pozwalającego na wzrost podaży w sytuacji kurczących się zasobów naturalnych (zwłaszcza wody) i ograniczonych czynników produkcji25).
\nUżytki rolne w Polsce zajmują ponad połowę powierzchni kraju.
\nPod względem obszaru użytków rolnych Polska znajduje się na piątym miejscu w Europie. (GUS, 2023) 8,8% ogólnej liczby gospodarstw w Polsce wytwarza około 63% całkowitej produkcji rolnej w kraju. (GUS, 2019) Na wielkość produkcji roślinnej wpływają przede wszystkim położenie geograficzne (znaczne zróżnicowanie długości okresu wegetacyjnego) oraz warunki glebowo-klimatyczne. Czynniki produkcji, w tym m.in. przydatność gleb do produkcji rolniczej, jak i struktura agrarna, są silnie zróżnicowane regionalne26). Najlepsze warunki dla prowadzenia produkcji roślinnej w Polsce są rozproszone w układzie terytorialnym i nie zależą od struktury osadniczej oraz bliskości ośrodków miejskich. Najmniej korzystne warunki do prowadzenia produkcji roślinnej występują w województwach: podkarpackim, śląskim, lubuskim i zachodniopomorskim.
\nDuży wpływ pośredni na wielkość produkcji roślinnej mają również czynniki antropogeniczne (pozaprzyrodnicze), które oddziałują na sposób użytkowania ziemi. Decydują one o ekonomicznych aspektach gospodarowania przy określonych uwarunkowaniach naturalnych. Są one wynikiem rozwoju poziomu życia i wynikającego z tego zapotrzebowania na różnorodne produkty.
\nGeneralnie notuje się niską skłonność do sprzedaży ziemi rolniczej Rozstrzygnięcie strategiczne: na cele produkcyjne. Znacznie szybciej właściciele gruntów rolnych Podstawą ustroju rolnego powinny decydują się na sprzedaż na cele budowalne (w tym w szczególności być nadal gospodarstwa rodzinne. pod zabudowę jednorodzinną w sąsiedztwie dużych ośrodków miejskich) z uwagi na wysokie ceny gruntów pod zabudowę, podobnie jak w wielu innych państwach UE. Część użytków rolnych znajduje się w posiadaniu osób nieprowadzących produkcji rolniczej lub też jest odłogowana. Znaczna część użytków wchodzi w skład mikro- lub małych gospodarstw rolnych, prowadzących działalność wyłącznie na samozaopatrzenie. \u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003
\n25)
\nDiagnozy regionalne opracowane przez 16 zespołów wojewódzkich analizujących szanse i zagrożenia oraz potencjalne kierunki rozwoju obszarów wiejskich w województwach do prac nad aktualizacją SZRWRiR 2030 (prace i powołanie zespołów zainicjowało MRiRW w 2016 r.). ϰϬ\u0003ͮ\u0003^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă \u0003 \u0003 ϰϬ\u0003 Monitor Polski \u0003
\nPolscy rolnicy to niemal 1/5 wszystkich rolników UE.
\nW rolnictwie, leśnictwie, łowiectwie i rybactwie w 2022 r. pracowało przeciętnie w roku 8,4% wszystkich pracujących w Polsce.
\nW wybranych regionach i większych gospodarstwach szczególnie szybko zachodzą procesy koncentracji produkcji zwierzęcej często powiązane z lokalizacją zakładów przetwórczych. Najwyższa obsada bydła związana z produkcją mleczarską występuje w województwach podlaskim, mazowieckim, wielkopolskim i warmińsko-mazurskim 27 ), natomiast najwyższa obsada świń w województwach wielkopolskim, łódzkim, kujawsko-pomorskim i pomorskim28).
\nRozstrzygnięcie strategiczne:
\nCelem przekrojowym działań rozwojowych powinno być zwiększenie opłacalności produkcji rolnej i wzrost dochodów rolników.
\nSpada liczba gospodarstw zajmujących się chowem zwierząt w skali kraju, co przy generalnie powolnych zmianach struktury Na polskiej wsi tempo zmian agrarnej gospodarstw i tendencji do regionalnej specjalizacji prowadzi do demograficznych jest większe sytuacji, w której rośnie powierzchnia użytków rolnych, w tym niż tempo zmian w rolnictwie. trwałych użytków zielonych znajdujących się w gospodarstwach Najwolniej zachodzą zmiany bez zwierząt, natomiast w gospodarstwach zwiększających skalę w poziomie dezagraryzacji chowu świń (wielkość stad) mamy do czynienia ze wzrostem obsady i dostępności przestrzennej. oraz z tendencją do upraszczania struktury zasiewów (np. rosnący (wyniki III etapu MROW Fundacji udział kukurydzy na ziarno). Są więc regiony charakteryzujące się Europejski Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej) szczególnie wysokim udziałem gospodarstw bez zwierząt (np. regiony górskie), jak i regiony o dużej obsadzie, co z punktu widzenia zasad zrównoważonego rozwoju jest zjawiskiem niekorzystnym.\u0003Niekorzystne zmiany obserwuje się w produkcji zwierzęcej, która od lat zmaga się m.in. z ASF oraz dużą zmiennością opłacalności produkcji. Maleje przede wszystkim liczba stad utrzymujących do 20 świń oraz\u0003 liczba gospodarstw utrzymujących krowy29).
\nW Polsce nadal przeważają małe gospodarstwa rolne, choć ich liczba wyraźnie maleje30). Największy odsetek najmniejszych gospodarstw rolnych (do 1 ha) występuje w województwie śląskim. Bardzo wysoki udział małych gospodarstw (o powierzchni do 5 ha) występuje w województwach podkarpackim, małopolskim, świętokrzyskim i południowo-wschodniej części województwa śląskiego.
\nGospodarstwa o pow. 5–10 ha na ogół są położone w bezpośrednim sąsiedztwie ośrodków miejskich.
\nNatomiast gospodarstwa większe obszarowo są położone głównie na obszarach oddalonych od ośrodków miejskich, gdzie występują korzystne warunki agrotechniczne lub istnieje rozbudowany łańcuch produkcji (przetwórstwo i handel) oraz dostęp do wielkomiejskich rynków zbytu (Warszawa).
\nZmniejszenie dysparytetu dochodowego między rolnictwem a resztą gospodarki pozostaje dużym wyzwaniem związanym z niską jednostkową wartością dodaną produkcji rolnej, a także z postępującą globalizacją \u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003 Według pogłowia krów na 100 ha użytków rolnych.
\nWedług pogłowia świń na 100 ha użytków rolnych.
\n27)
\nNastępuje systematyczny wzrost ryzyka rynkowego, w tym duża zmienność cen i presja na dochody, co jest związane m.in. z rosnącą otwartością unijnego rynku rolno-spożywczego i deregulacją w ramach kolejnych reform WPR (m.in. odejście od kwotowania produkcji mleka i cukru)\u0003 oraz sytuacją geopolityczną związaną z wojną w Ukrainie oraz ewentualnym członkostwem w UE państw kandydujących do tego członkostwa.
\nPozytywny wpływ na poziom i stabilność dochodów rolników w warunkach zmieniającej się koniunktury gospodarczej mają płatności bezpośrednie w ramach WPR 31 ), stanowiąc przewidywalną część przychodów rolników niezależną od wielkości bieżącej produkcji. Łagodzą one skutki gwałtownych zmian występujących na rynkach rolnych i częściowo rekompensują skutki naturalnego ryzyka pogodowego w działalności rolniczej. Dzięki temu przeciwdziałają zaniechaniu prowadzenia działalności rolniczej z korzyścią dla utrzymania aktywności gospodarczej na obszarach wiejskich. Istotne jest także wsparcie publiczne, w tym w ramach WPR (I i II filar), niezbędne dla zrekompensowania kosztów wytwarzania przez rolnictwo dóbr publicznych, również w zakresie ochrony środowiska i klimatu32).
\nStatystycznie w sektorze rolnym obserwuje się nadwyżkę zasobów pracy, ale z drugiej strony coraz częściej pojawiają się sytuacje, gdy brakuje chętnych do prac sezonowych w rolnictwie z uwagi na duży wysiłek fizyczny, jaki się z nimi wiąże, i wysokość płac.
\nCoraz częściej zaczyna występować również tzw. „bezrobocie technologiczne” wynikające ze wzrostu poziomu mechanizacji Rolnicy i osoby odchodzące i automatyzacji. Obserwowane jest ono głównie na poziomie z rolnictwa będą potrzebowali nowych podregionów, gdzie kluczowym pracodawcą jest duży podmiot rynku umiejętności i kompetencji. rolno-spożywczego. Nadwyżka zasobów pracy wynika również z wciąż niedostatecznej liczby pozarolniczych miejsc pracy dostępnych dla osób pracujących w gospodarstwach rolnych. Część osób nie posiada również umiejętności aktywnego poszukiwania zatrudnienia lub zmiany swoich kwalifikacji.
\nRozstrzygnięcie strategiczne:
\nWdrożenie nowoczesnych technologii jest zróżnicowane między gospodarstwami. Jednostki o dużej wielkości ekonomicznej 100 lat temu 1 rolnik był wprowadzają już wiele rozwiązań w zakresie automatyzacji, cyfryzacji i w stanie wyżywić 4 osoby, rolnictwa precyzyjnego, a gospodarstwa małe i średnie ciągle a dziś żywi średnio 129. potrzebują rozwiązań dostosowanych do ich skali. W warunkach Na początku XIX wieku 80% polskich kluczowe będzie pokonanie ograniczeń tej ścieżki rozwoju, ludności zajmowało się związanych z niewielką skalą produkcji większości gospodarstw rolnictwem, dziś rolnictwem rolnych i firm przetwórczych, utrudniającą przyjmowanie zajmuje się zaledwie 2% najnowszych technologii i stosowanie nowych modeli światowej populacji. organizacyjnych i biznesowych.\u0003 Wymaga to m.in. opracowania (Polskie Stowarzyszenie Ochrony Roślin) nowych rozwiązań, które uwzględniałyby specyfikę i walory gospodarstw o niewielkiej skali produkcji. Podobna sytuacja dotyczy przemysłu rolno-spożywczego, w którym automatyzacja jest już obecna (np. wykorzystanie czujników, systemy zarządzania przetwarzaniem mleka). \u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003
\n31)
\nJedną z form takiego wsparcia są płatności bezpośrednie, w tym ekoschematy, w ramach I filara WPR, których wysokość jest uzależniona od spełniania przez gospodarstwa przede wszystkim norm i wymogów w zakresie ochrony środowiska (warunkowości) oraz płatności rolno-środowiskowo-klimatyczne w ramach II filara WPR w zamian za dodatkowe, wieloletnie i dobrowolne zobowiązania w zakresie działań na rzecz środowiska i klimatu. ϰϮ\u0003ͮ\u0003^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă \u0003 \u0003 Poz. 1214 ϰϮ\u0003 Monitor Polski \u0003
\nDlatego duże znaczenie odegrają badania naukowe oraz transfer wiedzy i doradztwo, którego skuteczność oraz użyteczność dla producentów będzie zależała w znacznej mierze od aktualności, treści i wykorzystania nowoczesnych narzędzi przekazu informacji i wspierania gospodarstw. Wyzwaniem dla wzrostu upowszechnienia nowoczesnych technologii w małych gospodarstwach lub włączenia ich w pozarolniczy sektor gospodarki będzie niedostateczny poziom wiedzy, kompetencji i umiejętności osób związanych z małymi gospodarstwami rolnymi (również w zakresie kompetencji i umiejętności pożądanych na pozarolniczym rynku pracy).
\nSzansą jest też dalsza cyfryzacja rolnictwa i przemysłu, w tym m.in. optymalne wykorzystanie dużych zbiorów danych (tym Rozstrzygnięcie strategiczne: bardziej, że wzrasta zapotrzebowanie na większą personalizację Wykorzystanie potencjału rozwojowego produktów żywnościowych). Implementacji wielu rozwiązań w w sektorze rolno-spożywczym zależy od zakresie cyfryzacji i przemysłu 4.0. w sektorze rolnoumiejętności adoptowania najnowszych spożywczym (np. monitorowanie upraw i ich stanu – technologii, cyfryzacji i innowacji oraz wymarzanie, susza, rolnictwo precyzyjne i zasobooszczędne) potencjału tworzenia innowacji. będzie sprzyjać aktywne jego włączenie w korzyści, jakie płyną z rozwijającego się sektora kosmicznego, choć generalnie w polskim rolnictwie i rybactwie znacznie wolniej niż w przetwórstwie rolno-spożywczym następuje przejście z podstawowej cyfryzacji do Internetu rzeczy.
\nWażną grupę podmiotów w łańcuchu dostaw stanowi handel hurtowy. Duże rozdrobnienie tej części łańcucha dostaw powoduje, że wiele mniejszych podmiotów nie posiada odpowiedniej siły zakupowej do uzyskania konkurencyjnych warunków ze strony globalnych producentów spożywczych. Rynek hurtowy w Polsce jest mocno zaangażowany w rozwijanie sklepów franczyzowych, m.in. z powodu spadku liczby sklepów niezależnych, poddanych intensywnej presji ze strony wielkich sieci handlowych34).
\nNa poziomie wielu gospodarstw rolnych i rybackich głównym wyzwaniem jest nadal racjonalizacja lub optymalizacja produkcji i wzrost wydajności 35 ), a nie automatyzacja czy robotyzacja. Istnieje więc prawdopodobieństwo, że polski sektor rolno-spożywczy nie będzie dostatecznie uczestniczył w kreowaniu rozwoju, tylko będzie naśladowcą rozwiązań zagranicznych oraz będzie doganiał partnerów z UE i rynku globalnego. Tym bardziej, że dotychczasowe czynniki konkurencyjności międzynarodowej polskiej gospodarki rolno-żywnościowej, takie jak niskie koszty pracy i ziemi oraz proste metody poprawy efektywności, będą się wyczerpywać. W konsekwencji nie została wypracowana silna krajowa marka innowacyjnych maszyn i urządzeń oraz usług w rolnictwie. Polska jest głównie importerem nowoczesnych rozwiązań technologicznych dedykowanych sektorowi rolnictwa.
\nWraz z rosnącą ilością i zróżnicowaniem produktów żywnościowych na rynku oraz zmianą sposobu życia w ostatnim dziesięcioleciu zaszły niekorzystne zmiany nawyków żywieniowych, które nie pozostają bez znaczenia dla zdrowia publicznego. Z drugiej strony powstają nowe wzorce popytu – część konsumentów powraca do zdrowych zasad żywienia, poszukując produktów funkcjonalnych, mało przetworzonych lub o specjalnym przeznaczeniu, a część całkowicie odchodzi od spożycia mięsa. \u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003
\n33)
\n34)
\nM. Izdebski, R. Momot, Rynek produkcji spożywczej w Polsce. Czy polska żywność rzeczywiście jest polska?, Warszawa 2016, Fundacja Republikańska. https://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/9028470/5-28062018-AP-EN.pdf/8d97f49b-81c0-4f87-bdde-03fe8c3b8ec2. ϰϯ\u0003ͮ\u0003^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă \u0003 \u0003 Poz. 1214 ϰϯ\u0003 Monitor Polski
\nJednocześnie ze względu na zwiększenie udziału wymiany handlowej i dostępność na rynku żywności pochodzącej z innych krajów czy kontynentów oraz z uwagi na częstość występowania nowych epidemii roślin i zwierząt, coraz istotniejszym komponentem jakości żywności jest jej bezpieczeństwo.
\nWysoką jakość polskiej żywności kształtuje także bogata tradycja produkcji i przetwórstwa rolno-spożywczego. Przekazywane z pokolenia na pokolenie receptury i sposoby produkcji stanowią dziś bezcenne dziedzictwo kulinarne. Z wartości tych mogą korzystać szczególnie firmy rodzinne, producenci żywności regionalnej czy tradycyjnej. Promowanie rodzimych marek czerpiących z polskiego dziedzictwa kulinarnego pozwoli na budowanie pozytywnego wizerunku poszczególnych regionów i całego kraju.
\nRozstrzygnięcie strategiczne:
\nJakość i tradycja oraz dostosowanie żywności do zmian preferencji konsumentów będą czynnikami silnie decydującymi o przewadze rynkowej polskiej żywności.
\nRównocześnie w dalszym ciągu gospodarstwa rolne powinny poszukiwać możliwości rozwoju przez wzrost produktywności czynników produkcji, zwłaszcza pracy i ziemi (np. ograniczenie kosztów, powiększenie gospodarstwa, dywersyfikację działalności rolniczej, wzrost kompetencji kierowników gospodarstw i dostosowanie się do zmieniających warunków rynkowych, a także podejmowanie dodatkowych działań pozarolniczych). Dla poprawy opłacalności produkcji w rolnictwie jest niezbędne powiększanie wielkości ekonomicznej gospodarstw (w tym przez zwiększenie ich areału, także w drodze dzierżawy, oraz przez różne formy współpracy), dalsza poprawa wydajności i efektywności gospodarowania, a także zwiększenie popytu eksportowego.
\n30–40% żywności na każdym etapie cyklu żywnościowego jest marnotrawione. • Wojna w Ukrainie zakłóciła bezpieczeństwo dostaw i kierunki eksportu żywności. Wpłynęła również na globalną przystępność cenową żywności, również dlatego, że Ukraina jest jednym z kluczowych producentów i eksporterów podstawowych produktów żywnościowych, takich jak pszenica czy kukurydza. W latach 2016–2021 90% eksportowanej pszenicy trafiało do Afryki i Azji.
\nJednak w wyniku blokowania ukraińskich portów przez Rosję, eksport ten został ograniczony i przeniesiony z drogi morskiej na lądową.
\nRozstrzygnięcie strategiczne:
\nKonieczne jest zwiększanie odporności sektora rolno-spożywczego na kryzysy oraz wzmocnienie bezpieczeństwa żywnościowego.
\nDodatkowymi źródłami ryzyka produkcyjnego są zmiany klimatu i związane z nim zwiększenie częstotliwości i nasilenia zdarzeń ekstremalnych, a także częstsze kryzysy sanitarne i fitosanitarne. Aby zwiększyć odporność gospodarstw rolnych i rybackich oraz przedsiębiorstw sektora rolno-spożywczego, należy \u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003
\nDziałalność wylęgarniczo-podchowalniczą prowadzi 97 obiektów.
\nPoz. 1214 ϰϱ\u0003 rozwijać i upowszechniać narzędzia skutecznego zapobiegania ryzyku i kryzysom oraz zwiększania odporności i radzenia sobie z nimi przez podmioty gospodarcze.
\nMimo tendencji do koncentracji produkcji rolnej oraz zwiększania efektywności procesów produkcyjnych bardzo duże ilości surowców rolnych i żywności są marnotrawione, a produkty uboczne powstające w procesie produkcji i przetwarzania żywności w małym stopniu wykorzystywane. Rozwój biogospodarki pozwoli zmniejszyć presję na środowisko przyrodnicze m.in. przez zmniejszenie zapotrzebowania na surowce nieodnawialne, zmniejszenie zanieczyszczenia wód powierzchniowych pierwiastkami Rozstrzygnięcie strategiczne: biogennymi (eutrofizacja), ograniczenie degradacji gleb oraz Gospodarstwa rolne, które obecnie zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych. wytwarzają żywność głównie na własny użytek, w przyszłości mogą być również W wielu sytuacjach szanse na zwiększenie dochodów małych i średnich energii odnawialnej prosumentami gospodarstw rolnych z podstawowej działalności rolniczej są i surowców dla biogospodarki (w tym m.in. ograniczone. Z tego powodu gospodarstwa rolne powinny w zakresie biomasy). rozszerzać (uzupełniać) zakres swoich dotychczasowych funkcji \u0003 produkcyjnych o świadczenie usług na rzecz mieszkańców wsi i miast (np. usługi dla gospodarstw rolnych, usługi wynajmu pokoi, sprzedaż żywności wytwarzanej w gospodarstwie), a także środowiska przyrodniczego (np. ochrona gleb przed erozją, ochrona powietrza, wody).
\nOdpowiedzią na prezentowane w diagnozie wyzwania jest kontynuacja modelu rolnictwa wielofunkcyjnego i zrównoważonego 38 ), który gwarantuje bezpieczeństwo żywnościowe (wymaga utrzymania gospodarstw zdolnych do odtwarzania potencjału produkcyjnego), dostarcza dóbr publicznych, w tym środowiskowych, sprzyja rozwojowi przedsiębiorczości związanej z sektorem rolno-spożywczym oraz pobudza rozwój społeczny i terytorialny (w tym m.in. funkcje kulturowe obszarów wiejskich i tradycje polskiej wsi).
\nPodsumowanie wyników diagnozy dotyczącej produkcji rybackiej ze strategicznymi rozstrzygnięciami Produkcja rybacka jest oparta o surowiec pochodzący z trzech rodzajów działalności, tj. rybołówstwa morskiego, rybactwa śródlądowego i akwakultury, które dostarczają produkty stanowiące surowiec dla zakładów przetwórczych. Głównym czynnikiem warunkującym lokalizację podmiotów działających w tym sektorze jest dostęp do zasobów naturalnych (morza, rzek i jezior, sztucznych zbiorników wodnych), a w przypadku przetwórstwa − dostęp do surowca.
\nRybołówstwo morskie jest wykonywane w województwach zachodniopomorskim, pomorskim i warmińsko-mazurskim. Istotnym czynnikiem warunkującym działalność podmiotów wykonujących komercyjne połowy morskie jest wspólna własność zasobów podlegających limitowaniu, przy jednoczesnej prywatnej własności środków produkcji.
\nBiorąc pod uwagę negatywne skutki zmian klimatu oraz sukcesywnie pogarszający się stan zasobów Morza Bałtyckiego, w celu zapewnienia możliwości kontynuowania działalności połowowej na poziomie ekonomicznej opłacalności i uzyskiwania stabilnych dochodów z tej działalności, coraz większym wyzwaniem i koniecznością będzie wzmocnienie działań przyczyniających się do zmniejszenia presji połowowej oraz ochrony zasobów i środowiska morskiego, w tym wdrażanie działań innowacyjnych z zakresu zwiększenia selektywności narzędzi połowowych. Niezbędna będzie także odnowa stada dorsza bałtyckiego i innych intensywnie eksploatowanych \u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003
\nWzmocnienie działań przyczyniających się do zmniejszenia presji połowowej oraz ochrony zasobów i środowiska morskiego. gatunków ryb. Dlatego działania dotychczas podejmowane w ramach wspólnej polityki rybołówstwa polegające na utrzymaniu trwałej równowagi między zdolnością połowową a zasobami, przy zapewnieniu osłon społeczno-ekonomicznych dla zatrudnionych w sektorze rybołówstwa (szczególnie w odniesieniu do segmentu łodziowego rybołówstwa przybrzeżnego), powinny być kontynuowane.
\nProdukcja gatunków ryb słodkowodnych jest prowadzona w naturalnych śródlądowych wodach powierzchniowych i zbiornikach zaporowych (m.in. rybactwo jeziorowe, rzeczne) oraz w ramach chowu i hodowli (akwakultura) prowadzonych w stawach i innych urządzeniach technicznych (np. pstrągarstwo, karpiarstwo, wylęgarnictwo).
\nRybactwo śródlądowe jest wykonywane w ramach wydzielonych obszarów tzw. obwodów rybackich przez osoby i podmioty do tego uprawnione (osoby fizyczne, podmioty nieposiadające osobowości prawnej oraz osoby prawne, tj. spółki, stowarzyszenia, uczelnie i JST). Podmioty uprawnione do rybactwa prowadzą swoją działalność w oparciu o dziesięcioletni plan gospodarki rybackiej (operat rybacki), w ramach którego są planowane i wykonywane zarybienia, co umożliwia zachowanie ekonomicznej opłacalności przy jednoczesnym zachowaniu trwałości Rozstrzygnięcie strategiczne: wielu cennych gatunków (tj. sielawa, sieja, węgorz, certa, łosoś, troć Rozwój rybactwa w oparciu o model wędrowna).\u0003\u0003 wielofunkcyjnych gospodarstw Działalność rybacka odgrywa istotną rolę w systemie racjonalnego rybackich czerpiących z tradycji zarządzania zasobami środowiska wodnego, w szczególności i kultury. w kontekście ochrony różnorodności biologicznej, zachowania unikatowych walorów przyrodniczych obszarów rybackich oraz zaspokajania potrzeb społeczeństwa związanych z wypoczynkiem. Dlatego kluczowym wyzwaniem jest dalszy rozwój tego sektora z wykorzystaniem jego historyczno-kulturowego wymiaru, np. przez rozwój gastronomii, turystyki i rekreacji związanych z rybactwem.
\nDominującymi gatunkami ryb w krajowej akwakulturze przeznaczonymi do konsumpcji są karp i pstrąg tęczowy. Duże znaczenie gospodarcze mają ryby produkowane w polikulturach z karpiem, m.in. tołpyga biała i pstra, gatunki karasia, amur biały, lin, sum europejski oraz szczupak i sandacz. Wśród ryb łososiowatych odnotowuje się znaczące ilości palii (pstrąga alpejskiego). W ostatnich latach rozwija się chów ryb w systemach recyrkulacyjnych, m.in. suma afrykańskiego, ryb jesiotrowatych oraz łososia atlantyckiego. Polska jest również europejskim potentatem w produkcji kawioru (ikra ryb jesiotrowatych). Jak dotychczas produkcja skorupiaków (raków) nie przekracza kilkuset kilogramów rocznie.
\nNa terenie całego kraju jest wydzielonych ok. 1826 obwodów rybackich obejmujących w przybliżeniu 480 tys. ha wód znajdujących się w użytkowaniu ok.
\n412 podmiotów.
\nNa polskim wybrzeżu rozlokowane są 62 porty i przystanie rybackie, w których jest zarejestrowanych łącznie 843 jednostek rybackich (dane na 31 grudnia 2018 r.) Produkcja ryb w gospodarstwach chowu i hodowli odbywa się m.in. w stawach, basenach i torach wodnych, przegrodach i sadzach, klatkach oraz systemach recyrkulacji budowanych najczęściej na gruntach o niskiej przydatności do produkcji rolnej, które są w posiadaniu właścicieli prywatnych bądź pozostają w zasobach Skarbu Państwa i są dzierżawione.
\nStawy rybne, w których jest prowadzony chów i hodowla ryb słodkowodnych, zasilane są wodą powierzchniową stanowiącą własność państwa, w związku z czym warunkiem prowadzenia tego typu działalności jest uzyskanie pozwolenia wodno-prawnego. ϰϲ\u0003ͮ\u0003^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă \u0003 \u0003 Poz. 1214 ϰϲ\u0003 Monitor Polski \u0003
\nWarunkiem zrównoważonej produkcji rybackiej jest ochrona zasobów wody i cennych gatunków ryb.
\nWobec ograniczonej możliwości zwiększenia produkcji rybołówstwa morskiego coraz większe znaczenie zyskuje sektor akwakultury jako alternatywne źródło surowca mogące stanowić realną przeciwwagę dla rosnącej zależności od importu. Utrzymanie ekonomicznej opłacalności gospodarstw prowadzących chów i hodowlę wymusza konieczność stosowania nowoczesnych technologii hodowlanych. Równocześnie uzyskiwanie rentowności chowu ryb i innych organizmów wodnych wymaga stosowania adekwatnych do istniejących warunków metod intensyfikacji produkcji. Jednocześnie, w celu poprawy konkurencyjności, coraz większe znaczenie ma rozszerzenie asortymentu o poszukiwane na rynku rodzaje produktów (w tym m.in. materiał zarybieniowy) oraz wprowadzenie nowych gatunków skorupiaków.
\nRozmieszczenie zakładów przetwórstwa rybnego jest związane z możliwością zaopatrzenia w surowiec, dlatego większość zakładów przetwórczych znajduje się w rejonie nadmorskim w niewielkiej odległości od miejsc wyładunku ryb ze statków rybackich. Niektóre zakłady przetwórstwa są zlokalizowane również poza rejonami nadmorskimi. Biorąc pod uwagę rezultaty ekonomiczne, przetwórstwo ryb ma duże znaczenie dla polskiego sektora rybnego. Od kilku lat należy ono do najszybciej rozwijających się branż polskiego sektora żywnościowego.
\nRozstrzygnięcie strategiczne:
\nUtrzymanie ekonomicznej opłacalności gospodarstw prowadzących chów i hodowlę przez rozszerzenie asortymentu o poszukiwane na rynku rodzaje produktów.
\nRozpoczęty w okresie przedakcesyjnym proces restrukturyzacji i modernizacji zaplecza produkcyjnego z wykorzystaniem środków pomocowych funduszy europejskich i ich kontynuowanie w ramach kolejnych okresów programowania pozwoliło na szybkie zdobycie i sukcesywne poszerzanie zagranicznych rynków zbytu oraz skuteczne konkurowanie z innymi producentami, głównie w aspekcie kosztowym i jakościowym, w całym łańcuchu dystrybucji „od łowiska do półmiska”. Spowodowało to wzrost udziału eksportu w przychodach osiąganych przez branżę do ok. 64%.
\nRozstrzygnięcie strategiczne:
\nOgraniczenia w połowach bałtyckich i dalekomorskich oraz mała różnorodność Wzrost udziału w rynku przez biologiczna własnych zasobów pozwalają jednak zaledwie w 25–30% zaspokoić działania na rzecz jakości popyt przetwórstwa na surowiec, co uzależnia go od importu oraz światowej produktów i rozwój żywności sytuacji podażowo-popytowej na rynkach poszczególnych gatunków ryb. funkcjonalnej.
\nZmieniające się preferencje żywieniowe oraz wzrost popytu na żywność wysokiej jakości, wytwarzaną w sposób zrównoważony (nieobciążający środowiska i klimatu), otwierają nowe możliwości dla wzrostu produkcji w sektorze rybactwa. Rosnący popyt na produkty funkcjonalne (lecznicze) oraz nowo tworzące się grupy konsumenckie o specjalnych potrzebach (dzieci, osoby z dysfunkcjami układu naczyniowo-krwionośnego czy chorujący na cukrzycę) stanowi bodziec dla rozwoju nowego modelu działalności gospodarczej, wykorzystującego instrumenty B+R, wprowadzającego nowe technologie oraz korzystającego z kulturowych specyfik lokalnych. ϰϳ\u0003ͮ\u0003^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă \u0003 \u0003 Monitor Polski \u0003
\nRozwój odpowiedzialny to rozwój zrównoważony i wielofunkcyjny oparty na wiedzy i innowacjach, dążący do poprawy konkurencyjności sektora rolno-spożywczego przy zachowaniu dbałości o środowisko oraz jakość życia na obszarach wiejskich.
\nPodstawą sektora rolno-spożywczego są silne podmioty gospodarcze – odpowiedzialność polega na tworzeniu warunków, które pozwolą na współpracę, wzajemne uzupełnianie się i wykorzystanie potencjału zarówno małych, średnich, jak i dużych gospodarstw rolnych i przedsiębiorstw rolno-spożywczych oraz umożliwienie rozwoju każdego z nich.
\nNajlepsza inwestycja to inwestycja w człowieka – należy umożliwić rolnikom ich rozwój i samorealizację w warunkach nie gorszych od występujących w pozostałych sektorach oraz zadbać o zastępowalność pokoleń i wzrost umiejętności osób pracujących w sektorze rolno-spożywczym.
\nSektor żywności wysokiej jakości jest jednym z sektorów strategicznych kraju, na których zostanie skoncentrowane wsparcie w ramach poszczególnych polityk publicznych (m.in. przemysłowej, innowacyjnej, eksportowej, związanej z napływem inwestycji zagranicznych).
\nPomnażanie polskiego kapitału kluczem do sukcesu sektora rolno-spożywczego – odpowiedzialny rozwój to m.in. odpowiednia równowaga między środkami krajowymi i zagranicznymi wspierającymi rozwój sektora rolno-spożywczego.
\nOczekiwanym efektem realizacji SZRWRiR 2030 będzie m.in. wzrost zamożności Polaków, w tym również rolników. ϰϴ\u0003ͮ\u0003^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă \u0003 \u0003 Poz. 1214 ϰϴ\u0003 Monitor Polski
\nWartość w 2030 r.
\nŹródło danych Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju Udział gospodarstw rolnych o powierzchni od 1–5 ha użytków rolnych (UR) w ogólnej liczbie gospodarstw rolnych Udział przychodów netto ze sprzedaży produktów innowacyjnych (nowych lub istotnie ulepszonych) na eksport w przychodach netto ze sprzedaży produktów, towarów i materiałów w przedsiębiorstwach przemysłowych Odsetek osób korzystających z Internetu w kontaktach z administracją publiczną przy przekazywaniu wypełnionych formularzy % 51 (2014) 46 40 Eurostat % 4,4 (2014) 4,8 8,0 GUS % 16 (2015) 34 40 Eurostat Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji celu szczegółowego I SZRWRiR 2030 Zwiększenie opłacalności produkcji rolnej i rybackiej Wskaźnik Powierzchnia UR utrzymanych w dobrej kulturze rolnej39) Wartość eksportu artykułów rolnospożywczych w przeliczeniu na 1 mieszkańca Polski40) Średnia powierzchnia UR w gospodarstwie rolnym Udział gospodarstw indywidualnych o powierzchni powyżej 1 ha prowadzonych przez osobę do 40. roku życia w ogólnej liczbie gospodarstw indywidualnych o powierzchni powyżej 1 ha41) Pogłowie bydła Liczba zarejestrowanych siedzib stad świń Jednostka miary Wartość bazowa (rok bazowy) Wartość w 2020 r.
\nWartość w 2030 r.
\nŹródło danych [mln ha] 14,49 (2017) Nie mniej niż 14 mln ha Nie mniej niż 14 mln ha Eurostat [euro/ mieszkańca] 710,96 (2017) 725 800 GUS [ha] 9,85 (2010) 12 17 GUS /Eurostat % 20,4 (2016) 21% 25% GUS 2022 r. = 100% Nie mniej niż w 2022 r.
\nARiMR 2022 r. = 100% 120% wartości z 31.12.2022 r.
\nARiMR sztuk sztuk 6448,3 tys. sztuk (2022 r.) 56 385 stad (31.12.2022 r.) \u0003 \u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003
\n39)
\n40)
\nWskaźnik W43 z SZRWRiR na lata 2012–2020.
\nWskaźnik I.21. Zmiana liczby nowych rolników – wskaźnik oddziaływania I.21 Przyciąganie młodych rolników COM(2018) 392 final Załącznik I; źródło danych: Charakterystyka gospodarstw rolnych 2016, GUS, Warszawa 2017 (tabela 4 s. 204). ϰϵ\u0003ͮ\u0003^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă \u0003 \u0003 ϰϵ\u0003 Monitor Polski
\nZakłada się, że ważną rolę w stabilizowaniu dochodów w rolnictwie i rybactwie będą wciąż odgrywać działania WPR i WPRyb, chociaż obserwuje się jednocześnie malejącą rolę w rolnictwie tradycyjnych instrumentów stabilizacji cen rynkowych i wzrost znaczenia w tym zakresie wsparcia bezpośredniego (płatności bezpośrednie), doraźnego wsparcia łagodzącego skutki zniszczeń, kryzysów rynkowych oraz dobrowolnych dla rolników i rybaków instrumentów aktywnego zarządzania ryzykiem w gospodarstwach (np. instrumenty EFRROW, EFMR). Płatności bezpośrednie w ramach WPR pozwalają ograniczać skutki ryzyka dochodowego związanego zarówno z wahaniami cen (wskutek zmienności sytuacji rynkowej), jak i poziomem plonowania (wskutek zmienności warunków pogodowych).
\nPodmioty sektora rolno-spożywczego powinny uczestniczyć też w kolejnej rewolucji przemysłowej, którą wyznaczają innowacje (produktowe i w procesach biznesowych), cyfryzacja, technologie satelitarne, Internet rzeczy42) i przemysł 4.0, co jest warunkiem utrzymania i wzmacniania konkurencyjności międzynarodowej tego sektora. Rozwój innowacyjnych technologii przetwarzania danych musi uwzględniać odporność na cyberzagrożenia oraz zwiększoną ochronę informacji, w szczególności w kontekście przetwarzania ogromnych zbiorów danych (big data), i zbierania danych z dużej liczby rozproszonych geograficznie urządzeń (Internet rzeczy), przy jednocześnie rosnących potrzebach wysokiej mobilności systemów zbierania, analizy i wizualizacji danych.
\nWzrost liczby aktywnych małych i średnich przedsiębiorstw oraz gospodarstw rolnych i rybackich wdrażających innowacje i charakteryzujących się wyższą niż dotychczas efektywnością i dochodowością pozwoli uniknąć pułapki średniego dochodu i pułapki przeciętnego produktu.
\nDziałania 1.1.1.
\n1.1.2.
\n1.1.3. stabilizacja dochodów rolniczych z wykorzystaniem środków krajowych i UE odbudowa łańcuchów dostaw zerwanych w wyniku pandemii COViD-19 rozwój systemów zbierania informacji rynkowej o produkcji rolnej i obrocie rynkowym (poziom produkcji, ceny, zapasy) 1.1.4. zwiększenie indywidualnych i hurtowych zdolności magazynowania produktów rolnych 1.1.5. rozwój spółdzielczości rolniczej \u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003
\n1.1.7.
\n1.1.8.
\n1.1.9.
\n1.1.10.
\n1.1.11.
\n1.1.12.
\n1.1.13.
\n1.1.14.
\n1.1.15.
\n1.1.16.
\n1.1.17.
\n1.1.18.
\n1.1.19.
\n1.1.20.
\n1.1.21.
\n1.1.22.
\n1.1.23.
\n1.1.24.
\n1.1.25.
\n1.1.26.
\n1.1.27.
\n1.1.28.
\n1.1.29. dalsza modernizacja gospodarstw rolnych i rybackich\u0003 ;uwzględniająca efektywność wspieranych rozwiązań), w tym m.in. inwestycje ułatwiające produkcję w warunkach zwiększającego się ryzyka wynikającego z niekorzystnych zjawisk pogodowych powodujących straty w produkcji wsparcie tworzenia i rozwoju lokalnych rynków rolno-spożywczych na obszarach wiejskich zagrożonych trwałą marginalizacją, w małych miastach i miejskich obszarach funkcjonalnych rozwój systemów dystrybucji i wspólnej organizacji sprzedaży w dużych miastach rozwój kooperacji między producentami, wzmocnienie powiązań gospodarstw rolnych i rybackich z zakładami przetwórczymi, rozwój integracji poziomej, integracja przedsiębiorców wokół lokalnych i regionalnych czempionów gospodarczych kontynuacja zmian strukturalnych w rolnictwie, w tym poprawa struktury obszarowej\u0003 m.in. przez scalenia gruntów, zadania w ramach kształtowania ustroju rolnego oraz racjonalne wykorzystanie potencjału produkcyjnego Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa rozwój przetwórstwa i krótkich łańcuchów dostaw restrukturyzacja zadłużenia podmiotów prowadzących gospodarstwa rolne tworzenie warunków dla rozwoju, upowszechniania i wdrażania innowacyjnych rozwiązań, produktów i procesów w rolnictwie, rybactwie i sektorze rolno-spożywczym, w tym odpowiadających także na potrzeby wynikające z procesów demograficznych zapewnienie równych warunków konkurencji na jednolitym rynku poprawa relacji między podmiotami w łańcuchu dostaw żywności, w tym przeciwdziałanie nieuczciwemu wykorzystywaniu przewagi kontraktowej w obrocie produktami rolnymi i spożywczymi rozwój infrastruktury technicznej handlu hurtowego, w szczególności na terenach nabrzeżnych (terminale portowe, kolejowe) i terenach rolno-spożywczych rynków hurtowych, oraz zwiększenie potencjału przechowalnictwa artykułów rolno-spożywczych i środków do produkcji rolnej stabilizowanie i monitorowanie rynków rolnych wdrożenie rozwiązań sztucznej inteligencji w rolnictwie, rybactwie i administracji rolnej stworzenie platformy wymiany doświadczeń i współpracy między sektorem wytwórczym a sektorami badawczym i naukowym realizacja programów i projektów badawczych (krajowych i międzynarodowych) ukierunkowanych na powstawanie innowacji w rolnictwie, rybactwie i przetwórstwie rolno-spożywczym wdrożenie systemu zarządzania badaniami i innowacjami w zapleczu naukowo-badawczym sektora rolno-spożywczego oraz działania na rzecz integracji działalności sektora nauki, edukacji i rozwoju tworzenie warunków do rozwoju, upowszechniania i wdrażania innowacyjnych rozwiązań, produktów
\ni procesów w rolnictwie, rybactwie i sektorze rolno-spożywczym, w tym odpowiadających także na potrzeby wynikające z procesów demograficznych cyfryzacja wdrażania instrumentów polityki rolnej i rybackiej tworzenie, wdrożenie i rozwijanie innowacyjnych aplikacji oraz otwartych platform ICT wspierających producentów rolnych wsparcie grup operacyjnych europejskiego partnerstwa innowacyjnego na rzecz wydajnego i zrównoważonego rolnictwa (GO EPI) wspieranie powstawania innowacyjnych produktów żywnościowych dostosowanych do indywidualnych potrzeb żywieniowych konsumentów (w tym m.in. produkty dla seniorów i dzieci) zwiększenie wykorzystania technologii cyfrowych w ramach kontroli i egzekwowania przepisów WPRyb (użycie dronów w kontroli rybołówstwa morskiego i rybactwa śródlądowego, wykorzystanie technik satelitarnych do obmiarów stawów hodowlanych) rozwój klastrów, parków lub platform technologicznych w rolnictwie opracowanie i udoskonalanie przez zaplecze naukowo-badawcze nowych rozwiązań technologicznych i organizacyjnych ϱϭ\u0003ͮ\u0003^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă \u0003 \u0003 Poz. 1214 ϱϭ\u0003 Monitor Polski
\nKierunek interwencji: I.2. Budowa odporności produkcji rolnej i rybackiej, w tym odporności na zmiany klimatu Z punktu widzenia gospodarstwa rolnego czy rybackiego różnym ryzykom odpowiadają różne sposoby ograniczania i przeciwdziałania im. Utrzymanie produkcji produktów rolno-spożywczych opartych na krajowych surowcach i produktach zapewniającej bezpieczeństwo żywnościowe kraju wymaga dostosowania środków produkcji i technologii oraz organizacji produkcyjnych w rolnictwie i rybactwie do zmian klimatu, w tym w szczególności do występowania okresowych niedoborów wody.
\nW warunkach Polski pilnie są potrzebne kompleksowe działania w zakresie gospodarki wodą43). Od dostępności i jakości wody w sposób bezpośredni jest uzależniona jakość rybackiej bazy produkcyjnej w rolnictwie i rybactwie, na którą składają się użytki rolne utrzymane w dobrej kulturze rolnej, żywe zasoby wód eksploatowane w zrównoważony sposób, zbilansowana flota rybacka, żywotne ekonomicznie gospodarstwa rolne i rybackie, baza genetyczna produkcji roślinnej i zwierzęcej, a także sprawny system przetwórstwa i handlu. Należy także podjąć działania mające na celu ochronę ekosystemów sąsiadujących z terenami użytkowanymi rolniczo, w szczególności rzek i jezior, jak również mokradeł.
\nDrugim wymiarem odporności produkcji rolnej i rybackiej jest odporność na długookresowe zmiany na rynkach rolnych krajowych i międzynarodowych, np. wywołane zmianami wzorów konsumpcji i produkcji, oraz zmiany strukturalne zachodzące w sektorze rolno-spożywczym (w tym również starzenie się społeczności rolniczej i rybackiej, i brak zastępowalności pokoleń).
\nKolejny wymiar odporności produkcji rolnej i rybackiej dotyczy zdolności adaptacyjnych i skuteczności działań kryzysowych w sytuacjach nadzwyczajnych, takich jak np. wojna w Ukrainie czy pandemia COViD-19. Zmiany wywoływane przez tego rodzaju zdarzenia wymuszają podęcie natychmiastowych działań doraźnych oraz prowadzenia ciągłych analiz wariantowych i monitorowania sytuacji.
\nDziałania 1.2.1.
\n1.2.2. optymalizacja wsparcia dla rolników w zakresie przeciwdziałania skutkom suszy wsparcie rolników i rybaków w sytuacjach kryzysowych wynikających z wydarzeń w skali makro-, takich jak m.in. wojna w Ukrainie \u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003
\n1.2.4.
\n1.2.5.
\n1.2.6.
\n1.2.7.
\n1.2.8.
\n1.2.9.
\n1.2.10.
\n1.2.11.
\n1.2.12.
\n1.2.13.
\n1.2.14.
\n1.2.15.
\n1.2.16.
\n1.2.17.
\n1.2.18.
\n1.2.19.
\n1.2.20.
\n1.2.21.
\n1.2.22.
\nw szczególności w zakresie płatności obszarowych. Od 2018 r. rolnicy są obowiązani do składania wniosków o przyznanie płatności obszarowych przez Internet, powszechnie są wykorzystywane zdjęcia satelitarne i systemy informacji geograficznej, w tym pochodzące z unijnego systemu satelit i czujników pod nazwą Sentinel. Planuje się, aby zobrazowania satelitarne były w najbliższych latach powszechnie wykorzystywane do monitorowania działek rolnych, upraw i zabiegów agrotechnicznych, a także kondycji upraw rolniczych.
\nTechnologie ICT mają również potencjał do przekształcania rolnictwa w wielu aspektach, m.in.: wykorzystanie danych z inteligentnych czujników, np. o warunkach pogodowych, jakości gleby, postępie w uprawie czy zdrowiu bydła, w celu m.in. śledzenia ogólnego stanu gospodarstwa rolnego, wydajności osób zatrudnionych czy też sprzętu (maszyn rolniczych) i zastosowanych rozwiązań, lepszej kontroli procesów wewnętrznych przez możliwość przewidywania wyników produkcji, zarządzania kosztami i redukcji odpadów – dzięki zwiększonej kontroli nad produkcją i zwiększonej efektywności biznesowej – dzięki automatyzacji procesów, kontroli nad procesem produkcyjnym i utrzymaniem wyższych standardów jakości upraw i zdolności wzrostu – dzięki automatyzacji. ϱϯ\u0003ͮ\u0003^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă \u0003 \u0003 Poz. 1214 ϱϯ\u0003 Monitor Polski \u0003
\nKierunek interwencji: I.3. Zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego kraju i jakości żywności Zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego kraju jest podstawowym zadaniem sektora rolno-spożywczego.
\nUtrzymanie wysokiego poziomu jakości i bezpieczeństwa produktów rolno-spożywczych będzie wymagać również utrzymania na najwyższym poziomie infrastruktury zaplecza naukowo-badawczego i systemu kontroli rolniczej i rybackiej bazy produkcyjnej. Do kwestii jakości i bezpieczeństwa żywności odnosi się zasada wzajemnej zgodności (ang. cross-compliance). Od 2023 r. wysokość płatności bezpośrednich, jak również wybranych płatności w ramach II filaru WPR, jest uzależniona od warunkowości, czyli przestrzegania przez rolników wymogów podstawowych w zakresie zarządzania oraz norm dobrej kultury rolnej zgodnej z ochroną środowiska. W coraz większym stopniu o jakości i wycenie rynkowej polskiej produkcji rolnej będzie decydować nie tylko wiarygodność systemów kontroli i przestrzeganie minimalnych norm prawnych, ale rosnący udział produkcji ekologicznej lub innych systemów produkcji zapewniających ochronę zasobów środowiskowych (niski ślad środowiskowy) oraz poprawę dobrostanu zwierząt.
\nDziałania:
\n1.3.1. zapewnienie przestrzeni produkcyjnej dla produkcji rolniczej i ochrona gruntów rolnych o najwyższej klasie przydatności przed jej pozarolniczym wykorzystaniem 1.3.2. zachowanie i poprawa jakości gleby 1.3.3. zapewnienie przestrzeni produkcyjnej dla produkcji zwierzęcej 1.3.4. działania na rzecz podnoszenia jakości żywności 1.3.5. ochrona gospodarstw rodzinnych 1.3.6. wspieranie tworzenia krótkich łańcuchów wartości i łańcuchów rynkowych 1.3.7. wyznaczenie krajowych specjalizacji w rolnictwie dostosowanych do potencjału produkcyjnego 1.3.8. odbudowa i zwiększenie odporności produkcji zwierzęcej i roślinnej należących do krajowych specjalizacji w rolnictwie 1.3.9. efektywny system nadzoru nad bezpieczeństwem żywności i jakością handlową żywności, krajowym obrotem produktami rolno-spożywczymi oraz obrotem produktami rolno-spożywczymi importowanymi do Polski 1.3.10. dostosowanie warunków i technik produkcji do wymogów ochrony środowiska i klimatu oraz wdrażanie zrównoważonego stosowania środków ochrony roślin 1.3.11. zachęcenie młodych do pozostania na wsi i prowadzenia gospodarstwa w obliczu kryzysu żywnościowego wywołanego zawirowaniami geopolitycznymi 1.3.12. zwiększenie udziału w rynku produktów wytwarzanych w systemach jakości żywności, w tym rolnictwa ekologicznego 1.3.13. oddziaływanie na decyzje UE dotyczące relacji handlowych z krajami pozaunijnymi, aby uwzględniały ochronę wrażliwych sektorów rynku rolnego i stosowanie przez kraje trzecie standardów UE w zakresie jakości, bezpieczeństwa żywności i wymogów dotyczących produkcji rolnej 1.3.14. wsparcie dywersyfikacji struktury rasowej i ochrony zasobów genetycznych zwierząt gospodarskich 1.3.15. zwiększenie dostępności do usługowego uboju zwierząt 1.3.16. wspieranie powstawania innowacyjnych produktów żywnościowych dostosowanych do indywidualnych potrzeb żywieniowych konsumentów (w tym m.in. produktów dla seniorów i dzieci) ϱϰ\u0003ͮ\u0003^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă \u0003 \u0003 Poz. 1214 ϱϰ\u0003 Monitor Polski \u0003
\nKierunek interwencji: I.4. Transformacja energetyczna sektora rolno-spożywczego i rozwój biogospodarki Działania służące ochronie zasobów gleby, wody i różnorodności biologicznej są ściśle powiązane (a nierzadko tożsame) z działaniami służącymi adaptacji rolnictwa do zmian klimatu i ograniczającymi emisje. Już dziś są one mocno zaakcentowane jako jeden z celów WPR i odzwierciedlone w obu filarach tej polityki, jak i w WPRyb, a debata publiczna na poziomie UE wskazuje na prawdopodobne dalsze wzmocnienie celów klimatycznych we wszystkich działaniach UE, w tym w ramach przyszłej WPR i WPRyb.
\nSilniejsze włączenie sektora rolno-spożywczego w rozwój niskoemisyjnej gospodarki (w tym m.in. większe wykorzystanie OZE) oraz zwiększenie odporności rolnictwa i rybactwa na zmiany klimatu jest nowym wyzwaniem związanym m.in. z realizacja celów Europejskiego Zielonego Ładu.
\nDziałania:
\n1.4.1. ułatwienia wykorzystania i promocja OZE w produkcji rolnej i rybackiej oraz w przetwórstwie rolnospożywczym 1.4.2. wsparcie inwestycji z zakresu OZE w produkcji rolnej i rybackiej oraz w przetwórstwie rolno-spożywczym (w tym również w powiązaniu z wymianą pokryć dachowych wykonanych z materiałów zawierających azbest) 1.4.3. zwiększanie efektywności energetycznej w produkcji rolnej i rybackiej oraz w przetwórstwie rolnospożywczym 1.4.4. rozwój lokalnej samowystarczalności energetycznej, w tym w oparciu o społeczności energetyczne rolników 1.4.5. zwiększenie wykorzystania odnawialnych zasobów biologicznych na rzecz produkcji nowych produktów i tworzenie nowych łańcuchów wartości ϱϱ\u0003ͮ\u0003^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă \u0003 \u0003 Poz. 1214 ϱϱ\u0003 Monitor Polski \u0003
\nDziałania:
\n1.5.1. aktywny udział w kształtowaniu WPR po 2027 r.
\n1.5.2. aktywny udział w kształtowaniu polityki spójności po 2027 r.
\n1.5.3. zabezpieczenie interesów Polski w negocjacjach akcesyjnych państw kandydujących do członkostwa w UE, w tym Ukrainy 1.5.4. zapewnienie w negocjacjach akcesyjnych, że nowym państwom członkowskim UE nie będą przyznane derogacje od konieczności przestrzegania takich samych wymogów jakości i bezpieczeństwa produktów rolnych oraz wymagań środowiskowych nałożonych na rolników, jak w państwach UE-27 1.5.5. wzmocnienie pozycji Polski w zakresie rolnictwa i rybactwa na forum UE 1.5.6. budowanie stabilnych sojuszy międzynarodowych na rzecz zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego 1.5.7. stabilizacja dochodów rolniczych z wykorzystaniem środków krajowych i UE 1.5.8. współpraca transgraniczna w zakresie transportu i magazynowania produktów spożywczych z państw trzecich dotkniętych wojną lub kryzysem ekonomicznych, w tym w szczególności Ukrainy 1.5.9. wsparcie ekspansji i promocji zagranicznej polskich eksporterów 1.5.10. monitorowanie przestrzegania reguł funkcjonowania jednolitego rynku UE oraz realizacji postanowień umów międzynarodowych przez partnerów spoza UE 1.5.11. oddziaływanie na politykę handlową UE, która powinna zapewniać równowagę wzajemnych koncesji i ograniczać partnerom handlowym UE pole do stosowania barier pozataryfowych 1.5.12. wzmocnienie współpracy z krajami Afryki i Bliskiego Wschodu w kontekście zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego przez wsparcie rozwoju eksportu rolno-spożywczego na te rynki i działania na rzecz eliminacji barier w handlu 1.5.13. poszerzanie dostępu polskich artykułów rolno-spożywczych do rynków państw azjatyckich, w szczególności zrzeszonych w Stowarzyszeniu Narodów Azji Południowo-Wschodniej ASEAN 1.5.14. wykorzystanie dostępu do rynków pozaunijnych wynikającego z umów handlowych UE 1.5.15. skuteczna promocja polskiej żywności na rzecz jak najpełniejszego wykorzystania dostępu do rynków pozaunijnych wynikającego z umów handlowych UE, w szczególności działania w zakresie likwidacji barier technicznych i prawnych (pozataryfowych) w dostępie do zagranicznych rynków i uzgadnianie ϱϲ\u0003ͮ\u0003^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă \u0003 \u0003 Poz. 1214 ϱϲ\u0003 Monitor Polski \u0003
\nNiedostateczny poziom dostępności i jakości infrastruktury na obszarach wiejskich jest jedną z przyczyn wciąż niskiego zróżnicowania gospodarczego wielu z tych obszarów, a w konsekwencji – przyczyną niskiego poziomu mobilności zawodowej. W szczególności dostępność i jakość infrastruktury cyfrowo-telekomunikacyjnej będzie silnie rzutować na możliwości stosowania nowych rozwiązań technologicznych w sferze produkcji i handlu oraz rozwoju społecznego i budowania partnerstw. Stopień rozwoju infrastrukturalnego obszarów wiejskich idzie w parze z rodzajem sieci osadnictwa skupionego i nie zależy wprost od bliskości dużego miasta, tylko od poziomu dochodów własnych gminy.
\nWykorzystanie technologii cyfrowych w rolnictwie i obszarach wiejskich w UE jest średnioniskie głównie z uwagi na brak połączeń szerokopasmowych. Dotychczasowe interwencje publiczne zdołały znacznie poprawić poziom dostępu do Internetu na obszarach wiejskich, lecz nie zdołały w całości wyeliminować występowania tzw. białych plam. Przepaść cyfrowa między miastem a wsią to nie tylko nierównowaga technologii czy łączności, ale również nierównowaga szans. (raport UKE za 2018 r.) Obszary wiejskie są bardzo często obszarami niedoskonałości rynku. Prywatni operatorzy nie chcą inwestować w takie obszary z uwagi na ryzyko niższych zysków. Z tego powodu inwestycje publiczne są kluczowe i powinny dotyczyć infrastruktury ICT oraz podnoszenia umiejętności cyfrowych.
\nDostępu do Internetu LTE pozbawionych jest ok. 10% budynków w Polsce. Należy jednak zaznaczyć, że budynki te znajdują się w miejscowościach, które są bardzo małymi jednostkami osadniczymi, skupiającymi kilka lub kilkanaście budynków.
\nPoprawa sytuacji na obszarach wiejskich wymaga utworzenia spójnych, stabilnych mechanizmów wsparcia zróżnicowanych form rozwoju energetyki odnawialnej na obszarach wiejskich, a przede wszystkim rozwoju energetyki prosumenckiej. (Stanowisko XVIII Kongresu Gmin Wiejskich z dnia 20 czerwca 2018 r. w sprawie wyzwań dla rozwoju obszarów wiejskich) Rozwój wsi wymaga także rozwoju infrastruktury energetycznej również w zakresie dywersyfikacji źródeł wytwarzania energii oraz dystrybucji energii na poziomie lokalnym. Te dwa pozornie rozłączne elementy infrastruktury liniowej są wzajemnie uzależnione od rozwoju każdego z nich.
\nW szczególności sieć ICT decyduje o możliwości budowy inteligentnych systemów energii na obszarach wiejskich oraz eusług w tym zakresie, natomiast sieć energetyczna powinna integrować wszystkie dostępne źródła wytwarzania energii również na poziomie gospodarstwa domowego (wykorzystujące rozwiązania sztucznej inteligencji czy Internetu rzeczy).\u0003\u0003 Wykorzystanie OZE może stać się jednym z ważniejszych czynników rozwoju obszarów wiejskich, redukując deficyty w zaopatrzeniu w energię i tym samym stabilizując warunki prowadzenia działalności rolniczej ϱϴ\u0003ͮ\u0003^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă \u0003 \u0003 Poz. 1214 ϱϴ\u0003 Monitor Polski \u0003
\nW większości przypadków sytuacja polskiej wsi pod względem wybranych elementów infrastruktury wodno-kanalizacyjnej odbiega od standardów miejskich 46 ). Trudności te dotyczą głównie gmin wiejskich i miejsko-wiejskich o niskim przychodzie własnym per capita oraz obszarów z naturalnymi utrudnieniami, jak np. obszary górskie i podgórskie. Obszary te zmagają się dodatkowo ze specyficznymi wyzwaniami, takimi jak np. znaczne odległości między zabudowaniami, niski stopień zaludnienia, nieliczne miejscowości47). (V Warmińsko-Mazurskie Forum Drogowe) „Problemy w rozwoju infrastrukturalnym obszarów wiejskich mają różny charakter i zakres w przekroju terytorialnym, co silnie oddziałuje na możliwości realizacji zadań własnych JST oraz zapewnienia mieszkańcom wsi dostępu do wysokiej jakości usług publicznych.\u0003 Brak dróg, względnie dróg o wystarczająco dobrej nawierzchni, chodników, ścieżek rowerowych, niedobory nie tylko sieci kanalizacyjnej, ale także wodociągowej, oczyszczalni ścieków, ogromne zaniedbania w zakresie gospodarki odpadami – to tylko \u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003
\n44)
\n45)
\n46)
\nPrzeglądy Polityk Rozwoju Obszarów Wiejskich: Polska 2018, OECD.
\nW 2015 r. sieci wodociągowej nie miało 0,6% gmin wiejskich, sieci kanalizacyjnej 10,6%, a sieci gazowej 50,2% gmin wiejskich i 23,2% gmin miejsko-wiejskich. Wyraźne zróżnicowanie dostępu do kanalizacji jest widoczne zarówno na poziomie województw, jak i powiatów.
\nZamieszkuje je duży odsetek osób w podeszłym wieku, czasami cechują się wysokim wskaźnikiem ubóstwa oraz oddaleniem od głównych węzłów lotniczych/kolejowych/drogowych. ϱϵ\u0003ͮ\u0003^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă \u0003 \u0003 Poz. 1214 ϱϵ\u0003 Monitor Polski \u0003
\nKwestią wymagającą szczególnego podejścia są również szkoły i miejsca opieki nad małymi dziećmi (od lat 3), których wciąż nie jest wystarczająco dużo. W zależności od kondycji finansowej JST, zmian demograficznych i możliwości przeprowadzenia zmian sieć szkół jest nadmiernie rozbudowana lub wręcz przeciwnie – ulega ciągłym ograniczeniom ze względu na kosztowne utrzymanie49). Jedną z propozycji dla zachowania małych szkół na wsi jest przekształcanie ich w ośrodki uczenia się przez całe życie, w których odbywałyby się projekty takie jak: edukacja formalna i nieformalna małych dzieci i młodzieży, edukacja formalna, pozaformalna i uczenie się przez całe życie dorosłych, Kluby Seniora50), przy ewentualnym wykorzystaniu doświadczeń z wdrażania modelu Lokalnych Ośrodków Wiedzy i Edukacji (LOWE) 51). Obecne rozwiązania w zakresie tego rodzaju dodatkowych funkcjonalności małych szkół na wsiach nie obejmują stałego dofinansowywania takiej działalności oraz nie zawsze spotykają się z akceptacją lokalnych społeczności.
\nW roku szkolnym 2022/2023 średnia liczba uczniów w oddziale w szkole podstawowej wiejskiej wynosiła 15, podczas gdy w mieście 21.
\nPróbą przezwyciężenia luki kompetencyjnej na obszarach Rozstrzygnięcie strategiczne: wiejskich jest tworzenie sieci lokalnych świetlic opiekuńczo-wychowawczych i klubów młodzieżowych Należy przeciwdziałać występowaniu luki wspierających rozwój kompetencji kluczowych u uczniów, w dostępie mieszkańców obszarów wiejskich niezbędnych na rynku pracy (matematyczno-przyrodniczych, do edukacji i usług wyższego rzędu ICT, językowych) oraz właściwych postaw/umiejętności i wzmacniać rozwój nowych gałęzi usług na (kreatywności, innowacyjności oraz pracy zespołowej). tych terenach.
\nPlacówki te powinny powstawać szczególnie w miejscowościach niedysponujących placówkami edukacyjnymi, z których dzieci i młodzież dojeżdżają codziennie do szkoły poza miejscem zamieszkania.
\nW końcu 2022 r. w Polsce działało 3958 centrów kultury, domów kultury, ośrodków kultury, klubów i świetlic.
\nJednakże mimo wielu programów i działań wspierających edukację i rozwój kultury na obszarach wiejskich52) JST (głównie te o niskich dochodach własnych) nadal mierzą się z wyzwaniem utrzymania systemu szkół i zapewnieniem dostępności do usług kulturalnych, nierzadko kosztem redukcji lub wolniejszego (GUS, 2023) \u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003 Raport końcowy z badania „Potrzeby inwestycyjne jednostek samorządu terytorialnego do roku 2020 i po 2020 r. w zakresie wybranych rodzajów infrastruktury oraz możliwości ich finansowania funduszami unijnymi”, 2019.
\nO rozwoju gospodarczym danego obszaru i atrakcyjności miejsca zamieszkania w coraz większym stopniu decydują także dostępność i jakość usług związanych ze zdrowiem, kulturą i rekreacją. Sieć ośrodków edukacji i kultury nadal nie jest optymalna na obszarach wiejskich, a ich oferta znacznie odbiega od tej, z jakiej mogą korzystać mieszkańcy miast, a świetlice wiejskie nie spełniają zakładanej roli integracji życia społeczno-kulturowego na wsiach. Nierzadko tę rolę przejmują biblioteki, szkoły czy strażnice OSP, których lokalizacja jest bardziej dostępna. Tworzenie warunków infrastrukturalnych dla rozwoju przedsiębiorczości, edukacji, turystyki, kultury i usług społecznych jest ważne także w kontekście rozwoju nowych gałęzi gospodarki, jak np. gospodarki doświadczeń (czasu wolnego). W kontekście rozwoju społeczno-gospodarczego obszarów wiejskich nie należy zapominać o roli, jaką odgrywają obiekty dziedzictwa kulturowego, które z jednej strony budują tożsamość lokalnej społeczności, a z drugiej stanowią czynnik podnoszący atrakcyjność tych miejsc.
\nPowierzchnia lasów w Polsce wynosi 9242 tys. ha (według GUS – stan w dniu 31.12.2017 r.), co odpowiada lesistości 29,6% i prawie wszystkie te zasoby znajdują się na obszarach wiejskich. W 2017 r. wykonano zalesienia na 1628 ha gruntów wszystkich kategorii własności, podczas gdy w 2006 r. było to 16 932 ha. Skala tego spadku zalesień pokazuje, że rolnicy nie chcą wyłączać z użytkowania rolniczego gruntów nawet niskiej jakości. Z tego względu w zakresie działań leśnych wspieranych w ramach WPR coraz bardziej istotne staje się upowszechnianie inwestycji ukierunkowanych na zwiększanie odporności i stabilności lasów na zmiany klimatu, jak również zwiększanie ich różnorodności biologicznej. Poza działaniami dotyczącymi zasobów leśnych jednym z najskuteczniejszych działań na rzecz ochrony środowiska i klimatu (mitygacja, adaptacja) na obszarach wiejskich i rybackich jest stosowanie zachęt i upowszechnianie korzystnych praktyk środowiskowych, co także zapewnia utrzymanie wysokiej jakości zasobów produkcyjnych w rolnictwie i rybactwie dla przyszłych pokoleń.
\nŚwiadomość wagi zachowania wartości produkcyjnych obszarów rolniczych i rybackich (jako ważnego elementu bezpieczeństwa Rozstrzygnięcie strategiczne: żywnościowego kraju) zbiega się z wyraźnym wzrostem oczekiwań Zachowanie zasobów środowiska, w tym środowiskowych społeczeństwa. Stąd warunkiem zrównoważonego i krajobrazu rolniczego i lasów, jest trwałego rozwoju produkcji rolnej i rybackiej oraz zapewnienia wkładu ważnym czynnikiem kształtującym jakość tych sektorów w dostarczanie środowiskowych dóbr publicznych jest życia i potencjał rozwojowy obszarów uwzględnienie w tej produkcji wymogów związanych z ochroną zasobów wiejskich i rybackich. środowiska. Silne korelacje ochrony zasobów naturalnych z funkcjonowaniem sektora rolnego, rybackiego i leśnego mają charakter zależności obustronnej, tzn. trwałość ekosystemów leśnych, rolnych czy rybackich jest ściśle uzależniona od dostępności i stanu zasobów środowiska przyrodniczego (w tym gleby, wody) oraz klimatu, które to elementy bezpośrednio wpływają na warunki prowadzenia produkcji, a jednocześnie te aktywności gospodarcze pełnią istotną rolę w zachowaniu krajobrazu, różnorodności biologicznej i dostarczaniu dóbr publicznych.
\nZrozumienie procesu kreowania prośrodowiskowych funkcji w kontekście o wiele szerszym niż tylko finansowanie w ramach polityki rolnej pozwoli na analizę trwałości funkcji prośrodowiskowych w długim okresie53). Publiczny, tj. nierynkowy, charakter generowanych efektów (dóbr) w zakresie ochrony środowiska wymaga wsparcia publicznego – zarówno badań naukowych w tym obszarze, jak i wsparcia kompensującego utratę konkurencyjności rynkowej związaną ze wzrostem kosztów produkcji (w wyniku podejmowanych działań) lub utraconymi korzyściami (w wyniku ograniczenia aktywności ekonomicznej). \u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003
\nZbyt restrykcyjne wymogi i zbyt ambitne cele redukcji emisji w rolnictwie europejskim, w tym polskim, mogłyby szybko prowadzić do zjawisk jej przenoszenia do regionów świata o niższych standardach produkcji i wysokim śladzie środowiskowym i klimatycznym (zjawisko ucieczki emisji).
\nRozstrzygnięcie strategiczne:
\nPodobnie w rybactwie – tradycyjne metody chowu i hodowli ryb Ochrona gleb, zasobów wodnych, niejednokrotnie przyczyniają się do podtrzymywania działań na rzecz różnorodności biologicznej (np. owadów przywracania i ochrony naturalnych procesów ekologicznych, jak zapylających) oraz klimatu są niezbędne do również ochrony flory i fauny oraz cennych siedlisk przyrodniczych. prowadzenia działalności rolniczej i Obszary rybackie znajdują się również na terenach cennych świadczenia usług ekosystemowych przez przyrodniczo, w tym NATURA 2000 oraz objętych innymi formami rolnictwo. ochrony. Ukierunkowanie przyrodnicze funkcji obszarów wiejskich (w tym również zależnych od rybactwa) staje się znakiem XXI w.
\nDziałalność rolnicza jest szczególnie wrażliwa na zmiany klimatyczne przejawiające się coraz większą niestabilnością warunków pogodowych i gwałtownymi zjawiskami atmosferycznymi (gorące i suche lata, powodujące Rozstrzygnięcie strategiczne: susze56), gwałtowne opady deszczu skutkujące powodziami, burze z Zmiany klimatu są poważnym wyzwaniem silnymi porywami wiatru, mroźne zimy bez pokrywy śnieżnej). dla prowadzenia produkcji rolnej i rybackiej –\u0003 Anomalie pogodowe przekładają się najczęściej na ograniczenia oba sektory wymagają dostosowań w dostępności zasobów, żywności, wody pitnej i energii, co w efekcie technicznych i organizacyjnych z zagraża żywotności biologicznej i ekonomicznej wielu obszarów wykorzystaniem nowych technologii. produkcji rolniczej, rybackiej i przetwórstwa rolno-spożywczego. \u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003 \u0003 Dane bez uwzględnienia sektora Użytkowanie gruntów, zmiany użytkowania gruntów i leśnictwo (LULUCF) źródło: Krajowy Raport
\n54)
\n55)
\nSusza atmosferyczna – wystąpienie długotrwałego niedoboru lub braku opadów w okresie wegetacyjnym, susza hydrologiczna – wystąpienie zmniejszenia odpływu wód gruntowych do wód powierzchniowych, spowodowane przedłużającym się niedoborem opadów i w efekcie zmniejszenie przepływu w rzekach poniżej stanu odpowiadającego średniemu niskiemu przepływowi z wielolecia, susza rolnicza (glebowa) – susza rolnicza jest typowym następstwem suszy atmosferycznej (gdy zmniejsza się ilość opadów).
\nDługotrwała susza, w zależności od panujących w glebie stosunków wodnych, zwykle prowadzi do ubytków (wypadów) w uprawach, które skutkują zmniejszeniem plonów. Występuje gdy w określonym czasie dla konkretnej uprawy brak jest wystarczającej ilości wody.
\nTen rodzaj suszy nie zależy jedynie od ilości opadu, ale także od odpowiedniego gospodarowania wodą. Przy niewielkich opadach i złym wykorzystaniu wody do nawadniania i innych celów problem suszy staje się znacznie poważniejszy. Podobnie w sytuacji utrzymywania się suszy, która jest wynikiem wysokich temperatur powietrza, w zbiornikach wodnych zmniejsza się ilość wody, mogą ϲϮ\u0003ͮ\u0003^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă \u0003 \u0003 Monitor Polski \u0003
\nZmiany klimatu w powiązaniu z intensywniejszym transportem towarów sprzyjają także przemieszczaniu się nowych agrofagów (szkodniki, patogeny, chwasty) lub roślin inwazyjnych, co wpływa na bezpieczeństwo i prawidłowy rozwój produkcji rolniczej.
\nW przypadku sektora rybactwa negatywne zmiany klimatyczne stanowią szczególne zagrożenie dla stanu żywych zasobów wód. Problem ten dotyka zarówno sektor rybołówstwa morskiego, gdzie obserwowane od kilku lat zmiany w składzie ichtiofauny Morza Bałtyckiego powodują spadek populacji cennych gatunków ryb, jak i gospodarstw akwakultury, gdzie rosnące średnioroczne temperatury powietrza i brak opadów znacząco utrudniają prowadzenie opłacalnego chowu i hodowli ryb, przyczyniając się do szybszego rozprzestrzeniania się chorób, a w skrajnych przypadkach do przegrzania zbiorników wodnych i śnięcia ryb.
\nPoza leśnictwem, rolnictwem i rybactwem na jakość środowiska na obszarach wiejskich duży wpływ wywierają przemysł, gospodarstwa domowe oraz gospodarka odpadami. Szczególnie dwa ostatnie elementy w ostatnich latach były przedmiotem interwencji publicznych, które adresowano do mieszkańców, zachęcając ich do termomodernizacji budynków, w tym wymiany kotłów, oraz zwiększenia poziomu segregacji odpadów.
\nJednak mimo podejmowanych działań jakość powietrza na niektórych obszarach wiejskich nie jest lepsza niż jakość Rozstrzygnięcie strategiczne: powietrza w miastach. Główną przyczyną nieodpowiedniej jakości Jakość życia na obszarach wiejskich w coraz powietrza są budynki mieszkalne, w których są wykorzystywane większym stopniu będzie zależeć od jakości urządzenia grzewcze na paliwa stałe niespełniające wymagań powietrza. emisyjnych. Dodatkowo budynki te odznaczają się niską efektywnością energetyczną, co skutkuje koniecznością wykorzystania większej ilości paliw. Na obszarach wiejskich są lokalizowane instalacje przemysłowe lub gospodarki odpadami, których funkcjonowanie może w sposób istotny wpływać na jakość powietrza.
\nRównież dzikie wysypiska są miejscem niekontrolowanej emisji gazów i stanowią źródło zanieczyszczeń gleby oraz wód podziemnych i powierzchniowych, jak również powietrza oraz stwarzają zagrożenie pożarowe i sanitarne.57) Główne założenia wynikające z SOR MODEL ODPOWIEDZIALNEGO ROZWOJU OZNACZA WIĘKSZE UCZ ESTNICTWO W PROCESACH ROZWOJOWYCH OBSZARÓW WIEJSKICH Założenia wynikające z SOR dotyczące celu II SZRWRiR 2030:
\nNowoczesna infrastruktura służąca potrzebom gospodarczym i jakości życia – odpowiedzialny rozwój wspomaga rozbudowę i modernizację sieci transportowych i technicznych dla podwyższenia pozycji konkurencyjnej kraju i regionów na miarę potrzeb, przy zachowaniu dbałości, aby inwestycje te nie generowały nadmiernych kosztów związanych z utrzymaniem obciążających przyszłe pokolenia. Podstawa konkurencyjności \u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003
\nGospodarowanie odpadami komunalnymi na obszarach wiejskich w świetle badań naukowych i nowych regulacji prawnych, dr inż. Maria Strzelczyk, prof. dr hab. inż. Franciszek Czyżyk, ITP. ϲϯ\u0003ͮ\u0003^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă \u0003 \u0003 Monitor Polski
\nOdpowiedzialny rozwój to rozwój z myślą o przyszłych pokoleniach i rozwój, w którym potrzeby obecnego pokolenia mogą być realizowane bez umniejszania szans przyszłych pokoleń. Istotne jest odpowiednie kształtowanie relacji między konkurencyjnością gospodarki, dbałością o środowisko oraz jakością życia.
\nOdpowiedzialny rozwój odnosi się więc zarówno do kwestii gospodarczych, społecznych, środowiskowych, terytorialnych, jak i instytucjonalnych. Oznacza rozwój społeczno-gospodarczy, w którym następuje proces integrowania działań politycznych, gospodarczych i społecznych z zachowaniem równowagi przyrodniczej.
\nOdpowiedzialny rozwój to rozwój zrównoważony terytorialnie oznaczający pełniejsze wykorzystanie w polityce regionalnej potencjałów terytorialnych wszystkich obszarów wiejskich dla kreowania wzrostu i lepszych miejsc pracy oraz wspomagania endogenicznego rozwoju tych obszarów.
\nZmiany w polityce regionalnej, która będzie silniej wzmacniała terytorialne potencjały rozwojowe wszystkich obszarów wiejskich (zwłaszcza tych zagrożonych trwałą marginalizacją) i ich rozwój cywilizacyjny, przynoszące wymierne efekty w postaci dostępności do wysokiej jakości infrastruktury technicznej i usług publicznych oraz dostępności komunikacyjnej obszarów wiejskich.
\nRozwój odpowiedzialny to rozwój włączający, a nie wykluczający – to przeciwdziałanie procesom marginalizacji obszarów wiejskich oraz włączanie w procesy rozwojowe wszystkich jego mieszkańców, dające im możliwość czerpania korzyści ze wzrostu gospodarczego.
\nWskaźniki pomiaru celu szczegółowego II Poprawa jakości życia, infrastruktury i stanu środowiska SZRWRiR 2030 i ich powiązanie SOR Wskaźnik Jednostka miary Wartość bazowa (rok bazowy) Wartość w 2020 r.
\nWartość w 2030 r.
\nŹródło danych Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju Przeciętne trwanie życia w zdrowiu (HLY) lata [1] Odsetek gospodarstw domowych o zasięgu dostępu do Internetu o przepustowości co najmniej 30 Mb/s (EAC) [2] Odsetek gospodarstw domowych korzystających z dostępu do Internetu o przepustowości przynajmniej 100 Mb/s Liczba obszarów zrównoważonych energetycznie na poziomie lokalnym (klastry energii, spółdzielnie energetyczne) Udział energii ze źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii brutto % kobiety: 62,7 mężczyźni: 59,2 (2014) kobiety i mężczyźni: podwyższenie wartości wskaźnika kobiety: 75 mężczyźni: 69 [1] 60,71 w 2015 r.;
\n66,7% w 2017 r. [1] 100 [1] 100 Eurostat UKE [2] 5,5 w 2015 r.;
\n12,8% w 2017 r. [2] 50 [2] 100 % n/d 66 300 ME % 11,6 (2014) 16,1 21-23 Eurostat/ SHARES Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji celu szczegółowego II SZRWRiR 2030 Poprawa jakości życia, infrastruktury i stanu środowiska Wskaźnik Odsetek ludności korzystającej z sieci wodociągowej na wsi58) Liczba mieszkań przypadająca na 1000 mieszkańców \u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003
\nWartość bazowa (rok bazowy) 84,3 (2014) 367 (2015) Wartość w 2020 r.
\nWartość w 2030 r.
\nŹródło danych 85% 95% Eurostat 389 435 GUS ϲϰ\u0003 Monitor Polski
\nUtworzony Fundusz rozwoju przewozów autobusowych o charakterze użyteczności publicznej daje nowe możliwości o charakterze użyteczności publicznej, tj. powstawanie nowych linii komunikacyjnych i eliminowanie zjawiska izolacji mieszkańców z mniejszych miejscowości, dzięki czemu mają możliwość dotarcia środkami transportu publicznego do pracy, szkół, placówek zdrowia i instytucji kultury. Zwiększenie siatki połączeń autobusowych stwarza także możliwość znalezienia pracy w miejscowościach, do których dojazd był dotychczas utrudniony lub niemożliwy.
\nDziałania 2.1.1. rozwój infrastruktury drogowej (głównie infrastruktury gminnej i powiatowej sieci drogowej, a także infrastruktury bezpieczeństwa w ruchu drogowych – w tym m.in. chodników, ścieżek rowerowych i oświetlenia ulicznego) i kolejowej na obszarach wiejskich 2.1.2. rozwój infrastruktury sanitarnej na obszarach wiejskich 2.1.3. wyeliminowanie terytorialnych różnic w możliwości dostępu do szerokopasmowego Internetu o wysokich przepustowościach na obszarach wiejskich i miejskich61) \u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003
\n59)
\n60)
\nWartość bazowa za Tabelą 3 Użytki ekologiczne w: „Ochrona środowiska 2018”, GUS 2018 r. s. 117.
\nBudowa sieci zapewniających gwarantowaną przepustowość co najmniej 100 Mb/s do użytkownika końcowego. ϲϱ\u0003ͮ\u0003^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă \u0003 \u0003 ϲϱ\u0003 Monitor Polski
\n2.1.5.
\n2.1.6.
\n2.1.7.
\n2.1.8.
\n2.1.9.
\n2.1.10.
\n2.1.11.
\n2.1.12.
\n2.1.13. rozwój infrastruktury transportowej o charakterze regionalnym i lokalnym (zwłaszcza w obszarze transportu drogowego i kolejowego oraz w ograniczonym zakresie wodnego śródlądowego) włączającej obszary o słabej dostępności (m.in. obszary wiejskie, przygraniczne i peryferyjne) w procesy gospodarcze i rozwojowe powiązanie lokalnych i regionalnych ośrodków gospodarczych z aglomeracjami, głównymi miastami oraz ich obszarem funkcjonalnym62), z wykorzystaniem transportu drogowego i kolejowego działania na rzecz zmniejszenia udziału przejazdów indywidualnym transportem zmotoryzowanym i zachęcanie do korzystania z transportu publicznego, promocja ruchu rowerowego i pieszego rozwój (tworzenie, przywrócenie połączeń) transportu publicznego między miejscowościami oraz większymi aglomeracjami budowa, rozbudowa i modernizacja sieci gazowej przesyłowej i dystrybucyjnej oraz podziemnych magazynów gazu rozbudowa systemów dystrybucji energii umożliwiających zwiększanie wykorzystania OZE63) uzupełnianie luk w sieci połączeń (wsi z miejscowościami gminnymi, powiatowymi i wojewódzkimi) drogowych, kolejowych oraz śródlądowych o odpowiedniej jakości, z uwzględnieniem węzłów przesiadkowych dalsze wykorzystanie środków dostępnych na infrastrukturę lokalną (w tym m.in. w ramach Rządowego Funduszu Rozwoju Dróg) analizy dotyczące wpływu lokalizacji i eksploatacji instalacji emitujących pola elektromagnetyczne oraz infradźwięki na obszarach wiejskich na jakość i długość życia rozwój infrastruktury kolejowej i drogowej, w tym towarzyszącej jej magazynowej i przeładunkowej, również w portach morskich, likwidującej wąskie gardła ograniczające sprawne lokowanie towarów rolnospożywczych na rynku UE i światowym Kierunek interwencji: II.2. Dostępność wysokiej jakości usług publicznych Do najważniejszych pozarolniczych wyzwań o charakterze społeczno-gospodarczym, przed którymi stoją obszary wiejskie niebędące wiejskimi strefami podmiejskimi dużych miast, zaliczono w SOR m.in. inwestycje służące poprawie jakości usług podstawowych na obszarach wiejskich, do których zaliczono edukację, opiekę zdrowotną, opiekę nad matką z dzieckiem, osobami niepełnosprawnymi i seniorami, rozwój kapitału społecznego, jak też poprawę jakości działania instytucji publicznych i kultury. W zapewnieniu tych usług dla mieszkańców obszarów wiejskich ważną rolę pełnią miejscowości gminne, miasta powiatowe i subregionalne. Wymaga to m.in. kontynuacji wsparcia ze środków publicznych (w tym środków UE) zarówno inwestycji infrastrukturalnych, jak i kreowania
\ni standaryzacji usług publicznych.
\nDziałania 2.2.1. dokonanie przeglądu dostarczania usług publicznych na obszarach strategicznej interwencji wspieranych w perspektywie 2014–2020 2.2.2. optymalizacja sposobów dostarczania usług publicznych na poziomie lokalnym o największym wpływie na rozwój gospodarczy przez rozpowszechnienie najlepszych praktyk stosowanych w Polsce i za granicą 2.2.3. poprawa współpracy sąsiadujących JST w zakresie dostarczania usług technicznych i społecznych, adaptacja dobrych praktyk w zakresie podnoszenia jakości i dostępności usług publicznych (w tym innowacyjne sposoby świadczenia usług, uspołeczniony proces monitoringu jakości usług) 2.2.4. dalszy rozwój zróżnicowanych form opieki nad dziećmi (wzrost dostępności i jakości usług opiekuńczych i wczesno-edukacyjnych) \u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003
\n62)
\nW tym m.in. dalszy rozwój wykorzystywania technologii fotowoltaicznych, zwłaszcza na budynkach gospodarczych. ϲϲ\u0003ͮ\u0003^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă \u0003 \u0003 Poz. 1214 ϲϲ\u0003 Monitor Polski
\n2.2.6.
\n2.2.7.
\n2.2.8.
\n2.2.9.
\n2.2.10.
\n2.2.11.
\n2.2.12.
\n2.2.13.
\n2.2.14.
\n2.2.15.
\n2.2.16.
\n2.2.17.
\n2.2.18.
\n2.2.19.
\n2.2.20.
\n2.2.21.
\n2.2.22.
\n2.2.23.
\n2.2.24. poprawa stanu taboru pasażerskiego transportu drogowego i kolejowego wykorzystywanego do usług przewozowych użyteczności publicznej dalszy rozwój e-usług publicznych (wdrażanych zarówno przez administrację samorządową, jak i rządową) uwzględniający zachodzące przemiany społeczne, gospodarcze oraz technologiczne, zapewnienie zarówno szerszej oferty usług, jak również dostępu do nich (zwłaszcza na obszarach wiejskich) rozwój szkoleń i doradztwa zawodowego na potrzeby lokalnego rynku pracy, zwłaszcza na obszarach wiejskich i w małych miastach, oraz rozszerzenie współpracy w tym obszarze między zaangażowanymi podmiotami wsparcie lokalnych i regionalnych IOB – inicjatywy klastrowe, profesjonalne usługi dla przedsiębiorców i gospodarstw rolnych, a także poprawa dostępności IOB dla przedsiębiorców z obszarów wiejskich (również z wykorzystaniem potencjału Internetu) optymalizacja mobilności przestrzennej w dojazdach do pracy oraz racjonalizacja przestrzennej lokalizacji obiektów świadczących usługi społeczne (w tym edukacyjne i zdrowotne) wprowadzenie powszechnego ogólnokrajowego systemu monitoringu usług publicznych zbierającego dane z poziomu gminy wzmacnianie tożsamości, poczucia wspólnoty i więzi międzypokoleniowych przez uczestnictwo i zwiększanie dostępu do instytucji i dzieł kultury na wszystkich poziomach funkcjonowania wspólnoty (lokalnym, regionalnym, narodowym), likwidacja „białych plam” w dostępie do kultury zwiększenie dostępu do taniego mieszkalnictwa (budowa mieszkań na wynajem, w tym z możliwością dojścia do własności, oraz rozwój programu wsparcia społecznego budownictwa czynszowego) rozwój nowoczesnej i efektywnej e-administracji; przeciwdziałanie wykluczeniu cyfrowemu na wsi, rozwój e-usług finansowych64) poprawa dostępu do usług publicznych i optymalizacji zagospodarowania przestrzennego w otoczeniu miast wzmocnienie roli ośrodków miejskich w świadczeniu ponadlokalnych usług publicznych reorganizacja sieci usług dla potrzeb spodziewanych zmian demograficznych, np. rozwój działalności instytucji i usług wspierających aktywność seniorów i opiekę nad osobami zależnymi zwiększenie dostępu do opieki zdrowotnej dla mieszkańców obszarów wiejskich (w tym mobilne ośrodki opieki zdrowotnej) zwiększenie dostępu do opieki pediatrycznej, ginekologicznej i położniczej w celu poprawy sytuacji demograficznej na obszarach wiejskich tworzenie warunków dla rozwoju edukacji i wyrównywania szans w dostępie do usług edukacyjnych tworzenie gospodarstw edukacyjnych, przygodowych, artystycznych, wiosek tematycznych i różnego typu
\nośrodków zajmujących się animacją kulturalną oraz rozwijaniem zainteresowań w różnych dziedzinach działania aktywizujące potencjalnych liderów, szkolenia dające im wiedzę i wsparcie pozwalające na budowanie pozytywnego klimatu dla zmian rozwój usług aktywizujących osoby starsze oraz osoby z niepełnosprawnościami, które mogą być również bardzo dobrymi liderami zmian i animatorami wielu istotnych działań na rzecz innowacji rozwój turystyki zdrowotnej, m.in. przez lepszą jej organizację i koordynację, a także budowanie wizerunku Polski jako destynacji turystyki zdrowotnej wsparcie badań naukowych w zakresie kultury wsi rozwój współpracy między środowiskiem naukowym i doradztwem rolniczym w kierunku tworzenia innowacji społecznych na obszarach wiejskich \u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003
\nDziałania 2.3.1. udoskonalenie realizacji zintegrowanych działań rewitalizacyjnych (realizowanych na podstawie programów rewitalizacji) ukierunkowanych na wsparcie obszarów zdegradowanych, w tym po byłych państwowych gospodarstwach rolnych (w wymiarze społecznym, gospodarczym, środowiskowym, przestrzenno-funkcjonalnym, technicznym) 2.3.2. wprowadzenie monitoringu oraz ewaluacji efektów działań i instrumentów dedykowanych obszarom zagrożonym marginalizacją 2.3.3. tworzenie warunków dla rozwoju edukacji i wyrównywania szans w dostępie do usług edukacyjnych (m.in. zwiększenie dostępności zajęć pozalekcyjnych i lepsze wykorzystywanie świetlic wiejskich) 2.3.4. poszukiwanie innowacyjnych metod aktywizacji osób pozostających poza rynkiem pracy (np. innowacje i obligacje społeczne, adresowanie wielu problemów społecznych w ramach jednego przedsięwzięcia) 2.3.5. przygotowanie i realizacja programu krajowego złożonego z różnych instrumentów krajowych i unijnych, publicznych i prywatnych, adresowanego przede wszystkim do obszarów o najniższym poziomie PKB i borykających się z problemami rozwojowymi, obejmujących m.in. obszary zagrożone marginalizacją i średnie miasta tracące funkcje społeczno-gospodarcze65) 2.3.6. wzmocnienie systemu koordynacji działań między politykami oraz ukierunkowanie środków finansowych z programów operacyjnych na wybrane przedsięwzięcia wspierające aktywizację obszarów zagrożonych marginalizacją66) 2.3.7. pakiet działań dla obszarów zagrożonych trwałą marginalizacją realizowany przez wzmocniony system koordynacji działań ukierunkowanych na ich wsparcie i integrację instrumentów obejmujących zarówno działania wspófinansowane przez UE w ramach programów operacyjnych, jak i działania samorządów terytorialnych oraz podmiotów prywatnych, przy wykorzystaniu mechanizmu pakietów zintegrowanych przedsięwzięć rozwojowych67) \u0003 \u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003 W realizacji programu zostaną wykorzystane m.in. rozwiązania wypracowane w ramach pilotażowej Inicjatywy KE „Regiony Słabiej Rozwinięte” dla dwóch regionów świętokrzyskiego i podkarpackiego.
\nEkoschematy realizują cele środowiskowe i klimatyczne nowej WPR, tj. ochronę zasobów gleby, wód, klimatu, dobrostanu zwierząt, różnorodności biologicznej w produkcji rolnej. W ramach PS WPR na lata 2023–2027 wprowadzono łącznie pięć ekoschematów obszarowych i jeden ekoschemat dotyczący dobrostanu zwierząt.
\nW celu przeciwdziałania zanikowi sektorów wrażliwych pod względem społecznym, gospodarczym i środowiskowym znajdujących się w trudnej sytuacji, są stosowane tzw. płatności związane z produkcją sprzyjające utrzymaniu wielokierunkowej, zróżnicowanej działalności rolniczej oraz zapobiegające nadmiernej ekspansji monokultur najbardziej opłacalnych upraw. W ramach II filaru WPR wsparcie mogą uzyskać rolnicy podejmujący dobrowolnie zobowiązania w zakresie stosowania metod produkcji o szczególnie korzystnym (wykraczającym ponad wymogi krajowego i unijnego prawodawstwa, w tym warunkowości) wpływie na środowisko (interwencja rolnictwo ekologiczne, interwencje rolno-środowiskowo-klimatyczne). Wspierane są również inwestycje o charakterze prośrodowiskowym. Możliwości wdrażania w gospodarstwach agroturystycznych oraz innych obiektach turystyki wiejskiej inicjatyw prośrodowiskowych wydają się również znaczne. Rośnie społeczne zapotrzebowanie na tego typu działania. Obszarem o znacznym potencjale może być również wykorzystanie w turystyce wiejskiej działań nastawionych na zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin i zwierząt gospodarskich.
\nAspekt środowiskowy jest też nieodłącznym elementem WPRyb, której celem jest zapewnienie, aby działalność w zakresie rybołówstwa morskiego, akwakultury, jak i organizacji rynku rybnego była zrównoważona środowiskowo w perspektywie długoterminowej. Działalność ta powinna być ukierunkowana na osiągnięcie korzyści ekonomicznych, społecznych i w dziedzinie zatrudnienia; przyczyniać się do zachowania tradycji i zapewnienia dostaw żywności wysokiej jakości, a równocześnie przez zrównoważone eksploatowanie żywych zasobów powinna zapewniać trwałość walorów środowiskowych obszarów rybackich.
\nDziałania 2.4.1. promowanie ładu przestrzennego na obszarach wiejskich, w szczególności w zasięgu oddziaływania obszarów silnie zurbanizowanych, m.in. w celu zapobiegania rozpraszaniu istniejącej sieci osadniczej 2.4.2. wykorzystanie i rozwój zasobów pracy oraz kapitału niezbędnych dla prowadzenia określonej działalności pozarolniczej 2.4.3. zapewnienie powszechnego dostępu do aktualnej informacji o stanie i przeznaczeniu terenów, w tym planów zagospodarowania przestrzennego, w postaci cyfrowej powszechnie dostępnych w rejestrze urbanistyczno-budowlanym 2.4.4. zarządzanie wodami opadowymi na obszarach wiejskich przez różne formy retencji i rozwój infrastruktury zieleni 2.4.5. programy racjonalnego korzystania z zasobów wodnych, zachowanie właściwych stosunków wodnychϲϴ) oraz zwiększanie retencji wodnej, w tym glebowej 2.4.6. działania na rzecz wysokiej jakości powietrza na obszarach wiejskich w transporcie i gospodarce przestrzennej oraz dynamizacja przedsięwzięć na rzecz likwidacji niskiej emisji z systemów grzewczych69) \u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003
\n68)
\nDziałanie jest realizowane w ramach Polityki ekologicznej państwa 2030 – strategii rozwoju w obszarze środowiska i gospodarki wodnej.\u0003 ϲϵ\u0003ͮ\u0003^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă \u0003 \u0003 Poz. 1214 ϲϵ\u0003 Monitor Polski
\n2.4.8.
\n2.4.9.
\n2.4.10.
\n2.4.11.
\n2.4.12.
\n2.4.13.
\n2.4.14.
\n2.4.15.
\n2.4.16.
\n2.4.17.
\n2.4.18. utrzymanie, a w miarę dostępności gruntów do zalesienia – zwiększenie ogólnej lesistości kraju oraz zwartości kompleksów leśnych i powierzchni zalesianychϳϬ) właściwe planowanie przestrzenne na obszarach wiejskich oraz racjonalna gospodarka gruntami zachowujące unikalne formy krajobrazu rolniczego i służące ochronie bioróżnorodnościϳϭ) zapewnienie warunków dla zrównoważonego wykorzystania zasobów przestrzennych na obszarach wiejskich zagwarantowanie planowania przestrzennego z udziałem społeczności lokalnych uwzględniającego zróżnicowane potrzeby społeczne, gospodarcze, kulturalne i środowiskowe wsparcie badań naukowych w zakresie ochrony środowiska naturalnego na obszarach wiejskich i rybackich ograniczenie negatywnego oddziaływania realizowanych inwestycji infrastrukturalnych, w tym głównie nowych inwestycji liniowych prowadzonych po tzw. „nowym śladzie”, na rolniczą przestrzeń produkcyjną, przez zastosowanie tzw. scaleń infrastrukturalnych gruntów porządkujących przestrzeń wokół takich inwestycji (reorganizacja dotychczasowego układu działek na danym obszarze zgodnie z oczekiwaniami społecznymi) wsparcie rozwoju zielonej infrastruktury na wsi w celu adaptacji do zmiany klimatuϳϮ) wspieranie inwestycji sprzyjających ochronie środowiska w gospodarstwach rolnych i rybackich upowszechnianie wiedzy na temat metod ochrony środowiska w rolnictwie i na obszarach wiejskich i rybackich, np. przez doskonalenie i rozwijanie systemu doradztwa i promocję dobrych praktyk rolniczych kierowanie inwestycji infrastrukturalnych, przemysłowych i mieszkaniowych na gleby najmniej produktywne wspieranie ochrony i zwiększenia bioróżnorodności obszarów rolnych, w tym m.in. przez wspieranie hodowli zwierząt gospodarskich na obszarach zagrożonych utratą lub niekorzystną zmianą biocenozy danego biotopu ułatwienia odbioru oraz zagospodarowania odpadów (w tym również odpadów pochodzenia rolniczego) w celu ich właściwego zagospodarowania, w tym m.in. przygotowania do ponownego użycia i recyklingu Kierunek interwencji: II.5. Adaptacja do zmian klimatu i przeciwdziałanie tym zmianom Konieczne jest szerokie podejście do zagadnień związanych ze zmianami klimatu. Wymaga to włączenia do realizacji planowanych działań wszystkich szczebli zarządzania obszarami wiejskimi, poszukiwania efektów synergii między działaniami oraz budowania zdolności zarządzania zwiększonym ryzykiem (produkcyjnym i rynkowym). Wsparcie podejmowane w ramach tego kierunku interwencji może wykorzystywać instrumenty finansowe umożliwiające podział ryzyka i obciążeń finansowych sektora publicznego.
\nDziałania 2.5.1. stymulowanie rozwoju alternatywnych, bezemisyjnych źródeł ciepła (m.in. taniego ogrzewania elektrycznego), co przyczyni się do obniżenia niskiej emisji, w szczególności na terenach słabiej zurbanizowanych 2.5.2. rozwijanie technologii magazynowania energii (w różnych postaciach) 2.5.3. zwiększanie efektywności energetycznej budynków użyteczności publicznej i mieszkalnych oraz w przedsiębiorstwach 2.5.4. wsparcie dla strategii nisko- i zeroemisyjnych 2.5.5. wsparcie produkcji energii elektrycznej i ciepła w skojarzeniu (kogeneracja) \u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003\u0003
\n70)
\n71)
\nNp. wyznaczanie korytarzy ekologicznych, utrzymanie miedz, zadrzewień śródpolnych, zakrzewień oraz remiz.
\nNp. przy drogach gminnych, wzdłuż cieków wodnych. ϳϬ\u0003ͮ\u0003^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă \u0003 \u0003 Poz. 1214 ϳϬ\u0003 Monitor Polski
\n2.5.7.
\n2.5.8.
\n2.5.9.
\n2.5.10.
\n2.5.11.
\n2.5.12.
\n2.5.13.
\n2.5.14.
\n2.5.15.
\n2.5.16.
\n2.5.17.
\n2.5.18. promowanie i inicjowanie lokalnych przedsięwzięć (klastry, spółdzielnie energetyczne,\u0003 obywatelska społeczność energetyczna) z zakresu wytwarzania energii (ze wskazaniem na rozwój OZE) oraz efektywności energetycznej w celu dążenia do samowystarczalności energetycznej gmin i powiatów (autonomiczne obszary energetyczne) inwestycje w celu wykorzystania lokalnie dostępnych surowców energetycznych i innych zasobów zgodnie z terytorialnym potencjałem (np. elektrownie wodne, biomasa, biogaz i biogaz rolniczy, odpady, instalacje geotermalne) opracowanie mapy dyspozycyjnych zasobów wodnych do wykorzystania przez ludność, przemysł, rolnictwo i inne gałęzie gospodarki oraz zasad jej aktualizacji na podstawie bilansu zasobów wód powierzchniowych oraz wód podziemnych opracowanie i wdrożenie kompleksowych działań w zakresie zapobiegania skutkom utrzymywania się długotrwałych wysokich temperatur lub małej ilości opadów i w ich następstwie susz rolniczych proekologiczne zarządzanie lokalnymi zasobami wodnymi, obejmujące także kształtowanie krajobrazów sprzyjających zatrzymywaniu wody73) opracowanie podstaw metodologicznych do zarządzania pochłanianiem CO2 w rolnictwie w ramach realizacji polityki klimatycznej zmniejszenie emisji z samego sektora rolnego, szczególnie w zakresie amoniaku wsparcie dla systemów współdzielenia pojazdów, zwłaszcza na obszarach wiejskich – rozwiązanie zmniejszające koszty indywidualnego dojazdu do pracy, a także presję na środowisko naturalne (SOR) działanie informacyjno-edukacyjne w ramach działań mających na celu ochronę bioróżnorodności i obszarów mokradłowych opracowanie i udoskonalanie przez zaplecze naukowo-badawcze zielonych technologii promocja polskiego sektora zielonych technologii w kraju i za granicą74) rozwijanie i upowszechnianie wiedzy w zakresie ochrony klimatu75) ochrona i odbudowa morskiej różnorodności biologicznej i ekosystemów morskich oraz przyczynianie się do odbudowy populacji cennych gatunków; \u0003