocześnie Główny Urząd Statystyczny przekaże każdego roku MRiRW informacje na temat wartości wskaźników monitorowania wg stanu na koniec roku sprawozdawczego (a więc począwszy od stanu na koniec 2012 r. aż do stanu na koniec 2020 r.). W 2011 r. została wykonana ocena ex‐ante SZRWRiR6, ponadto w trakcie wdrażania SZRWRiR istnieje możliwość realizacji oceny bieżącej, a po zakończeniu 6 Ocenę ex‐ante SZRWRiR wykonał zespół badawczy, w skład którego weszli: prof. dr hab. Walenty Poczta, prof. dr hab. Henryk Runowski, dr hab. Józef Kania, dr Dominika Milczarek‐Andrzejewska oraz dr Mirosław Drygas.
\n54 Monitor Polski
\nDo monitorowania oraz oceny efektów realizacji SZRWRiR będą służyły wskaźniki przypisane do celu ogólnego strategii oraz wskaźniki przypisane do celów szczegółowych.
\nTabela 1. Wartości bazowe i docelowe wskaźników monitorowania i oceny realizacji SZRWRiR Wartość bazowa w 2010 r*.
\nWskaźniki główne odnoszące się do celu ogólnego SZRWRiR W1 = udział osób żyjących poniżej relatywnej granicy ubóstwa na obszarach 26* wiejskich w ogólnej liczbie ludności na obszarach wiejskich7 [‐] W2 = Odsetek mieszkańców wsi, którzy oceniają sytuację finansową 34% własnego gospodarstwa domowego jako raczej dobrą lub bardzo dobrą [%]8 W3 = Współczynnik aktywności zawodowej na wsi [%]9 55,2%* Wskaźniki pomocnicze przypisane do celów szczegółowych SZRWRiR W11 = wskaźnik zatrudnienia osób w wieku 50,4% Cel 1. Wzrost jakości kapitału 15 lat i więcej na wsi [%] ludzkiego, społecznego, W12 = największe zróżnicowanie w średniej zatrudnienia i wartości wyniku kończącego egzaminu 0,866 szkół podstawowych na wsi / średnia przedsiębiorczości na wartość wyniku kończącego egzaminu obszarach wiejskich szkół podstawowych w mieście [‐]10 W21 = odsetek gospodarstw domowych na wsi, które oceniając otoczenie miejsca 11%* zamieszkania, wskazały na wielką trudność w dostępie do usług transportu publicznego [%]11 W22 = odsetek długości dróg publicznych zamiejskich o nawierzchni twardej 48,57% ulepszonej w całkowitej długości dróg Cel 2. Poprawa warunków 12 życia na obszarach wiejskich publicznych ogółem [%] W23 = odsetek ludności wiejskiej w wieku oraz poprawa ich dostępności 16‐74 lat regularnie (co najmniej raz w 47%* przestrzennej tygodniu) korzystających z Internetu w Wartość docelowa w 2020 r.
\n43% 65% 74,7*% 85% ww Nazwa wskaźnika ogólnej liczbie ludności wiejskiej [%] W24 = odsetek dzieci w wieku 3‐5 lat objętych wychowaniem przedszkolnym w placówkach na wsi [%] W25 = odsetek ludności korzystającej z instalacji wodociągów na obszarach wiejskich w ogóle ludności wiejskiej [%] 18 60% 58% 60% 0,95 3% 51,2% 65% Wskaźnik liczony na podstawie wyników badania budżetów gospodarstw domowych GUS.
\nWskaźnik liczony na podstawie wyników badania „Polska wieś i rolnictwo” zlecanego przez MRiRW, na próbie co najmniej 1 500 pełnoletnich mieszkańcach wsi w Polsce.
\n9 Wskaźnik liczony przez GUS, wartość z 2009 r. pochodzi z publikacji „Obszary wiejskie w Polsce 2010”, str. 93.
\n10 Użyte w tym wskaźniku wyrażenie „największe zróżnicowanie” oznacza najmniejszą wartość ilorazu wyniku kończącego egzamin szkół podstawowych na wsi i w mieście w województwach w Polsce (wartość bazowa dotyczy 2010 r., kiedy iloraz ten był najmniejszy w woj. pomorskim i wynosił właśnie 0,866).
\n11 Wskaźnik mierzony przez GUS; wartość bazowa została przywołana za publikacją: Obszary wiejskie w Polsce, GUS, Warszawa Olsztyn 2011 r., str. 217.
\n12 Wskaźnik określony przez Ministerstwo Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej.
\n7 8 55 Monitor Polski W31 = udział próbek artykułów rolno‐ ‐spożywczych o niewłaściwej jakości handlowej [%]13 W32 = powierzchnia użytków rolnych utrzymanych w dobrej kulturze rolnej [mln ha] W41 = udział powierzchni użytków rolnych znajdujących się w gospodarstwach rolnych powyżej minimalnej efektywnej skali produkcji w powierzchni użytków rolnych znajdujących się w gospodarstwach prowadzących działalność rolniczą ogółem w Polsce 15 [‐] W42 = przeciętny miesięczny dochód na 1 osobę z gospodarstwa indywidualnego w rolnictwie / przeciętny miesięczny dochód na 1 osobę z pracy na własny rachunek [%] W43 = wartość eksportu artykułów rolno‐ ‐spożywczych w przeliczeniu na 1 mieszkańca Polski [euro] W44 = udział nakładów na działalność B+R w dziedzinie rolnictwa w nakładach wewnętrznych na działalność B+R ogółem w Polsce [%] W51 = wskaźnik czystości wód [%] Poz. 839 15,9%* 12,5% 14 mln14 14 mln 39% 45% 42,49%* 60% 301* 450 6,29%* 7% w. rcl .go v.p l Cel 3. Bezpieczeństwo żywnościowe
\nW52 = udział emisji gazów cieplarnianych z rolnictwa wyrażony w ekwiwalencie CO2 w całkowitej emisji gazów cieplarnianych w Polsce [%]16 W53 = zmiana wskaźnika liczebności pospolitych ptaków krajobrazu rolniczego FBI [1990 r. = 100%] I klasa – 0%, I klasa – 6%, II klasa – 2,2%** II klasa – 15% 11,75%* 10,0% 96%* 100% Zaprezentowana powyżej lista wskaźników oceny i monitorowania wdrażania SZRWRiR zawiera wskaźniki główne liczone w skali całego kraju, przy czym zakłada się, że w zależności od rodzaju działań wskazanych w strategii, wdrażanych w poszczególnych regionach kraju, do procesu oceny i monitorowania będą wykorzystywane również dodatkowe wskaźniki, których wartości będą analizowane w ujęciu terytorialnym (np. w podziale na powiaty). ww Monitorowanie i ocena postępów wdrażania celów pozostałych strategii rozwoju, szczególnie istotnych z punktu widzenia osiągnięcia celów SZRWRiR, będą dokonywane z wyszczególnieniem efektów interwencji realizowanych na obszarach wiejskich.
\nWskaźnik dotyczy średniej wartości wyników kontroli przeprowadzanych przez JHARS wg poszczególnych grup towarowych Biorąc pod uwagę fakt, że nie ma systemu, który ewidencjonuje wszystkie użytki rolne wg kryteriów spełniania wymogów dobrej kultury rolnej, w zestawieniu przyjęto wartość łącznej powierzchni gruntów rolnych, do których naliczono płatności JPO [ha] 15 Za gospodarstwa rolne powyżej minimalnej efektywnej skali produkcji zgodnie z metodyką GUS uznaje się gospodarstwa o powyżej 30 ha.
\n16 Dane dotyczące wskaźnika W52 pochodzą z Raportu dla Komisji Europejskiej, wynikającego z art. 3 ust. 2 decyzji 280/2004/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lutego 2004 r. dotyczącej mechanizmu monitorowania emisji gazów cieplarnianych we Wspólnocie oraz wykonania Protokołu z Kioto (Dz. Urz. UE L 49 z 19.02.2004, str. 1) z marca 2011 r. wartość emisji jest liczona według kategorii źródeł emisji IPCC, wartość emisji gazów cieplarnianych brutto jest liczona bez uwzględnienia kategorii 5 – „użytkowanie gruntów, zmiany użytkowania gruntów i leśnictwo”.
\n13 14 56 ww Źródło: opracowanie MRiRW. • • Strategia UE 2020 1,7% PKB na inwestycje w B+R wzrost efektywności energetycznej wykorzystanie OZE, redukcja emisji CO2 osób zagrożonych 3% PKB UE na inwestycje w B+R cele „20/20/20” w zakresie klimatu i energii ograniczenie liczby osób przedwcześnie kończących naukę szkolną do 10% zwiększenie do co najmniej 40% liczby osób z młodego pokolenia posiadających wyższe wykształcenie 75% zatrudnienia osób w wieku 20‐64 lat zmniejszenie liczby ubóstwem o 20 mln Monitor Polski 7% nakładów wewnętrznych na działalność B+R ogółem w Polsce na działalność B+R w dziedzinie rolnictwa (wzrost z 6,29%) zachowanie co najmniej 14 mln [ha] użytków rolnych utrzymanych w dobrej kulturze rolnej [ha] redukcja udziału emisji gazów cieplarnianych z rolnictwa wyrażonej w ekwiwalencie CO2 w całkowitej emisji gazów cieplarnianych w Polsce do 10% (z 11,75%) • • zmniejszenie do 4,5% odsetka osób wcześnie porzucających naukę zwiększenie do 45% odsetka osób z wykształceniem wyższym w wieku 30‐34 lat 71% zatrudnienia osób w wieku 20‐64 lat obniżenie o 1,5 do 2 mln liczby osób żyjących poniżej relatywnej granicy ubóstwa Krajowy Program Reform w. rcl .go v.p l zwiększenie odsetka dzieci wiejskich w wieku 3‐5 lat objętych wychowaniem przedszkolnym w placówkach na wsi do 65% (z 43%) spadek zróżnicowania średniej wartości wyniku kończącego egzaminu szkół podstawowych (z 0,866 do 0,95) • • obniżenie odsetka osób żyjących poniżej relatywnej granicy ubóstwa na obszarach wiejskich do 18% (z 26%) wzrost zatrudnienia osób w wieku 15 lat i więcej na wsi do 60% (z 50,4%) • SZRWRiR Rysunek 11. Powiązanie wybranych wskaźników celów SZRWRiR z celami Krajowego Programu Reform i Strategii UE 2020
\nPodejmowanie najważniejszych decyzji w zakresie zarządzania strategicznego oraz zatwierdzanie celów strategicznych państwa należy do Rady Ministrów. Bezpośredni nadzór nad zarządzaniem rozwojem kraju, w tym polityką rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa, pełni Prezes Rady Ministrów, m.in. przez: kierowanie pracami Komitetu Koordynacyjnego do spraw Polityki Rozwoju, jako organu opiniodawczo‐doradczego usytuowanego w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów17, koordynację przygotowania i uzgadniania projektu długookresowej strategii rozwoju kraju i innych dokumentów o charakterze strategicznym.
\nRada Ministrów odpowiada w szczególności za: przyjęcie SZRWRiR oraz innych dokumentów o charakterze strategicznym, takich jak długookresowa strategia rozwoju kraju, akceptację raportu o rozwoju społeczno‐gospodarczym, regionalnym oraz przestrzennym, zawierającym rekomendacje do realizacji przez ministrów właściwych oraz samorządy województw.
\nMinister Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz obsługujące go ministerstwo pełni rolę wiodącego ośrodka w obszarze polityki rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa, kierując następującymi działami administracji rządowej: rolnictwo, rozwój wsi, rynki rolne i rybołówstwo18. Obok Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi kluczowymi aktorami polityki rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa są przedstawiciele samorządu województwa, który pełni kluczową rolę w procesie programowania i zarządzania, jak i koordynowania działań rozwojowych na poziomie regionalnym.
\nSZRWRiR zawiera zarówno działania będące w kompetencji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, jak i pozostałych resortów. Jednocześnie kierunki interwencji wskazane w strategii odnoszą się do działań finansowanych ze środków publicznych w ramach różnych funkcji budżetu zadaniowego państwa oraz działań, których źródłem finansowania (głównym lub pomocniczym) będą środki pochodzące z budżetu UE (w tym w szczególności Wspólnej Polityki Rolnej, Wspólnej Polityki Rybackiej i Polityki Spójności).
\nCzęść kierunków interwencji SZRWRiR będzie realizowana w ramach Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego – Regiony, Miasta, Obszary wiejskie z wykorzystaniem kontraktu terytorialnego. Będzie on służył uzgodnieniu przez rząd i samorząd wojewódzki najważniejszych celów i przedsięwzięć priorytetowych podejmowanych i finansowanych w ramach polityki rozwoju regionalnego.19 W oparciu o powyższe został opracowany system koordynacji wdrażania strategii nawiązujący częściowo do systemu monitorowania.
\nWybrane kierunki interwencji będą realizowane na poziomie centralnym i ich skutki obejmą obszar całego kraju, a pozostałe kierunki interwencji będą wdrażane na poziomie regionalnym lub lokalnym w zależności od potrzeb i możliwości rozwojowych danego regionu/terenu (w szczególności będą to kierunki interwencji realizowane w ramach KSRR, objęte kontraktem terytorialnym).
\n17 Komitet Koordynacyjny do spraw Polityki Rozwoju został powołany zarządzeniem nr 21 Prezesa Rady Ministrów z dnia 11 marca 2009 r. (zmienionym następnie zarządzeniem nr 47 z dnia 18 czerwca 2009 r.).
\n18 Informacje te znajdują swoje odzwierciedlenie w rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 18 listopada 2011 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi (Dz. U. Nr 248, poz. 1486).
\n19 KSRR, str. 145.
\n58 Monitor Polski
\nZnaczna część zaprojektowanych w SZRWRiR działań zostanie sfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach polityk wspólnotowych (w tym głównie Polityki Spójności – PS, Wspólnej Polityki Rolnej – WPR i Wspólnej Polityki Rybackiej), których instrumenty realizacyjne oraz sposób ich wdrażania będą regulowały lub obecnie regulują przepisy unijne i implementujące je – przepisy krajowe. Dlatego na obecnym etapie unijnej dyskusji o kształcie instrumentów ww. polityk unijnych, które będą wykorzystane na rzecz realizacji SZRWRiR w okresie programowania 2014‐2020, nie można jednoznacznie wskazać, które z nich będą wdrażane regionalnie. Jednocześnie, biorąc pod uwagę dotychczasową koncepcję rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa, należy oczekiwać, że działania w zakresie bezpieczeństwa żywnościowego oraz część działań w dziedzinie ochrony środowiska będą realizowane centralnie, co wydaje się mieć swoje uzasadnienie w konieczności zapewnienia zasobów naturalnych, gwarantujących bezpieczeństwo żywnościowe przyszłym pokoleniom (na poziomie całego kraju) oraz w potrzebie zachowania spójności działań dotyczących przestrzennego zagospodarowania kraju. ww Koordynacja wdrażania strategii będzie więc wymagać ścisłej współpracy MRiRW z jednostkami administracji samorządowej oraz Lokalnymi Grupami Działania (LGD) i innymi podmiotami, które odpowiadają za realizację regionalnych lub lokalnych strategii rozwoju. Samorządy województw zapewnią, w ramach swoich uprawnień, koordynację działań podejmowanych na obszarach wiejskich w ramach instrumentów wszystkich dziewięciu zintegrowanych strategii rozwoju na poziomie województwa.
\nMając na uwadze dynamiczne zmiany uwarunkowań zewnętrznych wdrażania strategii, w tym szczególnie w obszarze mechanizmów i priorytetów nowej Wspólnej Polityki Rolnej, a także tworzenia i aktualizacji krajowych dokumentów strategicznych, które będą miały wpływ na szeroko pojmowaną problematykę zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich, przyjmuje się możliwość aktualizacji SZRWRiR. Aktualizacja ta może być wynikiem bieżącego monitoringu realizacji oraz zmian w obszarze priorytetów i instrumentów ich wdrażania i nie będzie wymagała konieczności tworzenia nowego, całościowego dokumentu.
\nKażda aktualizacja SZRWRiR będzie podlegać konsultacjom społecznym, obejmującym przede wszystkim Komisję Wspólną Rządu i Samorządu Terytorialnego, jednostki samorządu terytorialnego oraz partnerów społecznych i gospodarczych.
\n59 Monitor Polski
\nBudżet SZRWRiR w zakresie wydatków rozwojowych będzie wskazany w Średniookresowej Strategii Rozwoju Kraju, gdzie zostaną ujęte wydatki rozwojowe na realizację każdej z dziewięciu zintegrowanych strategii rozwoju. Z uwagi na to, iż wydatki rozwojowe w rozumieniu Średniookresowej Strategii Rozwoju Kraju obejmują tylko środki, które mają przede wszystkim stymulować wzrost innowacyjności i efektywności systemu społeczno‐gospodarczego w średnim i długim okresie, należy zauważyć, iż całkowity budżet SZRWRiR będzie znacząco wyższy. Będzie on bowiem obejmował także inne wydatki publiczne, które mogą w inny (także pośredni) sposób stymulować wzrost PKB, np. różne formy wsparcia obszarów wiejskich i rolnictwa finansowane z polityki spójności oraz wspólnej polityki rolnej UE, a przekładające się na inwestycje i efekty wzrostowe (mnożnikowe) na poziomie regionalnym i krajowym. Przy projektowaniu budżetu SZRWRiR ważnym punktem odniesienia jest szacunkowy poziom całkowitych wydatków publicznych na cele wskazane w SZRWRiR w ostatnich latach, który mieścił się w przedziale 2,5‐3% PKB.
\nNależy jednocześnie podkreślić, że zgodnie z opinią sektora bankowego należy mieć na uwadze pogorszenie się sytuacji finansowej gmin wiejskich i miejsko‐wiejskich, co w sposób istotny może rzutować na ewentualne problemy w zakresie finansowania i współfinansowania przedsięwzięć ze środków własnych20. Stąd powodzenie realizacji SZRWRiR będzie w dużej mierze uzależnione również od kondycji finansów jednostek samorządu terytorialnego oraz dostosowania oferty banków i innych instytucji finansowych do planowanych procesów służących podnoszeniu jakości życia na obszarach wiejskich.
\nMożliwość osiągnięcia celów SZRWRiR w dużej mierze będzie zależała od wartości wsparcia, jaka w ramach Polityki Spójności na lata 2014‐2020 zostanie przeznaczona bezpośrednio na realizację kierunków interwencji SZRWRiR. Blisko 31% całkowitego budżetu strategii będą stanowiły środki pochodzące z budżetu państwa przeznaczone na realizację krajowych polityk (działań), pozostałą część stanowią środki wydatkowane w ramach polityk unijnych, środki prywatne i środki pochodzące z budżetów jednostek samorządu terytorialnego (w tym m.in. wkład własny beneficjentów polityk unijnych).
\nPrzedstawiona alokacja budżetu strategii w ramach poszczególnych jej celów uwzględnia również założenia, że po 2020 r. środków finansowych z UE dla rolnictwa i wsi może być mniej niż obecnie i w związku tym należy sektor rolniczy do tej nowej sytuacji przygotować już w perspektywie do 2020 r.
\nTabela 2. Budżet SZRWRiR na lata 2012‐2020. ww Źródło finansowania wg rodzaju działań Budżet państwa Budżet środków europejskich Środki prywatne Budżet jednostek samorządu terytorialnego Łącznie Źródło: opracowanie MRiRW. % budżetu na lata 2012‐2020 31% 48% 10% 11% 100% Największy udział w całkowitej wartości budżetu będą stanowiły działania związane z realizacją celu szczegółowego 2. Poprawa warunków życia na obszarach wiejskich oraz poprawa ich dostępności 20 Informacja na podstawie opinii Związku Banków Polskich wyrażonej podczas konsultacji społecznych.
\n60 Monitor Polski
\nWzrost produktywności i konkurencyjności sektora rolno‐spożywczego. Zbliżoną wielkość budżetu SZRWRiR planuje się przeznaczyć na realizację celu 1. Wzrost jakości kapitału ludzkiego zatrudnienia i przedsiębiorczości na obszarach wiejskich (20,4%) i 5. Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu na obszarach wiejskich (18,6%). Nieco mniejszą alokację środków z budżetu SZRWRiR przewidziano dla celu 3. Bezpieczeństwo żywnościowe (12,6%).
\nRysunek 13. Struktura budżetu w podziale na cele SZRWRiR 18,6% 20,6% 12,6% 20,4% 27,9% Cel 1. Wzrost jakości kapitału ludzkiego, społecznego, zatrudnienia i przedsiębiorczości na obszarach wiejskich Cel 2. Poprawa warunków życia na obszarach wiejskich oraz poprawa ich dostępności przestrzennej Cel 3 Bezpieczeństwo żywnościowe Cel 4. Wzrost produktywności i konkurencyjności sektora rolno‐spożywczego Cel 5. Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu na obszarach wiejskich ww Źródło: opracowanie MRiRW.
\n61 Monitor Polski
\nDokument ten stanowił etap pośredni w przygotowaniu kolejnego Kierunki rozwoju obszarów wiejskich, który powstał w MRiRW jeszcze przed końcem 2009 r. i był konsultowany z instytutami badawczymi: IERiGŻPIB, IRWiR, Instytutem Melioracji Użytków Zielonych, IUNGPIB oraz IGiPZ PAN.
\nWarto w tym miejscu dodać, że dokument ten powstał w związku z debatą nad kształtem Wspólnej Polityki Rolnej oraz polityki spójności po 2013 r. i bazował na doświadczeniach z przygotowania i realizacji dotychczasowych programów operacyjnych i polityk dotyczących rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa. „Kierunki rozwoju obszarów wiejskich” spełniały również istotną rolę w pracach nad rządowymi dokumentami strategicznymi, w szczególności „Krajową strategią rozwoju regionalnego” (KSRR), „Długookresową strategią rozwoju kraju” oraz „Koncepcją przestrzennego zagospodarowania kraju na lata 2008‐2033” (KPZK).
\nDokument ten w kolejnych okresach ewoluował i pod nazwą „Kierunki rozwoju obszarów wiejskich – założenia do Strategii zrównoważonego rozwoju wsi i rolnictwa” został poddany konsultacjom społecznym w dniu 20 stycznia 2010 r., co było istotnym elementem procesu przygotowania docelowej SZRWRiR.
\nW ramach dalszych prac, opartych już na zasadach wynikających z dokumentu Plan uporządkowania strategii rozwoju (przyjętego przez Radę Ministrów w dniu 24 listopada 2009 r.) oraz Wytycznych do opracowywania strategii rozwoju wskazanych w Planie uporządkowania strategii rozwoju (opracowanych przez Ministerstwo Rozwoju Regionalnego), w MRiRW został wypracowany dokument pod nazwą: „Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa – założenia”. W pierwszym etapie jego tworzenia, przy udziale ekspertów z ośrodków naukowo‐badawczych, zdiagnozowano obszary wiejskie, rolnictwo i rybactwo21. Następnie powstawały kolejne projekty układu celów i priorytetów strategii oraz jej powiązań z pozostałymi ośmioma strategiami rozwoju. Tak opracowany dokument był konsultowany z członkami Komitetu Koordynacyjnego do spraw Polityki Rozwoju oraz poszczególnymi ministerstwami (pośrednio również z GIOŚ)22.
\nKolejnym etapem tworzenia Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa była prezentacja jej założeń na posiedzeniu Komitetu Koordynacyjnego do spraw Polityki Rozwoju w dniu 26 sierpnia 2010 r. Równolegle do ww. działań trwały prace nad wyznaczeniem celów, priorytetów i kierunków interwencji strategii, w których ponownie wzięli udział niezależni eksperci, posiadający dużą wiedzę merytoryczną i doświadczenie w tematyce rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa.
\nW ramach metody Delhi brali oni udział w kilkukrotnie przeprowadzanej ankiecie dotyczącej określenia celów, priorytetów i kierunków interwencji strategii23. Opracowywali również część strategii Identyfikacja 21 Osoby te to: prof. Jerzy Bański, dr Wanda Chmielewska‐Gill, mgr Paweł Chmieliński, dr inż. Mirosław Cieśla, prof. Marek Degórski, prof. dr hab. inż. Wiesław Dembek, doc. dr hab. Krzysztof Domaradzki, mgr Michał Dudek, doc. Robert Eckert, prof. dr hab. Antoni Faber, dr Zbigniew Floriańczyk, doc. dr hab. Janusz Igras, prof. dr hab. Wojciech Józwiak, prof. dr hab. Edmund Kaca, dr Jerzy Kopiński, prof. dr hab. Stanisław Krasowicz, prof. dr hab. Jan Kuś, dr Mariola Kwasek, dr Andrzej Lirski, mgr Wiesław Łopaciuk, dr Marianna Pastuszak, dr Stefan Pietrzak, dr Iwona Psuty, dr Grzegorz Siebielec, doc. dr hab. Tomasz Stuczyński, dr Iwona Szczepaniak, mgr Stanisław Szostak, mgr Tadeusz Toczyński, dr hab. Konrad Turkowski, prof. dr hab. Roman Urban, doc. dr hab.
\nWiesław Wiśniewolski, doc. dr hab. Arkadiusz Wołos, prof. dr hab. Zdzisław Zakęś, mgr Łukasz Zwoliński.
\n22 Konsultacje oraz międzyresortowe spotkanie poświęcone założeniom do strategii miało miejsce w lipcu 2010 r. W spotkaniu tym brał również udział członek Rady Działalności Pożytku Publicznego pierwszej kadencji ‐ Jakub Wygnański.
\n23 Osoby te to: prof. Jerzy Bański, dr inż. Mirosław Cieśla, prof. dr hab. inż. Wiesław Dembek, doc. dr hab. Krzysztof Domaradzki, dr Mirosław Drygas, doc. Robert Eckert, dr Zbigniew Floriańczyk, prof. dr hab. Edmund Kaca, prof. dr hab. Stanisław Krasowicz, dr inż. Grażyna Niewęgłowska, dr Stefan Pietrzak, dr Iwona Szczepaniak, mgr Tadeusz Toczyński.
\n62 Monitor Polski
\nProjekt SZRWRiR dwukrotnie był poddany konsultacjom społecznym. Po raz pierwszy konsultacje społeczne projektu SZRWRiR, zgodnie z ustawą z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju, zostały przeprowadzone w okresie od dnia 17 grudnia 2010 r. do dnia 21 stycznia 2011 r. Jednocześnie dokument został przekazany do konsultacji międzyresortowych. W ramach debat na temat strategii do MRiRW wpłynęło szereg uwag i opinii. W procesie konsultacji udział wzięli:
\nZwiązek Banków Polskich, Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Krakowie, Krajowa Rada Spółdzielcza Naczelny Organ Samorządu Spółdzielczego, Krajowy Związek Rewizyjny Rolniczych Spółdzielni Produkcyjnych, Rada Gospodarki Żywnościowej, Krajowa Izba Gospodarcza, Komitet Rolnictwa i Obrotu Rolnego, osoby prywatne (w tym m.in. reprezentujące lokalne inicjatywy społeczne, ośrodki akademickie), FAPA, Agro Think‐Tank, Instytut IUNGPIB, Inspekcja Weterynaryjna, Główny Inspektor Jakości Handlowej Artykułów Rolno‐Spożywczych, KRUS, ANR, ARR, ARiMR, jednostki samorządu terytorialnego. Uwagi zgłoszone w ramach ww. konsultacji społecznych znalazły swoje odzwierciedlenie w końcowej wersji dokumentu.
\nPo raz drugi projekt strategii był przedmiotem konsultacji społecznych wraz z prognozą oddziaływania na środowisko w okresie od dnia 23 marca 2010 r. do dnia 13 kwietnia 2011 r. W tym czasie projekt SZRWRiR był ponownie przedmiotem uzgodnień międzyresortowych, które pozwoliły opracować analizę krzyżową działań adresowanych do obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa, planowanych do realizacji w ramach poszczególnych zintegrowanych strategii. Projekt SZRWRiR był również prezentowany na posiedzeniach: Sejmowej Komisji Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz Senackiej Komisji Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
\nKolejny etap prac nad SZRWRiR koncentrował się wokół wypracowania ostatecznego kształtu jej terytorialnego wymiaru, weryfikacji założeń budżetowych oraz systemu monitorowania i oceny SZRWRiR. W prace dotyczące wymiaru terytorialnego zaangażowały się samorządy województw, m.in. przyjmując stanowiska Konwentu Marszałków województw RP w sprawie projektu strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa oraz włączając SZRWRiR w tematykę prac Zespołu ds. krajowych dokumentów strategicznych przy Konwencie Marszałków RP (strategia była dwukrotnie prezentowana przez MRiRW na posiedzeniu ww. Zespołu).
\nW dniu 26 października 2011 r. projekt SZRWRiR został przekazany do zaopiniowania Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego, a następnie był dwukrotnie omawiany na posiedzeniu Zespołu ds. obszarów wiejskich, wsi i rolnictwa Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego, gdzie został uzgodniony.
\n24 Osoby te to: dr Wanda Chmielewska‐Gill, prof. dr hab. Andrzej Kowalski, mgr Michał Dudek, dr inż. Zbigniew Floriańczyk, dr inż. Robert Mroczek, dr inż. Grażyna Niewęgłowska, dr Iwona Szczepaniak, mgr Mirosława Tereszczuk.
\n63 Monitor Polski
\nZ.1.1 OBSZARY WIEJSKIE - INFORMACJE OGÓLNE .............................................................................65 Z.1.2. KAPITAŁ LUDZKI ......................................................................................................................68 Z.1.3. BEZROBOCIE I DOCHODY MIESZKAŃCÓW OBSZARÓW WIEJSKICH ...........................................76 Z.1.4. RYNEK PRACY I PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ .....................................................................................80 Z.1.5. PRODUKCJA ROLNA .................................................................................................................89 Z.1.6. PRZEMYSŁ ROLNO-SPOŻYWCZY ............................................................................................108 Z.1.7. PRODUKCJA RYBACKA ...........................................................................................................113 Z.1.8. INFRASTRUKTURA I USŁUGI PUBLICZNE ................................................................................118 Z.1.9. ŚRODOWISKO NATURALNE I KORZYSTANIE Z ZASOBÓW NATURALNYCH .............................124 Z.1.10. PRZESTRZEŃ WIEJSKA, ROLA MIAST I ZASOBY KULTUROWE ...............................................139 ww Z.1.11. ZAPLECZE NAUKOWO-BADAWCZE.......................................................................................143 64 Monitor Polski
\nW okresie ostatnich kilku lat w wielu krajach europejskich zintensyfikowano badania nad stworzeniem definicji obszarów wiejskich. Nadal brakuje jednak propozycji, która mogłaby być powszechnie przyjęta. Podejmowane liczne próby identyfikowania wsi opierają się przede wszystkim na założeniu, że stanowi ona przeciwieństwo miasta. Różni się ona dominującym typem aktywności gospodarczej, formą skupienia ludności, stylem i sposobem życia, a także charakterem związku z przyrodniczymi podstawami życia społeczno‐ekonomicznego, obecnie klasyfikacje „wiejskości” i „miejskości” oddalają się od prostych typologii, opartych na gęstości zaludnienia, w stronę bardziej złożonych, bazujących na funkcjonalnych powiązaniach pomiędzy terenami wiejskimi i miejskimi.
\nWedług Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju – TERYT za obszary wiejskie uznaje się gminy wiejskie i części wiejskie gmin miejsko‐wiejskich.
\nNa potrzeby Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007‐2013 oraz niniejszej strategii za obszary wiejskie uznaje się obszar kraju z wyłączeniem miast liczących powyżej 5000 mieszkańców, tj. gminy wiejskie, gminy miejsko‐wiejskie i miejskie z wyłączeniem miast liczących powyżej 5000 mieszkańców26 w ich granicach administracyjnych.
\nTabela 3. Powierzchnia i ludność obszarów wiejskich w Polsce według wybranych kryteriów rok 2000 2003 2006 2009 Źródło: GUS.
\nUdział powierzchni obszarów wiejskich w powierzchni ogółem w % Według rejestru TERYT Według PROW 2007‐2013 93,2 94,2 93,3 93,2 93,2 94,1 94,2 94,2 Udział liczby ludności obszarów wiejskich w liczbie ludności ogółem w % Według rejestru TERYT Według PROW 2007‐2013 38,4 40,8 38,1 38,7 39,0 38,8 41,1 41,4 ww Obszary wiejskie stanowią ok. 90% całkowitej powierzchni kraju i według danych pochodzących z Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 201127 są zamieszkiwane przez ok. 39,8% ludności Polski, a gęstość zaludnienia na wsi wynosi 53 osoby/km2 (w 2002 r. wartość ta wynosiła 50 osób/km2).
\nZe względu na gęstość zaludnienia obszary wiejskie klasyfikuje się według następujących kategorii: przeważająco miejskie (PM), pośrednie (P) i przeważająco wiejskie (PW). Warto jednocześnie podkreślić, że w wielu krajach europejskich istnieje znaczna różnorodność kryteriów wyodrębniania tych terenów. Nieliczne z tych definicji mają charakter oficjalnie przyjętych i wdrożonych rozwiązań. Jednak, jak wskazuje praktyka, ze względu na specyfikę poszczególnych krajów jest niezwykle trudno zastosować jednakowe kryteria wyodrębniania obszarów wiejskich, jak również użyć tych samych wskaźników ich opisu.
\nRocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2009, GUS.
\nW 2006r. liczba miast liczących poniżej 5000 mieszkańców wynosiła 301, jednocześnie ludność tych miast do 5000 mieszkańców stanowiła ok. 2,4% ogólnej liczby ludności w kraju.
\n27 Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011. Podstawowe informacje o sytuacji demograficzno‐społecznej ludności Polski oraz zasobach mieszkaniowych, Opracowanie przygotowane na Kongres Demograficzny w dniach 22‐23 marca 2012 r., GUS.
\n25 26 65 Monitor Polski
\nFunkcje obszarów wiejskich Obszary wiejskie pełnią wiele funkcji zarówno w sferze konsumpcji, jak i produkcji (rolniczej i pozarolniczej). Zjawisko to określa się mianem wielofunkcyjności obszarów wiejskich. Wynika ona zarówno z dywersyfikacji ekonomicznej wsi, a tym samym zwiększenia możliwości zatrudnienia w działalności pozarolniczej na obszarach wiejskich, jak i bezpośredniego oddziaływania na większość zasobów środowiskowych kraju. Obecnie obszary wiejskie pełnią różne funkcje, które w sposób skuteczny 66 Monitor Polski
\nRysunek 16. Funkcje obszarów wiejskich Rolnicze funkcje produkcyjne: ‐ dobra żywnościowe ‐ surowce przemysłowe ‐ surowce energetyczne Funkcje w sferze konsumpcji: ‐miejsce zamieszkania ‐ rekreacja ‐ usługi socjalne ‐ udostępnianie zasobów przyrody ‐ tworzenie i upowszechnianie kultury Pozarolnicze funkcje produkcyjne Źródło: opracowanie MRiRW.
\nWyniki badania sondażowego Polska wieś i rolnictwo, przeprowadzanego cyklicznie od 2003 r. na ogólnopolskiej reprezentatywnej próbie mieszkańców wsi wskazują, że najważniejszymi i stale rosnącymi funkcjami obszarów wiejskich są produkcja żywności i ochrona środowiska.
\nRysunek 17. Opinie mieszkańców wsi na temat głównych funkcji obszarów wiejskich w Polsce
\n67 Monitor Polski
\nZ.1.2. Kapitał ludzki Liczba ludności i gęstość zaludnienia Liczba ludności faktycznie zamieszkałej na obszarach wiejskich w Polsce, według danych Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011, wynosi 15,33 mln. W porównaniu do 2002 r. liczba ludności faktycznie zamieszkałej na wsi zwiększyła się i stanowi 39,8% ogółu (w 2002 r. – 38,2%).
\nNatomiast w miastach liczba ludności faktycznie zamieszkałej zmniejszyła się i wynosi ok. 23,17 mln, co stanowiło ok. 60,2% ogółu (w 2002 r. udział ten wynosił 61,8%). Zmiany te były spowodowane głównie migracjami z dużych ośrodków miejskich na obrzeża miast należące już do terenów administracyjnie wyodrębnianych jako obszary wiejskie. Według szacunków GUS do 2020 r. nastąpi wzrost udziału ludności wiejskiej w ludności ogółem do 40,1%.
\nRysunek 18. Prognozowane zmiany udziału ludności wiejskiej [%] w ludności Polski ogółem według grup wiekowych 50 40 30 20 10 0 38,8 40,1 ogółem 44,7 42,9 0-17 lat 2007 r.
\n37,3 41,2 18-59/64 lata 37,6 34,9 2020 r.
\n60+/65+ Źródło: Prognoza ludności na lata 2008‐2035, http://www.stat.gov.pl.
\nPrzyrost naturalny na obszarach wiejskich w 2009 r. był już zauważalnie wyższy niż na obszarach miejskich (1,2 wobec 0,6 na 1000 ludności), a w porównaniu z 2003 r. odnotowano jego wyraźny wzrost. ww Rysunek 19. Przyrost naturalny na obszarach wiejskich według podregionów w 2009 r.
\nŹródło: Obszary wiejskie w Polsce 2010, GUS.
\nPodregiony gdański (7,7), nowosądecki (5,9) oraz tyski (5,8) wyróżniały się najwyższym poziomem przyrostu naturalnego (powyżej średniej wartości dla obszarów wiejskich). Najmniejsze wartości odnotowano natomiast w podregionach sosnowieckim (‐ 4,0) i łomżyńskim (‐ 3,8).
\n68 Monitor Polski
\nŹródło: Obszary wiejskie w Polsce 2010, GUS.
\nGęstość zaludnienia, tj. liczba osób faktycznie przypadająca na 1 km2 powierzchni kraju, wyniosła, według danych Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011, na wsi 53 (w 2002 r. ‐ 50), a w miastach – 1074 (w 2002 r. – 1114). Wśród podregionów największą gęstością zaludnienia na obszarach wiejskich wg stanu na dzień 31 XII 2009 r. wyróżniają się podregiony: tyski (191 os./km2), rybnicki (180 os./km2), bielski (172 os./km2) oraz oświęcimski (150 os./km2), najmniejszą zaś: ełcki (19 os./km2) i suwalski (21 os./km2).
\nStruktura ludności według płci i wieku Na skutek zmian w ekonomicznych grupach wieku w Polsce obniżył się współczynnik obciążenia demograficznego (na niekorzyść grupy wieku przedprodukcyjnego). W 2011 r. na każde 100 osób w wieku produkcyjnym w kraju przypadało 57 osób w wieku nieprodukcyjnym (na wsi na każde 100 osób w wieku produkcyjnym przypadało 61 osób w wieku nieprodukcyjnym). Największy spadek wartości współczynnika obciążenia demograficznego w okresie 2002‐2011 odnotowano dla terenów wiejskich (z 73 w 2002 r. do 61 w 2011 r.).
\nRysunek 21. Struktura wiekowa populacji na wsi i w miastach w Polsce na początku 2010 r.
\n100% 80% 60% 40% 15,62% 65,23% 63,20% ww 20% 17,68% 0% 21,18% 17,10% miasto przedprodukcyjnym produkcyjnym Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych GUS. wieś poprodukcyjnym 69 Monitor Polski
\nRysunek 22. Udział ludności w wieku poprodukcyjnym w ogólnej liczbie ludności obszarów wiejskich według podregionów w 2009 r. Stan w dniu 31 XII 2009 r.
\nŹródło: Obszary wiejskie w Polsce 2010, GUS. ww Rysunek 23. Udział ludności poniżej 14. roku życia do ludności wieku 65 lat i więcej zamieszkałej na obszarach wiejskich w państwach UE w 2008 r.
\nŹródło: Rural Development in the European Union ‐ Statistical and Economic Information ‐ Report 2010.
\n70 Monitor Polski
\nRysunek 24. Prognoza ludności według grup wieku i płci na obszarach wiejskich Źródło: Obszary wiejskie w Polsce 2010, GUS.
\nNależy jednocześnie wskazać, że opisanym procesom zmian w populacji ludności wiejskiej oraz jej strukturze wiekowej towarzyszą zmiany w strukturze płci. Nie jest to jeszcze zjawisko niepokojące, jednakże w sytuacji jednoczesnego wystąpienia wcześniej niekorzystnych zmian w przepływie ludności (np. „drenaż mózgów”) oraz zachowaniu obecnych postaw/zachowań społecznych w rolnictwie (chodzi tu o takie zjawiska jak np. przekonanie, że następcą ‐ osobą zarządzającą/kierującą gospodarstwem rolnym powinien być mężczyzna lub większe przekonanie co do potrzeby kształcenia kobiet niż mężczyzn) mogą występować obszary niedopasowania demograficznego. Już obecnie mediana wieku mężczyzn mieszkających na wsi wynosi 34,7 lat wobec 37,3 lat u kobiet (dane te dotyczą 2009 r.) Migracje ww Zgodnie z danymi statystyki publicznej28 w 2009 r. obszary wiejskie we wszystkich województwach cechowały się dodatnim saldem migracji wewnętrznych. W skali całego kraju w 2009 roku przeprowadziło się z miasta na wieś ponad 41 tys. osób. Największy napływ ludności na tereny wiejskie miał miejsce w województwach dolnośląskim i pomorskim (po 0,6% ludności wiejskiej w 2009 r.) oraz śląskim i wielkopolskim (po 0,5%). Migracje te najczęściej wynikają z osiedlania się osób, które podejmują pracę w dużych miastach i decydują się na wybudowanie domu w miejscowości położonej w bezpośrednim sąsiedztwie lokalizacji miejsca zatrudnienia. Tego rodzaju migracje w bardzo istotny sposób wpływają na zmianę charakteru miejscowości wiejskich oraz struktury populacji, co wynika z faktu, że są to najczęściej osoby z wykształceniem wyższym, których status materialny pozwala na zakup gruntu oraz wybudowanie lub kupno domu. Podregiony o charakterze zdecydowanie imigracyjnym na obszarach wiejskich to: bydgosko‐toruński, poznański, łódzki, warszawski zachodni oraz gdański.
\nWedług prognoz GUS oraz opracowań eksperckich do 2020 r. nastąpi zmniejszenie się dodatniego salda przepływów migracji wewnętrznych na terenach wiejskich. Obecna przewaga liczby osób emigrujących nad imigrującymi będzie się zmniejszać i w 2020 r. zarówno na terenach wiejskich, jak i 28 Obszary wiejskie w Polsce 2010, wyd. GUS, str. 142.
\n71 Monitor Polski
\nRysunek 25. Obszary nadmiernego odpływu ludności w latach 1988‐2007 Legenda:
\nA – obszary wiejskie o stałym i silnym odpływie ludności (9 lub 10 lat z ujemnym saldem migracji i odpływ ponad 5% liczby ludności w okresie 1998‐2007), B – obszary wiejskie o stałym i umiarkowanym odpływie ludności (9 lub 10 lat z ujemnym saldem migracji i odpływ nie więcej niż 5% liczby ludności w okresie 1998‐2007), C – obszary wiejskie o przewadze odpływu ludności (7 lub 8 lat z ujemnym saldem migracji w okresie 1998‐2007) Źródło: J. Bański (red.), 2009, Analiza zróżnicowania i perspektyw rozwoju obszarów wiejskich w Polsce do 2015 roku, Studia Obszarów Wiejskich, 16, IGiPZ PAN, PTG, Warszawa. ww Rysunek 26. Saldo migracji wewnętrznych i zagranicznych na pobyt stały na obszarach wiejskich według podregionów w 2009 r.
\nŹródło: Obszary wiejskie w Polsce 2010, GUS.
\nNajwiększy odpływ ludności na obszarach wiejskich w 2009 r. odnotowano w podregionach: łomżyńskim, suwalskim, elbląskim, bialskim, chełmsko‐zamojskim i ełckim. Z przestrzennej analizy zjawiska migracji wynika, że wybrane ośrodki miejskie, w których wynagrodzenia znacznie przewyższają średnią wartość wynagrodzenia w kraju oraz posiadają cieszące się uznaniem ośrodki akademickie, „przyciągają” w największym stopniu nowych mieszkańców obszarów wiejskich przyległych do tychże ośrodków. Proces ten pogłębia policentryczny rozwój obszarów wiejskich w układzie miasto – wieś.
\nW kontekście demograficznym może być to zagrożeniem sprzyjającym depopulacji wybranych obszarów 72 Monitor Polski
\nWykształcenie Dane statystyczne ostatnich lat ukazują, że poziom wykształcenia mieszkańców wsi ulega poprawie, jednakże odsetek osób posiadających wykształcenie wyższe wśród ludności wiejskiej jest ponad dwukrotnie niższy niż wśród miejskiej. W porównaniu do wyników Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2002 (NSP 2002) odnotowano znaczny wzrost osób z wykształceniem wyższym zarówno na wsi, jak i w miastach. Według wyników Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011 blisko 10% mieszkańców wsi i ponad 21% ludności w miastach legitymowało się wykształceniem wyższym (w NSP 2002 struktura przedstawiała się odpowiednio 4,2% na wsi i 13,2% w miastach). Przeszło połowa ludności miejskiej posiada wykształcenie co najmniej średnie, natomiast na wsi udział ten wynosił ok. 35%.30 Rysunek 27. Ludność faktycznie zamieszkała w wieku 13 lat i więcej według poziomu wykształcenia* i miejsca zamieszkania w 2011 r. (w %) * bez nieustalonego poziomu wykształcenia Źródło: Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011. Podstawowe informacje o sytuacji demograficzno‐społecznej ludności Polski oraz zasobach mieszkaniowych, Opracowanie przygotowane na Kongres Demograficzny w dniach 22‐23 marca 2012 r., GUS. ww Zatem strukturę wykształcenia ludności wiejskiej należy uznać za niekorzystną i będącą jedną z przyczyn wielu negatywnych zjawisk obserwowanych na tych obszarach, ponieważ ‐ jak wskazują badania ‐ osoby z wyższym wykształceniem charakteryzują się większą mobilnością i lepszym dopasowaniem do zmian na rynku, są one w mniejszym stopniu zagrożone ubóstwem absolutnym oraz relatywnym, a także zagrożone bezrobociem, w tym również ukrytym.
\nWykształcenie ludności wiejskiej związanej z rolnictwem ma bardzo niekorzystną strukturę, która rzutuje również na ich ograniczone możliwości znalezienia pracy poza rolnictwem w innym sektorze gospodarki. To niekorzystne zjawisko dotyczy w niemal takim samym stopniu ludności zamieszkałej na wsi, która nie utrzymuje się lub nie prowadzi działalności rolniczej. Problem ten nabiera coraz większego znaczenia, gdyż kapitał ludzki uznaje się obecnie za jeden z najważniejszych czynników rozwoju gospodarczego. Zasób wiedzy, inteligencji i umiejętności ludności rolniczej w coraz większym stopniu decyduje o konkurencyjności rolnictwa i regionów z nim związanych. W ostatnich latach 29 Dotyczy to zjawiska, w którym osoby o największych umiejętnościach oraz poziomie wiedzy emigrują z obszarów wiejskich w celu kontynuowania nauki oraz podjęcia pracy zarobkowej.
\n30 Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011. Podstawowe informacje o sytuacji demograficzno‐społecznej ludności Polski oraz zasobach mieszkaniowych, Opracowanie przygotowane na Kongres Demograficzny w dniach 22‐23 marca 2012 r., GUS.
\n73 Monitor Polski
\nRysunek 28. Struktura ludności wiejskiej związanej z gospodarstwem rolnym wg wykształcenia w 2009 r.
\n34,2% gimnazjalne, podstawowe i niepełne podstawowe zasadnicze zawodowe średnie ogólnokształcące 6,8% wyższe 7,2% policealne i średnie zawodowe Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych GUS.
\n0% 10% 32,7% 19,2% 20% 30% 40% Poziom wykształcenia, jaki osiągają mieszkańcy wsi i miast, w zasadniczy sposób jest uzależniony od jakości i dostępu do usług edukacyjnych, w tym również opieki przedszkolnej, która jest niezwykle ważnym instrumentem polityki edukacyjnej i integracyjnej oraz służy wyrównywaniu szans rozwojowych. Ogromna dysproporcja w dostępności przedszkola w miastach i na wsi zamiast ulegać osłabieniu, w ostatnich latach wzrasta. Zaledwie 51,2% wiejskich dzieci uczęszcza do placówek wychowania przedszkolnego (w miastach – 83,6%; dane według stanu na dzień 30 IX 2010 r.). Problemy te nie dotykają wszystkich obszarów wiejskich w Polsce w takim samym stopniu: „Zróżnicowanie dostępu do opieki przedszkolnej ma wyraźny wymiar terytorialny – brak przedszkoli występuje szczególnie często na obszarach wiejskich Polski wschodniej. Wczesna edukacja pozostaje w znacznej mierze poza polityką oświatową państwa – jej finansowanie zależy wyłącznie od możliwości i woli samorządów gminnych, a także rodziców, którzy ponoszą część kosztów w formie bezpośrednich opłat” 31.
\nRysunek 29. Dzieci w placówkach wychowania przedszkolnego na obszarach wiejskich według województw w roku szkolnym 2009/10, stan w dniu 30 IX 2009 r. ww Dzieci w wieku 3‐5 lat w placówkach wychowania przedszkolnego na 1000 dzieci Źródło: Obszary wiejskie w Polsce 2010, GUS.
\n31 Raport Polska 2030, str. 261.
\n74 Monitor Polski
\n75 Monitor Polski
\nPonadto szacuje się, że w rolnictwie indywidualnym od 0,5 do 1,4 mln osób nie może znaleźć zatrudnienia poza rolnictwem, a około 70% osób pracuje w niepełnym wymiarze czasu. Analiza przestrzenna stopy bezrobocia wskazuje w tym zakresie na nieznaczne zmiany w układzie przestrzennym, co może wskazywać na utrwalanie pewnych postaw i zachowań dotyczących aktywności zawodowej ludności wiejskiej, niedostatecznej dostępności rynku pracy i niskiego poziomu jego rozwoju oraz dopasowania do potencjału obszarów wiejskich.
\nBlisko 6,17 mln osób w wieku 15 lat i więcej mieszkających na wsi w 2011 r. było aktywnych zawodowo, współczynnik aktywności zawodowej na wsi wynosił w 2011 r. 50,6% (w mieście 53,7%), natomiast wskaźnik zatrudnienia 43,6% (w mieście 47,1%). Prezentowane różnice w dużym stopniu wynikają z przywoływanych już zachowań społecznych, niskiej dostępności placówek opieki nad dziećmi (w tym przedszkola) oraz małej liczby ofert pracy na obszarach wiejskich.
\nRysunek 30. Stopa bezrobocia na obszarach wiejskich
\nŹródło: J. Bański (red.), 2009, Analiza zróżnicowania i perspektyw rozwoju obszarów wiejskich w Polsce do 2015 roku, Studia Obszarów Wiejskich, 16, IGiPZ PAN, PTG, Warszawa oraz Obszary wiejskie w Polsce 2010, GUS. ww W 2009 r. dochód rozporządzalny na osobę w wiejskich gospodarstwach domowych (ok. 889 zł) był o ok. 29% niższy od dochodu na osobę niż w miejskich gospodarstwach domowych (ok. 1255 zł).
\nRóżnice te wynikały nie tylko z wysokości dochodów uzyskiwanych przez gospodarstwa, ale były również związane z większą, w porównaniu do miast, liczbą osób wchodzących w skład gospodarstw wiejskich.
\nWśród tych dochodów zarówno w miastach, jak i na wsi przeważały dochody z pracy najemnej.
\nDrugą pod względem wysokości grupą dochodów były te pochodzące ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych, a kolejną kategorię dochodów stanowiły dochody z pracy na własny rachunek33.
\n32 Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011. Podstawowe informacje o sytuacji demograficzno‐społecznej ludności Polski oraz zasobach mieszkaniowych, opracowanie przygotowane na Kongres Demograficzny w dniach 22‐23 marca 2012 r., GUS.
\n33 Budżety gospodarstw domowych w 2009 r. GUS, str. 40.
\n76 Monitor Polski
\n200‐500 500 i więcej 870,88 1143,31 1218,89 1592,75 974,49 1124,36 1209,36 1271,77 1419,68 1734,86 Rysunek 31. Przeciętny miesięczny dochód rozporządzalny na 1 osobę w gospodarstwie w latach 2003‐2009 1600 w zł na osobę 1200 800 400 0 2003 2004 Rolników 2005 Pracowników Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych GUS.
\n2006 2007 2008 2009 Gospodarstwa pracujących na własny rachunek ww Znaczna liczba gospodarstw domowych na wsi utrzymuje się z rolnictwa, a w dużej mierze ze środków uzyskiwanych w ramach poszczególnych instrumentów wsparcia Wspólnej Polityki Rolnej (WPR), w szczególności płatności bezpośrednich. Uwzględniając liczbę osób wchodzących w skład gospodarstwa domowego, przeciętny dochód rozporządzalny na 1 osobę w gospodarstwie domowym rolników w 2009 r. stanowił 78,74% przeciętnego dochodu rozporządzalnego na 1 osobę w gospodarstwie domowym pracowników i 63,22% przeciętnego dochodu rozporządzalnego na 1 osobę w gospodarstwie domowym pracujących na własny rachunek. Mimo wzrostu dochodów ludności wiejskiej po wejściu Polski do UE nadal utrzymuje się znaczna różnica dochodów między gospodarstwami domowymi na wsi i w mieście. Jest to szczególnie widoczne przy porównaniu dochodów mieszkańców wsi i mieszkańców wielkich miast (dochody gospodarstw domowych wiejskich to około 50% dochodów gospodarstw domowych wielkomiejskich)34.
\nWysoki poziom bezrobocia (w tym bezrobocia ukrytego) oraz niski poziom dochodów gospodarstw domowych na wsi przekładają się na znaczny poziom zagrożenia ubóstwem gospodarstw domowych z obszarów wiejskich. Mimo spadku tego wskaźnika w latach 2004‐2008 poziom zagrożenia ubóstwem na wsi jest znacznie wyższy aniżeli w mieście.
\n34 Polska 2030, str. 246.
\n77 Monitor Polski
\nRysunek 32. Wskaźnik zagrożenia ubóstwem w 2009 r. według miejsca zamieszkania Źródło: Ubóstwo w Polsce, Zasięg ubóstwa w Polsce w 2009 r. na podstawie wyników badania budżetów gospodarstw domowych, GUS. ww Tabela 6. Gospodarstwa domowe korzystające z pomocy społecznej według liczby osób w 2008 r.
\nWyszczególnienie Ogółem w tysiącach 1120,2 w odsetkach 100 Wieś 100 Miasta 100 1 407,9 36,4 23,8 47,1 Źródło: Obszary wiejskie w Polsce 2010, GUS.
\nLiczba osób w gospodarstwie 2 3 4 5 157,6 156,8 175,1 116,8 14,1 14 15,6 10,4 11,6 13,9 20 15,2 16,2 14 11,9 6,3 6 i więcej 105,9 9,5 15,3 4,4 78 Monitor Polski
\n35 Liczba emerytów i rencistów KRUS w tys. wyniosła w lipcu 2011r. 1324,7, natomiast kwota świadczeń emerytalno‐rentowych KRUS wynosiła w tym samym okresie 1329207,4 tys. zł.
\n79 Monitor Polski
\nW 2010 r., spośród ogólnej liczby pracujących w Polsce, w swojej gminie pracowało relatywnie więcej kobiet (79,4%) niż mężczyzn (71,3%). W przypadku podziału wg miejsca zamieszkania na terenie swojej gminy pracuje relatywnie więcej mieszkańców miast (81,7%) niż mieszkańców wsi (64,1%).
\nPrzeciętna liczba pracujących mieszkańców miast w 2010 r. wyniosła, według BAEL, 9 878 tys., z tego dojeżdżało do pracy 6 844 tys., nie dojeżdżało – 2 077 tys., pracowało w domu 302 tys., pracowało w terenie 655 tys. Natomiast spośród 6 082 tys. pracujących mieszkańców wsi do pracy dojeżdżało 3 453 tys., nie dojeżdżało – 624 tys., pracowało w domu 1 623 tys. (głównie pracujący we własnym gospodarstwie rolnym), a w terenie pracowało 382 tys. osób37.
\nW strukturze pracujących (według sektorów) najliczniejszą grupę w IV kwartale 2011 r. w Polsce stanowiły osoby zatrudnione w usługach (56,9%), natomiast na obszarach wiejskich ‐ pracujący w rolnictwie, łowiectwie, leśnictwie i rybactwie (pracujący w sektorze rolniczym stanowili 12,3% ogółu pracujących w Polsce w IV kwartale 2011 r.). Porównując udział pracujących w tych dziedzinach gospodarki w ogólnej liczbie pracujących na wsi w poszczególnych województwach, odnotowano znaczne dysproporcje, bowiem odsetek ten wahał się od 36,6% w województwie śląskim do 80,4% w województwie podlaskim. Duży udział pracujących wystąpił również w województwach lubelskim i świętokrzyskim38. Prowadzenie gospodarstwa rolnego nierzadko stanowi zabezpieczenie socjalne w postaci produkcji rolnej na własne potrzeby konsumpcyjne. Zjawisko to charakteryzuje przede wszystkim małe gospodarstwa rolne.
\nNajwiększy odsetek osób pracujących w usługach w liczbie pracujących ogółem na obszarach wiejskich obserwuje się w województwach: śląskim, lubuskim i zachodniopomorskim, a najmniejszy w: podlaskim, lubelskim, łódzkim i świętokrzyskim. Z kolei w przemyśle i budownictwie – największy w województwach: dolnośląskim, śląskim i pomorskim, najmniejszy zaś w podlaskim i lubelskim39.
\nRysunek 33. Struktura zatrudnienia na obszarach wiejskich wg sektorów w 2010 r. ww Legenda: rolnictwo, łowiectwo, leśnictwo i rybactwo przemysł i budownictwo sektor: usługi Wyjaśnienie dodatkowe: Kolor tła prezentuje liczbę pracujących w rolnictwie, łowiectwie, leśnictwie i rybactwie ogółem mniej niż 67 000 od 67 000 do108 000 od 108 000 do149 000 od 149 000 do190 000 od 190 000 do 231 000 od 231 000 do 272 000 więcej niż 272 000 Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych GUS.
\nKwartalna informacja o aktywności ekonomicznej ludności (IV kwartał 2011 r.), GUS.
\nMonitoring rynku pracy. Dojazdy do pracy w 2010 roku na podstawie BAEL, Materiał na konferencję prasową w dniu 22 grudnia 2011 r.
\n38 Charakterystyka Obszarów Wiejskich w 2008r., GUS, str. 57.
\n39 Tamże.
\n36 37 80 Monitor Polski
\nJednocześnie należy uwzględniać polaryzację ich rozwoju. W wyniku badań dotyczących młodzieży na wsi40 oraz rozwoju terytorialnego obszarów wiejskich obserwuje się obecnie koncentrację działań prorozwojowych w centralnych miejscowościach (w gminie, powiecie lub województwie), co powoduje pogłębianie różnic w rozwoju terytorialnym obszarów wiejskich oraz powstawanie obszarów problemowych położonych na obrzeżach granic administracyjnych gminy, powiatu i województwa. ww Rysunek 34. Wskaźnik zatrudnienia osób w wieku 15‐64 lat na obszarach wiejskich w państwach UE w 2009 r.
\nŹródło: Rural Development in the European Union ‐ Statistical and Economic Information ‐ Report 2010.
\nMłodzież na wsi. Raport z badania przeprowadzanego w ramach projektu badawczego realizowanego przez Pracownię Badań i Innowacji Społecznych Stocznia we współpracy z Polsko‐Amerykańską Fundacją Wolności.
\n40 81 Monitor Polski
\nŹródło: Rural Development in the European Union ‐ Statistical and Economic Information ‐ Report 2010.
\nJak już wspomniano, aktywność ludności wiejskiej na rynku pracy zależy między innymi od jego dostępności, w tym komunikacyjnej, oraz stopnia wykorzystywania elastycznych form pracy (np. praca na odległość). Jak wskazują wyniki badań GUS, dojazdy do pracy w mieście osób zamieszkałych na wsi nie zawsze pokrywają się terytorialnie ze strefą obszarów wiejskich bezpośrednio przylegających do miast.
\nNajwiększy odsetek osób dojeżdżających do pracy z gmin wiejskich i miejsko‐wiejskich odnotowuje się w województwie podkarpackim, gdzie jednocześnie stosunek liczby osób przyjeżdżających do pracy 82 Monitor Polski
\nWskazuje to na konieczność rozwijania wahadłowej mobilności przestrzennej zarówno w układzie miasto – wieś, jak i między lokalnymi rynkami pracy (np. w układzie wieś – wieś).
\nPoza swoją gminę, ale na terenie swojego województwa, dojeżdża 22,2% mieszkańców miast i aż 56,1% mieszkańców wsi, natomiast poza swoje województwo dojeżdża 1,9% mieszkańców miast i 3,5% mieszkańców wsi. I chociaż udział dojeżdżających do pracy w ogólnej liczbie pracujących jest na wsi niższy niż w mieście, a liczba dojeżdżających jest tam dwukrotnie mniejsza, to mieszkańcy wsi niemal 2,5‐krotnie częściej dojeżdżając do pracy, przekraczają granice administracyjne gminy miejsca zamieszkania41.
\nRysunek 36. Zróżnicowanie przestrzenne dojazdów do pracy na obszarach wiejskich
\nLegenda:
\nIloraz przepływów wyraża stosunek liczby osób przyjeżdżających do pracy do liczby osób wyjeżdżających do pracy. Im mniejsza wartość, tym większa przewaga osób wyjeżdżających. Wartość „1” oznacza równowagę Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych GUS. Źródło: Obszary wiejskie w Polsce 2010, GUS.
\nPracujący w rolnictwie ww Brak jest jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, ile osób w Polsce faktycznie pracuje w rolnictwie.
\nZ punktu widzenia charakterystyki społecznych aspektów zrównoważonego rozwoju równie ważne, a nawet bardziej istotne jest określenie populacji osób związanych z gospodarstwami rolnymi.
\nZgodnie z wynikami Powszechnego Spisu Rolnego 2010 w swoim/rodzinnym gospodarstwie rolnym pracowało wyłącznie lub głównie 2216 tys. osób (dla 1945 tys. osób – była to jedyna praca, a dla 271 tys. – praca główna), co stanowiło 39,4% ogółu ludności w wieku 15 lat i więcej zamieszkałej z użytkownikami gospodarstw rolnych. Powyższe dane dotyczą wszystkich gospodarstw indywidualnych, bez względu na powierzchnię użytków rolnych i cel produkcji, pod warunkiem że gospodarstwo prowadziło działalność rolniczą42. Wśród pracujących wyłącznie lub głównie w gospodarstwach rolnych nieco większą zbiorowość stanowili mężczyźni niż kobiety. W przypadku rodzinnej siły roboczej różnice 41 42 Monitoring rynku pracy Dojazdy do pracy w 2010 r. na podstawie BAEL, GUS 2011 r.
\nRaport z wyników Powszechny Spis Rolny 2010, GUS, Warszawa 2011 r., str. 56.
\n83 Monitor Polski
\nRysunek 37. Liczba pracujących w rolnictwie, łowiectwie i rybołówstwie w przeliczeniu na 100 ha UR wg państw UE w 2007 r.
\n30 Słowenia Malta Rumunia Grecja Portugalia Cypr Średnia UE Austria Włochy Belgia Łotwa Litwa Niemcy Słowacja Czechy Estonia Finlandia Bułgaria Hiszpania Szwecja Francja Dania Irlandia Wielka Węgry Luksemburg Wielka Brytania Holandia 8,26 10 0 13,91 Polska 20 Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych Eurostat.
\nBiorąc pod uwagę natomiast liczbę pracujących w rolnictwie, łowiectwie i rybołówstwie w przeliczeniu na 100 ha użytków rolnych, Polska jest państwem, w którym wartość ta jest większa aniżeli średnia UE‐27, a mniejsza od wartości wskaźnika obliczonego dla takich państw, jak: Malta, Rumunia, Słowenia i Portugalia.
\nRysunek 38. Liczba pełnozatrudnionych w rolnictwie, łowiectwie i rybołówstwie w przeliczeniu na 100 ha UR wg państw UE w 2007 r.
\n30 10,64 Malta Holandia Portugalia Włochy Średnia UE ‐ 27 Belgia Austria Czechy Słowacja Łotwa Finlandia Litwa Hiszpania Niemcy Estonia Bułgaria Luksemburg Francja Węgry Dania Szwecja Irlandia Wielka Brytania ww 0 6,40 Grecja Słowenia Rumunia 10 Cypr Polska 20 Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych Eurostat.
\nPolska jest krajem o najwyższym wskaźniku ludności rolniczej oraz ludności aktywnej zawodowo w rolnictwie w Unii Europejskiej. W okresie od 2000 r. do 2008 r. populacja ta zmalała niemal we wszystkich państwach UE (tylko na Malcie pozostała bez zmian). Jednakże wartość spadku tego wskaźnika nie była skorelowana z udziałem ludności związanej z rolnictwem w ogólnej liczbie ludności danego państwa. W Polsce w okresie 2000‐2008 populacja osób aktywnych zawodowo w rolnictwie zmalała blisko o 18% i był to spadek znacznie mniejszy niż na Litwie (o 33,3%) czy Rumunii (o 44,3%) i zbliżony do wartości zmian odnotowanych w Portugalii, Grecji, Estonii oraz Hiszpanii.
\n84 makieta DUjjjj — łamanie:
\n9 listopada 2012 r.
\nDziennik Ustaw Monitor Polski
\n8390 w. rcl .go v.p l Rysunek 39. Ludność rolnicza i aktywna zawodowo w rolnictwie w państwach UE w 2009 r.
\n15% 15,2% 10% 5% Litwa Polska Portugalia Estonia Grecja Łotwa Rumunia Węgry Słowacja Republika Czeska Irlandia Cypr Hiszpania Średnia UE Bułgaria Austria Finlandia Dania Włochy Szwecja Francja Niemcy Wielka Brytania Belgia Niderlandy Luksemburg Malta Słowenia 0% 7,9% Ludność rolnicza jako % ogółu ludności w 2009r.
\nLudność aktywna zawodowo w rolnictwie jako % ogółu ludności w 2009r.
\nŹródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych z Rocznika statystycznego rolnictwa 2011, GUS.
\nRysunek 40. Zmiana populacji ludności aktywnej zawodowo w rolnictwie w okresie 2000–2008 ‐44,3% ‐17,9% ‐33,3% ‐17,6% ‐19,0% ‐23,5% ‐12,1% ‐17,1% ‐14,6% ww ‐37,7% ‐52,6% ‐60% ‐50% ‐40% ‐21,9% ‐20,0% ‐4,8% ‐19,6% ‐24,4% ‐26,6% ‐27,2% ‐22,1% ‐25,9% ‐17,8% ‐16,7% ‐28,3% ‐29,0% ‐25,0% ‐8,3% ‐20,3% ‐30% ‐20% 0,0% ‐10% 0% Polska Litwa Portugalia Państwa, w których Rumunia udział liczby ludności rolniczej w liczbie Grecja ludności ogółem w Węgry 2000 r. wynosił Łotwa powyżej 10% Estonia Irlandia Słowacja Cypr Republika Czeska Bułgaria Hiszpania Średnia UE Finlandia Włochy Austria Dania Szwecja Niderlandy Państwa, w których Francja udział liczby ludności rolniczej w liczbie Niemcy ludności ogółem w Luksemburg 2000 r. wynosił mniej Słowenia niż 5% Wielka Brytania Belgia Malta Kolejność danych prezentowanych na wykresie została uszeregowana pod względem udziału liczby ludności rolniczej 85 w liczbie ludności ogółem w 2000 r.
\nŹródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych z Rocznika statystycznego rolnictwa 2010, GUS.
\nLiczba pracujących w rolnictwie w przeliczeniu na 100 ha UR oraz udział pracujących w rolnictwie w ogólnej liczbie pracujących na początku 2009 r. są silnie zróżnicowane regionalnie.
\nNajwiększy odsetek pracujących w rolnictwie w odniesieniu do całkowitej liczby pracujących obserwuje Monitor Polski
\nNajwiększy odsetek pracujących w rolnictwie w odniesieniu do całkowitej liczby pracujących obserwuje się w województwach: lubelskim, podlaskim i świętokrzyskim, natomiast w regionie południowo‐ ‐wschodniej Polski liczba pracujących w rolnictwie w przeliczeniu na 100 ha UR jest największa (sięga nawet 26 osób/100 ha UR), najniższa natomiast w woj. zachodniopomorskim, lubuskim dolnośląskim, opolskim, pomorskim i warmińsko‐mazurskim – czyli w regionach, gdzie występuje najmniejsza liczba gospodarstw rolnych.
\nRysunek 41. Pracujący w rolnictwie na 100 ha UR oraz pracujący według sektorów w województwach (stan na dzień 31 XII 2009 r.) Pracujący w rolnictwie na 100 ha UR Udział pracujących w rolnictwie w ogólnej liczbie pracujących w Polsce wg stanu na dzień 31 XII 2009 r.
\nŹródło: Rocznik statystyczny rolnictwa 2010.
\nNależy w tym miejscu podkreślić, że blisko 26% pracujących wyłącznie w swoim gospodarstwie rolnym to osoby, które użytkują powierzchnię do 2 ha UR, a 13,54% ogółu osób pracujących w czerwcu 2010 r. wyłącznie lub głównie w gospodarstwach rolnych pracowało w gospodarstwach rolnych o powierzchni UR do 1 ha, a więc o powierzchni mniejszej aniżeli wymagana do objęcia danej osoby „z mocy ustawy” ubezpieczeniem społecznym rolników w pełnym zakresie43.
\nRysunek 42. Udział pracujących wyłącznie w swoim gospodarstwie rolnym według grup obszarowych UR w czerwcu 2010 r.
\n49,36% 30% 20% 13,6% 0% od 0 do 1 22,2% 11,7% ww 10% 24,1% od 1 do 2 17,7% 8,8% od 2 do 5 od 5 do 10 od 10 do 20 grupa obszarowa UR w [ha] od 20 do 50 2,0% pow. 50 Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych GUS.
\nGdyby uznać, że użytkowanie 2 ha i mniej UR (z wyłączeniem działów specjalnych produkcji rolniczej) nie jest prowadzeniem gospodarstwa rolnego, a tym samym działalność ta nie jest pracą 43 Bez uwzględnienia kryteriów stawianych pracownikom działów specjalnych w rolnictwie.
\n86 Monitor Polski
\nMożna z dużym prawdopodobieństwem założyć, że populacja ludności związanej z rolnictwem będzie stopniowo ulegać zmniejszeniu. W 2010 r. spośród użytkowników gospodarstw indywidualnych pracujących w ciągu roku w swoim gospodarstwie rolnym 51,62% stanowiły osoby w wieku 45‐64 lat, a 10,89% osoby w wieku 65 lat i więcej. Systematycznie zmniejsza się również udział osób młodych decydujących się na pracę w rolnictwie. Zmiany demograficzne w obrębie struktur rodzin rolniczych wiązać się będą więc również z postępującą dezaktywizacją w gospodarstwach rolnych ludności w wieku nieprodukcyjnym i w starszym wieku produkcyjnym (55 lat i więcej) oraz ograniczeniem angażowania się kobiet do zajęć przy produkcji rolniczej.
\nObszary wiejskie stanowią istotne potencjalne źródło zasobów pracy dla wszystkich działów gospodarki Polski. Jednocześnie są one silnie zróżnicowane terytorialnie pod względem jakości i trwałości tych zasobów, co jest zarówno wyzwaniem, jak i ich słabą stroną. Podobnie w strukturze zatrudnienia rolnictwo odgrywa szczególną rolę, będąc zarówno podstawowym miejscem pracy (a tym samym źródłem dochodów) większości mieszkańców obszarów wiejskich i absorbentem części bezrobocia ukrytego.
\nPrzedsiębiorczość W ostatnim okresie wzrosła liczba podmiotów gospodarczych działających na wsi, w 2008 r. odnotowano ich ponad 928 tys., co stanowi ok. ¼ ogółu podmiotów gospodarczych zarejestrowanych w Polsce, w sektorze prywatnym – 898 tys. jednostek.
\nRysunek 43. Przestrzenne zróżnicowanie przedsiębiorczości w 2007 r.
\nLiczba podmiotów gospodarczych na 1000 mieszkańców jest zdecydowanie wyższa w Polsce zachodniej i w otoczeniu niektórych największych ośrodków (szczególnie Warszawy, Łodzi i Poznania), na 87 Monitor Polski
\n