Uchwała nr 100 Rady Ministrów z dnia 17 września 2019 r. w sprawie przyjęcia programu pod nazwą "Program rozwoju polskich portów morskich do 2030 roku

Dokument podpisany przez Krzysztof Madej Data: 2019.10.18 15:59:13 CEST MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 18 października 2019 r. Poz. 1016 UCHWAŁA Nr 100 RADY MINISTRÓW z dnia 17 września 2019 r. w sprawie przyjęcia programu pod nazwą „Program rozwoju polskich portów morskich do 2030 roku” Na podstawie art. 19 ust. 2 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2019 r. poz. 1295) Rada Ministrów uchwala, co następuje: § 1. Przyjmuje się „Program rozwoju polskich portów morskich do 2030 roku”, zwany dalej „Programem”, stanowiący załącznik do uchwały. § 2. Koordynowanie i nadzorowanie realizacji Programu powierza się ministrowi właściwemu do spraw gospodarki morskiej. § 3. Uchwała wchodzi w życie z dniem ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki  Monitor Polski –2– Poz. 1016 Załącznik do uchwały nr 100 Rady Ministrów z dnia 17 września 2019 r. (poz. 1016) Program rozwoju Program rozwoju Program rozwojumorskich polskich portów polskich portów morskich polskich portów do 2030 roku morskich do do 2030 2030 roku roku WARSZAWA 2019 WARSZAWA 2019 WARSZAWA 2019  Monitor Polski –3– Poz. 1016 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE ...................................................................................................................................4 1. POWIĄZANIE PROGRAMU Z INNYMI DOKUMENTAMI STRATEGICZNYMI ...............................6 2. DIAGNOZA AKTUALNEJ SYTUACJI W ZAKRESIE REALIZACJI DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ POLSKICH PORTÓW MORSKICH .................................................................14 2.1. Porty morskie o podstawowym znaczeniu dla gospodarki narodowej ............................14 2.1.1. Analiza gospodarki gruntami oraz portowej infrastruktury technicznej ...........................14 2.1.2. Analiza realizacji głównych funkcji gospodarczych .........................................................17 2.1.3. Analiza SWOT .................................................................................................................20 2.1.4. Ocena konkurencyjności polskich portów morskich ........................................................25 2.2. Pozostałe porty i przystanie morskie ...............................................................................55 2.2.1. Analiza zasobów terenowych, portowej infrastruktury technicznej oraz realizowanych funkcji gospodarczych .....................................................................................................55 3. 4. 2.2.2. Analiza SWOT .................................................................................................................60 2.2.3. Porty regionalne szczególnie istotne dla systemu transportowego kraju........................63 PROGNOZY OBROTU ŁADUNKOWEGO ORAZ RUCHU PASAŻERSKIEGO POLSKICH PORTÓW MORSKICH ................................................................................................66 3.1. Prognozy obsługi ładunków i pasażerów do 2020 roku ..................................................66 3.2. Perspektywy rozwoju obrotów ładunkowych i ruchu pasażerskiego do roku 2030 ........81 CELE ROZWOJU POLSKICH PORTÓW MORSKICH ..................................................................83 4.1. Cele i priorytety Programu...............................................................................................83 4.2. Zadania służące realizacji celów Programu ....................................................................85 4.2.1. Zadania inwestycyjne ......................................................................................................85 4.2.2. Zadania organizacyjno-legislacyjne ................................................................................95 4.3. Scenariusze rozwoju portów morskich o podstawowym znaczeniu dla gospodarki narodowej ........................................................................................................................97 5. WSKAŹNIKI I EFEKTY REALIZACJI PROGRAMU .....................................................................108 6. FINANSOWANIE PROGRAMU ....................................................................................................111 7. MONITOROWANIE I EWALUACJA PROGRAMU .......................................................................120 BIBLIOGRAFIA .....................................................................................................................................122 SPIS RYSUNKÓW ...............................................................................................................................125 SPIS TABEL .........................................................................................................................................127 ZAŁĄCZNIK 1 .......................................................................................................................................129 ZAŁĄCZNIK 2 .......................................................................................................................................130 ZAŁĄCZNIK 3 .......................................................................................................................................138 ZAŁĄCZNIK 4 .......................................................................................................................................141 3  Monitor Polski –4– Poz. 1016 WPROWADZENIE „Program rozwoju polskich portów morskich do 2030 roku” jest dokumentem o charakterze operacyjno-wdrożeniowym, realizującym cele zawarte w „Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)” 1) oraz w „Strategii Rozwoju Transportu do 2020 r. 2) (z perspektywą do 2030 r.)” w odniesieniu do problematyki rozwoju portów morskich, zgodnie z ustawą z 3) dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (rozdział 3) . Zakres przestrzenno-przedmiotowy Programu obejmuje cztery porty morskie o podstawowym znaczeniu dla gospodarki narodowej oraz pozostałe porty i przystanie morskie, stanowiące ważne bieguny wzrostu 4) dla ich regionalnego i lokalnego otoczenia . Stąd też zakres terytorialny Programu wyznaczają województwa: pomorskie, zachodniopomorskie oraz warmińsko-mazurskie. Z punktu widzenia głównego celu Programu, którym jest trwałe umocnienie polskich portów morskich jako liderów wśród portów morskich basenu Morza Bałtyckiego, pełniących rolę kluczowych węzłów globalnych łańcuchów dostaw dla Europy Środkowo-Wschodniej, oraz zwiększenie ich udziału w rozwoju społeczno-gospodarczym kraju, w jego zakres przestrzenno-przedmiotowy wchodzi również infrastruktura dostępu do portów morskich od strony morza oraz od strony lądu (rozwój korytarzy lądowych: drogowych i kolejowych oraz szlaków rzecznych, zapewniających lepszą dostępność transportową do portów morskich). Zadania dostępowe do polskich portów morskich od strony lądu są istotne z punktu widzenia ich prawidłowego funkcjonowania i rozwoju. W wielu przypadkach są one kluczowe dla portów, albowiem warunkują tworzenie pełnych, wysoce zintegrowanych łańcuchów logistycznych (często o charakterze międzynarodowym), w których ważnymi ogniwami są porty morskie. W sektorze transportu wodnego śródlądowego nakreślone zostają pożądane działania, które należy niejako postrzegać jako towarzyszące dla działań w obszarze portów morskich, którym niniejszy dokument jest de facto poświęcony. Dokładne kierunki rozwoju inwestycyjnych dróg o wodnych ściśle śródlądowych, określonym zakresie wraz ze wskazaniem finansowym i konkretnych rzeczowym, ujęte projektów zostaną w przygotowywanych dokumentach strategicznych o charakterze typowo inwestycyjnym, wdrożeniowym. Dokumenty te stanowić będą swoiste rozwinięcie i doprecyzowanie wielu zapisów zawartych w niniejszym dokumencie i to one będą faktycznie wyznaczać procesy inwestycyjne na szlakach rzecznych w Polsce. Zgodnie z art. 42a ust. 1 ustawy z dnia 21 grudnia 2000 r. o żegludze śródlądowej (Dz. U. z 2019 r. poz. 1568) minister właściwy do spraw żeglugi śródlądowej opracowuje plan lub program rozwoju śródlądowych dróg wodnych o szczególnym znaczeniu transportowym, kierując się potrzebą zapewnienia warunków do zrównoważonego rozwoju systemu transportowego kraju. Ponadto przyjęte zostały przez Radę Ministrów „Założenia do planów rozwoju śródlądowych dróg wodnych w 5) Polsce na lata 2016–2020 z perspektywą do roku 2030” . 1) Uchwała nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie przyjęcia Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) (M.P. poz. 260). 2) Uchwała nr 6 Rady Ministrów z dnia 22 stycznia 2013 r. w sprawie Strategii Rozwoju Transportu do 2020 r. (z perspektywą do 2030 r.) (M.P. poz. 75). 3) Dz. U. z 2019 r. poz. 1295. 4) Mapa przedstawiająca wszystkie polskie porty i przystanie morskie znajduje się w załączniku 4. 5) Uchwała nr 79 Rady Ministrów z dnia 14 czerwca 2016 r. w sprawie przyjęcia „Założeń do planów rozwoju śródlądowych dróg wodnych w Polsce na lata 2016–2020 z perspektywą do roku 2030” (M.P. poz. 711). 3  Monitor Polski –5– Poz. 1016 Obok diagnozy aktualnej sytuacji gospodarczej systemu portowego oraz prognoz obrotu ładunkowego i ruchu pasażerskiego, w dokumencie sformułowano cele, priorytety i zadania związane z dalszym rozwojem polskich portów morskich. Ich realizacja wymagała identyfikacji źródeł finansowania działań inwestycyjnych (zarówno w samych portach, jak i w dostępie do portów), a także przypisania sformułowanym celom wskaźników ich realizacji, a w oparciu o nie, określenia oczekiwanych efektów realizacji wyróżnionych przedsięwzięć oraz sposobu ich monitorowania i ewaluacji. Podstawową przesłanką, która zadecydowała o przygotowaniu niniejszego dokumentu, był brak dokumentu rządowego dedykowanego problematyce rozwoju portów. Należy bowiem wskazać, że ostatnim dokumentem tego typu była „Strategia rozwoju portów morskich do 2015 roku”, przyjęta uchwałą nr 292/2007 Rady Ministrów z dnia 13 listopada 2007 r. Ponadto dostrzeżono potrzebę wykorzystania w pełni potencjału, którym dysponują polskie porty morskie, oraz konieczność wsparcia ich celem zapewnienia sprawnego funkcjonowania i dalszego rozwoju w wymagających uwarunkowaniach gospodarczych. Należy wyraźnie podkreślić, że w roku 2018 – w roku, w którym obchodzony był piękny jubileusz 100-lecia odzyskania niepodległości przez Polskę – w polskich portach morskich przeładowano ponad 100 milionów ton towarów (z uwzględnieniem masy własnej jednostek ładunkowych). Jest to rekordowy wynik. Realizacja Programu przyczyni się do pełnego wykorzystania potencjału portów, a dokonywane w nich przeładunki będą jeszcze większe. 4  Monitor Polski 1. –6– Poz. 1016 POWIĄZANIE PROGRAMU Z INNYMI DOKUMENTAMI STRATEGICZNYMI Przy tworzeniu Programu kierowano się kryterium jego zgodności z dokumentami strategicznymi wyższego rzędu o randze międzynarodowej (UE) i krajowej, określającymi kierunki, trendy, wyzwania i scenariusze rozwoju społeczno-gospodarczego UE i Polski, jak również z dokumentami o charakterze programowym poziomu regionalnego. Na szczeblu Unii Europejskiej cele Programu wpisują się w cele określone w Strategii Europa 2020, w tym w szczególności w zakresie inicjatywy przewodniej „Europa efektywnie korzystająca z zasobów”, kładącej silny nacisk na działania zmierzające do stworzenia zmodernizowanych, inteligentnych i zintegrowanych sieci infrastruktury transportowej. Program wpisuje się również w zamierzenia ujęte w Strategii UE dla regionu Morza Bałtyckiego, w tym w szczególności w 2 cel strategiczny „Rozwój połączeń w regionie” obejmujący działania mające na celu ulepszenie wewnętrznych i zewnętrznych połączeń transportowych. Realizacji tych zamierzeń ma służyć koordynacja polityki transportowej i inwestycji infrastrukturalnych w poszczególnych krajach. W grupie postulowanych do wdrożenia ważniejszych dla rozwoju regionu projektów, Strategia wskazuje na multimodalne (północ-południe) osie transportowe: ze Skandynawii – przez Niemcy/Polskę – do Adriatyku. Sformułowane w Programie cele są spójne z celami określonymi w „Białej Księdze: Plan utworzenia jednolitego europejskiego obszaru transportu – dążenie do osiągnięcia konkurencyjnego i zasobooszczędnego systemu transportu”, w szczególności odnoszącymi się do:  postulowanej optymalizacji działania multimodalnych łańcuchów logistycznych, m.in. poprzez większe wykorzystanie bardziej energooszczędnych gałęzi i środków transportu, w tym transportu morskiego, co stymulować będzie rozwój efektywnych ekologicznych korytarzy transportowych (dotyczy to m.in. przeniesienia do 2030 r. i do 2050 r. odpowiednio 30% i 50% drogowego transportu towarów na odległościach większych niż 300 km na inne środki transportu, w tym transport wodny);  postulowanej budowy w pełni funkcjonalnej ogólnounijnej multimodalnej sieci bazowej TEN-T do 2030 r., zaś do 2050 r. ukończenia kompleksowej sieci TEN-T, co zapewni portom morskim włączonym do tej sieci efektywne połączenia, drogowe, kolejowe i oparte o transport wodny 6) śródlądowy, z zapleczem lądowym . Kwestia budowy Transeuropejskiej Sieci Transportowej (TEN-T) wynika również wprost z rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1315/2013 z dnia 11 grudnia 2013 r. w sprawie unijnych wytycznych dotyczących rozwoju transeuropejskiej sieci transportowej i uchylającego decyzję nr 661/2010/UE (Dz. Urz. UE L 348 z 20.12.2013, str. 1, z późn. zm.), z którym to dokumentem niniejszy Program również jest powiązany. 6) BIAŁA KSIĘGA: Plan utworzenia jednolitego europejskiego obszaru transportu – dążenie do osiągnięcia konkurencyjnego i zasobooszczędnego systemu transportu /COM/2011/0144 końcowy/; Por.: uchwała nr 79 Rady Ministrów z dnia 14 czerwca 2016 r. w sprawie przyjęcia „Założeń do planów rozwoju śródlądowych dróg wodnych w Polsce na lata 2016–2020 z perspektywą do roku 2030” (M.P. poz. 711); w MGMiŻŚ trwają prace nad uszczegółowieniem przedmiotowych „Założeń ()”. 5  Monitor Polski –7– Poz. 1016 Program koresponduje także z Komunikatem Komisji – Porty: motor wzrostu, w którym wskazano m.in. konieczność dostosowywania portów morskich do zmieniających się wymogów natury, m.in. ekologicznej i techniczno-technologicznej, a także podejmowania działań służących sprawnej wymianie informacji 7) między poszczególnymi uczestnikami łańcuchów logistycznych . Na poziomie unijnym, program związany jest także z planem pracy dla korytarza sieci bazowej TEN-T Bałtyk-Adriatyk, który zawiera m.in. opis charakterystyki i celów korytarza, a także informacje o odcinkach transgranicznych i analizę planu usunięcia fizycznych, technicznych, operacyjnych i administracyjnych barier w obrębie poszczególnych rodzajów transportu i pomiędzy nimi oraz poprawy efektywności przewozów i usług multimodalnych – także z uwzględnieniem polskich portów morskich (Gdańsk, Gdynia, 8) Szczecin, Świnoujście) . Zgodnie z nowym systemem zintegrowanych dokumentów zarządzania polityką rozwoju, „Program rozwoju polskich portów morskich do 2030 roku” należy postrzegać jako jeden z tzw. Krajowych Programów Rozwoju. Strukturę dokumentów strategicznych przedstawia rysunek 1. Rysunek 1. Miejsce Krajowych Programów Rozwoju – w tym „Programu rozwoju polskich portów morskich do 2030 roku” – w systemie zintegrowanych strategii rozwoju kraju Źródło: MIiR. Cele i priorytety Programu spójne są z celami i kierunkami interwencji określonymi w dokumentach wyższego rzędu. 7) 8) KOMUNIKAT KOMISJI – Porty: motor wzrostu /COM/2013/0295 final/. Baltic-Adriatic, Third Work Plan of the European Coordinator Kurt Bodewig, European Commission 2018. 6  Monitor Polski –8– Poz. 1016 Na poziomie krajowym cele Programu są komplementarne z celami zawartymi w „Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)” (SOR), tj. kluczowym dokumencie Państwa Polskiego w obszarze średnio- i długofalowej polityki gospodarczej. Podkreślić należy, że Program stanowi jeden z tzw. projektów strategicznych ujętych w „Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)”, podobnie jak wskazane w nim zadanie inwestycyjne do realizacji w postaci „Budowy drogi wodnej łączącej Zalew Wiślany z Zatoką Gdańską”. Cel główny Programu, w postaci trwałego umocnienia polskich portów morskich jako liderów wśród portów morskich basenu Morza Bałtyckiego, pełniących rolę kluczowych węzłów globalnych łańcuchów dostaw dla Europy Środkowo-Wschodniej, oraz zwiększenia ich udziału w rozwoju społecznogospodarczym kraju, spójny jest z celem głównym SOR, jakim jest tworzenie warunków dla wzrostu dochodów mieszkańców Polski, przy jednoczesnym wzroście spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym, środowiskowym i terytorialnym. Przyjęte na potrzeby Programu cele szczegółowe wyznaczają niejako główne kierunki działań, które wpisują się w cele szczegółowe SOR. W ramach SOR Program dotyczy obszaru koncentracji działań pn. Transport, który horyzontalnie wpływa na osiągnięcie celów Strategii, wpływając także m.in. na obszar energii, bezpieczeństwa narodowego i środowiska. Warto odnotować, że również na poziomie wskazanych w Programie priorytetów, a także określonych w SOR kierunków interwencji zachodzi zgodność. W treści Programu uwzględniono działania spójne m.in. z następującymi kierunkami interwencji, jakie określone zostały w SOR:  Budowa zintegrowanej, wzajemnie powiązanej sieci transportowej służącej konkurencyjnej gospodarce;  Poprawa efektywności wykorzystania publicznych środków na przedsięwzięcia transportowe. Realizacja Programu przyczyni się do wzrostu dochodów mieszkańców Polski poprzez poprawę warunków funkcjonowania portów morskich, czemu towarzyszyć będzie m.in. obsługa w nich większego wolumenu ładunków, a także do zwiększenia dostępności transportowej ośrodków portowych i poprawy warunków świadczenia usług związanych z przewozem towarów i pasażerów – dzięki m.in. budowie, modernizacji i wzajemnemu zintegrowaniu liniowej infrastruktury zapewniającej dostęp do portów od strony lądu i morza, zgodnie z ideą intermodalności. Program przyczyni się do rozwoju morskiego składnika infrastruktury transportowej Polski, która powszechnie uznawana jest za jeden z najważniejszych czynników determinujących rozwój gospodarki narodowej. Realizacja Programu, pośrednio, pozytywnie wpłynie na konkurencyjność polskich przedsiębiorców. Koszty transportu stanowią istotny składnik ostatecznych cen wielu oferowanych przez nich produktów, a także całkowitych kosztów działalności, jakie oni ponoszą. Program ma na celu wsparcie rozwoju portów morskich (i usprawnienie transportu morskiego), co skutkować będzie m.in. lepszymi warunkami eksportu i importu wielu towarów. W ten sposób Program może wpisywać się w postulowaną w SOR ekspansję zagraniczną polskich przedsiębiorstw i zwiększenie umiędzynarodowienia polskiej gospodarki. 7  Monitor Polski –9– Poz. 1016 Ponadto Program służyć będzie realizacji koncepcji rozwoju zrównoważonego terytorialnie. Wskazywane działania będą wzmacniać regionalne przewagi konkurencyjne w oparciu o specjalizacje gospodarcze. Dokument będzie wnosić wkład w rozwój obszarów nadmorskich poprzez rozwijanie ich tzw. potencjałów endogenicznych. Program dotyczy nie tylko sfery gospodarczej, lecz także m.in. społecznej. Zrealizowanie wskazanych w dokumencie zadań pozwoli także na poprawę atrakcyjności turystycznej polskich ośrodków portowych, rozwój funkcji żeglarskich, rekreacyjnych itp. Samo przygotowanie Programu i jego realizację postrzegać należy jako element szerszego procesu zwiększania efektywności wykorzystania środków UE, poprzez skoordynowanie inwestycji na rzecz polskich portów morskich, za sprawą czego możliwe będzie osiąganie efektów synergicznych w zakresie ich rozwoju. Program dotyczy wielu różnych interesariuszy polskich portów morskich, które muszą solidarnie wnosić wkład w zwiększanie ich zdolności przeładunkowych, pełne wykorzystywanie potencjału itp. Nie ulega wątpliwości, że Program służyć będzie zwiększeniu dostępności transportowej oraz poprawy warunków świadczenia usług związanych z przewozem towarów i pasażerów, na którą zwraca się szczególną uwagę w ramach wskazanego w SOR obszaru koncentracji działań pn. Transport. Zadania ujęte w Programie będą skutkować m.in. zwiększeniem potencjału przeładunkowego polskich portów morskich, niezbędnego do zapewnienia sprawnego przepływu ładunków, także w ramach złożonych międzynarodowych łańcuchów logistycznych. W portach morskich koncentrują się potoki ładunków, stanowiąc o tym, że porty morskie są de facto newralgicznymi ogniwami wielu systemów transportowych. Porty morskie to zaawansowane węzły logistyczne, które integrują różne gałęzie w ramach transportu intermodalnego. Program jest zgodny z SOR w zakresie rozwoju infrastruktury wspierającej transport intermodalny, w szczególności poprzez powiązanie portów morskich oraz portów wodnych śródlądowych z lądową siecią transportową (drogową i kolejową). W kontekście równoważenia struktury gałęziowej transportu w Polsce należy dodać, że transport morski jest powszechnie uznawany za przyjazny środowisku, a porty morskie stanowią jeden ze składników tego typu systemu transportowego. Program pozytywnie wpłynie na stan środowiska naturalnego i zdrowie społeczeństwa. Transport morski generuje niewielkie tzw. koszty zewnętrzne i nie obarcza nimi społeczeństwa i środowiska naturalnego dotkliwie, tak jak ma to miejsce w przypadku innych gałęzi transportu (w szczególności transport samochodowy). Transport morski charakteryzują bardzo dobre parametry dotyczące energochłonności. W przeliczeniu na jednostkę ładunku w gałęzi tej potrzeba zdecydowanie mniej energii do przetransportowania tej samej masy, na tę samą odległość – w porównaniu np. do transportu samochodowego. Wniosek jest taki, że za sprawą rozwoju polskich portów morskich i poprawy stopnia ich zintegrowania z koleją i żeglugą śródlądową możliwe będzie uzyskanie wielu korzyści społeczno-środowiskowych, np. w postaci zmniejszenia zanieczyszczenia powietrza czy ograniczenia kongestii drogowej. Jest to jedna z przesłanek realizacji Programu. Rozważając związek pomiędzy Programem a innymi obszarami koncentracji działań w SOR, uwidocznienia wymaga to, że porty morskie postrzegać należy także przez pryzmat bezpieczeństwa energetycznego Polski oraz jej obronności. Również pod tym względem dostrzega się wzajemną korespondencję pomiędzy Programem a SOR. Przykłady tzw. Gazoportu (Terminal LNG im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego) i Naftoportu jednoznacznie wskazują, że porty morskie i ich infrastruktura 8  Monitor Polski – 10 – Poz. 1016 uczestniczą w procesie dywersyfikacji źródeł dostaw strategicznych surowców energetycznych do Polski. Jest to zagadnienie o znamionach żywotnego interesu narodowego. Ponadto struktury portowe to także element Systemu Obronnego Państwa, na rzecz którego mogą one funkcjonować, m.in. dokonując przeładunków uzbrojenia i środków walki, amunicji itp. na potrzeby Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej. Nadmienia się, że postulowana w Programie digitalizacja polskich portów morskich (w tym stworzenie Polskiego PCS) koresponduje z podnoszoną w SOR kwestią rozwoju cyfryzacji. Powyższe informacje dowodzą, jak silne związki i relacje występują pomiędzy „Programem rozwoju polskich portów morskich do 2030 roku” a kluczowym dokumentem Państwa Polskiego w obszarze średnio- i długofalowej polityki gospodarczej, tj. „Strategią na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)”. Cele Programu spójne są również z celami „Strategii Rozwoju Transportu do 2020 r. (z perspektywą do 9) 2030 r.)” – dalej SRT , w szczególności w zakresie stworzenia zintegrowanego systemu transportowego (cel strategiczny 1) oraz stworzenia warunków dla sprawnego funkcjonowania rynków transportowych i rozwoju efektywnych systemów przewozowych (cel strategiczny 2). Działania te, w zakresie transportu morskiego, mają obejmować przede wszystkim:  wzmocnienie morskich powiązań transportowych Polski ze światem, poprzez rozbudowę głębokowodnej infrastruktury portów morskich (tory podejściowe) i zwiększenie potencjału przeładunkowego istniejących portów morskich;  rozwój korytarzy drogowych i kolejowych oraz szlaków rzecznych, zapewniających lepszą dostępność transportową do portów morskich od strony lądu;  rozbudowę i modernizację infrastruktury portowej celem m.in.: o podniesienia bezpieczeństwa energetycznego kraju i współdziałania w realizacji priorytetów polityki energetycznej UE (np. budowa drugiego stanowiska statkowego do przeładunku LNG i obsługi bunkierek w porcie zewnętrznym w Świnoujściu), o dostosowania portów morskich do potrzeb rynkowych (np. budowa głębokowodnych nabrzeży przeznaczonych do obsługi drobnicy skonteneryzowanej i ro-ro), o ograniczenia negatywnego wpływu funkcjonowania portów na środowisko (np. poprawa dostępności portowych urządzeń do odbioru odpadów, ścieków sanitarnych ze statków czy zasilania statków w energię elektryczną lub umożliwienia zastosowania paliw alternatywnych). Program jest spójny ze szczegółowymi zamierzeniami określonymi w SRT dla transportu morskiego. Dotyczy to przede wszystkim tworzenia zintegrowanego systemu transportowego i zapewnienia odpowiedniego miejsca transportu morskiego w tym systemie, tworzenia warunków sprzyjających rozwojowi spójnej sieci terminali logistycznych i platform multimodalnych, których najważniejszymi elementami będą porty morskie i terminale intermodalne, jak również promowania nowoczesnych rozwiązań technologicznych w działalności portów morskich. 9) Projekt niniejszego Programu przygotowywany był równolegle do prowadzonych przez MI przy wsparciu MGMiŻŚ prac nad zaktualizowaną wersją SRT i jest z nią w pełni zbieżny. 9  Monitor Polski – 11 – Poz. 1016 Program zbieżny jest z Dokumentem Implementacyjnym do Strategii Rozwoju Transportu do 2020 r. (z perspektywą do 2030 r.) – DI, który określa cele operacyjne i główne kierunki interwencji w obszarze transportu, w tym transportu morskiego, do realizacji których wykorzystane zostaną środki z Funduszu Spójności oraz pochodzące z instrumentu „Łącząc Europę” (CEF). Dokument ten przedstawia także podstawowe informacje o planowanych inwestycjach. Wyznaczone w nim zostały kryteria wyboru projektów oraz opisane środki zapewniające zdolność instytucjonalną do przygotowania i realizacji przedsięwzięć finansowanych ze środków UE. W odniesieniu do transportu morskiego, DI określa następujące cele operacyjne, które mają być osiągnięte do 2023 r.:  poprawę dostępu do portów morskich od strony lądu, w tym rozwoju funkcji multimodalnych portów;  poprawę dostępu do portów morskich od strony morza oraz poprawę infrastruktury portowej umożliwiające obsługę większych niż dotychczas statków handlowych, tzn. o większej pojemności i nośności;  usprawnienie załadunku/rozładunku towarów na nabrzeżach;  przeniesienie części ładunków transportowanych w relacjach z zapleczem gospodarczym na alternatywne w stosunku do przewozów drogowych formy transportu w ramach morsko-lądowych łańcuchów transportowych. Powyższe cele operacyjne DI stanowią punkt odniesienia dla Programu. Cele operacyjne DI są uwzględnione we właściwym celu głównym oraz celach szczegółowych i przypisanych im wskaźnikach Programu. Strategicznymi celami DI definiowanymi dla transportu morskiego są:  poprawa konkurencyjności polskich portów morskich poprzez rozwój korytarzy lądowych – drogowych i kolejowych oraz szlaków rzecznych, zapewniających lepszą dostępność transportową do portów morskich od strony lądu;  poprawa konkurencyjności polskich portów morskich poprzez rozbudowę i modernizację infrastruktury portowej (dostosowanie jej do zmieniającej się struktury przeładunków oraz zwiększającej się wielkości obsługiwanych statków) oraz infrastruktury dostępu do portu od strony morza. Istotna jest również poprawa bezpieczeństwa żeglugi, która zostanie zapewniona poprzez budowę statków specjalistycznych oraz systemów bezpieczeństwa morskiego. DI zakłada, że dzięki wykorzystaniu funduszy UE zostanie poprawiony stan infrastruktury portowej w polskich portach morskich oraz stan infrastruktury dostępu do nich, zarówno od strony lądu jak i morza. 10  Monitor Polski – 12 – Poz. 1016 Ponadto cele określone w Programie są zbieżne z przyjętymi kierunkami priorytetowymi polityki morskiej, które wskazane są w Polityce morskiej Rzeczypospolitej Polskiej do roku 2020 (z perspektywą do 10) 2030 roku) , i w odniesieniu do wzmocnienia pozycji polskich portów morskich zmierzają do:  modernizacji i rozbudowy infrastruktury portowej i dostępu do portów od strony morza;  modernizacji i rozbudowy infrastruktury dostępu do portów od strony lądu (drogowej, kolejowej, śródlądowej);  rozwoju oferty usługowej w portach, m.in. przez rozwój funkcji dystrybucyjno-logistycznej i ruchu pasażerskiego;  zwiększania liczby regularnych połączeń żeglugowych z innymi portami;  rozwoju funkcji intermodalnych w portach będących elementami sieci TEN-T;  rozwoju zielonych korytarzy transportowych przez promocję ekologicznych form transportu;  promocji żeglugi bliskiego zasięgu oraz rozwoju autostrad morskich;  budowy wizerunku portów jako ważnych biegunów zrównoważonego rozwoju regionów i gmin nadmorskich;  wspierania mniejszych portów jako regionalnych ośrodków przedsiębiorczości. Program powiązany jest z dwoma dokumentami krajowymi o charakterze typowo wdrożeniowym, tj. Krajowym Programem Kolejowym do 2023 roku 2014–2023 (z perspektywą do 2025 r.) 12) 11) oraz Programem Budowy Dróg Krajowych na lata , które obejmują realizację konkretnych przedsięwzięć inwestycyjnych na drogach i sieci kolejowej, komplementarnych do budowy czy modernizacji infrastruktury portowej. Pełna realizacja zadań, ujętych w dwóch wyżej wymienionych programach, które dotyczą polskich portów morskich, ich rejonów, a także szlaków transportowych do nich prowadzących, jest niezbędna do pełnego wykorzystania potencjału polskich struktur portowych. Tylko w przypadku ustanowienia pełnych, wysokiej jakości ciągów transportowych (w tym przypadku kolejowych i drogowych) możliwe będzie dalsze dynamiczne rozwijanie polskich portów, zwiększanie dokonywanych w nich obrotów ładunkowych itp. Program jest też zbieżny z Krajową Polityką Miejską 2023, w zakresie celów:  odbudowa zdolności do rozwoju poprzez rewitalizację zdegradowanych społecznie, ekonomicznie i fizycznie obszarów miejskich (miasto spójne);  poprawa konkurencyjności i zdolności głównych ośrodków miejskich do kreowania rozwoju, wzrostu i zatrudnienia (miasto konkurencyjne). Działania wskazane w Programie służyć mają w ogólnym rozumieniu m.in. wzmocnieniu potencjału polskich portów morskich, które w wielu przypadkach stanowią główne czynniki wzrostu i rozwoju miast, w granicach, w których się one znajdują. Bez wątpienia prawidłowe funkcjonowanie i rozwój portów morskich przekłada się na dobrą kondycję miast portowych, ich konkurencyjność i potencjał. 10) Uchwała nr 33/2015 Rady Ministrów z dnia 17 marca 2015 r. w sprawie Polityki morskiej Rzeczypospolitej Polskiej do roku 2020 (z perspektywą do 2030 roku). 11) Uchwała nr 162/2015 Rady Ministrów z dnia 15 września 2015 r. w sprawie ustanowienia Krajowego Programu Kolejowego do 2023 roku. 12) Uchwała nr 156/2015 Rady Ministrów z dnia 8 września 2015 r. w sprawie ustanowienia programu wieloletniego pod nazwą „Program Budowy Dróg Krajowych na lata 2014–2023 (z perspektywą do 2025 r.). 11  Monitor Polski – 13 – Poz. 1016 Na poziomie regionalnym, Program koresponduje także z zamierzeniami określonymi w strategiach rozwojowych województw zachodniopomorskiego, pomorskiego i warmińsko-mazurskiego, określających kierunki polityki i wytyczających cele rozwoju tych regionów w perspektywie do 2020 i odpowiednio do 2025 roku:  w odniesieniu do Strategii Rozwoju Województwa Zachodniopomorskiego do roku 2020 w zakresie dążenia do wzrostu innowacyjności i efektywności gospodarowania poprzez kształtowanie zintegrowanej polityki morskiej; rozwoju ponadregionalnych, multimodalnych sieci transportowych; zachowania i ochrony wartości przyrodniczych, racjonalnej gospodarki zasobami poprzez zwiększanie udziału odnawialnych źródeł energii oraz wzrostu tożsamości i spójności społecznej regionu poprzez przeciwdziałanie ubóstwu i procesom marginalizacji społecznej;  w odniesieniu do Strategii Rozwoju Województwa Pomorskiego do roku 2020, w obszarze strategicznym „Atrakcyjna przestrzeń” poprzez kształtowanie sprawnego systemu transportowego z udziałem portów morskich jako kluczowych węzłów multimodalnych oraz przyczynianie się do poprawy stanu bezpieczeństwa i efektywności energetycznej regionu  w odniesieniu do Strategii Rozwoju Społeczno-Gospodarczego 13) ; Województwa Warmińsko-Mazurskiego do roku 2025 w zakresie dążenia do zwiększenia zewnętrznej dostępności komunikacyjnej oraz wewnętrznej spójności poprzez dbanie o tor wodny przez Zalew Wiślany i rozwój portu w Elblągu oraz małych portów i przystani w całym regionie, a także umożliwienie dostępności do Zalewu Wiślanego przez kanał żeglugowy na Mierzei Wiślanej. Na poziomie lokalnym Program koresponduje z zamierzeniami określonymi w strategiach rozwojowych miast portowych i w strategiach rozwojowych obszarów funkcjonalnych, które te miasta tworzą. Podkreślenia wymaga to, że cele Programu zostaną uszczegółowione w strategiach portów morskich, które zostaną zaktualizowane po przyjęciu niniejszego dokumentu i które zostaną do niego odpowiednio dostosowane. Przy tworzeniu niniejszego dokumentu pod uwagę wzięte zostały także doświadczenia z realizacji „Strategii rozwoju portów morskich do 2015 roku”, przyjętej uchwałą nr 292/2007 Rady Ministrów z dnia 13 listopada 2007 r. 13) Elementem Strategii Rozwoju Województwa Pomorskiego do roku 2020, w zakresie transportu, jest m.in. Regionalny Program Strategiczny (RPS) „Mobilne Pomorze”. W dokumencie tym znajdują się m.in zapisy dotyczące węzłów multimodalnych, co koresponduje z zagadnieniem rozwoju portów morskich. Inny RPS związany z problematyką morską to „Pomorska Podróż”, który odnosi się m.in. do turystycznego wykorzystania infrastruktury portowej. W tym zakresie niniejszy program też jest zbieżny. 12  Monitor Polski 2. – 14 – Poz. 1016 DIAGNOZA AKTUALNEJ SYTUACJI W ZAKRESIE REALIZACJI DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ POLSKICH PORTÓW MORSKICH 2.1. Porty morskie o podstawowym znaczeniu dla gospodarki narodowej 2.1.1. Analiza gospodarki gruntami oraz portowej infrastruktury technicznej 14) Zgodnie z ustawą z dnia 20 grudnia 1996 r. o portach i przystaniach morskich , w Polsce funkcjonują 4 porty morskie o podstawowym znaczeniu dla gospodarki narodowej 15) , tj. zlokalizowane w Gdańsku, Gdyni, Szczecinie i Świnoujściu. Zarządzane są one przez 3 spółki, będące tzw. podmiotami zarządzającymi w myśl przywołanej wyżej ustawy (odpowiednio: Zarząd Morskiego Portu Gdańsk S.A., Zarząd Morskiego Portu Gdynia S.A. i Zarząd Morskich Portów Szczecin i Świnoujście S.A.). Gospodarka gruntami w największych polskich portach morskich jest jednym z głównych obszarów działalności podmiotów zarządzających tymi portami. Podmioty te nie są jednak jedynymi gestorami terenów portowych w granicach administracyjnych poszczególnych portów (tabela 1), co nie ułatwia im pełnienia roli gospodarza tych terenów. Złożona struktura własności terenów portowych utrudnia, a momentami nawet uniemożliwia prowadzenie spójnej polityki rozwoju portów morskich. Tabela 1. Powierzchnia terenów będących we władaniu (użytkowanie wieczyste i własność) spółek zarządzających portami o podstawowym znaczeniu dla gospodarki narodowej oraz udział tych terenów w ogólnej powierzchni gruntów w granicach administracyjnych portów Stan na 31 grudnia 2010 r. Stan na 31 grudnia 2012 r. Stan na 31 grudnia 2014 r. Stan na 31 grudnia 2016 r. Stan na 31 grudnia 2018 r. w ha w% w ha w% w ha w% w ha w% w ha w% Gdańsk 645 26,2 661 26,8 661 26,8 679 27,6 681 27,7 Gdynia 263,8 52,0 260,1 51,2 260,6 51,3 269 43,3 278,5 44,9 Szczecin i Świnoujście 544,3 38,0 544,4 38,0 546,3 38,2 538 37,3 547,3 38,0 Źródło: dane źródłowe podmiotów zarządzających portami o podstawowym znaczeniu dla gospodarki narodowej. 14) Dz. U. z 2017 r. poz. 1933, z późn.zm. Określanie w Programie portów morskich jako te o podstawowym znaczeniu dla gospodarki narodowej i niemające podstawowego znaczenia dla gospodarki narodowej odnosi się do ich statusu zgodnie z ustawą z dnia 20 grudnia 1996 r. o portach i przystaniach morskich. 15) 13  Monitor Polski – 15 – Poz. 1016 W przypadku portu Gdańsk powierzchnia lądowa w granicach administracyjnych portu wynosi 2462 ha, z czego:  do Skarbu Państwa należy 1601 ha;  do Gminy Miasta Gdańsk należy 661 ha;  do innych podmiotów należy 200 ha. W użytkowaniu wieczystym ZMP Gdańsk S.A. znajduje się 681 ha. W Gdyni całkowita powierzchnia terenów w granicach administracyjnych portu wynosi 620 ha, z czego:  do Skarbu Państwa należy 576 ha;  do Gminy Gdynia należy 15 ha;  do innych podmiotów należy 29 ha. W użytkowaniu wieczystym, użytkowaniu, we własności ZMP Gdynia S.A. znajduje się 278,5 ha. W porcie Szczecin na 900,71 ha powierzchni lądowej w granicach administracyjnych portu:  własność Skarbu Państwa stanowi 640,62 ha;  własność gminy stanowi 225,67 ha;  własność innych podmiotów stanowi 34,42 ha. ZMP Szczecin i Świnoujście S.A. jest użytkownikiem wieczystym 395,31 ha, a właścicielem 11,21 ha terenów w granicach tego portu. W porcie Świnoujście na 538,77 ha powierzchni lądowej portu w granicach administracyjnych:  w gestii Skarbu Państwa znajduje się 410,44 ha;  własność gminy stanowi 97,80 ha;  w gestii innych właścicieli znajduje się 30,54 ha powierzchni terytorium portowego. ZMPSiŚ S.A. posiada w użytkowaniu wieczystym 132,5 ha terenów portowych, a jako właściciel 8,3 ha. Gospodarka gruntami portowymi w analizowanych portach realizowana jest, podobnie jak ma to miejsce w wielu portach europejskich, w dwóch głównych kierunkach, tj. lokalizacji nowych inwestycji na niewykorzystanych dotąd dla celów gospodarczych terenach portowych oraz rewitalizacji terenów wykorzystywanych już na cele portowe. Sytuacja w poszczególnych portach morskich w zakresie posiadanych rezerw terenowych jest bardzo zróżnicowana. W przypadku gdyńskiego portu morskiego za główne obszary potencjalnego rozwoju uznaje się: obszary „okołoportowe”, sąsiadujące z obszarem administrowanym przez Zarząd Morskiego Portu Gdynia S.A., w tym między innymi tereny niewielkich enklaw zlokalizowane w granicach administracyjnych Portu Gdynia, obszar „Doliny Logistycznej” 16) oraz obszar rozwoju terminali głębokowodnych na zalądowionych akwenach Zatoki Gdańskiej. Szanse stwarza także możliwość wykorzystania terenów rozwojowych na zapleczu gospodarczym, służących integracji portu z zapleczem 17) . 16) Obszar funkcjonalny „Dolina Logistyczna” leży w granicach administracyjnych 6 gmin: Gdynia, Kosakowo, Rumia, Reda, Wejherowo (Gmina Miejska i Gmina Wiejska). „Dolina Logistyczna” ma łączną powierzchnię 2610 ha. Istotne znaczenie dla rozwoju portu morskiego w Gdyni i przemysłów portowych (m.in. stoczniowy) mają podstrefy tzw. „rdzenia” „Doliny Logistycznej”, wskazane w Strategii Zrównoważonego Rozwoju Obszaru Funkcjonalnego „Dolina Logistyczna do 2020 r. z perspektywą 2050 r.”. 17) Strategia rozwoju Portu Gdynia do 2027 roku, Zarząd Morskiego Portu Gdynia S.A., Gdynia 2014. 14  Monitor Polski – 16 – Poz. 1016 Znaczące rezerwy terenowe posiada port szczeciński. Obejmują one niezagospodarowane tereny na większości półwyspu Ostrów Grabowski oraz na wyspie Ostrów Mieleński. Tereny te wymagają jednak bardzo kosztownego i długotrwałego procesu uzdatniania gruntów, a Ostrów Mieleński – budowy od podstaw infrastruktury dostępu do tego rejonu portu. Dodatkową możliwą do zagospodarowania rezerwą terenową może być rejon rzeki Regalicy z jej zachodnim brzegiem. W porcie Świnoujście istnieją możliwości rozbudowy portu zewnętrznego w kierunku wschodnim poprzez budowę nowego falochronu osłonowego oraz zalądowienie obszaru morskiego, a w porcie wewnętrznym poprzez pozyskanie dla celów portowych terenów zlokalizowanych na wschodnim brzegu Świny (wyspa Wolin), na odcinku pomiędzy Terminalem Promowym a przeprawą promową na Karsiborzu. Przedmiotem analiz jest budowa głębokowodnego terminala kontenerowego, na wschód od istniejącego falochronu wschodniego, który po rozszerzeniu granic znajdzie się w granicach portu zewnętrznego w Świnoujściu. Rezerwy terenowe w Gdańsku zlokalizowane są przede wszystkim w porcie zewnętrznym. Dynamiczny rozwój tej części portu (m.in. budowa terminala masowego, lokalizacja Terminala Naftowego PERN, rozwój terminala kontenerowego DCT, budowa terminala zbożowego) skłania do poszukiwania dalszych kierunków przestrzennego rozwoju portu. Bierze się też pod uwagę dalszy rozwój portu na wodach Zatoki Gdańskiej poprzez zalądowienie nowych powierzchni. Dla kierunku przestrzennego rozwoju Portu Gdańsk na wodach Zatoki Gdańskiej przyjęto nazwę Port Centralny. Najtrudniejszą sytuację w zakresie wolnej przestrzeni lądowej będącej w dyspozycji ma port w Gdyni. Pozyskanie nowych terenów na lokalizację terminali przeładunkowo-składowych wymaga rewitalizacji już zagospodarowanych terenów, w tym pozyskiwania terenów obecnie użytkowanych przez inne podmioty. W związku z powyższym, konieczne jest rozważenie rozszerzenia granic administracyjnych Portu Gdynia i zalądowienie akwenów w granicach portu. Rezerwy terenowe na rozwój infrastruktury do obsługi kontenerów i funkcji logistycznych Zarząd Morskiego Portu Gdynia S.A. posiada w Porcie Zachodnim. W kontekście gospodarki gruntami podkreślić należy, że kluczowymi zagadnieniami dla kształtowania ładu przestrzennego w polskich portach morskich o podstawowym znaczeniu dla gospodarki narodowej są m.in.:  ograniczenie możliwości pomijania prawa pierwokupu podmiotów zarządzających (np. sprzedaż przedsiębiorstwa, łącznie z prawem własności terenów zlokalizowanych w granicach portów; licytacje komornicze);  uznanie inwestycji w portach morskich za inwestycje celu publicznego (analogicznie jak dla portów lotniczych);  umożliwienie podmiotom zarządzającym infrastrukturą portową pozyskania terenów rozwojowych na polskim zapleczu gospodarczym, w celu integracji portu z zapleczem 18) . Dostęp środków transportu morskiego do najważniejszych polskich portów morskich, obok głębokości Cieśnin Duńskich, determinują przede wszystkim parametry torów prowadzących do portów od strony 18) Zob.: „Biała Księga Problemów Polskiej Infrastruktury”, Stowarzyszenie „Inicjatywa dla Infrastruktury”, Warszawa 2013; „Analiza warunków funkcjonowania i perspektyw rozwoju polskich portów morskich o podstawowym znaczeniu dla gospodarki narodowej”, Actia Forum, Gdynia 2013. 15  Monitor Polski – 17 – Poz. 1016 morza oraz głębokości kanałów i basenów portowych. Najlepszą sytuację w zakresie dostępu od strony morza posiada port zewnętrzny w Gdańsku, a najgorszą port w Szczecinie 19) . Zarządzanie infrastrukturą portową, obok gospodarki gruntami portowymi, należy do najważniejszych 20) zadań podmiotów zarządzających portami morskimi . W przygotowanym w 2011 r. raporcie, NIK bardzo krytycznie oceniła stan infrastruktury największych polskich portów morskich. Podkreślono w nim, iż parametry techniczne przestarzałej infrastruktury portowej nie odpowiadają potrzebom nowoczesnych środków transportu oraz technologii przeładunków. Wskazano również na zbyt małe głębokości basenów portowych, niedostateczne dopuszczalne nabrzeży bądź szczupłe zaplecze nabrzeży przeładunkowych 21) obciążenie . Na znaczny stopień zdekapitalizowania infrastruktury portowej w portach o podstawowym znaczeniu dla gospodarki narodowej NIK wskazała również w raporcie z 2015 r. 22) . Niezależnie od przeciętnie wysokiego stopnia dekapitalizacji majątku trwałego w portach o podstawowym znaczeniu dla gospodarki narodowej, w raporcie podkreślono jednak poprawę stanu technicznego większości składników infrastruktury portowej, na co znaczący wpływ miała możliwość korzystania od 2004 r. ze środków finansowych UE przeznaczonych na rozwój infrastruktury transportowej. Zaowocowało to poprawą wskaźnika zużycia infrastruktury portowej we wszystkich portach morskich o podstawowym znaczeniu dla gospodarki narodowej (tabela 2). Tabela 2. Kształtowanie się wskaźnika zużycia głównych elementów infrastruktury portowej w okresie 2004–2014 2004 2007 2012 2014 Gdańsk 62,30% 62,20% 53,36% 55,51% Gdynia 62,50% 58,17% 56,01% 46,20% Szczecin – Świnoujście 61,65% 59,40% 58,95% 52,20% Źródło: dane źródłowe podmiotów zarządzających portami o podstawowym znaczeniu dla gospodarki narodowej oraz Informacja NIK o wynikach kontroli pn. Gospodarki finansowa i inwestycyjna portów morskich o podstawowym znaczeniu dla gospodarki narodowej, NIK, Warszawa 2015, s. 18. 2.1.2. Analiza realizacji głównych funkcji gospodarczych Podstawową funkcją gospodarczą polskich portów morskich o podstawowym znaczeniu dla gospodarki narodowej pozostaje funkcja transportowa. Po odejściu od specjalizacji w obsłudze określonych grup ładunkowych, jaka istniała do 1989 r., porty morskie dostosowują ofertę usługową do potrzeb rynkowych, w tym do zmian w strukturze przedmiotowej polskiej produkcji przemysłowej, i będącej jej następstwem, strukturze polskiego handlu zagranicznego. Spadek znaczenia surowców naturalnych w krajowym 19) Szczegółowe informacje dotyczące parametrów jednostek mogących wejść do poszczególnych portów morskich na tle warunków w tym zakresie istniejących w portach południowego Bałtyku przedstawiono w dalszej części dokumentu. 20) Podstawowe informacje dotyczące parametrów infrastruktury nabrzeżowej polskich portów morskich o podstawowym znaczeniu dla gospodarki narodowej, na tle pozostałych portów południowego Bałtyku, przedstawiono w dalszej części dokumentu. 21) Informacja NIK o wynikach kontroli pn. Warunki rozwoju portów morskich, NIK, Warszawa 2011, s. 19. 22) Informacja NIK o wynikach kontroli pn. Gospodarka finansowa i inwestycyjna portów morskich o podstawowym znaczeniu dla gospodarki narodowej, NIK, Warszawa 2015, s. 18. 16  Monitor Polski – 18 – Poz. 1016 eksporcie morskim (zwłaszcza węgla kamiennego) oraz wzrost w eksporcie ładunków przetworzonych (transportowanych głównie jako tzw. drobnica zjednostkowana) przełożył się na priorytety inwestycyjne realizowane w poszczególnych portach. Budowano więc w ostatnich latach nowe lub rozbudowywano istniejące terminale kontenerowe, promowe oraz ro-ro. W badanych portach wzrastał udział drobnicy zjednostkowanej w całości obrotów. Przełomowym wydarzeniem było obsłużenie w styczniu 2010 r. pierwszego kontenerowca oceanicznego w gdańskim terminalu kontenerowym DCT. Z portu dowozowo-odwozowego dla obsługiwanych ładunków skonteneryzowanych Gdańsk przekształcił się w port komasacyjno-rozdzielczy (tzw. hub). Rozwijano również potencjał dla ładunków masowych wcześniej nieobsługiwanych w polskich portach (m.in. gazu skroplonego LNG) oraz obsługiwanych, ale których obroty znacząco w ostatnich latach wzrastały (np. śruta sojowa). Ograniczeniu ulegała obsługa w polskich portach ładunków, które transportowane są obecnie, w zdecydowanej większości, z wykorzystaniem innych niż transport morski gałęzi transportu (np. rudy żelaza). Analizowane porty przebudowywały również swoją infrastrukturę w związku z obsługą ładunków już wcześniej występujących, ale w nowych relacjach przeładunkowych (np. węgla w imporcie). Jak ważne jest dostosowanie potencjału technicznego do zmieniającej się struktury kierunkowej obrotu portowego, pokazują statystyki polskiego handlu morskiego w ostatnich latach pierwszej dekady XXI w., kiedy import uzyskał większy wolumen obrotów niż dominujący przez kilkadziesiąt lat po II Wojnie Światowej eksport morski. Znaczenie polskich portów morskich dla gospodarki narodowej jest niedoceniane. Przyczyną tego stanu rzeczy nadal jest brak świadomości społecznej o skali obrotu towarowego w polskim handlu zagranicznym, jaki trafia do kraju drogą morską. Tymczasem w ostatnich latach średni udział obrotów portowych w obrotach handlu zagranicznego wynosił około 35–50%. Z perspektywy budżetu państwa szczególnie istotne jest to, że z obrotem portowo-morskim związane są należności budżetowe z tytułu ceł i podatków. W skali roku należności te stanowią kilka procent wszystkich dochodów budżetu państwa. Należy również wskazać na elastyczność największych portów związaną z odpowiedzią na zapotrzebowanie rynkowe na ofertę obsługi ładunków mających charakter koniunkturalny (jak np. kruszywa). Podsumowując przekształcenia, jakie miały miejsce w realizacji funkcji transportowej polskich portów morskich, widoczne jest dążenie do dywersyfikacji posiadanej oferty usługowej zarówno w ramach poszczególnych grup ładunkowych, między grupami ładunkowymi, jak i w zakresie kierunków obsługi poszczególnych ładunków. Rozwojowi oferty dla obsługi drobnicy zjednostkowanej towarzyszyła integracja portów w ramach morsko-lądowych łańcuchów transportowych, objawiająca się uruchamianiem kolejnych stałych połączeń żeglugowych oraz kolejowych połączeń intermodalnych w relacjach z zapleczem. W obsłudze ruchu pasażerskiego, która zaliczana jest również do funkcji transportowej, w polskich portach dominuje obsługa ruchu promowego w relacjach z portami szwedzkimi (Ystad, Trelleborg, Karlskrona, Nynäshamn). W badanych portach mniejsze znaczenie odgrywają pasażerowie tzw. cruiserów (cruise vessels), których najwięcej przypływa do Gdyni i Gdańska. Spośród pozostałych portowych funkcji gospodarczych, z uwagi na wieloaspektowość definicji funkcji handlowej, trudno jednoznacznie ocenić jej realizację w największych polskich portach morskich. Jako miejsca intensywnego rozwoju działalności handlowej i przemysłowej Wolne Obszary Celne nie spełniły w pełni wszystkich oczekiwań, jednakże w miarę rozwoju globalnych (pozaeuropejskich) połączeń 17  Monitor Polski – 19 – Poz. 1016 żeglugowych odnotowuje się wzrost zainteresowania tymi obszarami. Wzrost udziału drobnicy w przeładunkach poszczególnych portów daje większe szanse na realizację tzw. usług zwiększających wartość dodaną ładunku (dzielenie, łączenie, sortowanie itp.). Najnowszym wymiarem funkcji handlowej portów morskich jest rozwój funkcji dystrybucyjno-logistycznej. Objawia się ona w usytuowaniu na terenach portowych lub przyportowych zarówno centrów dystrybucyjno-logistycznych, jak również, jako swoistych „przyczółków dystrybucyjnych”, terminali przeznaczonych dla ładunków przemysłowych zlokalizowanych w głębi lądu lub transportowanych z przedpola również w coraz większym stopniu uczestnikami zintegrowanych 23) zakładów . Polskie porty są lądowo-morskich łańcuchów transportowych i logistycznych łańcuchów dostaw. Funkcja przemysłowa w największych polskich portach morskich oraz w ich najbliższym otoczeniu identyfikowana jest przede wszystkim z funkcjonowaniem oraz wpływem na stabilność przeładunków portowych zakładów przemysłów surowcochłonnych, wśród których najważniejszą rolę odgrywał w ostatnich latach przemysł chemiczny oraz energetyczno-paliwowy. Jedynym z wymienionych portów, w którego obrotach ładunki generowane przez zakłady przemysłu portowego i przyportowego odgrywają istotną rolę stabilizatora przeładunków, jest port gdański. Nowym trendem w polskich portach, a obserwowanym szczególnie w ostatnich latach pierwszej dekady XXI w. i początkach drugiej, jest przekształcanie zakładów przemysłowych zlokalizowanych na terenach portowych w terminale przemysłowo-przeładunkowo-dystrybucyjne. Wielkość dokonanych obrotów ładunkowych w polskich portach morskich (bez uwzględniania masy własnej przeładowanych jednostek ładunkowych) przedstawia poniższy wykres. Rysunek 2. Obroty ładunkowe w polskich portach morskich w latach 2000–2018 Źródło: opracowanie MGMiŻŚ na podstawie danych GUS. W zdecydowanej większości przeładunki dokonywane są w portach morskich o tzw. podstawowym znaczeniu dla gospodarki narodowej, tj. w Gdańsku, Gdyni, Szczecinie i Świnoujściu. Według danych 23) Zwraca się jednak uwagę, że polskie porty morskie w niewystarczającym jeszcze stopniu pełnią funkcję logistyczno-dystrybucyjną, albowiem nowoczesne powierzchnie magazynowe województw nadmorskich są kilkukrotnie mniejsze, niż te właściwe dla ośrodków ulokowanych w głębi kraju (Mazowsza, Śląska, Wielkopolski, Łodzi). Należy podkreślić, że funkcja dystrybucyjno-logistyczna wiąże się z koncepcją portu inteligentnego (smart port), którego rola sprowadza się nie tylko do przeładunku towarów, ale także zarządzania łańcuchami logistycznymi. 18  Monitor Polski – 20 – Poz. 1016 dla roku 2018 było to ok. 97,5% całego obrotu właściwego dla wszystkich polskich portów morskich. Widoczne zmniejszenie przeładunków w latach 2008–2009 miało związek z ogólnoświatowym kryzysem gospodarczym, który miał wpływ na międzynarodowe łańcuchy dostaw, również obsługiwane przez polskie struktury portowe. Z uwzględnieniem masy własnej jednostek ładunkowych, w roku 2018 – w setną rocznicę odzyskania niepodległości przez Polskę – udało się przekroczyć wolumen 100 mln ton przeładowanych towarów w polskich portach morskich. 2.1.3. Analiza SWOT Analizę SWOT dla portów morskich o podstawowym znaczeniu dla polskiej gospodarki ukazuje tabela 3. Wynika z niej, że do najważniejszych atutów portów morskich mających podstawowe znaczenie dla gospodarki narodowej należy zaliczyć ich wielofunkcyjność oraz uniwersalność w realizacji podstawowej funkcji portowej, jaką pozostaje funkcja transportowa. Przedsiębiorstwa portowej sfery eksploatacyjnej w większości przypadków zakończyły proces ostatecznego oddzielenia od portowej sfery zarządzania i posiadają ugruntowaną pozycję na rynku usług portowych. Podkreślenia wymaga również aktywność zarządów portów zarówno w relacjach z potencjalnymi inwestorami, jak i partnerami w łańcuchu transportowym. Znaczącym wzmocnieniem pozycji np. portu gdańskiego na rynku usług portowych było jego przekształcenie w tzw. hub kontenerowy. Względna peryferyjność polskich portów morskich w stosunku do głównych szlaków żeglugowych wynika z peryferyjności samego Morza Bałtyckiego, związanej m.in. z naturalnym ograniczeniem w postaci głębokości Cieśnin Duńskich. Największą słabością polskich portów morskich, w stosunku do portów zlokalizowanych w Europie Zachodniej, jest jakość skomunikowania ich z zapleczem gospodarczym (w szczególności tranzytowym). Tendencje do powiększania rozmiarów statków w światowej flocie handlowej ukazują również niedostosowanie tej grupy portów morskich – związane z parametrami infrastruktury dostępu do portów od strony morza. Nadrobienie tych zaległości, przy równocześnie wysokich kosztach inwestycji infrastrukturalnych i złożoności procedury inwestycyjnej, z założenia jest procesem czasochłonnym. Wśród szans na zdynamizowanie rozwoju największych polskich portów morskich należy wymienić przede wszystkim rozwój głębokowodnej infrastruktury portowej, a także skuteczniejsze konkurowanie z transportem drogowym o ładunki przewożone w relacjach europejskich. Szans należy upatrywać także w finalizacji rozpoczętych inwestycji drogowych oraz kontynuacji w perspektywie 2014–2020 budowy zaplanowanej sieci dróg krajowych (ekspresowych i autostrad), wchodzących w skład ciągów komunikacyjnych Transeuropejskiej Sieci Transportowej (TEN-T), w tym w szczególności takich jak autostrada A1 oraz droga ekspresowa S3, a także połączeń tzw. „ostatniej mili” na styku portów z ich bezpośrednim zapleczem 24) . To samo dotyczy sieci kolejowej i jej rozwoju – w szczególności w zakresie poprawy dostępu do portów, także w rejonach portowych na skrajnych odcinkach dowozowo-odwozowych – w ramach realizacji Krajowego Programu Kolejowego do 2023 roku. Czynnik ten należy postrzegać jako istotną szansę rozwoju polskich portów morskich. 24) Zgodnie z Programem Budowy Dróg Krajowych na lata 2014–2023 (z perspektywą do 2025 r.), wśród realizowanych i planowanych zadań znajdują się brakujące odcinki m.in. autostrady A1, drogi ekspresowej S1 i S3 (Program przyjęty przez Radę Ministrów 8 września 2015 r. – uchwała nr 156/2015, zmieniony 25 maja 2017 r. – uchwała RM nr 80/2017 i 12 lipca 2017 r. – uchwała RM nr 105/2017). 19  Monitor Polski – 21 – Poz. 1016 Tabela 3. Mocne i słabe strony polskich portów morskich o podstawowym znaczeniu dla gospodarki narodowej MOCNE STRONY SŁABE STRONY 1. Lokalizacja portów w sieci bazowej TEN-T oraz występowanie ich jako zintegrowane ogniwa w międzynarodowych korytarzach transportowych północ-południe („Bałtyk-Adriatyk” TEN-T i RFC 5”). 2. Realizacja różnych portowych funkcji gospodarczych (m.in. transportowa, handlowa, przemysłowa, produkcyjna, dystrybucyjno-logistyczna). 3. Możliwość obsługi praktycznie wszystkich ładunków występujących w obrocie portowym. 4. Bogata oferta terenów dla inwestorów związanych z realizacją funkcji transportowej, przemysłowej, produkcyjnej i logistyczno-dystrybucyjnej. 5. Aktywność podmiotów zarządzających ukierunkowana na pozyskiwanie inwestorów zainteresowanych lokowaniem inwestycji na terenach portowych. 6. Rezerwy terenowe pozwalające na wprowadzanie nowoczesnych inwestycji. 7. Obecność w portach podmiotów sfery eksploatacyjnej o dużym potencjale. 8. Spełnianie międzynarodowych norm bezpieczeństwa oraz wymogów ochrony środowiska. 9. Funkcjonowanie tzw. hubu kontenerowego w Gdańsku. 10. Potencjalne możliwości przyjmowania kontenerowców oceanicznych i utworzenia tzw. hubów w portach Świnoujście i Gdynia. 11. Duże zaplecze gospodarcze polskich portów morskich, w tym duży rynek krajowy. 12. Centralne położenie w regionie Europy ŚrodkowoWschodniej, będącej najszybciej rozwijającym się gospodarczo regionem Europy. 1. Względnie peryferyjne położenie polskich portów morskich w stosunku do głównych oceanicznych szlaków żeglugowych. 2. Peryferyjne położenie polskich portów morskich w stosunku do głównych polskich ośrodków przemysłu i konsumpcji. 3. Słabo rozwinięty przemysł portowy, który generowałby stabilne potoki ładunkowe w portach. 4. Parametry nawigacyjne wejść do portów nie w pełni odpowiadające aktualnym tendencjom w żegludze morskiej. 5. Dekapitalizacja znacznej części infrastruktury portowej. 6. Słabość kapitałowa części przedsiębiorstw sfery eksploatacyjnej. 7. Wysokie koszty utrzymania niektórych elementów infrastruktury dostępu do portów od strony morza, a także nowych inwestycji w infrastrukturę dostępu oraz infrastrukturę portową. 8. Istniejące wąskie gardła związane z jakością infrastruktury transportowej (kolejowej, drogowej, wodnej śródlądowej) na styku portów zarówno z ich 25 bezpośrednim, jak i dalszym zapleczem ). 9. Niepełny udział terenów będących we władaniu podmiotów zarządzających terenami w granicach administracyjnych portów. 10. Występowanie w granicach portów morskich obszarów Natura 2000, a także obiektów objętych nadzorem konserwatorskim. 11. Objęcie w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego terenów portowych funkcjami nieadekwatnymi z punktu widzenia ich lokalizacji. 12. Stosunkowo niski udział polskich portów morskich w przeładunkach tranzytu. 13. Niepełne wykorzystanie systemów informatycznych usprawniających pracę portów i obrót portowo-morski, jak np. Port Community System (PCS). 14. Marginalny udział transportu wodnego śródlądowego w obsłudze polskich portów morskich, a także zbyt niskie klasy śródlądowych dróg wodnych i ich zły stan techniczny, z licznymi wąskimi gardłami oraz brakującymi połączeniami. SZANSE 1. Skuteczniejsze wdrożenie w życie priorytetów polityki transportowej UE, sprzyjającej rozwojowi żeglugi bliskiego zasięgu, lądowo-morskich łańcuchów transportowych i autostrad morskich. 2. Możliwość korzystania ze środków finansowych UE na dalszy rozwój infrastruktury portowej oraz ZAGROŻENIA 1. Trudności w przejmowaniu ładunków z transportu drogowego, bardzo aktywnego w obsłudze polskiego handlu zagranicznego z krajami europejskimi. 2. Konkurencja ze strony innych portów Morza Bałtyckiego oraz tzw. hubów kontenerowych Morza 25) Przykładowo, ograniczenia dostępu drogowego do portów Gdynia i Świnoujście w ramach od …