Uchwała nr 212 Rady Ministrów z dnia 26 października 2022 r. zmieniająca uchwałę w sprawie przyjęcia programu pod nazwą "Krajowy Program Rozwoju Ekono

MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 2 grudnia 2022 r. Poz. 1171 UCHWAŁA NR 212 RADY MINISTRÓW z dnia 26 października 2022 r. zmieniająca uchwałę w sprawie przyjęcia programu pod nazwą „Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2023 roku. Ekonomia Solidarności Społecznej” Na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2021 r. poz. 1057 oraz z 2022 r. poz. 1079 i 1846) Rada Ministrów uchwala, co następuje: § 1. W uchwale nr 164 Rady Ministrów z dnia 12 sierpnia 2014 r. w sprawie przyjęcia programu pod nazwą „Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2023 roku. Ekonomia Solidarności Społecznej” (M.P. poz. 811 oraz z 2019 r. poz. 214) wprowadza się następujące zmiany: 1) użyte w tytule oraz w § 1 wyrazy „do 2023 roku” zastępuje się wyrazami „do 2030 roku”; 2) załącznik do uchwały otrzymuje brzmienie określone w załączniku do niniejszej uchwały. § 2. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki  Monitor Polski – 2 – Poz. 1171 Załącznik do uchwały nr 212 Rady Ministrów z dnia 26 października 2022 r. (M.P. poz. 1171) Załącznik do uchwały nr 212 Rady Ministrów z dnia 26 października 2022 r. (poz. …) Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2030 roku. Ekonomia Solidarności Społecznej Warszawa, 2022  Monitor Polski – 3 – Poz. 1171 Spis treści Wykaz skrótów .................................................................................................................................... 3 Wstęp .................................................................................................................................................. 4 Rozdział I. Podstawy interwencji ........................................................................................................ 8 Rozdział II. Cele i rezultaty programu ................................................................................................ 17 Rozdział III. Kierunki interwencji publicznej – obszary i priorytety ................................................... 26 Obszar I. Solidarna wspólnota lokalna .......................................................................................... 28 Obszar II. Solidarny rynek pracy .................................................................................................... 36 Obszar III. Konkurencyjna przedsiębiorczośd społeczna ............................................................... 48 Obszar IV. Solidarne społeczeostwo.............................................................................................. 56 Rozdział IV. Podstawowe założenia systemu realizacji ..................................................................... 62 Rozdział V. Monitorowanie i wskaźniki ............................................................................................. 73 Rozdział VI. Wyzwania dla Ekonomii Społecznej do 2030 r............................................................... 75 Załącznik. Diagnoza ekonomii społecznej ......................................................................................... 78 2  Monitor Polski – 4 – Poz. 1171 Wykaz skrótów BGK – Bank Gospodarstwa Krajowego CIS – Centrum Integracji Społecznej CUS – Centrum Usług Społecznych EFS – Europejski Fundusz Społeczny EMES – Europejska Sieć Badawcza, zajmująca się głównie problematyką III sektora GUS – Główny Urząd Statystyczny JST – jednostka samorządu terytorialnego KIS – Klub Integracji Społecznej KPO – Krajowy Plan Odbudowy i Zwiększania Odporności KPRES – Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2030 roku. Ekonomia Solidarności Społecznej KRS – Krajowy Rejestr Sądowy LGD – Lokalna Grupa Działania MFiPR – Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej MRiPS – Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej MŚP – sektor mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw NGO (ang. non-governmental organization) – organizacja pozarządowa OPS – Ośrodek Pomocy Społecznej OWES – Ośrodek Wsparcia Ekonomii Społecznej UZP – Urząd Zamówień Publicznych PCPR – Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie PES – podmiot ekonomii społecznej PFRON – Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych PKB – Produkt Krajowy Brutto PO – Program Operacyjny PO KL – Program Operacyjny Kapitał Ludzki 2007–2013 PO WER – Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój 2014–2020 PR – Program Regionalny PS – przedsiębiorstwo społeczne PUP – Powiatowy Urząd Pracy PZP – ustawa z dnia 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1710, z późn. zm.) PZP2004 – ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamówień publicznych (Dz. U. z 2019 r. poz. 1843, z późn. zm.) ROPS – Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej RPO – Regionalny Program Operacyjny SAN – Społeczna Agencja Najmu SIM – Społeczna Inicjatywa Mieszkaniowa SOR – Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju TBS – Towarzystwo Budownictwa Społecznego UE – Unia Europejska UZP – Urząd Zamówień Publicznych WTZ – Warsztaty Terapii Zajęciowej WUP – Wojewódzki Urząd Pracy ZAZ – Zakład Aktywności Zawodowej 3  Monitor Polski – 5 – Poz. 1171 Wstęp Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2030 roku. Ekonomia Solidarności Społecznej stanowi program rozwoju w rozumieniu art. 15 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2021 r. poz. 1057, z późn. zm.) i jest dokumentem o charakterze operacyjno-wdrożeniowym, ustanowionym w celu realizacji średniookresowej strategii rozwoju kraju – Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, przyjętej uchwałą nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r.1), a także innych strategii rozwoju2). Kształt Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej przyjęty został w 2014 r.3) Zgodnie z Umową Partnerstwa Rządu RP i Komisji Europejskiej dotyczącą perspektywy finansowej 2014‒2020 jest to kluczowy dokument operacyjno-wdrożeniowy w zakresie Celu Tematycznego 9 „Promowanie włączenia społecznego, walka z ubóstwem i wszelką dyskryminacją”, stanowiący warunek ex ante realizacji działań w Polsce w tym obszarze. Zasadniczą modyfikację dokumentu, obejmującą m.in. zmianę w zakresie celów i działań oraz wydłużenie perspektywy programu do 2023 r. przeprowadzono w 2019 r.4) Program określa również najistotniejsze założenia i ramy interwencji współfinansowanej w unijnej perspektywie finansowej 2021‒2027 w zakresie Celu Tematycznego CP 4 „Europa o silniejszym wymiarze społecznym”(obszar: włączenie i integracja społeczna), współtworząc wraz z innymi dokumentami o charakterze strategicznym i programowym ramy polityki państwa w zakresie włączenia społecznego. Zmieniająca się sytuacja społeczno-gospodarcza oraz poprawa sytuacji na rynku pracy tworzy jednocześnie nowe wyzwania i wymaga nowego otwarcia w polityce publicznej. Stała się ona asumptem do istotnej zmiany programowej – przyjęcia zmienionej strategii średniookresowej – Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) oraz zmiany innych strategii średniookresowych. Dała również impuls do zmian w Umowie Partnerstwa w lipcu 2017 r.5) Zgodnie ze Strategią na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, rola ekonomii społecznej została podkreślona w:  celu szczegółowym I Trwały wzrost gospodarczy oparty coraz silniej o wiedzę, dane i doskonałość organizacyjną, w obszarze: Małe i średnie przedsiębiorstwa, Nowe modele działania: wskazano na potrzebę wsparcia dla podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej (spółdzielczej). Zapowiedziano tam w szczególności: „przygotowanie rozwiązań prawnych ułatwiających ich bieżącą działalność, a także premiowanie tych form działania w przypadku realizacji usług zlecanych przez administrację rządową i samorządową. Przygotowany zostanie mechanizm zachęt podatkowych dla ich rozwoju oraz zwiększenia skali działalności”;  celu szczegółowym II Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony, w obszarze: Spójność społeczna, Aktywna polityka prorodzinna, Poprawa dostępności do 1) 2) 3) 4) 5) Uchwała nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie przyjęcia Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) (M.P. poz. 260). W szczególności: Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego, Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego. Uchwała nr 164 Rady Ministrów z dnia 12 sierpnia 2014 r. w sprawie przyjęcia programu pod nazwą „Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej” (M.P. poz. 811, z późn. zm.). Uchwała nr 11 Rady Ministrów z dnia 31 stycznia 2019 r. zmieniająca uchwałę w sprawie przyjęcia programu pod nazwą „Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej” (M.P. poz. 214). Uchwała nr 114 Rady Ministrów z dnia 5 lipca 2017 r. w sprawie projektu zmiany Umowy Partnerstwa na lata 2014– 2020 w zakresie niezbędnym do jego dostosowania do średniookresowej strategii rozwoju kraju. 4  Monitor Polski – 6 – Poz. 1171 usług, w tym społecznych i zdrowotnych, Wsparcie grup zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem oraz zapewnienie spójności działań na rzecz integracji społecznej, Rynek pracy wykorzystujący potencjał zasobów ludzkich dla rozwoju Polski. Zwrócono tam uwagę w szczególności na „poprawę dostępności do usług, w tym społecznych i zdrowotnych; wsparcie grup zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem oraz zapewnienie spójności działań na rzecz integracji społecznej”. W Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju wskazano na potrzebę przygotowania i realizacji projektu strategicznego pod nazwą Ekonomia Solidarności Społecznej. Ekonomia społeczna jest sferą życia społeczno-gospodarczego, która pozostaje na pograniczu sektora przedsiębiorczości oraz sektora organizacji pozarządowych, niedziałających w celu maksymalizacji zysku. Solidarnościowy wymiar ekonomii społecznej (ekonomia solidarna) realizowany jest przez te podmioty ekonomii społecznej, w szczególności przedsiębiorstwa społeczne, które w ramach swojej działalności przyjmują funkcje tworzenia miejsc pracy w celu aktywizacji oraz reintegracji zawodowej i społecznej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz świadczenia usług społecznych. SOR określa także wyzwania i kierunki działań w zakresie rozwoju kapitału społecznego (obszar Kapitał ludzki i społeczny, kierunek interwencji Rozwój kapitału społecznego), w których realizację angażują się podmioty ekonomii społecznej. Jednocześnie zaplanowane w strategii zmiany w tym obszarze mają zasadniczy wpływ na postrzeganie i potencjał rozwoju sektora ekonomii społecznej. Do najważniejszych działań do realizacji w perspektywie do 2030 r. należy zaliczyć kształtowanie postaw, wartości i zachowań sprzyjających budowaniu wspólnoty, kooperacji, kreatywności, otwartości oraz komunikacji, jak również wzmacnianie postaw prospołecznych w procesie nauczania. Niezależnie od krajowego kontekstu strategicznego KPRES wpisuje się również w kierunek wytyczany na forum Unii Europejskiej w zakresie tworzenia warunków do promowania dobrobytu narodów państw członkowskich oraz przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu. W szczególności zbieżność ta widoczna jest między rozwiązaniami zaproponowanymi w programie a zasadami Europejskiego Filaru Praw Socjalnych. Rola ekonomii społecznej związana jest w szczególności z zasadami dotyczącymi aktywnego wsparcia na rzecz zatrudnienia, integracji osób niepełnosprawnych oraz dostępu do podstawowych usług. Powyższe założenia zdeterminowały kształt zmian wprowadzonych do programu w styczniu 2019 r. Celem tych modyfikacji było nadanie nowego impulsu dla polityki publicznej w tym obszarze, prowadzącego do znaczącego zwiększenia efektywności działań na rzecz tworzenia miejsc pracy, reintegracji zawodowej i społecznej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, jak również rozwoju usług społecznych. Zmiany dotyczyły w szczególności zredefiniowania pojęcia ekonomii społecznej oraz wyodrębnienia pojęcia ekonomii solidarnej. Ponadto dokonano przeglądu obszarów, priorytetów i działań ujętych w programie. Potrzeba kolejnych modyfikacji programu wynika przede wszystkim ze zmiany warunków legislacyjnych dotyczących obszarów bezpośrednio powiązanych z ekonomią społeczną. W szczególności dotyczy to wejścia w życie ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych (Dz. U. poz. 1818). Niektóre z zaplanowanych instrumentów i działań muszą także zostać przeformułowane tak, aby możliwe było optymalne wykorzystanie narzędzi współfinansowanych ze środków europejskich w perspektywie finansowej na lata 2021‒2027. Ważną przesłanką do wprowadzenia zmian, zasygnalizowaną przy aktualizacji programu z 2019 r., jest wynik przeglądu śródokresowego Regionalnych Programów Operacyjnych – w szczególności w zakresie przewidzianych w tych programach rezultatów dotyczących tworzenia nowych miejsc pracy w 5  Monitor Polski – 7 – Poz. 1171 przedsiębiorstwach społecznych dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Wprowadzane do programu zmiany pozwalają także uwzględnić modyfikacje wynikające z aktualizacji lub przyjęcia nowych dokumentów o charakterze programowym lub strategicznym, takich jak np. Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2030. Zgodnie z wymogami ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju, dokument składa się z sześciu rozdziałów. W pierwszym rozdziale poruszone są zagadnienia definicyjne i diagnostyczne. W rozdziale drugim określono cel główny i cele szczegółowe programu, w szczególności w kontekście SOR. Rozdział trzeci zawiera kierunki interwencji pogrupowane w obszary i priorytety. W rozdziale czwartym określone zostały podstawowe założenia systemu realizacji programu. W rozdziale piątym wskazano sposób monitorowania realizacji programu oraz zestawienie wskaźników programu. Z uwagi na fakt, że jest to aktualizacja i korekta dotychczasowego KPRES, nie przewidziano ponownego przeprowadzenia ewaluacji ex ante. Dokument podlegał konsultacjom w ramach administracji rządowej, konsultacjom publicznym ze środowiskiem ekonomii społecznej, jak również jednostkami samorządu terytorialnego. 6  Monitor Polski – 8 – Poz. 1171 Prace nad programem Program został przygotowany przez Departament Ekonomii Społecznej i Solidarnej w Ministerstwie Rodziny i Polityki Społecznej, przy udziale członków Krajowego Komitetu Rozwoju Ekonomii Społecznej (w skład którego wchodzą przedstawiciele: organów administracji rządowej i samorządowej; podmiotów ekonomii społecznej; związków zawodowych; organizacji pracodawców; sektora bankowego i szkół wyższych). Ważnym źródłem nowych koncepcji, wskazującym na potrzebę korekty programu jest dyskusja, która toczyła się między innymi na forum Komitetu, dotycząca kształtu interwencji współfinansowanej ze środków europejskich w ramach perspektywy finansowej na lata 2021‒2027. KPRES jest dokumentem, w którym przedstawiono przede wszystkim plany i działania realizowane przez administrację rządową na szczeblu krajowym oraz kompleksową strukturę systemu wsparcia ekonomii społecznej na poziomie regionalnym, z uwzględnieniem roli innych przedstawicieli sektora administracji rządowej, a także jednostek samorządu terytorialnego i sektora ekonomii społecznej. Pośrednio inspiracją dla zaproponowanych zmian były również doświadczenia wynikające z wdrażania i realizacji dotychczasowej wersji KPRES, szczególnie cenne okazały się te przywoływane przez podmioty ekonomii społecznej oraz organizacje i instytucje zajmujące się ich bezpośrednim wsparciem. Po zakończeniu prac nad przygotowaniem dokumentu KPRES podlegał szerokim konsultacjom publicznym. W proces ten angażowali się m.in. przedstawiciele samorządów, a także podmioty ekonomii społecznej, Ośrodki Wsparcia Ekonomii Społecznej, Krajowa Rada Spółdzielcza. Do opiniowania zaproszona została Komisja Wspólna Rządu i Samorządu Terytorialnego, a także inne ciała opiniodawczo-doradcze, takie jak: Rada Działalności Pożytku Publicznego, Rada Zatrudnienia Socjalnego, Krajowa Rada Konsultacyjna do Spraw Osób Niepełnosprawnych, Rada Dialogu Społecznego, Rada Rynku Pracy, Rada do Spraw Polityki Senioralnej. W celu lepszego zrozumienia potrzeb formułowanych w regionach zorganizowano cztery makroregionalne spotkania konsultacyjne, angażujące wielu regionalnych aktorów zaangażowanych we wspieranie ekonomii społecznej (np. instytucje zarządzające RPO). Wiele spośród zgłaszanych uwag zostało uwzględnionych lub miało wpływ na ostateczny kształt dokumentu. Jednocześnie charakter uwag wskazywał często na percepcję ekonomii społecznej jako instrumentu mogącego realnie wpłynąć na rozwiązywanie różnorodnych problemów społecznych. 7  Monitor Polski – 9 – Poz. 1171 Rozdział I. Podstawy interwencji Idee i wartości leżące u podstaw ekonomii społecznej, z Ekonomia społeczna powodzeniem funkcjonującej obecnie w wielu innych jako część polskiej krajach6), są również częścią polskiego dziedzictwa tradycji narodowego, społecznego i gospodarczego. To przede wszystkim na ziemiach polskich pozostających pod zaborem pruskim, austriackim i rosyjskim powstawały pierwsze formy przedsiębiorstw społecznych i spółdzielczych, organizacji kooperatywnych, wzajemnościowych i obywatelskich. Za prekursora działań na polskich ziemiach należy uznać ks. Stanisława Staszica, twórcę Towarzystwa Rolniczego Hrubieszowskiego, działającego faktycznie od 1816 r. aż do likwidacji w 1952 r. Za jego przykładem poszli inni działacze społecznej i spółdzielczej przedsiębiorczości, jak ks. Piotr Wawrzyniak, Edward Abramowski, ks. Wacław Bliziński, Stefan Żeromski, ks. Augustyn Szamarzewski, Stanisław Wojciechowski, Teodor Toeplitz, Franciszek Stefczyk, Jadwiga Dziubińska, Romuald Mielczarski, Maria Dąbrowska, Stefan Zbrożyna, Jan Wolski czy Stanisław Thugutt. W dwudziestoleciu międzywojennym w rozwój spółdzielczości na obszarach wiejskich oraz w działalność na rzecz podniesienia poziomu życia członków społeczności lokalnej zaangażowany był także Witold Pilecki. Polska ekonomia społeczna to nieodłączna część dziedzictwa narodowego i wspólnotowego oraz bogatej tradycji myśli i ruchów społecznych i ekonomicznych kraju. Samo pojęcie ekonomii społecznej, mające wiele odniesień i Ekonomia społeczna definicji zarówno w wymiarze międzynarodowym, jak i do rodzimej praktyki, zostało dotąd wielokrotnie określone, w tym w Krajowym Programie Rozwoju Ekonomii Społecznej, ale też w innych dokumentach o charakterze programowym, jak również akademickim. Kategoria ta opisywana jest za pomocą cech wspólnych oraz zasad funkcjonowania identyfikujących różne podmioty funkcjonujące w obszarze ekonomii społecznej. Za takie zasady, wyróżniające podmioty ekonomii społecznej, uznaje się:  nadrzędność celów społecznych nad celami ekonomicznymi, 6) Regulacje dotyczące sfery ekonomii społecznej funkcjonują m.in. w następujących krajach:  Francja (ustawa krajowa o gospodarce społecznej i solidarnej);  Włochy (np. ustawa o przedsiębiorstwie społecznym);  Rumunia (ustawa o gospodarce społecznej);  Słowenia (ustawa o przedsiębiorczości społecznej);  Hiszpania (np. Krajowa Ustawa o gospodarce społecznej). Krajowe programy o kompleksowym charakterze, mające na celu rozwój ekonomii społecznej, zostały przyjęte m.in. przez:  Bułgarię (Plan działania na rzecz ekonomii społecznej);  Polskę (Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej);  Portugalię (Porozumienie krajowe między rządem a sektorem społecznym);  Rumunię (Solidar – program wsparcia konsolidacji gospodarki społecznej, w ramach POCU);  Hiszpanię (Krajowy program wsparcia gospodarki społecznej oraz POISES – program operacyjny na rzecz włączenia społecznego i gospodarki społecznej);  Szwecję (Wieloletni program na rzecz wsparcia przedsiębiorstw społecznych działających w dziedzinie integracji na rynku pracy);  Wielką Brytanię (Porozumienie między rządem a sektorem wolontariatu i obywatelskim). Ponadto trend rozwoju ekonomii społecznej widoczny jest także na poziomie polityki europejskiej. Kraje członkowskie Unii Europejskiej konsekwentnie apelują o uwzględnianie ekonomii społecznej w ramach polityk unijnych oraz podejmują działania na rzecz jej rozwoju, co wyrażone zostało m.in. w Deklaracji Bratysławskiej, Deklaracji Luksemburskiej oraz Deklaracji Madryckiej. 8  Monitor Polski – 10 – Poz. 1171  nadrzędność świadczenia usług dla członków, pracowników lub wspólnoty nad kategoriami bezwzględnego zysku,  autonomiczne zarządzanie i partycypacyjny proces decyzyjny,  prowadzenie w sposób regularny działalności w oparciu o instrumenty ekonomiczne oraz ponoszeniu w związku z tą działalnością ryzyka ekonomicznego7). Ekonomia społeczna – to działalność podmiotów ekonomii społecznej na rzecz społeczności lokalnej w zakresie reintegracji społecznej i zawodowej, tworzenia miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, świadczenia usług społecznych, realizowana w formie działalności gospodarczej, działalności pożytku publicznego oraz innej działalności o charakterze odpłatnym. Obszar wskazany definicją ekonomii społecznej obejmuje w szczególności następujące podmioty:  spółdzielnie socjalne działające na podstawie ustawy z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 2085, z późn. zm.),  warsztaty terapii zajęciowej i zakłady aktywności zawodowej działające na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 573, z późn. zm.),  centra integracji społecznej i kluby integracji społecznej działające na podstawie ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym (Dz. U. z 2020 r. poz. 176, z późn. zm.),  spółdzielnie pracy, w tym spółdzielnie inwalidów i spółdzielnie niewidomych, oraz spółdzielnie produkcji rolnej działające na podstawie ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (Dz. U. z 2021 r. poz. 648),  organizacje pozarządowe, o których mowa w art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2022 r. poz. 1327, z późn. zm.), z wyjątkiem: partii politycznych, europejskich partii politycznych, związków zawodowych i organizacji pracodawców, samorządów zawodowych, fundacji utworzonych przez partie polityczne i europejskich fundacji politycznych,  podmioty, o których mowa w art. 3 ust. 3 pkt 1, 2 i 4 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Ważnym elementem ekonomii społecznej jest przedsiębiorczość społeczna, w ramach której podmioty ekonomii społecznej prowadzą działalność gospodarczą lub odpłatną działalność pożytku publicznego, mają za zadanie aktywizację zawodową i społeczną osób zagrożonych wykluczeniem społecznym lub realizację usług społecznych, a także nie prywatyzują zysku lub nadwyżki bilansowej i są zarządzane w sposób partycypacyjny. 7) Według definicji sformułowanej przez europejską sieć badawczą EMES (European Research Network) inicjatywy wpisujące się w przedsiębiorczość społeczną powinny charakteryzować się spełnianiem kryteriów ekonomicznych (prowadzeniem w sposób względnie ciągły, regularny działalności w oparciu o instrumenty ekonomiczne, niezależnością, suwerennością instytucji w stosunku do instytucji publicznych; ponoszeniem ryzyka ekonomicznego; istnieniem choćby nielicznego płatnego personelu) i społecznych (wyraźną orientacją na społecznie użyteczny cel przedsięwzięcia; oddolnym, obywatelskim charakterem inicjatywy; specyficznym, możliwie demokratycznym systemem zarządzania; możliwie wspólnotowym charakterem działania; ograniczoną dystrybucją zysków). 9  Monitor Polski – 11 – Poz. 1171 Analizując sferę ekonomii społecznej, warto zwrócić uwagę na bardzo różnorodny obszar niesformalizowanej i oddolnej aktywności społecznej. Często opiera się ona na wzajemnym zaufaniu i gotowości do współpracy w celu zaspokojenia określonych potrzeb lub dokonania zmian w najbliższym otoczeniu. W rezultacie działalność nieformalna stanowi otocznie i zaplecze ekonomii społecznej, z którego przenikać mogą zarówno pomysły na działalność, jak i zaangażowane w życie społeczności lokalnych osób dysponujących kompetencjami ułatwiającymi działanie w sektorze ES. Aktywność nieformalna pozostaje trudna do uchwycenia zarówno z perspektywy naukowej, jak i administracyjnej i statystycznej. Z tych względów ten rodzaj działalności, chociaż oddziałuje na kondycję sektora ekonomii społecznej, nie jest objęty bezpośrednim wsparciem w ramach KPRES. W 2018 r. w Polsce łączna wartość produkcji globalnej (rynkowej i nierynkowej) wygenerowana przez ekonomię społeczną wyniosła 62,3 mld zł, czyli 2,94% w relacji do PKB. Produkcja globalna gospodarki społecznej była wyższa niż produkcja globalna w całej gospodarce narodowej w ramach sekcji Górnictwo i wydobycie (o 4,8 mld zł) czy Zakwaterowanie i gastronomia (o 5,6 mld zł). W podmiotach sektora ekonomii społecznej praca wykonywana odpłatnie, zarówno w ramach stosunku pracy, jak i umów cywilnoprawnych, a także wymiar świadczonego w Polsce wolontariatu stanowiły 867,9 tys. etatów przeliczeniowych. Łączny wolumen pracy w sektorze ekonomii społecznej w odniesieniu do ogółu gospodarki narodowej wyniósł 5,8% oraz 7,2% – w stosunku do sektora prywatnego. Z kolei sama praca płatna odpowiadała 2,1% zatrudnienia w gospodarce narodowej i 2,7% w sektorze prywatnym8). Ww. dane statystyczne nie oddają jednak całego wpływu na Stan rozwoju ekonomii gospodarkę, gdyż kluczową cechą ekonomii społecznej jest zakorzenienie lokalne i obecność w wielu wspólnotach społecznej samorządowych. Jednym z najistotniejszych rezultatów jest bowiem wzrost poziomu kapitału społecznego, zaufania i kooperacji różnych podmiotów, w szczególności między sektorem publicznym a społecznym, co daje podstawy dla rozwoju społecznego i gospodarczego. Na podstawie danych GUS dotyczących zatrudnienia w aktywnych podmiotach ekonomii społecznej szacuje się, że na dzień 31.12.2019 r. w PES zatrudnionych było 206,4 tys. osób, co stanowi 1,3% w odniesieniu do 16 100 tys. ogółu osób zatrudnionych w gospodarce narodowej. Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju wymienia kapitał społeczny jako warunek współpracy opartej na zaufaniu i punkt wyjścia dla rozwoju nowoczesnej gospodarki. Wyniki badania przeprowadzonego w 2020 r. przez CBOS9) wskazują, że cztery piąte respondentów (83%) deklaruje, że działając wspólnie z innymi, można osiągnąć więcej niż działając samodzielnie. Jednocześnie 11% respondentów miało przeciwne zdanie. Podobne wyniki wskazywały wcześniejsze pomiary w tym zakresie. „Niewiele rzadsze jest przekonanie, że wspólne działanie to skuteczny sposób rozwiązywania problemów w bezpośrednim otoczeniu badanych. Mniej więcej trzy czwarte respondentów (77%) uważa, że ludzie tacy jak oni, działając wspólnie z innymi, mogą pomóc potrzebującym lub rozwiązać niektóre problemy swojego środowiska czy miejscowości. Sceptycznie do takiej możliwości odnosi się 16% badanych. W przypadku tego wskaźnika obserwujemy wyraźny trend wzrostowy: w ciągu 8) 9) GUS 2021, Rachunek satelitarny gospodarki społecznej dla Polski za 2018 r. Kluczowe wyniki. Materiał stanowiący streszczenie raportu z grantu Eurostat „Rachunki satelitarne gospodarki społecznej” finansowanego ze środków Komisji Europejskiej, przygotowany w ramach projektu „Zintegrowany System Monitorowania Sektora Ekonomii Społecznej” współfinansowanego ze środków UE w ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój. Czy warto działać wspólnie. Komunikat z badań nr 29/2020. Centrum Badania Opinii Społecznej, Warszawa 2020. 10  Monitor Polski – 12 – Poz. 1171 18 lat, które upłynęły od pierwszego pomiaru, odsetek badanych wierzących w sens współpracy w swoim bezpośrednim otoczeniu wzrósł o 27 punktów procentowych”. Niemniej – mimo tych pozytywnych tendencji – wskaźnik zaufania społecznego od lat utrzymuje się na poziomie wyraźnie niższym od średniej Unii Europejskiej. Według danych zebranych przez CBOS, w 2018 r. jedynie 22% Polaków deklarowało pogląd, że większości ludzi można ufać. Natomiast aż 76% wyznawało zasadę zachowywania daleko posuniętej ostrożności i podejrzliwości w stosunkach z innymi10). Taka sytuacja społeczna skutkuje zmniejszoną liczbą inicjatyw i mniejszym zainteresowaniem przedsiębiorczością, obniżając tym samym potencjał społeczeństwa i możliwości rozwoju podmiotów gospodarczych. Jednym z remediów na tę sytuację mają być działania na rzecz wzmocnienia sektora ekonomii społecznej, przewidziane w Strategii na Rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. Tabela 1. Liczba i zatrudnienie w aktywnych podmiotach ekonomii społecznej Liczba aktywnych podmiotów (w tys.) Liczba osób zatrudnionych na dzień 31.12. (w tys.) 1 OGÓŁEM11) (wiersze 7+11+16) 91,4 206,4 2 stowarzyszenia i podobne organizacje społeczne 69,9 87,6 3 fundacje 15,3 35,4 4 społeczne podmioty wyznaniowe 1,8 41,0 5 samorząd gospodarczy 0,8 3,2 6 kółka rolnicze 0,9 0,2 7 NGO RAZEM 88,7 167,4 8 spółdzielnie pracy 0,4 12,2 9 spółdzielnie inwalidów i niewidomych 0,1 12,9 10 spółdzielnie socjalne 0,9 6,7 11 SPÓŁDZIELNIE RAZEM 1,4 31,8 12 CIS 0,2 - 13 KIS 0,3 - 14 ZAZ 0,1 7,2 (5,5 niepełnosprawnych) 15 WTZ 0,7 - 16 JEDNOSTKI REINTEGRACYJNE RAZEM 1,3 7,2 17 0,4 - w tym prowadzone przez samorząd Opracowanie MRiPS na podstawie danych GUS. Sektor ekonomii społecznej tworzyło w 2019 r. 103,8 tys. podmiotów, w tym ok. 9,7 tys. kół gospodyń wiejskich, o których mowa w ustawie z dnia 9 listopada 2018 r. o kołach gospodyń wiejskich (Dz. U. z 2021 r. poz. 2256), oraz ok. 2,7 tys. spółdzielni produkcji rolnej. W powyższej tabeli nr 1 nie uwzględniono danych o kołach gospodyń wiejskich oraz spółdzielniach produkcji rolnej, które pozyskiwane są z Krajowego Rejestru Kół Gospodyń Wiejskich i Krajowej Rady Spółdzielczej. Liczby te nie zostały wpisane do tabeli ze względu na ich szacunkowy charakter. Nie uwzględniono także informacji o spółkach not for profit, które ze względu na swój rozmiar (większość z nich to jednostki zatrudniające 9 lub mniej pracowników) nie są klasyfikowane w badaniach reprezentacyjnych prowadzonych przez 10) 11) CBOS 2018, O nieufności i zaufaniu – komunikat z badań. Wartości wskazane w wierszu 1. Wynika to z faktu, że CIS, KIS, WTZ i ZAZ są jednostkami organizacyjnymi nieposiadającymi osobowości prawnej, a część z nich jest prowadzona przez organizacje pozarządowe ujęte w wierszach 2, 3 i 4. Z tego względu, aby uniknąć podwójnego liczenia podmiotów i osób w nich zatrudnionych (raz jako NGO a drugi raz jako CIS, KIS, WTZ i ZAZ prowadzone przez NGO), w wierszu ogółem uwzględniono jedynie te CIS, KIS, WTZ i ZAZ prowadzone przez samorząd. 11  Monitor Polski – 13 – Poz. 1171 GUS. Liczebność grupy tych jednostek jest jednak na tyle niewielka, że jej nieuwzględnienie w powyższym zestawieniu nie wpływa na wiarygodność przedstawianego obrazu. Podstawy interwencji wynikające z diagnozy Pełna diagnoza ekonomii społecznej przedstawiona została w załączniku do programu12). Przedstawione w niej zjawiska, procesy i dane dotyczą wyzwań i szans rozwojowych dla sektora ekonomii społecznej, pozwalają na wyznaczenie kierunków interwencji publicznej oraz działań zmierzających do uwolnienia potencjału tego sektora. Współpraca podmiotów ekonomii społecznej z samorządem terytorialnym Podmioty ekonomii społecznej działają aktywnie na bardzo różnorodnych polach. Nie w każdym przypadku stawiają sobie cele związane z reintegracją osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Niemniej jednak ich aktywność, oddolny charakter, a także zdolność do angażowania wspólnot lokalnych na rzecz rozwiązywania lokalnych problemów społecznych, sprzyjają zwiększaniu spójności społecznej. To kwestie kluczowe dla rozwoju ekonomii społecznej, także w jej aspekcie reintegracyjnym. Z tego względu tak istotne pozostaje współuczestnictwo podmiotów ekonomii społecznej w identyfikacji, definiowaniu i rozwiązywaniu problemów społecznych oraz zaspokajaniu potrzeb, określanych w gminnych i powiatowych strategiach oraz programach. Zgodnie z zapisami Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju niezbędne jest uspójnienie programowania rozwoju społecznego. Systemowa zmiana podejścia do programowania sfery spraw społecznych powinna zakładać między innymi określenie roli samorządu terytorialnego, partnerów społecznych i gospodarczych w kreowaniu polityki rozwoju. Taka zmiana przyczyni się do poprawy planowania i koordynacji działań poszczególnych podmiotów, a w konsekwencji podniesie skuteczność polityk publicznych, w tym polityki na rzecz rozwoju społecznego13). Niezbędne jest zwiększenie poziomu realizacji usług społecznych przez podmioty ekonomii społecznej. W 2016 r. środki przeznaczane na zlecanie zadań w trybie ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie stanowiły zaledwie 1,5 mld zł, co w stosunku do całości wydatków jednostek samorządu terytorialnego w 2016 r. w wysokości 206 mld stanowi 0,7%. W dziedzinach obejmujących sfery pożytku publicznego14) w 2019 r. JST wydatkowały około 24 mld zł, co stanowiło 6% ich całkowitych wydatków15). Duża część spośród zakupionych usług i zlecanych zadań ma charakter usług społecznych, mających coraz większe znaczenie w kontekście wzmacniania spójności społecznej. Tymczasem w ramach trybów określonych w ustawie z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie 12) W rozdziale I znajdują się najistotniejsze fragmenty diagnozy ekonomii społecznej. Bardziej wyczerpujące informacje oraz źródła danych opisano w załączniku. 13) Na podstawie Strategii na Rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.), Warszawa 2017, str. 14. 14) Wydatki obejmują następujące działy klasyfikacji budżetowej: 630 – Turystyka, 851 – Ochrona zdrowia, 852 – Pomoc społeczna, 853 – Pozostałe zadania w zakresie polityki społecznej, 921 – Kultura i ochrona dziedzictwa narodowego, 926 – Kultura fizyczna. 15) Dane ze sprawozdań jednostek samorządu terytorialnego. Sprawozdanie tabelaryczne z wykonania budżetu państwa za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2019 r. – Tom I i II, https://www.gov.pl/web/finanse/sprawozdanie-roczne-za-2019rok. Wydatki obejmują również wydatki administracyjne, nie tylko środki wydatkowane bezpośrednio na zakup usług i zlecanych zadań. 12  Monitor Polski – 14 – Poz. 1171 zleca się zadania publiczne o łącznej wartości nieprzekraczającej 1,5 mld zł, przy czym należy wskazać, że część zadań, które zgodnie z zakresem przedmiotowym ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie mogłyby być zlecane w trybach określonych w tej ustawie, w praktyce udzielane jest w ramach postępowań o udzielenie zamówienia publicznego zgodnie z trybami określonymi w ustawie – Prawo zamówień publicznych. Niemniej jednak w ten sposób sektor ekonomii społecznej, który w szczególności posiada potencjał do generowania miejsc pracy na lokalnym rynku – czyli dla mieszkańców wspólnoty samorządowej, jest wypierany przez świadczące usługi podmioty komercyjne16). Natomiast zamówienia publiczne zawierające tzw. klauzule społeczne o charakterze integracyjnym17) są nadal stosowane w ograniczonym zakresie. Zgodnie z dostępnymi danymi gromadzonymi przez UZP w 2020 r. udzielono 1260 zamówień, w których uwzględniono te klauzule (w 2019 r. było to 1527 zamówień). Wartość tych zamówień w 2020 r. wyniosła 1 836 mln zł18) (w 2019 r. była to wartość 3 269 mln zł). Zarówno liczba, jak i wartość powyższych zamówień stanowi około 1% liczby i wartości udzielonych w 2020 r. zamówień ogółem (odpowiednio 0,93% i 1,00%). W 2019 r. było to odpowiednio 1,08% liczby udzielonych zamówień oraz 1,64% wartości udzielonych zamówień publicznych. Powyższe dane wskazują, że rozwiązania w zakresie tzw. klauzul społecznych w zamówieniach publicznych nie są jeszcze stosowane w wystarczająco wysokim stopniu. Stąd konieczność kontynuowania działań popularyzujących te instrumenty wśród zamawiających (do których należy wybór trybu zlecenia zamówienia). W odniesieniu jednak do mechanizmów de facto ograniczających udział w zamówieniu do tzw. podmiotów integracyjnych, czyli m.in. podmiotów ekonomii społecznej, nie bez znaczenia pozostaje również odpowiedź ze strony wykonawców w zakresie ich gotowości do realizacji zamówienia. Informacje z monitoringu stosowania przez administrację rządową klauzul społecznych w zamówieniach publicznych za 2016 r.19) wskazują, że drugą najczęstszą przyczyną unieważnienia postępowania z klauzulami społecznymi – po zbyt wysokiej cenie oferty najkorzystniejszej, która przekraczała możliwości finansowe zamawiającego – był brak ważnych ofert. Istnieje zatem potrzeba wzmacniania potencjału już istniejących podmiotów, aby zwiększać ich świadomość oraz zainteresowanie świadczeniem usług dla administracji publicznej. W tym kontekście cenne wydają się możliwości i narzędzia OWES, przede wszystkim te związane z doradztwem oraz usługami wsparcia w zakresie pozyskiwania i przygotowania ofert w odpowiedzi na ogłoszone zamówienia. Wskaźniki finansowe oraz te związane z zatrudnieniem wskazują na bardzo duży udział usług społecznych w potencjale ekonomicznym sektora non-profit. Wśród podmiotów ekonomii społecznej realizujących usługi społeczne wzrasta zatrudnienie oraz zasoby finansowe. Według danych GUS w 2018 r. podstawową formą prowadzenia działalności przez 16) Podmioty komercyjne: na potrzeby tego dokumentu pojęcie to rozumiane jest jako przedsiębiorcy inni niż PES. Klauzule społeczne o charakterze integracyjnym odnoszą się do tych instrumentów określonych w przepisach ustawy – Prawo zamówień publicznych (PZP), które mają na celu wsparcie integracji społeczno-zawodowej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz zwiększenie szans na ubieganie się o zamówienia publiczne podmiotów prowadzących działalność w obszarze integracji społeczno-zawodowej. Instrumenty te zostały zdefiniowane w art. 94, art. 96 oraz art. 361 PZP (w przypadku PZP2004 obowiązującej do dnia 31 grudnia 2020 r. były to odpowiednio: art. 22 ust. 2 oraz 2a, art. 29 ust. 4 oraz art. 138p), a ich zastosowanie może mieć wpływ na poprawę sytuacji podmiotów ekonomii społecznej w ubieganiu się o zamówienia publiczne. 18) Na wartość 1 836 mln zł (bez VAT) składa się wartość zamówień publicznych udzielonych w 2020 r., w których zamawiający zastosowali przepis art. 22 ust. 2 oraz 2a, art. 29 ust. 4 oraz art. 138p PZP2004. Źródło: sprawozdanie Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych o funkcjonowaniu systemu zamówień publicznych w 2020 r. 19) Wyniki monitoringu stosowania przez administrację rządową klauzul społecznych w zamówieniach publicznych za 2016 r., Urząd Zamówień Publicznych, Warszawa 2017 r. 17) 13  Monitor Polski – 15 – Poz. 1171 stowarzyszenia i podobne organizacje społeczne oraz fundacje było świadczenie usług, w tym częściej nieodpłatnie. Porównując udział zasobów pracy wygenerowanej w podmiotach gospodarki społecznej do zasobów pracy w gospodarce narodowej można zauważyć, że gospodarka społeczna ma największe znaczenie w obszarach: Działalność związana z kulturą, rozrywką i rekreacją (34,2% w odniesieniu do pracy etatowej w gospodarce narodowej), Pozostała działalność usługowa (28,7%), Opieka zdrowotna i pomoc społeczna (12,5%), Edukacja (8,9%). Łączny udział pracy w sektorze gospodarki społecznej w odniesieniu do ogółu gospodarki narodowej wyniósł 5,8% oraz 7,2% ‒ w stosunku do sektora prywatnego20). Ze względu na różnorodne bariery i ograniczenia (m.in. finansowe, organizacyjne, społeczne) aktywność gmin w procesie rewitalizacji nie zawsze przekłada się na osiągnięcie oczekiwanych rezultatów. Zakorzenienie procesu zmian na terenach zdegradowanych i włączanie podmiotów działających na tych obszarach zwiększa szanse na uzyskanie trwałej poprawy jakości życia mieszkańców. Osoby zagrożone wykluczeniem społecznym na rynku pracy Z perspektywy sektora ekonomii społecznej osoby zagrożone wykluczeniem społecznym są w centrum zainteresowania, zarówno jako pracownicy odzyskujący samodzielność ekonomiczną i podmiotowość w zakresie kształtowania swojej sytuacji zawodowej, a także jako osoby wymagające szczególnego, zindywidualizowanego wsparcia w odbudowaniu zdolności do pełnego uczestnictwa w aktywności zawodowej i społecznej. Wykorzystanie potencjału ekonomii społecznej w tym zakresie jest ważne bez względu na sytuację na rynku pracy. Stopa bezrobocia rejestrowanego spadła w ostatnich latach do poziomów nienotowanych od 1990 r. Bez zatrudnienia pozostają osoby z tzw. grup szczególnie wrażliwych, które wymagają bardziej kompleksowego podejścia, nie tylko w zakresie aktywizacji zawodowej, ale również reintegracji społecznej. Zdolność do adaptacji i lokalny charakter działalności pozwalają także na tworzenie nowych miejsc pracy w sektorze ekonomii społecznej w przypadku rosnącego bezrobocia. Co istotne, zatrudnienie to może być bardziej stabilne. W związku z tym konieczne jest dostosowanie instrumentów aktywnej polityki społecznej i zatrudnienia do zmieniającej się sytuacji na rynku pracy, w szczególności przez wspieranie i wykorzystywanie potencjału zatrudnieniowego sektora ekonomii społecznej. Istotnym problemem pozostaje wciąż dopasowanie kompetencji osób opuszczających system edukacji formalnej do potrzeb rynku pracy. Poza nabytymi w tej formule wiedzą i umiejętnościami, ważną rolę w przebiegu kariery zawodowej odgrywają także kompetencje społeczne nabyte w drodze aktywności społecznej młodych ludzi. Dane wskazują, że bezrobocie nadal dotyka przede wszystkim ludzi młodych. W końcu I kwartału 2020 r. najliczniejszą grupę wśród bezrobotnych stanowiły osoby w wieku 25‒34 lata – 253,0 tys. (27,8% w ogólnej liczbie bezrobotnych). Osoby w wieku do 24 (18‒24) stanowiły – 12,4%21). Jednocześnie mimo oczywistych korzystnych zmian wynikających z większego zaangażowania państwa w walkę z ubóstwem ekonomicznym, zjawisko to nadal stanowi w 20) GUS 2021, Rachunek satelitarny dla gospodarki społecznej za 2018 r. Kluczowe wyniki, Materiał stanowiący streszczenie raportu z grantu Eurostat „Rachunki satelitarne gospodarki społecznej” finansowanego ze środków Komisji Europejskiej i został przygotowany w ramach projektu Zintegrowany System Monitorowania Sektora Ekonomii Społecznej współfinansowanego ze środków UE w ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój. 21) „Bezrobotni i poszukujący pracy zarejestrowani w urzędach pracy” ‒ załącznik 1 do sprawozdania MRPIPS-01, tj. sprawozdania o rynku pracy. 14  Monitor Polski – 16 – Poz. 1171 Polsce istotny problem społeczny. Ograniczenie ubóstwa nie objęło jeszcze wszystkich grup gospodarstw domowych. W 2019 r. w ubóstwie skrajnym żyło prawie 4,2% osób, a w ubóstwie relatywnym – niemal 13%. Ubóstwo ekonomiczne nie jest jedynie skutkiem bezrobocia lub bierności zawodowej. Przyczyn należy również szukać w niskiej zdolności adaptacji do zmieniających się uwarunkowań w środowiskach pracy. Oferty pracy na rynku są niekiedy nieadekwatne dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, np. ze względu na wymagane doświadczenie zawodowe lub kompetencje. Konieczne jest dopasowanie warunków pracy do potrzeb tych osób oraz zapewnienie im wysokiej jakości miejsc pracy, połączonych z działaniami reintegracyjnymi, co będzie zachętą do podjęcia i utrzymania zatrudnienia. Z analiz ścieżki reintegracji społecznej i zawodowej wynika, że ok. 37% osób po zakończeniu uczestnictwa w CIS i WTZ oraz zatrudnieniu w ZAZ podjęło pracę poza tymi jednostkami (43,1% uczestników CIS, 23,2% uczestników WTZ oraz 26,2% zatrudnionych w ZAZ). W związku z tym konieczne jest podnoszenie skuteczności jednostek reintegracyjnych w zakresie reintegracji zawodowej i społecznej, a także włączanie w ten proces innych PES, dysponujących zarówno potencjałem do uzupełniania oferty CIS, WTZ i ZAZ, jak również samodzielnej realizacji zindywidualizowanych działań na rzecz osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Potencjał gospodarczy podmiotów ekonomii społecznej Ekonomia społeczna nie wpływa obecnie w sposób kluczowy na gospodarkę, zarówno z perspektywy udziału w PKB, jak i poziomu zatrudnienia w tym sektorze. Źródła finansowania organizacji pozarządowych nie są zdywersyfikowane. Większość organizacji pozarządowych prowadzi wyłącznie nieodpłatną działalność statutową – 70%. Tylko 30% prowadzi dodatkowo odpłatną działalność statutową lub działalność gospodarczą. Stan ten nie zmienia się od 2010 r. Zdecydowana większość organizacji pozarządowych wykazuje relatywnie niskie kwoty przychodów. Roczne przychody nieprzekraczające 10 tys. zł wykazuje 36% organizacji, w tym 10% wykazuje ich całkowity brak. Wpływy w kwotach powyżej 10 tys. zł, a nieprzekraczające 100 tys. zł, wykazuje 38,9% podmiotów, natomiast w przedziale powyżej 100 tys. zł, ale nie więcej niż 1 mln zł – 20% podmiotów. Budżetem powyżej 1 mln zł dysponuje jedynie 5,2% podmiotów. Rozpoznawalność i kompetencje w obszarze ekonomii społecznej Niski poziom zaufania społecznego, a także niewystarczająca obecność tematyki dotyczącej ekonomii społecznej, w tym spółdzielczości w debacie publicznej, której przyczyną może być między innymi niedostateczna liczba danych, analiz, ekspertyz dotyczących skuteczności działań reintegracyjnych w PES, działań promocyjnych dotyczących produktów i usług oferowanych przez te podmioty oraz pokazujących korzyści wynikające z działalności podmiotów ekonomii społecznej, skutkuje obniżeniem potencjału wspólnot lokalnych do podejmowania inicjatyw zarówno w sferze gospodarczej, jak i społecznej. Rozpoznawalność podmiotów ekonomii społecznej może być opisana i zmierzona przez liczbę członkostw i dynamikę ich przyrostu. Suma członkostw w 2018 r. wyniosła 9034,2 tys., a liczba członkostw osób fizycznych 8 890,3 tys. W porównaniu z 2016 r. baza członkowska uległa znacznemu zmniejszeniu – suma członkostw o 209 tys., a liczba 15  Monitor Polski – 17 – Poz. 1171 członkostw osób fizycznych o 202 tys. Sytuacja ta zdaje się utrzymywać od lat, ponieważ tendencję spadkową obserwowano już 10 lat wcześniej i może to świadczyć zarówno o niskim poziomie kapitału społecznego, jak i niskiej rozpoznawalności sektora. Również wśród przedstawicieli organów jednostek samorządu terytorialnego niewystarczająca jest świadomość społecznej wartości dodanej wynikającej z działalności podmiotów ekonomii społecznej w porównaniu do innych podmiotów świadczących usługi użyteczności publicznej, które są nastawione jedynie na osiągnięcie zysku. 16  Monitor Polski – 18 – Poz. 1171 Rozdział II. Cele i rezultaty programu Cele programu Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2030 roku. Ekonomia Solidarności Społecznej jest dokumentem służącym realizacji celów dotyczących rozwoju ekonomii społecznej wyznaczonych w Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju oraz w strategiach zintegrowanych22). Ponadto jest on również wyrazem uporządkowania kierunków interwencji publicznej i działań wpływających na możliwości wykorzystania aktywności podmiotów sektora ekonomii społecznej, w tym spółdzielni, jako instrumentu aktywnej polityki społecznej oraz polityki rozwoju społecznego i lokalnego. Z tych względów cel strategiczny programu brzmi: Ekonomia społeczna stanie się istotnym instrumentem aktywnej polityki społecznej, wsparcia rozwoju społecznego oraz lokalnego. Uwolnienie potencjału sektora ekonomii społecznej wymaga podjęcia konkretnych, uporządkowanych i skoordynowanych działań, dzięki którym rozwijać się będą szczególnie ważne z perspektywy polityk publicznych cechy podmiotów działających w tym sektorze, to jest:  zdolność do aktywizacji i reintegracji traktowanych podmiotowo osób zagrożonych wykluczeniem społecznym;  koncentrowanie się na potrzebach społeczności lokalnych (oraz bazowanie na jej zasobach);  działania na rzecz dobra wspólnego przez dostarczanie usług społecznych i wspieranie rozwoju lokalnego;  samodzielność, samopomoc i samowystarczalność. W związku z powyższym cel główny programu brzmi: Do roku 2030 podmioty ekonomii społecznej będą ważnym elementem aktywizacji i integracji społecznej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz dostarczycielami usług społecznych. Osiągnięcie celu głównego możliwe będzie dzięki realizacji następujących celów szczegółowych: 1. Wspieranie trwałego partnerstwa podmiotów ekonomii społecznej z samorządem terytorialnym w realizacji usług społecznych. 22) Strategia innowacyjności i efektywności gospodarki, Strategia rozwoju kapitału ludzkiego, Strategia Rozwoju Transportu, Strategia Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko, Strategia rozwoju kapitału społecznego, Krajowa strategia rozwoju regionalnego – Regiony Miasta Obszary wiejskie, Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa, Strategia rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego RP. 17  Monitor Polski – 19 – Poz. 1171 2. Zwiększenie liczby wysokiej jakości miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. 3. Zwiększenie konkurencyjności podmiotów ekonomii społecznej na rynku. 4. Upowszechnienie pozytywnych postaw wobec ekonomii społecznej. Rezultaty programu Do każdego z celów szczegółowych przyporządkowano rezultat wraz ze sposobem jego pomiaru pozwalający zidentyfikować zmianę wywołaną interwencją przeprowadzoną na podstawie KPRES. REZULTAT 1: Wzrost udziału środków z budżetów JST przeznaczanych na zlecanie świadczenia usług społecznych podmiotom ekonomii społecznej. W 2030 r. JST przeznaczać będą co najmniej 2% budżetu na zlecanie świadczenia usług społecznych podmiotom ekonomii społecznej. REZULTAT 2: Zwiększenie zatrudnienia osób zagrożonych wykluczeniem społecznym na wysokiej jakości miejscach pracy w przedsiębiorstwach społecznych. Do 2030 r. powstanie 29 tys. nowych, wysokiej jakości miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. REZULTAT 3: Zwiększenie liczby podmiotów ekonomii społecznej prowadzących działalność gospodarczą lub odpłatną działalność pożytku publicznego. Do 2030 r. liczba podmiotów ekonomii społecznej prowadzących działalność gospodarczą lub odpłatną działalność pożytku publicznego zwiększy się co najmniej o 9 tys. REZULTAT 4: Zwiększenie członkostwa osób młodych poniżej 18. roku życia w podmiotach ekonomii społecznej. Do 2030 r. odsetek osób poniżej 18. roku życia w ogólnej liczbie członków stowarzyszeń, podobnych organizacji społecznych, fundacji i społecznych podmiotów wyznaniowych wzrośnie o 5 punktów procentowych. Przyjęto także następujący rezultat celu głównego programu oraz wskaźnik tego rezultatu. REZULTAT CELU GŁÓWNEGO: Zwiększenie zasięgu oddziaływania ekonomii społecznej. Do 2030 r. wzrośnie do 40% liczba osób podejmujących pracę po zakończeniu uczestnictwa w jednostkach reintegracyjnych. Do 2030 r. odsetek osób poniżej 18. roku życia w ogólnej liczbie członków stowarzyszeń, podobnych organizacji społecznych, fundacji i społecznych podmiotów wyznaniowych wzrośnie o 5 punktów procentowych oraz powstanie 29 tys. nowych miejsc pracy w PS. 18  Monitor Polski – 20 – Poz. 1171 Osiągnięcie każdego z rezultatów przypisanych do celów szczegółowych przekładać się będzie bezpośrednio lub pośrednio na osiągnięcie rezultatu głównego programu. Określony w KPRES sposób dojścia do wyznaczonych, wymiernych rezultatów i efektów interwencji pozostaje kluczowy, ponieważ to właśnie dzięki przewidzianym działaniom rozwój sektora ekonomii społecznej zależny będzie od podstaw wykraczających poza ramy krótko- i średniookresowego programowania. Ma to szczególnie duże znaczenie w przypadku rezultatu celu głównego. Zwiększenie zasięgu oddziaływania ekonomii społecznej obrazować będzie uwolnienie potencjału PES wynikającego z dostępu do finansowego wsparcia w zatrudnianiu i reintegracji osób zagrożonych wykluczeniem, preferencyjnego dostępu do realizacji usług na rzecz społeczności lokalnych, wzmocnienia zdolności do prowadzenia działalności odpłatnej pożytku publicznego i gospodarczej oraz ze zwiększenia aktywności społecznej – w szczególności wśród osób młodych. Wzrost zatrudnienia w sektorze wynikać będzie nie tylko z tworzenia nowych miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym w przedsiębiorstwach społecznych, ale także ze wzrostu popytu na pracę wywołanego zwiększeniem udziału PES w świadczeniu usług społecznych, a także większą aktywnością PES na otwartym rynku. Zaproponowane w niniejszym rozdziale efekty interwencji powinny zostać osiągnięte do 2030 r. Taki horyzont wyznaczony został przy aktualizacji programu z 2019 r. Zaproponowane wtedy cele i wskaźniki pozostaną nadal aktualne także w kolejnych latach, a szacunkowe wartości docelowe, które powinny zostać osiągnięte w 2030 r., zostały ujęte w rozdziale dotyczącym monitorowania. Wzrost zatrudnienia i aktywności społecznej w sektorze ekonomii społecznej Wzrost zatrudnienia w podmiotach ekonomii społecznej realizujących usługi społeczne Istotną przestrzenią dla funkcjonowania podmiotów ekonomii społecznej jest sfera usług społecznych. Aktywność PES na tym polu związana jest z faktem, że jedną z głównych cech PES jest działalność na rzecz dobra wspólnego oraz gotowość do rozwiązywania problemów zarówno konkretnych wspólnot lokalnych, jak i rodzin i osób zagrożonych wykluczeniem społecznym (w tym osób niepełnosprawnych, niesamodzielnych, starszych i ich rodzin). Jak wynika z diagnozy organy administracji samorządowej, dysponując znacznymi środkami przeznaczonymi na realizację tych zadań (ok. 24% budżetu JST), często decydują się na ich zlecanie, preferując formy, w których dominują podmioty nastawione na zysk. Z perspektywy celów programu istotnym wyzwaniem jest stworzenie warunków pozwalających na silniejsze włączenie podmiotów ekonomii społecznej w rynek usług społecznych. Pozwoli to na zaspokajanie potrzeb wspólnot lokalnych i ich mieszkańców przy jednoczesnym wzmacnianiu PES realizujących funkcje reintegracyjne wobec osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz przyczyniających się do tworzenia nowych miejsc pracy w społeczności lokalnej. Oparcie modelu realizacji usług społecznych na współpracy, dialogu i zaangażowaniu mieszkańców oraz PES funkcjonujących w danej wspólnocie lokalnej jest niezwykle istotne z perspektywy rozwoju sektora, przebiegającego niezależnie od możliwości uzyskiwania wsparcia finansowego bezpośrednio ze środków publicznych (np.: EFS, PFRON, Funduszu Pracy), związanego z zatrudnieniem osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Częściowe przekierowanie pozostających w dyspozycji samorządu środków w taki sposób, aby usługi społeczne w większym zakresie mogły być świadczone przez podmioty ekonomii społecznej, pozwoli na tworzenie nowego rynku, będącego jednocześnie naturalną przestrzenią dla funkcjonowania PES. 19  Monitor Polski – 21 – Poz. 1171 Wysokiej jakości miejsca pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym Na osiągnięcie trwałego wpisania sektora ekonomii społecznej w system społeczno-gospodarczy w Polsce decydujący wpływ będzie miał potencjał i zasięg tego sektora definiowany zarówno przez pryzmat parametrów ekonomicznych (np. udziału w wytwarzaniu PKB), jak i związany ze skalą zatrudnienia. Szczególne znaczenie, również w kontekście zwiększania spójności społecznej, ma zdolność podmiotów ekonomii społecznej do tworzenia wysokiej jakości miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Na potrzeby realizacji KPRES przyjęto, że na wysoką jakość w kontekście zatrudnienia składają się trzy kluczowe czynniki: zatrudnienie na podstawie umowy o pracę lub spółdzielczej umowy o pracę, podmiotowość pracowników polegająca w szczególności na zapewnieniu im włączenia w proces decyzyjny, dotyczący kierunków działalności przedsiębiorstwa oraz indywidualne podejście do ich potrzeb, a także działania reintegracyjne, których adresatami są pracownicy pochodzący z grup zagrożonych wykluczeniem społecznym. Z uwagi na konieczność zapewnienia trwałości i ciągłości zatrudnienia, należy dążyć do tworzenia w PES takich miejsc pracy, które funkcjonować będą także po zakończeniu korzystania ze wsparcia publicznego. W tym zakresie istotnym pozostaje również kwestia opracowywania dokumentów wspierających procesy reintegracyjne w przedsiębiorstwach społecznych, np. planów reintegracyjnych. Jednym z głównych celów planów reintegracyjnych jest tworzenie ścieżek wsparcia dla pracowników PS zagrożonych wykluczeniem społecznym w celu podniesienia ich kwalifikacji i kompetencji społeczno-zawodowych. Finansowe wsparcie zatrudnienia w przedsiębiorstwach społecznych powinno zostać zaplanowane w sposób umożliwiający wykorzystanie na ten cel zarówno środków krajowych, jak i europejskich. Z tego względu dla osiągnięcia rezultatów związanych z tworzeniem miejsc pracy w PS planuje się wprowadzenie do polskiego porządku prawnego status przedsiębiorstwa społecznego, a także wdrożenie rozwiązań umożliwiających wspieranie zatrudnienia w PS na zasadach podobnych do tych obowiązujących obecnie w odniesieniu do spółdzielni socjalnych. Wdrażanie instrumentów finansowanych ze środków krajowych powinno przebiegać w sposób pozwalający w pełni wykorzystać potencjał mechanizmów współfinansowanych ze środków Unii Europejskiej, przy jednoczesnym dążeniu do stopniowego zwiększania roli Funduszu Pracy i PFRON w kreowaniu miejsc pracy w PS. Dotychczasowe doświadczenia we wspieraniu zatrudnienia w sektorze ekonomii społecznej wskazują, że niezwykle istotnym impulsem do tworzenia dobrej jakości nowych miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych są środki z EFS zapewnione w Regionalnych Programach Operacyjnych. Środki przeznaczane na ten cel w poszczególnych regionach były zróżnicowane, podobnie jak planowane w nich rezultaty dotyczące nowych miejsc pracy w PS. Niezależnie od powyższego, w celu zapewnienia równomiernego i efektywnego wzrostu zatrudnienia w sektorze, konieczne jest wyznaczenie przez samorządy województw oczekiwanych efektów dla dalszych działań realizowanych w tym obszarze. Wynikające dotychczas z KPRES oczekiwania w odniesieniu do liczby nowych miejsc pracy w PS, które były przewidziane do utworzenia dzięki wsparciu ujętemu w ramach RPO przez poszczególne województwa, nie zostały w pełni uwzględnione przez samorządy regionalne ani w treści tych programów, ani w ramach projektów realizowanych przez OWES. Okazją do weryfikacji przyjętych założeń był przegląd śródokresowy, który potwierdził konieczność zrewidowania założeń przyjętych w KPRES w 2014 r. Obecnie można przyjąć, że działania realizowane w ramach perspektywy finansowej 2014‒2020, które wdrażane będą przez poszczególne województwa do 2023 r., pozwolą utworzyć ok. 14,7 tys. miejsc pracy w PS. Jednocześnie doświadczenia wynikające z bieżącej perspektywy finansowej wskazują, że 20  Monitor Polski – 22 – Poz. 1171 sytuacja społeczna i gospodarcza w województwach jest bardzo różnorodna, co w zasadniczy sposób wpływa na intensywność działań i wysokość środków finansowych przeznaczanych bezpośrednio na tworzenie nowych miejsc pracy w PS. Jednym z wniosków wynikających z prac nad programowaniem perspektywy finansowej na lata 2021‒2027 była potrzeba utrzymania odpowiedniego poziomu koncentracji dostępnych zasobów na realizację określonych celów zatrudnieniowych. Z tych względów należy uznać, że w przypadku przedsięwzięć współfinansowanych ze środków europejskich powinna zostać wdrożona reguła, zgodnie z którą na bezzwrotne wsparcie finansowe na tworzenie miejsc pracy i reintegrację w PS powinno być przeznaczone co najmniej 60% środków przewidywanych w Programach Regionalnych na wsparcie dla sektora ekonomii społecznej. Cel ten będzie realizowany za pomocą trzech instrumentów: dotacji na utworzenie miejsca pracy, okresowego wsparcia na utrzymanie miejsca pracy oraz środków na reintegrację społeczno-zawodową pracowników przedsiębiorstwa społecznego, których zatrudnienie zostało dofinansowane z powyższego źródła. Oznacza to, że pozostałe koszty, w tym kompleksowe usługi wsparcia pozafinansowego dla sektora ekonomii społecznej, a także animowanie rozwoju jego potencjału do świadczenia usług społecznych, nie powinny przekroczyć 40% dostępnej dla ekonomii społecznej alokacji. Założenie to będzie mieć zastosowanie w ramach kontynuowanego dotychczasowego modelu wsparcia PES w regionach, gdzie większość tych działań realizowana jest przez OWES. Powyższe założenia dotyczące proporcji mię …