Uchwała nr 6 Rady Ministrów z dnia 11 stycznia 2022 r. w sprawie przyjęcia Polityki zakupowej państwa

MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 2 lutego 2022 r. Poz. 125 UCHWAŁA NR 6 RADY MINISTRÓW z dnia 11 stycznia 2022 r. w sprawie przyjęcia Polityki zakupowej państwa Na podstawie art. 21 ust. 4 ustawy z dnia 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 1129, 1598, 2054 i 2269 oraz z 2022 r. poz. 25) uchwala się, co następuje: § 1. Przyjmuje się Politykę zakupową państwa, stanowiącą załącznik do uchwały. § 2. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki  Monitor Polski –2– Poz. 125 Załącznik do uchwały nr 6 Rady Ministrów z dnia 11 stycznia 2022 r. (poz. 125)  Monitor Polski –3– Spis Treści ROZDZIAŁ I WPROWADZENIE .................................................................................... 4 ROZDZIAŁ II ADRESACI POLITYKI ZAKUPOWEJ PAŃSTWA ............................. 7 ROZDZIAŁ III DIAGNOZA SYSTEMU ZAMÓWIEŃ PUBLICZNYCH – STRESZCZENIE ..................................................................................................................... 9 ROZDZIAŁ IV PRIORYTET – PROFESJONALIZACJA............................................. 14 1. 2. 3. CZYM JEST PROFESJONALIZACJA? ...................................................................................................................... 14 KORZYŚCI Z PROFESJONALIZACJI ........................................................................................................................ 15 ROLA POLITYKI ZAKUPOWEJ PAŃSTWA W PROFESJONALIZACJI ................................................................................ 16 ROZDZIAŁ V 1. 2. 3. PRIORYTET – ROZWÓJ POTENCJAŁU MŚP ................................. 19 WPŁYW SEKTORA MŚP NA GOSPODARKĘ .......................................................................................................... 19 KORZYŚCI Z WIĘKSZEGO UDZIAŁU MŚP W ZAMÓWIENIACH PUBLICZNYCH ................................................................. 20 ROLA POLITYKI ZAKUPOWEJ PAŃSTWA W ROZWOJU POTENCJAŁU MŚP ................................................................... 22 ROZDZIAŁ VI PRIORYTET – ZRÓWNOWAŻONE I INNOWACYJNE ZAMÓWIENIA PUBLICZNE.............................................................................................. 27 1. 2. 3. 4. 5. 6. CZYM SĄ ZAMÓWIENIA ZRÓWNOWAŻONE? ........................................................................................................ 27 EFEKTYWNOŚĆ ZAMÓWIEŃ PUBLICZNYCH ........................................................................................................... 28 ZAMÓWIENIA SPOŁECZNE ............................................................................................................................... 29 ZAMÓWIENIA ZDROWOTNE ............................................................................................................................. 31 ZAMÓWIENIA ZIELONE ................................................................................................................................... 33 ZAMÓWIENIA INNOWACYJNE ........................................................................................................................... 37 ROZDZIAŁ VII PROGRAMY REALIZACJI ................................................................... 40 1. 2. 3. 4. 5. PROFILOWANIE ZAWODOWE PRAKTYKÓW ZAMÓWIEŃ PUBLICZNYCH ....................................................................... 40 BUDOWANIE POTENCJAŁU I KOMPETENCJI PRAKTYKÓW ZAMÓWIEŃ PUBLICZNYCH ...................................................... 40 PROMOCJA POLITYKI ZAKUPOWEJ PAŃSTWA ....................................................................................................... 43 ROZSZERZANIE DOSTĘPU DO ZAMÓWIEŃ PUBLICZNYCH DLA SEKTORA MŚP............................................................... 43 POWIĄZANIE CELÓW POLITYKI ZAKUPOWEJ PAŃSTWA W ZAKRESIE ZRÓWNOWAŻONYCH ORAZ INNOWACYJNYCH ZAMÓWIEŃ Z WYDATKOWANIEM ŚRODKÓW POCHODZĄCYCH Z PAŃSTWOWYCH FUNDUSZY CELOWYCH POZOSTAJĄCYCH W DYSPOZYCJI MINISTRA LUB INNEGO ORGANU ADMINISTRACJI RZĄDOWEJ ORAZ PROGRAMÓW RZĄDOWYCH ............................................................ 47 6. BUDOWANIE POTENCJAŁU ZAMAWIAJĄCYCH DLA SZERSZEGO REALIZOWANIA ZAMÓWIEŃ ZRÓWNOWAŻONYCH I INNOWACYJNYCH ................................................................................................................................................... 47 7. 8. ALOKACJA BUDŻETU ZAMAWIAJĄCYCH ............................................................................................................... 48 POWOŁANIE ZESPOŁU DS. ZIELONYCH ZAMÓWIEŃ ............................................................................................... 49 ROZDZIAŁ VIII INSTRUMENTY REALIZACJI ......................................................... 50 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. ORGANIZACJA U ZAMAWIAJĄCEGO ................................................................................................................... 50 WSPÓŁPRACA HORYZONTALNA I WERTYKALNA .................................................................................................... 65 USUWANIE BARIER W DOSTĘPIE MŚP DO RYNKU ZAMÓWIEŃ PUBLICZNYCH .............................................................. 78 POZASĄDOWE ROZWIĄZYWANIE SPORÓW W ZAMÓWIENIACH PUBLICZNYCH ............................................................. 86 RACHUNEK KOSZTÓW CYKLU ŻYCIA ................................................................................................................... 87 SYSTEM ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKOWEGO ........................................................................................................ 91 WERYFIKACJA TECHNIK ŚRODOWISKOWYCH (ETV)............................................................................................... 92 2 Poz. 125  Monitor Polski –4– ROZDZIAŁ IX NARZĘDZIA............................................................................................. 94 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA ...................................................................................................................... 94 POZACENOWE KRYTERIA OCENY OFERT ............................................................................................................ 109 ZAMÓWIENIA PRZEDKOMERCYJNE (PCP – PRE-COMMERCIAL PROCUREMENT) ........................................................ 112 ZAMÓWIENIA PUBLICZNE NA INNOWACJE ......................................................................................................... 115 UMOWA RAMOWA...................................................................................................................................... 115 DYNAMICZNY SYSTEM ZAKUPÓW .................................................................................................................... 117 KONKURS .................................................................................................................................................. 118 BUILDING INFORMATION MODELING (BIM) .................................................................................................... 119 MODEL USŁUG CHMUROWYCH - CLOUD (COMPUTING) SERVICES ......................................................................... 120 ANALIZA POTRZEB I WYMAGAŃ .................................................................................................................. 123 WSTĘPNE KONSULTACJE RYNKOWE ............................................................................................................ 123 ROZDZIAŁ X 1. 2. STRATEGIE I KATEGORIE ZAKUPOWE ...................................... 125 STRATEGIE ZAKUPOWE ZAMAWIAJĄCYCH ......................................................................................................... 125 KATEGORIE ZAKUPOWE ................................................................................................................................ 126 ROZDZIAŁ XI SYSTEM REALIZACJI POLITYKI ZAKUPOWEJ PAŃSTWA .... 132 1. 2. 3. 4. OCENA EFEKTYWNOŚCI................................................................................................................................. 133 OCENA POSTĘPÓW WDRAŻANIA ..................................................................................................................... 135 MONITOROWANIE REALIZACJI POLITYKI ZAKUPOWEJ PAŃSTWA ............................................................................ 144 RAPORT Z REALIZACJI POLITYKI ZAKUPOWEJ PAŃSTWA ........................................................................................ 144 3 Poz. 125  Monitor Polski –5– Rozdział I Poz. 125 Wprowadzenie Jednym z wniosków, jakie pojawiły się w toku blisko 2-letnich konsultacji i prac nad ustawą z dnia 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 1129, z późn. zm.), zwaną dalej „ustawą Pzp”, był brak powiązania wydatkowania środków publicznych w ramach systemu zamówień publicznych z celami strategicznymi państwa. Określenie priorytetowych działań Rzeczypospolitej Polskiej w obszarze zamówień publicznych oraz pożądanego kierunku działań zamawiających w zakresie udzielanych zamówień ma istotne znaczenie dla wzmocnienia rozwoju gospodarczego oraz społecznego kraju. Dlatego też, ustawodawca w art. 21 ustawy Pzp zobowiązał ministra właściwego do spraw gospodarki do cyklicznego przygotowywania projektu polityki zakupowej państwa. Polityka zakupowa państwa, zwana dalej również „polityką zakupową” lub „polityką”, jest dokumentem przyjmowanym w drodze uchwały Rady Ministrów, na wniosek ministra właściwego do spraw gospodarki, raz na 4 lata. Niniejszy dokument jest pierwszym projektem polityki, a jej obowiązywanie zaplanowano na okres 2022–2025. Przyjęcie polityki zakupowej oznacza odejście od postrzegania zamówień publicznych wyłącznie w kategoriach sformalizowanych procedur, których dochowanie jest głównym i najważniejszym celem zamawiającego. Jednym z jej głównych celów jest zmiana spojrzenia na zamówienia publiczne. Mają być one w większym stopniu postrzegane jako instrument zwiększający poziom innowacyjności krajowej gospodarki oraz przyczyniający się do realizacji celów zrównoważonego rozwoju, tj. celów o charakterze społecznym, środowiskowym oraz zdrowotnym. Rolą polityki jest również ukierunkowanie zakupów na usługi, dostawy oraz roboty budowlane o kluczowym znaczeniu z punktu widzenia interesów państwa. Tym samym stanowi ona kontynuację systemowych zmian w obszarze zamówień publicznych, jakie zostały zainicjowane z dniem wejścia w życie ustawy Pzp. Centralne organy administracji rządowej zostały zobowiązane w ustawie Pzp do sporządzania strategii zarządzania dla poszczególnych kategorii zakupowych, zgodnych z polityką zakupową. Strategie zakupowe będą zatem, w przypadku wspomnianych organów, instrumentami służącymi osiągnięciu priorytetów przyjętych w polityce. Pomimo tego, że obowiązek stosowania polityki zakupowej obejmuje zamawiających wchodzących w skład administracji rządowej, to określone korzyści wynikają z niej również dla pozostałych zamawiających. Jedną z najważniejszych korzyści jest możliwość skonfrontowania i potwierdzenia przez zamawiających ich działań zakupowych, w tym sposobu wykorzystania poszczególnych instrumentów i rozwiązań wskazanych w ustawie Pzp, z postanowieniami polityki. Należy podkreślić, że kwestie poruszone w ramach rozdziału II polityki, „Streszczenie diagnozy systemu zamówień publicznych” dotyczą wszystkich kategorii zamawiających. 4  Monitor Polski –6– Poz. 125 W związku z aktualną sytuacją epidemiczną związaną z wystąpieniem COVID-191) i jej negatywnymi skutkami społeczno-gospodarczymi ważnym aspektem polityki zakupowej jest wpisanie zamówień publicznych w proces realizacji polityki gospodarczej i społecznej państwa ukierunkowanej na pobudzanie i podtrzymanie tempa wzrostu gospodarczego kraju i przeciwdziałanie COVID-19. W celu optymalnego ukształtowania projektu polityki, w toku prac nad dokumentem przeprowadzono szerokie konsultacje z przedstawicielami uczestników rynku zamówień publicznych, administracji rządowej, a także z ekspertami z obszaru zamówień publicznych. Dokument Polityki zakupowej państwa został podzielony na trzy priorytety: priorytet – Profesjonalizacja (rozdział IV), priorytet – Rozwój potencjału MŚP (rozdział V) oraz priorytet – Zrównoważone i innowacyjne zamówienia publiczne (rozdział VI), określające cele do zrealizowania oraz zamierzenia zaplanowane na lata 2022–2025. Zgodnie z założeniem wdrożenie ww. priorytetów będzie następowało w ramach: ➢ programów realizacji; ➢ instrumentów realizacji oraz ➢ narzędzi. Realizację ww. priorytetów w zakresie opisanym w programach realizacji powierzono ministrowi właściwemu do spraw gospodarki, Prezesowi Urzędu Zamówień Publicznych, członkom Rady Ministrów innym niż minister właściwy do spraw gospodarki, w zakresie właściwości których mieszczą się działania określone w tych programach, a także innym właściwym podmiotom. Podsumowanie zakresu działań powierzonych ww. podmiotom oraz celów do osiągnięcia znajduje się w rozdziale XI, „System realizacji Polityki zakupowej państwa”. Instrumenty realizacji dedykowane są zamawiającym należącym do administracji rządowej i opisują sposób ich postępowania, który będzie sprzyjał osiągnięciu celów polityki zakupowej. W instrumentach realizacji zawarto zalecenia i zobowiązania dla zamawiających dotyczące kierunku ich działań w związku z udzielaniem zamówień oraz stosowania konkretnych narzędzi i praktyk zakupowych. Z kolei, w ramach samych narzędzi, opisanych w rozdziale IX, określono zalecany sposób posługiwania się narzędziami ustanowionymi w ustawie Pzp, jak i narzędziami spoza ustawy Pzp, związanymi z ustaleniem warunków zamówienia. Rozdział IX zawiera zarówno zalecenia dla zamawiających co do stosowania wspomnianych narzędzi, jak i rekomendacje dla organów administracji rządowej dotyczące podejmowania działań podnoszących efektywność tych narzędzi. Zaznaczenia wymaga jednak, że zamawiający nie są zobligowani do podejmowania wszystkich działań opisanych w instrumentach realizacji, nakierowanych na osiągnięcie celów polityki. Nie zostają oni również zobowiązani do stosowania wszystkich narzędzi lub stosowania ich wyłączne w sposób opisany w polityce. Założeniem polityki jest 1) W rozumieniu ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095, z późn. zm.). 5  Monitor Polski –7– Poz. 125 pozostawienie zamawiającym możliwości wyboru instrumentu bądź instrumentów realizacji oraz narzędzi adekwatnych do przedmiotu zamówienia, a także formuły zaspokojenia potrzeby zakupowej, tj.: zamówienie publiczne, partnerstwo publiczno-prywatne, koncesja na roboty budowlane i usługi. 6  Monitor Polski –8– Rozdział II Poz. 125 Adresaci Polityki zakupowej państwa Polityka zakupowa państwa, jako dokument o strategicznym znaczeniu dla systemu zamówień publicznych określający priorytetowe działania państwa w tym obszarze oraz wyznaczający kierunek zamawiających w zakresie udzielanych zamówień publicznych, przyjmowany uchwałą Rady Ministrów, kierowana jest przede wszystkim do jednostek administracji rządowej. Do zapewnienia, w możliwie najszerszym zakresie, realizacji zaleceń i zobowiązań wynikających z Polityki zakupowej państwa są zobowiązani kierownicy jednostek administracji rządowej, w tym: ministrowie w zakresie urzędu obsługującego ministra, Szef Kancelarii Prezesa Rady Ministrów w zakresie urzędu zapewniającego obsługę na podstawie art. 26 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o Radzie Ministrów (Dz. U. z 2021 r. poz. 178, z późn. zm.), kierownicy organów oraz jednostek podległych lub nadzorowanych przez ministrów, kierownicy jednostek podległych lub nadzorowanych przez Prezesa Rady Ministrów, wojewodowie w zakresie urzędu obsługującego wojewodę, kierownicy służb, straży i inspekcji zespolonej administracji rządowej, kierownicy niezespolonej administracji rządowej2). Szczegółowy zakres działań zalecanych do podjęcia przez zamawiających oraz tych, do których zamawiający zostali zobowiązani na podstawie niniejszego dokumentu, określony został w ramach poszczególnych priorytetów, których realizację zakłada polityka zakupowa. W ramach przewidzianych do wdrożenia działań oprócz jednostek administracji rządowej, polityka będzie wywoływała określone powinności także wobec innych instytucji zamawiających, które np. są beneficjentami programów i funduszy rządowych, w zakresie wskazanym w polityce. Jednocześnie Polityka zakupowa państwa może stanowić przydatne i ważne źródło wiedzy oraz podstawę wypracowania optymalnych praktyk zakupowych również dla zamawiających spoza administracji rządowej. Pozwoli ona również wykonawcom przygotować się odpowiednio do udziału w rynku zamówień publicznych. Za koordynację oraz ewaluację działań podejmowanych w związku z realizacją Polityki zakupowej państwa odpowiada minister właściwy do spraw gospodarki. W latach 2022–2025 będzie on podejmował samodzielne działania, a także koordynował działania innych podmiotów, w tym Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych (dalej „Prezes UZP”), związane z wdrożeniem priorytetów polityki. Ponadto wspólnie z Prezesem UZP będzie monitorował stopień realizacji działań podejmowanych przez zamawiających będących jednostkami administracji rządowej, w związku z wdrożeniem polityki, w zakresie objętym instrumentami realizacji oraz narzędziami. Po zakończeniu okresu obowiązywania polityki zakupowej, minister właściwy do spraw gospodarki dokona ewaluacji działań podjętych w ramach programów realizacji oraz instrumentów realizacji i narzędzi. 2) W rozumieniu art. 56 ustawy z dnia 23 stycznia 2009 r. o wojewodzie i administracji rządowej w województwie (Dz. U. z 2019 r. poz. 1464, z późn. zm.). 7  Monitor Polski –9– Poz. 125 Jednocześnie, w związku z wykonywaniem Polityki zakupowej państwa, ważna rola została przypisana Prezesowi UZP jako organowi administracji rządowej właściwemu w sprawach zamówień publicznych. Prezes UZP posiada największe doświadczenie w realizowaniu działań edukacyjno-szkoleniowych z tego zakresu. Zakres działania Prezesa UZP określony został w programach realizacji poszczególnych priorytetów Polityki zakupowej państwa. Członkowie Rady Ministrów w ramach kierowanych przez siebie działów administracji rządowej wspierają realizację Polityki zakupowej państwa w organach oraz jednostkach podległych i nadzorowanych. Wojewodowie wspierają realizację zaleceń w województwach. 8  Monitor Polski – 10 – Poz. 125 Rozdział III Diagnoza systemu zamówień publicznych – streszczenie Potrzebę stworzenia polityki zakupowej państwa podkreślono w Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, przyjętej uchwałą Rady Ministrów3), zwaną dalej „Strategią na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju”, gdzie została przewidziana dla niej rola „(...) kreująca popyt na wdrożenie najbardziej złożonych rozwiązań technicznych i technologicznych w przestrzeni publicznej, a z drugiej będąca wyzwaniem dla krajowych przedsiębiorstw do aktywniejszego sięgania po B+R+I w procesie realizacji zamówień.”. Zamówienia publiczne stanowią kluczową formę udziału sektora publicznego w gospodarce. Zgodnie ze sprawozdaniami Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych o funkcjonowaniu systemu zamówień publicznych (za lata 2017–2020) wartość zamówień udzielanych na podstawie ustawy Pzp systematycznie rośnie. Wyjątkiem był tutaj rok 2020, kiedy wartość udzielonych zamówień nieznacznie spadła i wyniosła ok. 7,90% PKB. Był to jednak rok, w którym gospodarka najsilniej odczuła negatywne skutki społeczno-gospodarcze pandemii COVID-19. Przybliżona wartość rynku zamówień publicznych, uwzględniająca również zamówienia publiczne udzielane bez stosowania procedur przewidzianych w ustawie Pzp, w 2020 r. wyniosła ok. 281,0 mld zł. Było to niewiele mniej niż w latach ubiegłych (2019 r. – 289,8 mld zł, 2018 r. – 307,2 mld zł, 2017 r. – 234,6 mld zł). System zamówień publicznych w dalszym ciągu zmaga się przede wszystkim z problemem niskiej konkurencyjności, mimo pozytywnej tendencji wzrostowej w ostatnich dwóch latach. W 2020 r. liczba ofert składanych w postępowaniach o udzielenie zamówień publicznych o wartości poniżej progów unijnych wyniosła średnio 2,78. (w 2019 r. – 2,48 ofert, w 2018 r. – 2,24 ofert, a w 2017 r. – 2,42). W 2020 r., aż w 38,32% postępowań o udzielenie zamówienia publicznego wpłynęła tylko jedna oferta. Odsetek ten utrzymuje się w ostatnich latach na zbliżonym poziomie (w 2019 r. – 43%; w 2018 r. – 46%; w 2017 r. – 43%). Najtrudniejsza sytuacja pod tym względem występuje w przypadku zamówień na dostawy – aż w 47,30% złożono tylko jedną ofertę (w 2019 r. – 49%). W przypadku usług odsetek ten wyniósł 39,46% i również był nieco mniejszy niż w roku 2019 (wówczas 46%). Natomiast najmniejszy odsetek postępowań z jedną ofertą odnotowano w przypadku robót budowlanych – 12,88% (2019 r. – 24%). Uwzględniając rodzaje zamówień, należy stwierdzić, że od wielu lat najwięcej ofert wpływa w postępowaniach o udzielenie zamówienia na roboty budowlane, a najmniej w postępowaniach na dostawy. W przypadków zamówień na roboty budowlane o wartości poniżej progów unijnych w 2020 r. wpływało średnio 4,44 oferty (w 2019 r. – 3,45; w 2018 r. – 2,49; w 2017 r. – 3,01), w dostawach składano średnio 2,21 oferty (w 2019 r. – 2,09; w 2018 r. – 2,06; w 2017 r. – 2,13;), a w usługach – 2,65 oferty (w 2019 r. – 2,50; w 2018 r. – 2,41; w 2017 r. – 2,53). 3) Uchwała nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie przyjęcia Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) (M.P. poz. 260). 9  Monitor Polski – 11 – Poz. 125 Obecnie w Polsce jest około 32 958 zamawiających, z czego 12 736 udzielało w 2020 r. zamówień na podstawie ustawy Pzp (2019 – 12 776; 2018 r. – 12 954; w 2017 r. – 12 537)4). System zamówień publicznych w Polsce jest zatem systemem rozproszonym (zdecentralizowanym). Wobec tego działalność zakupowa poszczególnych podmiotów koncentruje się przede wszystkim na zaspokajaniu bieżących potrzeb zakupowych niezbędnych do prawidłowej realizacji powierzonych im zadań. Profesjonalizacja Skuteczne wdrażanie zasady efektywności, która została wyrażona wprost w art. 17 ustawy Pzp, wymaga zadbania o odpowiedni poziom wiedzy zamawiającego dotyczący możliwości dokonania opisu przedmiotu zamówienia oraz struktury i funkcjonowania rynku właściwego dla danego przedmiotu zamówienia. Jedynie silny merytorycznie i dobrze współpracujący ze sobą zespół ludzi będzie potrafił przygotować zamówienie na wymaganym poziomie. Pracownicy powinni mieć określoną ścieżkę rozwoju zawodowego, aby móc wiązać swoją przyszłość z sektorem publicznym. Na niski poziom profesjonalizacji zamówień publicznych wpływają z pewnością uwarunkowania systemu szkoleń w obszarze zamówień publicznych. Szkolenia realizowane przez Prezesa UZP, cieszą się dużym zainteresowaniem. Potrzeby zamawiających często przekraczają jednak możliwości organizacyjne Urzędu Zamówień Publicznych, co doprowadza do sytuacji, w której miejsca dla uczestników szkolenia kończą się w kilka godzin po otwarciu rejestracji. W konsekwencji nie wszyscy zainteresowani zamawiający mogą wziąć udział w szkoleniach. Pojawia się ponadto potrzeba wprowadzenia rozwiązań, dzięki którym nastąpi zwiększenie wykorzystywania takich narzędzi, jak zamówienia wspólne czy zamówienia centralne. Zwiększenie poziomu współpracy między poszczególnymi zamawiającymi oraz korzystanie z wielu jej form jest także jednym z przejawów profesjonalizacji procesu przygotowania i przeprowadzania postępowań. Dostrzegalny jest również brak efektywnej współpracy na linii zamawiający – wykonawcy. Wykonawcy, jako podmioty zasadniczo prowadzące działalność gospodarczą, powinni być jednym z podstawowych źródeł opinii i wiedzy na temat potencjalnych rozwiązań, możliwych do zastosowania w kontekście opisu przedmiotu zamówienia. Również brak współpracy między poszczególnymi zamawiającymi stoi na przeszkodzie do zwiększenia efektywności zamówień. Zamawiający nie dzielą się w wystarczającym stopniu swoimi doświadczeniami zdobytymi w związku z udzielanymi zamówieniami, w tym związanym z przygotowaniem opisu przedmiotu zamówienia czy też formułowaniem warunków realizacji zamówienia optymalnych do przedmiotu zamówienia. Brakuje także systemu pozyskiwania i udzielania informacji na temat trudności, jakie pojawiają się na etapie realizacji zamówień, oraz dobrych praktyk w tym zakresie. 4) Sprawozdanie Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych z funkcjonowania systemu zamówień publicznych w 2020 r. oraz odpowiednio z lat wcześniejszych. 10  Monitor Polski – 12 – Poz. 125 Efektem niewystarczającej profesjonalizacji zamówień publicznych jest skłonność pracowników zamawiającego odpowiedzialnych za udzielanie zamówień do korzystania przede wszystkim z podstawowych i mniej złożonych instrumentów przewidzianych w ustawie Pzp. Jest to jedna z przyczyn niewykorzystywania potencjału zamówień publicznych w realizacji celów strategicznych państwa, tj. wzrostu zamówień zrównoważonych i większego otwarcia na sektor mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw, zwany dalej „MŚP” lub „sektorem „MŚP”. MŚP Sektor MŚP stanowi przeważającą większość przedsiębiorstw w Polsce – 99,8%. Wśród nich najliczniejszą grupą (96,7%; 2,08 mln) są mikroprzedsiębiorcy. Udział firm małych w strukturze polskich przedsiębiorstw wynosi 2,4% (52,7 tys.), średnich – 0,7% (15,2 tys.), zaś dużych – tylko 0,2% (3,7 tys.). (źródło: Raport o stanie sektora małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce, Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości, Warszawa 2020) MŚP posiadają również znaczny udział w tworzeniu krajowego PKB, który oscyluje wokół 49,1%, przy ogólnym udziale przedsiębiorców na poziomie 72,2% (dane z 2018 r.). Ponadto z 10 mln osób pracujących w przedsiębiorstwach ponad 6,5 mln z nich jest zatrudnionych w przedsiębiorstwach należących do sektora MŚP (stan na 31 grudnia 2019 r.). Oznacza to, że liczba pracujących w MŚP stanowi 67,4% ogólnej liczby pracujących w sektorze przedsiębiorstw5). Odsetek ofert składanych przez MŚP w zamówieniach wyniósł w 2020 r. odpowiednio: 65–66% dla zamówień o wartości równej lub przekraczającej progi unijne i 82% dla zamówień o wartości poniżej progów unijnych. Mimo to udział MŚP w rynku zamówień publicznych w dalszym ciągu nie odpowiada ich rzeczywistemu potencjałowi. Znaczna część MŚP nie jest bowiem w ogóle zainteresowana udziałem w rynku. 5) Raport o stanie sektora małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce 2021, przygotowany przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości. 11  Monitor Polski – 13 – Poz. 125 Tymczasem, zamówienia publiczne z uwagi na swój charakter mogą stanowić impuls rozwojowy dla tej kategorii przedsiębiorców. Potrzeby zakupowe sektora publicznego, w połączeniu ze zmianami regulacyjnymi przyjętymi w ustawie Pzp, mogą stymulować popyt na innowacyjne i zielone zamówienia, a w konsekwencji stać się ważnym filarem rozwoju potencjału przedsiębiorców należących do sektora MŚP. Należy jednak wskazać narzędzia, dzięki którym rynek zamówień publicznych będzie bardziej atrakcyjny dla przedsiębiorców z sektora MŚP. Zauważyć można niewystarczającą skłonność zamawiających do wykorzystywania takich narzędzi, jak: możliwość dzielenia zamówień na części, umowy ramowe, dynamiczny system zakupów, stosowanie wstępnych konsultacji rynkowych. Ustawa Pzp wprowadziła już mechanizmy sprzyjające lepszemu wydatkowaniu środków publicznych. Nastąpiła zmiana modelu systemu zamówień publicznych przez wprowadzenie zasady efektywności rozumianej jako najlepszy stosunek uzyskanych efektów do poniesionych nakładów6). Proces zamówieniowy przestaje być postrzegany tylko jako przeprowadzenie samego postępowania, ale istotnym jego elementem stało się również jego planowanie, przygotowanie oraz realizacja. Zamówienia zrównoważone i innowacyjne Krajowy rynek zamówień publicznych cechuje niski poziom zrównoważonych oraz innowacyjnych zamówień. Zgodnie z danymi opublikowanymi w Sprawozdaniu Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych o funkcjonowaniu systemu zamówień publicznych w 2020 r. udział zielonych lub innowacyjnych zamówień publicznych w ogólnej liczbie udzielonych zamówień publicznych wynosił zaledwie 1%. Udział ten liczony według wartości udzielonych zamówień publicznych to 7%. Jedynie 384 zamawiających udzieliło zamówień o charakterze środowiskowym lub innowacyjnym. Zastosowanie kryterium kosztu z wykorzystaniem rachunku kosztów cyklu życia miało miejsce zaledwie w 21 postępowaniach (dostawy: 18, usługi: 3, roboty budowlane: 0). Aspekty związane z innowacyjnością w ramach kryteriów oceny ofert zastosowano zaledwie w 37 postępowaniach (dostawy: 11, usługi: 24, roboty budowlane: 2). Wykorzystanie dialogu technicznego, które funkcjonowało na gruncie uchylonej z dniem 1 stycznia 2021 r. ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamówień publicznych7) (obecnie instytucja zastąpiona przez wstępne konsultacje rynkowe), było na znikomym poziomie. W 2020 r. zamawiający poinformowali o zastosowaniu dialogu technicznego w 170 ogłoszeniach o zamówieniu zamieszczonych w Biuletynie Zamówień Publicznych, co stanowiło 0,15% ogółu ogłoszeń. Dla porównania w 2019 r. dialog techniczny zastosowano w 159 postępowaniach (0,14%), w 2018 r. w 231 postępowaniach (0,18%), w 2017 r. – w 429 postępowaniach (0,35%). Do końca roku 2020, tj. do czasu wejścia w życie ustawy Pzp, postępowania o udzielenie zamówienia publicznego były zdominowane przez jeden tryb, tj. przetarg nieograniczony, 6) Zob. art. 17 ust. 1 ustawy Pzp. 7) Dz. U. z 2019 r. poz. 1843, z późn. zm. 12  Monitor Polski – 14 – Poz. 125 w którym przeprowadzanych było ok. 89% postępowań. Wprowadzenie trybu podstawowego w postępowaniach o wartości mniejszej niż progi unijne, co prawda, zmieniło ten obraz, aczkolwiek wciąż wykorzystywanie innych trybów, takich jak dialog konkurencyjny czy partnerstwo innowacyjne, jest na bardzo niskim poziomie. Dodatkowo mimo stosowania w postępowaniach różnych kryteriów oceny ofert, to w ok. 85% przypadków najkorzystniejszą ofertą jest ta z najniższą ceną. Problemem jest zarówno liczba, jak i jakość stosowanych przez zamawiających pozacenowych kryteriów oceny ofert. W 2020 r. kryteria odnoszące się do jakości, funkcjonalności, czy parametrów technicznych przedmiotu zamówienia zastosowano jedynie w 10% postępowań o wartości mniejszej niż progi unijne oraz zaledwie w 18% postępowań o wartości równej lub przekraczającej progi unijne. Najbardziej popularnymi kryteriami w postępowaniach o wartości mniejszej niż progi unijne były te związane z warunkami gwarancji bądź rękojmi (54% postępowań) oraz terminem realizacji zamówienia (29%). Podobnie było w postępowaniach o wartości równej lub przekraczającej progi unijne. Tutaj również dwa najbardziej popularne pozacenowe kryteria oceny oferty to termin realizacji zamówienia (38% postępowań) oraz warunki gwarancji bądź rękojmi (35%). Kryteria te nie mają większego wpływu na wzrost efektywności zamówień. Konieczne jest również upowszechnienie wśród zamawiających, w szczególności wśród kadry zarządzającej, przekonania, że oszczędność nie powinna być liczona tylko w odniesieniu do ceny oferty, ale przez pryzmat kosztów cyklu życia produktu lub robót budowlanych. Wśród głównych przyczyn niskiego poziomu zrównoważonych oraz innowacyjnych zamówień należy wymienić przede wszystkim nie zawsze wystarczający poziom świadomości ich zalet wśród pracowników zamawiających, w tym również wśród kadry zarządzającej i kierowników. Potrzeba profesjonalizacji kadr jest widoczna także w tym kontekście. Wydaje się jednak, że najważniejszym zadaniem w tym zakresie jest uzmysłowienie zamawiającym szerokiego spectrum korzyści płynących z udzielania zrównoważonych zamówień i wsparcie stosowania dostępnych narzędzi. Co więcej, kluczowe jest stworzenie przyjaznego otoczenia dla realizacji zamówień niestandardowych o charakterze zrównoważonym i innowacyjnym. Zamówienia publiczne to także istotny instrument służący realizowaniu polityki społecznej państwa. Państwo ma prawo i obowiązek wymagać, aby wobec osób zatrudnionych przy realizacji zamówień publicznych były respektowane prawa pracownicze i socjalne. Wprawdzie zamawiający coraz wyraźniej dostrzegają potrzebę egzekwowania wymogu pozostawania w stosunku pracy, na podstawie umowy o pracę, przez osoby realizujące zamówienia publiczne, niemniej jednak wiele aspektów społecznych nadal nie jest uwzględnianych przy udzielaniu zamówień publicznych. Państwo powinno wykorzystywać środki wydatkowane przez zamówienia publiczne także na aktywizację zawodową defaworyzowanych grup społecznych oraz promowanie zasad społecznej odpowiedzialności biznesu. 13  Monitor Polski – 15 – Rozdział IV Priorytet – Profesjonalizacja 1. Czym jest profesjonalizacja? Profesjonalizacja zamówień publicznych jest procesem, który realizowany jest w Polsce od początku funkcjonowania systemu zamówień publicznych. Jego znaczenie dla efektywności całego systemu zamówień publicznych podkreśliła Komisja Europejska w Zaleceniach 2017/1805 z dnia 3 października 2017 r.8) Według Komisji proces ten należy rozumieć szeroko, jako „odzwierciedlenie ogólnej poprawy całego zakresu umiejętności i kompetencji zawodowych, wiedzy i doświadczenia osób prowadzących zadania związane z zamówieniami publicznymi lub uczestniczących w takich zadaniach”. Profesjonalizacja zamówień publicznych, zgodnie z powyższymi zaleceniami, odnosi się do trzech obszarów, których usprawnienie jest kluczowe dla efektywnej realizacji tego priorytetu, tj.: 1) struktur; 2) zasobów ludzkich oraz 3) systemów i narzędzi. Przez strukturę należy rozumieć precyzyjne i jasne przypisanie zadań i obowiązków do konkretnych zamawiających umiejscowionych w strukturze administracji publicznej, w tym przypisanie tych zadań zakupowych do poszczególnych szczebli administracji. W konsekwencji, struktura odnosi się również do relacji między zakresem określonych zadań i funkcji a sposobem ponoszenia wydatków publicznych na ich realizację. W ramach zasobów ludzkich, polityka odnosi się do kompetencji, zadań oraz obowiązków pracowników zamawiającego, a także sposobu organizacji pracy. Co więcej, właściwe ukształtowanie tych elementów będzie sprzyjać pozyskiwaniu i utrzymaniu specjalistów niezbędnych do efektywnego realizowania potrzeb zakupowych. Trzecim obszarem są systemy i narzędzia. W tym obszarze skoordynowane zostanie powstawanie instrumentów, narzędzi, dokumentów, wytycznych oraz innych systemowych działań mających na celu stworzenie wokół praktyków zamówień środowiska sprzyjającego efektywnemu realizowaniu zakupów. W ramach Polityki zakupowej państwa, z uwagi na jej pozycję w systemie, realizuje się instrumenty i narzędzia obejmujące swym zakresem element zasobów ludzkich oraz systemów i narzędzi. Rozwijanie potencjału administracji publicznej w zakresie identyfikowania i realizowania potrzeb zakupowych powinno stanowić kluczowe działanie podejmowane przez Polskę w celu zwiększenia efektywności i przejrzystości wydatkowania środków publicznych. Jak podkreśla Organizacja Narodów Zjednoczonych9), budowanie potencjału kadrowego stanowi proces, w którym rozwijane są zdolności do realizowania swojej funkcji, rozwiązywania problemów oraz wyznaczania i osiągania celów. Działania wpisujące się w te założenia powinny być dokonywane na powiązanych ze sobą trzech poziomach, tj.: indywidualnym, instytucjonalnym i społecznym. 8) Zalecenia Komisji Europejskiej (UE) 2017/1805 z dnia 3 października 2017 r. w sprawie profesjonalizacji zamówień publicznych, Budowanie struktur na potrzeby profesjonalizacji zamówień publicznych https://ec.europa.eu/growth/singlemarket/public-procurement_pl 9) United Nations Committee of Experts on Public Administration (2006), “Definition of basic concepts and terminologies in governance and public administration”, United Nations Economic and Social Council, http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/ documents/un/unpan022332.pdf 14 Poz. 125  Monitor Polski – 16 – Poz. 125 Budowanie potencjału na poziomie indywidualnym będzie polegać na stworzeniu odpowiednich warunków, w których każdy praktyk zamówień publicznych będzie mógł uczestniczyć w procesie ciągłego uczenia się i doskonalenia umiejętności, a także dostosowywania się do ciągle postępujących zmian technologicznych. Działania te będą wymagać nowego podejścia do zarządzania zasobami ludzkimi, a także wdrożenia skutecznej metody zarządzania kompetencjami. Podobne działania są potrzebne na poziomie instytucjonalnym. Budowa potencjału na poziomie społecznym jest konieczna w celu wsparcia interaktywnej i komunikatywnej administracji publicznej, która ocenia swoje działania zarówno na podstawie własnych analiz, jak i informacji zwrotnych uzyskanych od społeczeństwa. Dzięki działaniom na tym poziomie administracja powinna być postrzegana jako reagujący i odpowiedzialny dostawca usług publicznych. Tym samym, należy odpowiednio wykorzystać wiedzę i perspektywę podmiotów spoza własnej organizacji. Wielopłaszczyznowa profesjonalizacja zamówień publicznych jest ważnym priorytetem polityki zakupowej, mającym charakter wspomagający dla realizacji pozostałych priorytetów. Będzie polegać na realizowaniu działań w skoordynowany sposób we wskazanych wyżej obszarach i na wszystkich poziomach. Na poziomie indywidualnym, czyli poszczególnych praktyków zamówień publicznych odpowiedzialnych za realizację potrzeb zakupowych. Na poziomie Instytucjonalnym, tj. działań aparatu państwowego, którego rolą jest wzmacnianie efektywności całego systemu wydatkowania środków publicznych w ramach zamówień publicznych. Działania w ramach tego poziomu obejmują również organy kontrolne i nadzorcze, a także organy rozstrzygające spory (Krajowa Izba Odwoławcza, sąd zamówień publicznych – Sąd Okręgowy w Warszawie) oraz inne organy pomocnicze Wreszcie na poziomie społecznym, na którym kluczową rolę pełni kontakt z odbiorcami danego zamówienia (np. usługi publicznej) oraz współpraca z innymi podmiotami (wykonawcami, jednostkami badawczymi, innymi zamawiającymi). 2. Korzyści z profesjonalizacji ➢ Profesjonalizacja zamówień publicznych umożliwia podejmowanie dalszych działań w zakresie zwiększenia efektywności zamówień publicznych. Warunkuje również skuteczną realizację pozostałych założeń oraz celów polityki, w tym wzrost zaangażowania MŚP w rynek zamówień publicznych czy też zwiększenie wolumenu zamówień zrównoważonych. ➢ Profesjonalizacja to postawienie na kompetencje i rozwój pracowników, co będzie miało pozytywny wpływ na sposób przygotowywania i przeprowadzana procesów zakupowych, w tym większą otwartość zamawiających na nowoczesne i innowacyjne produkty oraz usługi. Rynek produktów innowacyjnych i zrównoważonych jest niezwykle dynamiczny. Tym samym, pracownicy przygotowujący opisy przedmiotów zamówienia muszą mieć zapewniony dostęp do fachowej wiedzy oraz możliwość rozwoju zawodowego. Będzie temu służyło m.in. upowszechnienie stałego dostępu do szkoleń z zakresu zamówień publicznych, jak i szkoleń branżowych. 15  Monitor Polski – 17 – Poz. 125 ➢ Skuteczne przeprowadzenie profesjonalizacji powinno także zmienić postrzeganie pracy w administracji rządowej oraz osób w niej zatrudnionych. Umożliwienie zdobywania wysokich kompetencji oraz umiejętności posługiwania się narzędziami przy obsłudze nowoczesnych projektów będzie kreowało wizerunek administracji rządowej jako nowoczesnego oraz perspektywicznego miejsca pracy, które stwarza warunki do dynamicznego rozwoju zawodowego. ➢ Profesjonalizacja przyniesie skutek w postaci bardziej efektywnego wydatkowania środków publicznych. Inwestowanie w doskonalenie kadr zamawiającego powinno bowiem przynosić systematyczne i realne oszczędności, przy zachowaniu możliwe najwyższej jakości realizowanych zamówień. ➢ Efektem profesjonalizacji będzie także szersze otwarcie się zamawiających na współpracę, w tym wymianę wiedzy oraz doświadczenia. Dzięki połączeniu potencjału zamawiający, którzy samodzielnie nie mają dostatecznych zasobów do realizowania bardziej złożonych lub kosztownych inwestycji, mogą wspólnymi siłami zrealizować takie przedsięwzięcia. Ponadto zamawiający przez współpracę z wyspecjalizowanymi jednostkami administracji publicznej będą mogli zasięgnąć wiedzy i wsparcia ekspertów z wysoce wyspecjalizowanych dziedzin. Profesjonalizacja zamówień publicznych na wyżej wymienionych poziomach powinna przynieść pozytywne i zauważalne rezultaty w zamówieniach publicznych już w trakcie najbliższych 4 lat, czyli w okresie, na jaki została opracowana polityka zakupowa. 3. Rola Polityki zakupowej państwa w profesjonalizacji W polskim systemie zamówień publicznych zadania związane z profesjonalizacją są realizowane przez znaczną liczbę podmiotów, wśród których należy wskazać przede wszystkim Prezesa UZP jako centralny organ administracji rządowej właściwy w sprawach zamówień publicznych. Prezes UZP, zgodnie z art. 469 ustawy Pzp, w ramach swoich zadań odpowiada m.in. za działalność edukacyjno-informacyjną, upowszechnianie wiedzy o zamówieniach publicznych, w tym w zakresie informacji analitycznych, oraz przygotowywanie i upowszechnianie wzorów dokumentów stosowanych przy udzielaniu zamówień publicznych. Prezes UZP przygotował dokument o charakterze strategicznym, kompleksowo ujmujący działania w kwestii profesjonalizacji pt.: „Działania Prezesa UZP wspierające profesjonalizację kadr, grudzień 2020”10). Zgodnie z tym planem Prezes UZP, z uwagi na szerokie zapotrzebowanie ze strony rynku, koncentruje się na kluczowych działaniach edukacyjnych związanych m.in. z działalnością naukową, prawną i opiniodawczą oraz propagowaniem wiedzy, dorobku orzeczniczego oraz dobrych praktyk zamówieniowych. Ponadto opracowano pilotażowy program nauczania dla studiów podyplomowych z zakresu zamówień publicznych oraz procesu zakupowego. Dodatkowo plan zakłada upowszechnienie 10) Działania Prezesa UZP wspierające profesjonalizację kadr, grudzień 2020, https://www.uzp.gov.pl/__data/assets/pdf_file/0017/43307/Dzialania-Prezesa-UZP-wspierajace-profesjonalizacje-kadr.pdf 16  Monitor Polski – 18 – Poz. 125 nowoczesnych form modelowania danych i zarządzania nimi, jak np. BIM (ang. Building Information Modeling). Są to działania stanowiące istotny punkt wyjścia dla dalszych działań w zakresie profesjonalizacji zamówień publicznych. Działania podejmowane przez Prezesa UZP stanowią uzupełnienie aktywności innych podmiotów funkcjonujących w systemie zamówień publicznych, a także samych kierowników zamawiających, w obszarze budowania pozostałych umiejętności i kompetencji, jakie powinny charakteryzować praktyków zamówień publicznych. Budowanie takich kompetencji, jak np. planowanie, zarządzanie dostawcami, zarządzanie projektem, współpraca, wiedza techniczna – specyficzna dla danych kategorii zamówień, a także wiele innych miękkich kompetencji, nie jest dostatecznie powiązane z działalnością, jaką prowadzi państwo w tym zakresie, działaniami edukacyjnymi innych jednostek etc. Kierownik zamawiającego budując swój zespół zakupowy powinien wpisywać go w kontekst swojej działalności (priorytet – Profesjonalizacja, obszar: Struktura) i odpowiednio do tego przyjętej strategii zakupowej. Tym samym, budowanie zespołu oparte powinno być o niżej wskazany model. Mając powyższe na uwadze, polityka koordynuje działania różnych podmiotów, w tym samych zamawiających, zmierzające do podnoszenia profesjonalizacji ogółu uczestników rynku zamówień publicznych, a także wskazanie benchmarków oraz rekomendacji w zakresie budowania potencjału kadrowego z uwzględnieniem przyjętej strategii zakupowej oraz w oparciu o profile zawodowe praktyków zamówień publicznych. W ramach programów i instrumentów polityki określono średniookresowe strategiczne i szczegółowe cele oraz zadania do zrealizowania przez wszystkich uczestników systemu zamówień publicznych, tak aby wszelkie czynności podejmowane przez różne podmioty uzupełniały się, a praktycy podnosili swoje kompetencje we wszystkich wynikających z matryc kompetencji obszarach. 17  Monitor Polski – 19 – Poz. 125 Rolą Polityki zakupowej państwa w zakresie profesjonalizacji jest również stworzenie rekomendacji działań w przypadku zamówień przekraczających potencjał kadrowy zamawiającego, czy to z uwagi na kwestie techniczne (brak możliwości przygotowania skutecznego postępowania z uwagi na skomplikowany i niekonwencjonalny przedmiot zamówienia) czy też kwestie organizacyjne (zamówienie przekracza lub znacznie obciąża możliwości kadrowo-organizacyjne zamawiającego). Należy wskazać, że nie każdy zamawiający potrzebuje i powinien dysponować szerokim zespołem praktyków zamówień publicznych, pod warunkiem że ma możliwość realizowania swoich potrzeb zakupowych we współpracy z innymi jednostkami. Polityka zakupowa wskazuje w ramach swoich programów rekomendacje oraz założenia działań mających ułatwić zamawiającym łączenie potencjału oraz sięganie po wiedzę jednostek wyspecjalizowanych w realizowaniu danej kategorii zamówień. 18  Monitor Polski – 20 – Rozdział V Priorytet – Rozwój potencjału MŚP 1. Wpływ sektora MŚP na gospodarkę Przedsiębiorcy należący do sektora MŚP odgrywają istotną rolę w polskiej gospodarce. Rola ta wyznacza kierunek działań państwa nastawionych na wzmacnianie rozwoju gospodarczego oraz społecznego. Odpowiednie wykorzystanie potencjału MŚP wspiera bowiem realizację strategicznych celów państwa, takich jak wzrost konkurencyjności gospodarki oraz przedsiębiorczości, których wysoki poziom charakteryzuje najbardziej rozwinięte gospodarki świata. Tworzenie silnego i stabilnego sektora MŚP, którego potrzeby i możliwości są szeroko uwzględniane przez instytucje publiczne, przyczynia się do budowania pozycji oraz siły polskiej gospodarki. Dynamika i elastyczność funkcjonowania MŚP, a także skłonność do kreowania innowacji oraz „zielonych” rozwiązań i technologii, mają szczególne znaczenie w procesie transformacji gospodarki europejskiej w kierunku gospodarki innowacyjnej oraz zrównoważonej. MŚP posiadają zdolność szybkiego oraz efektywnego odpowiadania na potrzeby rynkowe, w tym potrzeby sektora publicznego. Szczególną rolę odgrywają startupy, które łączą w swym modelu biznesowym wykorzystanie nowoczesnych technologii z dążeniem do osiągnięcia wzrostu w możliwie najkrótszym okresie. MŚP uczestniczą w tworzeniu lokalnych, a więc bardzo pożądanych, miejsc pracy, a także budowaniu potencjału regionalnych społeczności oraz rynków. Znaczenie MŚP jest szczególnie istotne na terenach oddalonych od dużych ośrodków miejskich lub przemysłowych. Cechuje je bowiem większa skłonność do uwzględniania w swojej działalności lokalnych uwarunkowań społeczno-gospodarczych. Zauważalne jest również coraz większe zainteresowanie MŚP zarządzaniem opartym o zasady społecznej odpowiedzialności biznesu (ang. Corporate Social Responsibility, CSR), którego elementem są m.in. działania na rzecz lokalnej społeczności, kampanie społeczne, wolontariat pracowniczy. Gospodarki krajowe z dużym udziałem sektora MŚP odznaczają się wyższym poziomem odporności na kryzysy gospodarcze. Zdolność sektora MŚP do szybkiej adaptacji do nagłych i rozległych zmian warunków prowadzenia działalności gospodarczej sprzyja stabilizacji sytuacji gospodarczej w momentach gorszej koniunktury, ale również wzmacnia proces odbudowy i pobudzenia gospodarki na etapie wychodzenia z kryzysu. Ma to szczególne znaczenie w okresie przezwyciężania skutków COVID-19. W związku z zerwaniem lub zakłóceniem znacznej ilości łańcuchów dostaw, w których zaangażowane były m.in. podmioty pochodzące spoza obszaru Unii Europejskiej, wiele przedsiębiorstw europejskich będzie poszukiwało partnerów dających większą stabilność i przewidywalność dostaw i usług. Stanowi to szansę dla sektora MŚP zarówno w kontekście relacji krajowych, jak i transgranicznych. Podkreślenie istotnej roli oraz znaczenia przedsiębiorców należących do sektora MŚP we współczesnej gospodarce, w szczególności w kształtowaniu jej przewag konkurencyjnych, znalazło odzwierciedlenie w założeniach krajowej oraz unijnej polityki gospodarczej. 19 Poz. 125  Monitor Polski – 21 – Poz. 125 Prowadzi to do efektu synergii, ułatwiającego osiąganie zakładanych celów w zakresie dalszego rozwoju sektora MŚP. Unijne ramy polityki dotyczącej MŚP oraz programów wsparcia określone zostały przede wszystkim przez program Small Business Act z 2008 r.11), w którym wskazano 10 obszarów działań zmierzających do ustanowienia optymalnych warunków funkcjonowania dla MŚP. Zgodnie z programem jednym z aspektów dostosowania instrumentów polityki publicznej do potrzeb MŚP powinno być ułatwienie MŚP udziału w zamówieniach publicznych. Kwestii MŚP w realiach zmieniającej się intensywnie gospodarki europejskiej poświęcona jest Strategia MŚP na rzecz zrównoważonej i cyfrowej Europy z 2020 r.12), ukierunkowana na zwiększenie liczby MŚP uczestniczących w zrównoważonych praktykach biznesowych oraz liczby MŚP stosujących technologie cyfrowe. W kontekście zamówień publicznych zwrócono uwagę m.in. na potrzebę szerszego korzystania przez zamawiających z elastyczności oferowanej przez prawo unijne w obszarze zamówień publicznych, np. dzielenia zamówienia na części, oraz potrzebę zwiększenia liczby zamówień innowacyjnych. Duże znaczenie sektora MŚP dla polskiej gospodarki jako całości, jak i dla osób w niej zatrudnionych podkreślono w Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju . W strategii podkreślono także potrzebę wdrożenia jednolitej polityki zakupowej, której elementem powinno być wprowadzenie ułatwień dla MŚP. W tym zakresie, zgodnie z dyspozycją art. 21 ust. 2 ustawy Pzp, cele i kierunki określone w strategii, zostały uwzględnione w Polityce zakupowej państwa w ramach programów i instrumentów realizacji służących wsparciu rozwoju potencjału MŚP. Pozytywny wpływ sektora MŚP na gospodarkę zależy nie tylko od wielkości procentowego udziału MŚP w ogólnej liczbie przedsiębiorców, lecz przede wszystkim od ich potencjału rozwojowego. MŚP dysponują wprawdzie przewagami konkurencyjnymi wynikającymi ze specyfiki ich funkcjonowania, lecz nie są one same w sobie wystarczające do zapewnienia im optymalnego poziomu rozwoju. Dlatego też, tak istotne znaczenie mają stosowne działania podejmowane przez państwo. Do rozwoju potencjału sektora MŚP wykorzystane zostaną zamówienia publiczne, które stanowią jedno z głównych narzędzi dystrybucji środków publicznych do gospodarki. Administracja rządowa będzie dążyła do zapewnienia możliwie najlepszych warunków dla MŚP w ramach udzielanych zamówień publicznych. 2. Korzyści z większego udziału MŚP w zamówieniach publicznych Analizy rynku zamówień publicznych pokazują, że wykonawcy z sektora MŚP otrzymują znaczną część udzielanych zamówień. Nie można jednak mówić o pełnym wykorzystaniu potencjału tego sektora w zamówieniach publicznych. Duża liczba MŚP nie jest bowiem w ogóle zainteresowana ich pozyskiwaniem, ograniczając swoją działalność wyłącznie Komunikat Komisji do Rady, Parlamentu Europejskiego, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów z dnia 25 czerwca 2008 r. „Najpierw myśl na małą skalę” - Program „Small Business Act” dla Europy. 12) Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów z dnia 10 marca 2020 r. Strategia MŚP na rzecz zrównoważonej i cyfrowej Europy. 11) 20  Monitor Polski – 22 – Poz. 125 do rynku komercyjnego13). Zamówienia publiczne kojarzą im się raczej z licznymi ryzykami, a nie istotną szansą biznesową. Wpływ na to ma również niski poziom zamówień o charakterze zrównoważonym oraz innowacyjnym. Ten sposób postrzegania zamówień powoduje, że realne korzyści płynące z udziału w rynku zamówień, takie jak dostęp do stabilnego źródła wynagrodzenia, budowanie renomy przedsiębiorstwa, czerpane są przez ograniczony krąg MŚP. Zmniejsza to skalę pozytywnego oddziaływania zamówień publicznych na cały sektor MŚP. Wsparcie rozwoju potencjału MŚP nastąpi przez dalsze otwieranie rynku zamówień publicznych na potrzeby i możliwości MŚP, a w konsekwencji zwiększenie liczby przedsiębiorców ubiegających się i pozyskujących zamówienia. Spojrzenie na procesy zakupowe z perspektywy MŚP ma stanowić istotny wyznacznik działań zamawiających należących do administracji rządowej. Podjęte zostaną również działania wpierające udział przedsiębiorców, w tym MŚP, w zamówieniach udzielanych w innych państwach członkowskich Unii Europejskiej oraz przez organizacje międzynarodowe. Wzrost liczby zamówień innowacyjnych oraz zrównoważonych, w ramach realizacji jednego z dwóch pozostałych priorytetów Polityki zakupowej państwa, będzie również odgrywał znaczącą rolę w zwiększaniu zainteresowania MŚP rynkiem zamówień publicznych14). Szersza dostępność zamówień, w połączeniu z odpowiednim ich ukierunkowaniem, zapewni przedsiębiorcom wzrost popytu na oferowane przez nich usługi, produkty oraz roboty budowlane. Większy strumień środków publicznych trafiający do sektora MŚP pozwoli na wzrost inwestycji, w tym w kapitał ludzki. Inaczej mówiąc, udział w zamówieniach publicznych będzie stanowił impuls do rozszerzania zakresu prowadzonej działalności gospodarczej. Wzrost zainteresowania MŚP rynkiem zamówień publicznych przyniesie pozytywne efekty także dla zamawiających, jak i całej gospodarki. Dla rynku zamówień będzie oznaczał przede wszystkim dalszy wzrost konkurencyjności, a w konsekwencji otrzymywanie przez zamawiających korzystniejszych ofert. Gospodarka z kolei będzie czerpała korzyści z uwolnienia potencjału wzrostu i innowacyjności MŚP15). Poza tym, zamówienia publiczne dadzą większej liczbie MŚP szansę wejścia na rynek. Działania podjęte w celu zwiększenia zaangażowania MŚP w zamówienia publiczne będą korzystne w równym stopniu dla przedsiębiorców krajowych, jak i pochodzących z innych państw członkowskich Unii Europejskiej. Jednakże struktura udziału krajowych i zagranicznych MŚP w polskim rynku zamówień publicznych wskazuje, że z efektów podjętych działań skorzystają w znacznej mierze podmioty krajowe, działające na regionalnych oraz lokalnych rynkach. Z kolejnych sprawozdań Prezesa UZP z funkcjonowania systemu zamówień publicznych16) wynika bowiem, że z ogólnej liczby 13) Koncepcja nowego Prawa Zamówień Publicznych, Czerwiec 2018 r. 14) Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów Strategia MŚP na rzecz zrównoważonej oraz cyfrowej Europy z 10 marca 2020 r. 15) Dokument roboczy służb Komisji Europejski Kodeks najlepszych praktyk ułatwiających dostęp MŚP do zamówień publicznych, 2008 r. 16) https://uzp.bip.gov.pl/sprawozdania/ 21  Monitor Polski – 23 – Poz. 125 MŚP ubiegających się o zamówienia udzielane przez polskich zamawiających zdecydowana większość to przedsiębiorcy krajowi. Dominująca pozycja krajowych MŚP na polskim rynku zamówień publicznych oznacza zatem, że kontynuowanie procesu otwierania zamówień publicznych na MŚP przyczyni się do wzmocnienia potencjału krajowego sektora usług oraz sektora przemysłowego. 3. Rola Polityki zakupowej państwa w rozwoju potencjału MŚP Wprowadza się nowe strategiczne podejście administracji rządowej do kwestii udziału MŚP w zamówieniach publicznych. Obok dążenia do wzrostu aktywności MŚP obecnych już na rynku zamówień publicznych, jego głównym założeniem jest szerszy udział w rynku tych przedsiębiorców z sektora MŚP, którzy w ramach dotychczasowej działalności gospodarczej nie ubiegali się o zamówienia publiczne. Za tworzenie dogodnych warunków dla MŚP w ramach zamówień publicznych, obok podmiotów publicznych odpowiedzialnych za funkcjonowanie całego systemu zamówień publicznych, odpowiedzialni są – na gruncie poszczególnych procesów zakupowych – kierownicy zamawiających wchodzących w skład administracji rządowej. Ustanowienie odpowiednich rozwiązań prawnych, w tym przyjaznych MŚP, było pierwszym i zarazem najważniejszym krokiem prowadzonej reformy systemu zamówień publicznych. Aktualnie kluczowe znacznie ma dokonanie zmian w procesie stosowania prawa zamówień publicznych przez zamawiających w celu bardziej optymalnego wykorzystania dostępnych możliwości. Zwiększeniu zaangażowania sektora MŚP w zamówienia publiczne będą sprzyjały: ➢ Zmiana podejścia zamawiających do udziału MŚP w procesie zakupowym Dalszy wzrost zainteresowania MŚP rynkiem zamówień publicznych zależy w dużym stopniu od zmiany podejścia zamawiających do kwestii udziału MŚP w zamówieniach publicznych. Niezbędnym jest dostrzeżenie i zrozumienie przez poszczególnych zamawiających pozytywnego wpływu sektora MŚP na prowadzone przez nich procesy zakupowe, wyrażającego się m.in. konkretnymi oszczędnościami finansowymi, wyższą jakością oferowanych produktów, robót budowlanych lub usług. Bez częstszego oraz bardziej efektywnego wykorzystania rozwiązań sprzyjających MŚP uczynienie krajowego rynku zamówień publicznych w pełni otwartego na MŚP będzie utrudnione. Ustawa Pzp stworzyła ramy prawne sprzyjające większej partycypacji MŚP w procesach zakupowych. Zmianie podejścia zamawiających ma służyć zobowiązanie ich do szerszego uwzględniania w procesach zakupowych rozwiązań i instrumentów prawnych pozytywnie wpływających na sytuację MŚP. Określony zostaje katalog zamówień, przy udzielaniu których stosowanie wspomnianych rozwiązań i instrumentów ma charakter obligatoryjny. Przedmiotowe podejście powinno być również stosowane w przypadku zamówień publicznych udzielanych poza reżimem ustawy Pzp. 22  Monitor Polski – 24 – Poz. 125 Istotną rolę dla MŚP odgrywa odpowiednie zorganizowanie procesu ubiegania się o zamówienia publicznie. Pozwala to przedsiębiorcom wykorzystać w sposób optymalny posiadane zasoby w celu pozyskania zamówień publicznych, a następnie ich realizacji. Dlatego też, kierownicy zamawiających już na etapie planowania postępowań powinni dążyć do zapewnienia MŚP dostępu do informacji, które mogą mieć istotny wpływ na ich decyzje odnośnie udziału w poszczególnych postępowaniach. ➢ Zapewnienie przedsiębiorcom należącym do sektora MŚP szerokiego i łatwo dostępnego wsparcia merytorycznego Zmianom w kulturze udzielania zamówień publicznych powinno towarzyszyć odpowiednie wzmocnienie po stronie MŚP kompetencji niezbędnych do ubiegania się o zamówienia publiczne. Brak wystarczającej znajomości przepisów prawa z obszaru zamówień publicznych oraz praktycznych aspektów procesu udzielania zamówień publicznych stanowią jedną z głównych barier w dostępie do rynku. Istnienie powyższych luk kompetencyjnych wpływa na postrzeganie zamówień publicznych jako skomplikowanych oraz niedostosowanych do możliwości MŚP. Podjęte zostaną działania ukierunkowane na zapewnienie MŚP odpowiedniego poziomu wsparcia merytorycznego. Większy nacisk położony zostanie na praktyczne aspekty procesu zakupowego. Umiejętność poszukiwania informacji o zamówieniach publicznych, posługiwania się narzędziami wynikającymi z elektronizacji czy też umiejętność prowadzenia skutecznych negocjacji, to kompetencje równie ważne, jak znajomość poszczególnych procedur zamówieniowych. MŚP zostanie zapewniony dostęp do informacji o aktualnych zasadach oraz wymaganiach związanych z udzielaniem zamówień publicznych w innych państwach członkowskich Unii Europejskiej. Wpłynie to pozytywnie na ich skłonność do udziału w tej kategorii zamówień. ➢ Wsparcie przepływu informacji między uczestnikami rynku Rozwiązaniem często wykorzystywanym przez MŚP, które dopuszcza ustawa Pzp, jest nawiązywanie współpracy w formie konsorcjum. Pozwala ono na łączenie posiadanych zasobów oraz potencjału (np. zasoby finansowe, organizacyjne, doświadczenie), w celu pozyskania zamówień publicznych przekraczających możliwości pojedynczych przedsiębiorców. Wielu przedsiębiorców napotyka jednak problemy z nawiązywaniem tego typu współpracy, które wynikają m.in. z braku odpowiedniego przepływu stosownych informacji między przedsiębiorcami. Stanowi to często barierę w dostępie do rynku zamówień publicznych. Dlatego …