Uchwała nr 105 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 2021 r. w sprawie przyjęcia polityki publicznej pod nazwą "Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i

MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 15 września 2021 r. Poz. 843 UCHWAŁA Nr 105 RADY MINISTRÓW z dnia 17 sierpnia 2021 r. w sprawie przyjęcia polityki publicznej pod nazwą „Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu. Aktualizacja 2021–2027, polityka publiczna z perspektywą do roku 2030” Na podstawie art. 21f ust. 4 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2021 r. poz. 1057) uchwala się, co następuje: § 1. Przyjmuje się politykę publiczną pod nazwą „Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020. Aktualizacja 2021–2027, polityka publiczna z perspektywą do roku 2030”, zwany dalej „Programem”, stanowiący załącznik do uchwały. § 2. Program został utworzony w celu realizacji Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2030 w zakresie włączenia społecznego. § 3. Monitorowanie realizacji Programu powierza się ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego. § 4. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki  Monitor Polski –2– Poz. 843 Załącznik do uchwały nr 105 Rady Ministrów  Załącznik z dnia 17 sierpnia 2021 r. (poz. 843) do uchwały nr 105 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 2021 r. (poz. )  KRAJOWY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA UBÓSTWU I WYKLUCZENIU SPOŁECZNEMU Aktualizacja 2021–2027 polityka publiczna z perspektywą do roku 2030 ‹‹•–‡”•–™‘odziny i Polityki Społecznej  Monitor Polski –3– Poz. 843 SPIS TREŚCI WSTĘP ................................................................................................................................................. 4 ROZDZIAŁ I DIAGNOZA SKALI UBÓSTWA I WYKLUCZENIA SPOŁECZNEGO W POLSCE .... 6 ROZDZIAŁ II CELE PROGRAMU I KONTEKST STRATEGICZNY .................................................. 45 ROZDZIAŁ III PRIORYTETY KRAJOWEGO PROGRAMU PRZECIWDZIAŁANIA UBÓSTWU I WYKLUCZENIU SPOŁECZNEMU ............................................................................... 54 ”‹‘”›–‡–  Przeciwdziałanie ubóstwu i wykluczeniu społecznemu dzieci i młodzieżyǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤͷͶ ”‹‘”›–‡–  rzeciwdziałanie bezdomności i wykluczeniu mieszkaniowemuǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤ͹͵ ”‹‘”›–‡–  Instytucje pomocy społecznej oraz podmioty ekonomii społecznej – ™•’ƒ” ‹‡ †Žƒ osób ‹”‘†œ‹ǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤͻ͵ ”‹‘”›–‡–  ”‹‘”›–‡– ROZDZIAŁ IV ROZDZIAŁ V Usługi społeczne dla osób z niepełnosprawnościami, osób starszych i innych osób potrzebujących™•’ƒ” ‹ƒ™ ‘†œ‹‡›ˆ— Œ‘‘™ƒ‹—ǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤ͹ͻ Integracja cudzoziemców – ”‘œwój usług społecznych dla migrantówǡ ™ –› cudzoziemców objętych ochroną międzynarodową, ‘”ƒœ ™•’ƒ” ‹‡ ‹–‡‰”ƒ Œ‹ ƒ ”›— ’”ƒ ›ǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤͻͻ MONITOROWANIE PROGRAMU I WSKAŹNIKI.................................................... 103 FINANSOWANIE PROGRAMU.................................................................................... 109  2  Monitor Polski –4– Poz. 843 WYKAZ SKRÓTÓW:            ‹ ‹ʹͲͳͶ–ʹͲʹͲ         ŚDS       Wskaźnik zagrożenia ubóstwem relatywnym (ang. –Ǧ”‹•Ǧ‘ˆǦ’‘˜‡”–›”ƒ–‡Ȍ Wskaźnik zagrożeniaubóstwem lub wykluczeniem społecznymȋƒ‰Ǥ–”‹•‘ˆ ’‘˜‡”–›‘”•‘ ‹ƒŽ‡š Ž—•‹‘”ƒ–‡Ȍ Centrum Integracji Społecznej Centrum usług społecznych Dom pomocy społecznej Europejskie badanie warunków życia ludności (ang.  –ƒ–‹•–‹ • ‘  ‘‡ ƒ†‹˜‹‰‘†‹–‹‘•Ȍ ‘‹•Œƒ—”‘’‡Œ•ƒ Klub integracji społecznej Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu SpołecznemuǤ –—ƒŽ‹œƒ ŒƒʹͲʹͳ–ʹͲʹ͹ǡ’‘Ž‹–›ƒ’—„Ž‹ œƒz perspektywą do 2030 ”ƒŒ‘™›Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020. ‘™›™›‹ƒ”ƒ–›™‡Œ‹–‡‰”ƒ Œ‹ ”ƒŒ‘™ƒ–”ƒ–‡‰‹ƒ‘œ™‘Œ—‡‰‹‘ƒŽ‡‰‘ ƒ”‘†‘™›”‘‰”ƒ‹‡•œƒ‹‘™› Ośrodek pomocy społecznej ‘™‹ƒ–‘™‡ ‡–”—’‘‘ ›”‘†œ‹‹‡ ‘dmioty ekonomii społecznej ‡‰‹‘ƒŽ›”‘‰”ƒ’‡”ƒ ›Œ› –”ƒ–‡‰‹ƒ ƒ ”œ‡ œ †’‘™‹‡†œ‹ƒŽ‡‰‘ ‘œ™‘Œ— †‘ ”‘— ʹͲʹͲ ȋœperspektywą  †‘ʹͲ͵Ͳ”ǤȌ Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego Środowiskowy dom samopomocy ‘™ƒ”œ›•–™‘—†‘™‹ –™ƒSpołecznego ‹ƒ—”‘’‡Œ•ƒ Warsztat terapii zajęciowej Zakład aktywności zawodowej 3  Monitor Polski –5– Poz. 843 Wstęp ‘—‡– ’Ǥǣ „Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu. –—ƒŽ‹œƒ ŒƒʹͲʹͳ–ʹͲʹ͹ǡ’‘Ž‹–›ƒ’—„Ž‹ œƒz perspektywą do rokuʹͲ͵Ͳ” Œ‡•–polityką publiczną ™”‘œ—‹‡‹—ƒ”–Ǥʹͳ‡—•–ƒ™›œ†‹ƒ͸‰”—†‹ƒʹͲͲ͸”Ǥ‘œƒ•ƒ†ƒ Š’”‘™ƒ†œ‡‹ƒ’‘Ž‹–›‹”‘œ™‘Œ— ȋœǤǤœʹͲʹͳ”Ǥ’‘œǤͳͲͷ͹ȌǤ ‡•– –‘ †‘—‡– —•–ƒ‘™‹‘› ™ ‡Ž— ”‡ƒŽ‹œƒ Œ‹ ’‘Ž‹–›‹ ’—„Ž‹ œ‡Œ ™ ‘„•œƒ”ƒ Š związan› Š œ’”œ‡ ‹™†œiałaniem ubóstwu i wykluczeniu społecznemu zawartych ™średniookresowej •–”ƒ–‡‰‹‹”‘œ™‘Œ—”ƒŒ—–„Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju” oraz Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego, jak również nawiązujący do problematyki ubóstwa ‹™›Ž— œ‡‹ƒœƒ™ƒ”–› Š ™ ‹› Š †‘—‡–ƒ Š •–”ƒ–‡‰‹ œ› Šǡ ’Ǥ ”ƒŒ‘™‡Œ –”ƒ–‡‰‹‹ ‘œ™‘Œ— ‡‰‹‘ƒŽ‡‰‘ǡ ƒ”‘†‘™› ”‘‰”ƒ‹‡ ‹‡•œƒŽ‹ –™ƒǡ ‹–‡‰”‘™ƒ‡Œ –”ƒ–‡‰‹‹ Umiejętności 2030ǡ ‘Ž‹–› ‡ ‡‡”‰‡–› œ‡Œ‘Ž•‹†‘ʹͲͶͲ”Ǥ W kontekście programowania polityk publicznych za istotny element uznano wyodrębnienie problematyki ubóstwa i wykluczenia społecznego, jako części realizacji działań na rzecz zapewnienia spójności społecznej. ‹ stanowi jednocześnie realizację polityki społecznej, w szczególności celu szczegółowego 4 SRKL: Redukcja ubóstwa i wykluczenia społecznego oraz poprawa dostępu do usług świadczonych w odpowiedzi na wyzwania demograficzne, jak również wzakresie objętym warunkowością podstawową dla Europejskiego Funduszu Społecznego, dotyczącą istnienia ‹”‡ƒŽ‹œacji krajowych strategicznych ram polityki na rzecz ograniczania ubóstwa i™›Ž— œ‡‹ƒ społecznego. ”‘‰”ƒ Œ‡•– kontynuacją †‘—‡–— œ ʹͲͳͶ ”Ǥ „Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu ‹Wykluczeniu Społecznemu 2020. Nowy wymiar aktywnej integracji” ‘’”ƒ ‘™ƒ‡‰‘ ƒ Žƒ–ƒ ʹͲͳͶ–ʹͲʹͲǤ Jego treść została zaktualizowana w stosunku do poprzedniego programu. ’”œ‡’”‘™ƒ†œ‘‡‰‘ ‘itoringu wdrażania KPPUiWS 2014–2020 wynika, że cel ogólny ‹większość celów szczegółowych Programu został›œ”‡ƒŽ‹œ‘™ƒ‡Ǥ ƒŒ†—Œ‡–‘‘†œ™‹‡” ‹‡†Ž‡‹‡ we wskaźnikach dla monitoringu tych celów, jak również w sprawozdaniach z realizowanych działań na szczeblu krajowym i regionalnym. Wnioski z podsumowania wdrażania KPPUiWS ʹͲͳͶ–2020 oraz aktualna diagnoza sytuacji w obszarze ubóstwa i wykluczenia społecznego stanowiły podstawę do określenia prio”ytetów i działań w obecnym Programie. ‹ƒ‰‘œƒœƒ™ƒ”–ƒ™”‘‰”ƒ‹‡dotyczy ubóstwa i wykluczenia społecznego, z uwzględnieniem m.in. takich problemów jak ubóstwo dzieci, bezdomność, ograniczony dostęp do usług, specyficzne potrzeby grup zagrożonych wykluczeniem. ‹ odwołuje się także do ’”‘„Ž‡ƒ–›‹•‡‰”‡‰ƒ Œ‹’”œ‡•–”œ‡‡Œ‹‡†—ƒ ›Œ‡ŒǤ Określone na podstawie diagnozy priorytety i działania koncentrują się na obszarach: • przeciwdziałania ubóstwu i wykluczeniu społecznemu dzieci i młodzieżyǡ • przeciwdziałania bezdomnościǡ • rozwijania usług społecznych dla osób z niepełnosprawnościami, osób starszych i innych osób potrzebujących ™•’ƒ” ‹ƒ™ ‘†œ‹‡›ˆ— Œ‘‘™ƒ‹—ǡ 4  Monitor Polski –6– Poz. 843 • wspierania osób i rodzin poprzez działania instytucji pomocy społecznej oraz działania podmiotów ekonomii społecznejǡ • wspierania integracji cudzoziemców poprzez rozwój usług społecznych dla migrantów ‘”ƒœ‹ Š‹–‡‰”ƒ Œ‹ƒ”›—’”ƒ ›Ǥ We wszystkich tych obszarach uwzględniono działania na rzecz przejścia z opieki instytucjonalnej do opieki rodzinnej i środowiskowej, zgodnie z paradygmatem deinstytucjonalizacji przyjętym zarówno na szczeblu UEǡjak i w polskiej krajowej polityce społecznej‘”ƒœœ‰‘†‹‡œ†‘—‡–‡ ’Ǥ Ogólnoeuropejskie wytyczne dotyczące przejścia od opieki instytucjonalnej do opieki świadczonej na poziomie lokalnych społeczności. ‡Ž‡niniejszego Krajowego Programu Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu jest syntetyczne przedstawienie głównych założeń i‹‡”—nków polityki walki z ubóstwem ‹wykluczeniem społecznym ™ ’‡”•’‡–›™‹‡ †‘ ʹͲ͵Ͳ ”Ǥǡ œŒ‡†‘ œ‡•› uwzględnieniem długofalowych założeń procesu deinstytucjonalizacji usług społecznych kluczowych ™‡™•ƒœƒ‡Œ’‘Ž‹–› ‡Ǥ ‹w dużym stopniu odwołuje się do istniejących już krajowych ‹regionalnych dokumentów strategicznych i programowych, tworzących ramy dla skutecznej realizacji polityki społecznej ukierunkowanej na budowanie spójności społecznej. ‹ zawiera cel główny i trzy cele szczegółowe oraz ’‹ęć ’”‹‘”›–etów ™›œƒ œ‘› Š †‘ realizacji tych celów szczegółowych. W celu ułatwienia realizacji celów szczegółowych ’”‹‘”›–‡–› zostały podzielone na †ziałania. Zarówno cele, jak i priorytety są œ‡ sobą związane i wynikają œdiagnozy. Zawiera ona główne obszary społeczne i grupy zagrożone ubóstwem i™›Ž— œ‡‹‡ społecznymǡzaś wszystkie działania zaplanowane w dokumencie mają wpływ na osiągnięcie celu głównego w perspektywie roku 2030. ‹został opracowany we współpracy z przedstawicielami społeczeńst™ƒ‘„›™ƒ–‡Ž•‹‡‰‘ ‹interesariuszy problematyki ubóstwa i wykluczenia społecznego. Wszczególności wzięto pod uwagę rezultaty pracy niezależnych tematycznych grup eksperckich w zakresie usług społecznych dla osób zagrożonych wykluczeniem. ‘—‡– ƒ Šƒ”ƒ–‡” ’”‘‰”ƒ‘™›Ǥ Jest wyznacznikiem kierunków priorytetów i działań, które w pierwszej kolejności finansowane są ze źródeł już dostępnych. Nowe działania, wskazane w poszczególnych priorytetachǡnie będą powodować skutków finansowych dla sektora finansów ’—„Ž‹ œ› Šǡ jak również nie ulegnie zmianie poziom finansowania zaplanowany ze środków budżetupaństwa. ‹powinien więc być wykorzystywany zgodnie z’”œ‡œƒ œ‡‹‡Œƒ‘ strategiczny dokument wskazujący cele ikierunki przeciwdziałania ubóstwu i™›Ž— œ‡‹— społecznemu, przy wykorzystaniu wskazanych możliwościi indykatywnych źródeł finansowania. 5  Monitor Polski –7– Poz. 843 Rozdział I DIAGNOZA W POLSCE SKALI UBÓSTWA I WYKLUCZENIA SPOŁECZNEGO Rozwój gospodarki, szybki postęp technologiczny, zwłaszcza w dziedzinie informatyki iśrodków komunikacji społecznej, otwierają nowe perspektywy i szanse rozwoju. Wiążą się jednak także œnieznanymi wcześniej zagrożeniami dotyczącymi tworzenia warunków pełnego wykorzystania potencjału społeczeństw i adaptacji wszystkich grup społecznych do nowej rzeczywistości. ʹͲͳͻ ”Ǥ ‘Ǥ ͳͲ͹ǡͷ mln mieszkańców Unii Europejskiej (21,Ͷ% jej ludności) doświadczało różnych (zróżnym natężeniem) deficytów –tzn. braku środków finansowych, braku dostępu do dóbr materialnych czy też dostępu do pracyǤ Państwa członkowskie UE już w 2010 ”Ǥpodjęły decyzję o połączeniu wysiłków na rzecz działań zmierzających do ograniczenia ubóstwa i wykluczenia społecznego, zobowiązując się do opracowania polityk ograniczania ubóstwa, zaangażowania odpowiednich zainteresowanych •–”‘ǡa następnie monitorowania rozwoju sytuacji, ze szczególnym uwzględnieniem warunków życia. Na cel związany z ograniczaniem ubóstwa i zwalczaniem wykluczenia społecznego przeznaczane są również odpowiednie środki w kolejnych perspektywach finansowych UE. Wymiar ubóstwa i wykluczenia społecznego Do statystycznego pomiaru ubóstwa i wykluczenia społecznego ™ ‘Ž• ‡ ‹ ‹‹ —”‘’‡Œ•‹‡Œ stosuje się obecnie ’”œ‡†‡ ™•œ›•–‹ –”œ› ”›–‡”‹ƒǤ ‘†œ‹ƒ ȋ‰‘•’‘†ƒ”•–™‘ †‘‘™‡Ȍ Œ‡•– zagrożona ubóstwem ”‡Žƒ–›™› ȋat-risk-of-poverty rate – Ȍ, jeżeli Œ‡Œ dochód œ ”‘— poprzedzającego badanie był niższy niż 60% mediany ekwiwalentnych dochodów do dyspozycji ™ †ƒ› ”ƒŒ—Ǥ ʹͲͳͻ r. wartość tak ustalonej granicy ubóstwa wynosiła dla ‰‘•’‘†ƒ”•–™ƒ Œ‡†‘‘•‘„‘™‡‰‘ ͳͷͳͺzł miesięcznie, a dla rodziny czteroosobowej było to ͵ͳͺ8 zł. Jeżeli rodzina deklaruje, że nie może zaspokoić z powodów finansowych co najmniej czterech œdziewięciu podstawowych potrz‡„ ȋ‘‰”œ‡™ƒ‹‡ ‹‡•œƒ‹ƒ ‘†’‘™‹‡†‹‘ †‘ ’‘–”œ‡„ǡ terminowe regulowanie opłat związanych z mieszkaniem, spłatƒ rat i kredytów, posiadanie samochodu, pralki, telewizora czy telefonu, możliwość pokrycia niespodziewanego wydatku ‘określonej wysokości, opłacenie tygodniowego wyjazdu wszystkich członków gospodarstwa †‘‘™‡‰‘ ƒ ™›’‘ œ›‡ ”ƒœ ™ ”‘— i spożywanie mięsa, ryb (lub wegetariańskiego odpowiednika) co drugi dzieńȌ, to uznawana jest za będącą w sytuacji pogłębionej deprywacji ƒ–‡”‹ƒŽ‡Œ ȋsevere material deprivation rate – ȌǤ •–ƒ–‹‡ ”›–‡”‹— †‘–› œ› œƒ•— ’”ƒ › członków rodz‹› ™roku poprzedzającym badanie – Œeżeli czas pracy członków rodziny był niższy niż 20% pełnego rocznego potencjalnego czasu pracy, wówczas mowa o‘•‘„ƒ Šżyjących ™‰‘•’‘†ƒ”•–™ƒ Š‘bardzo niskiej intensywności pracy– Ǥ Dla celów pomiaru łącznego występowania tych sytuacji stosuje się jednocześnie te trzy kryteria. Żeby uniknąć podwójnego bądź potrójnego liczenia osób, np. jednocześnie zagrożonych ubóstwem ipogłębioną deprywacją, bierze się pod uwagę spełnianie co najmniej jednego œwarunków. W tensposób otrzymujemy liczbę osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym –   ‘Ž• ‡ ™ʹͲͳͻr. wynosiła ona 6,6ͻͳmln, co stanowiło 18,ʹ% całej ludności wobec 21,Ͷ% średnio w UE. Zagrożonych ubóstwem ”‡Žƒ–›™› było ok. ͷǡ͸͹ͺ Ž osób, doświadczających pogłębionej deprywacji ok. 1,3ͳ͸ Ž ‹‘Ǥ ͳǡʹͻ͸ mln osób żyjących 6  Monitor Polski –8– Poz. 843 ™gospodarstwach domowych z niską intensywnością pracy. Wartości tych nie sumujemy, ™związku z nakładaniem się na siebie poszczególnych stanów. Tabela 1. Miary ubóstwa i/lub wykluczenia społecznego w Polsce na tle UEͳ Wyszczególnienie EU-28 2019 ƒ•›ƒŽƒwartość w Minimalna wartość w Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym (AROPE) 21,4 Wskaźnik zagrożenia ubóstwem relatywnym (AROP) 16,8 ͵ʹǡͷ ͳʹǡͷ POLSKA 2019 Wskaźnik pogłębionej deprywacji materialnej (SMD) 18,2 5,5 ʹ͵ǡͺ ͳͲǡͳ 8,5 ͳͻǡͻ ͳǡ͵ 15,4 Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat Wskaźnik bardzo niskiej intensywności pracy (VLWI) ͳ͵ǡͺ Ͷǡʹ 3,6 4,7  ʹͲͳͻ ”Ǥ ™•zystkimi trzema formami ubóstwa iwykluczenia społecznego jednocześnie (centrum przecinających się kół) było dotkniętych prawie 6,ͳ Ž ȋͳǡʹ%) Europejczyków. ‘Ž• ‡™ʹͲͳͻr. było to nieco ponad 0,2ʹŽȋͲǡ͸ΨȌǤ Rysunek 1.  †•‡–ek osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym w krajach ‹‹—”‘’‡Œ•‹‡Œ‹‘Ž• ‡™ʹͲͳͻr. (nakładanie się subpopulacji) w krajach Unii Europejskiej  Osoby zagrożone ubóstwem  11,2%  2,6% w Polsce Osoby zagrożone ubóstwem Osoby żyjące w gospodarstwach o niskiej intensywności pracy 1,6% Osoby żyjące w gospodarstwach o niskiej intensywności pracy 11,8% 1,2% 2,1% 0,6% 1,2% 1,4% 1,8% 0,1% 0,3% 1,5% Osoby zagrożone pogłębioną materialną deprywacją 2,1% Osoby zagrożone pogłębioną materialną deprywacją 16,8% 6,2% 5,5% 15,4% ∑ UE 28 = 21,3% 3,5% 3,6% ∑ PL = 18,2% Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu ͳ„ƒ†ƒ‹—ǦSILC używane są różne okresy odniesienia. Okresem odniesienia dla zmiennych dochodowych jest ostatni pełny rok kalendarzowy poprzedzający badanie. Również dla oceny intensywności pracy wykorzystuje się informacje o głównej aktywności ™poszczególnych miesiącach minionego rokuǤ Dla innych zmiennych okresem odniesienia jest sytuacja bieżąca gospodarstwa †‘‘™‡‰‘Ǥ 7  Monitor Polski –9– Poz. 843 W Polsce wskaźnik osób zagrożonych pogłębioną deprywacją materialną systematycznie maleje i to w tempie szybszym niż odnotowywane średnio w UE.Przeciętnie w UE problem pogłębionej deprywacji materialnej dotykał w 201ͻ ”Ǥ ͷǡͷ% populacji. Było to mniej o 4ǡͶ ’–Ǥ ’”‘ Ǥ ™porównaniu z 2012 r. (9,9%). W Polsce wskaźnik ten obniżył się natomiast z 13,5% w 2012 r. do 3,6% w 2019 r., a więc odnotowaliśmy spadek aż o 9,9 pkt. proc., ponad dwukrotnie wyższy niż w UE. Przeciętnie w UE problem bardzo niskiej intensywności pracydotykał w 201ͻ”ǤͺǡͷΨ’‘’—Žƒ Œ‹ ‹było to mniej o 2,1’–Ǥ’”‘ Ǥ™porównaniu z 2012 r. (ͳͲǡ͸%). W Polsce wskaźnikten obniżył się ƒ–‘‹ƒ•–œ͸ǡͻΨ™ʹͲͳʹ”Ǥ†‘Ͷǡ͹Ψ™ʹͲͳͻ”Ǥǡa więc odnotowaliśmy spadek o 2ǡʹ’–Ǥ’”‘ Ǥ Najbardziej stabilną składową AROPE jest wskaźnik zagrożenia ubóstw‡ ”‡Žƒ–›™›Ǥ Przeciętnie w UE wskaźnik ten w 2019 rǤwyniósł 16,8% i była to dokładnie taka sama wartość jak ™ʹͲͳʹ”. W Polsce wskaźnikten obniżył się natomiast z 17,1% w 2012 r. do 15,4Ψ™ʹͲͳͻ”Ǥǡ ƒwięc odnotowaliśmy spadek o 1ǡ͹’–Ǥ’”‘ Ǥ Ubóstwo i wykluczenie społeczne według makroregionów Przeprowadzone badania nad zasięgiem ubóstwa lub wykluczeniem społecznym pozwalają na †‘‘ƒ‹‡ Šƒ”ƒ–‡”›•–› ”‡‰‹‘ƒŽ› Šǡ ™’”œ›’ƒ†— ‘Ž•‹ – odpowiednie wskaźniki ‘•œƒ ‘™ƒ‘ ™ ’‘†œ‹ƒŽ‡ ƒ ƒ”‘”‡‰‹‘›ʹǤ •talono, że na mapach znajdą się 4 przedziały kolorystyczne. Dwa skrajne skupiające po ok. 1/6 obserwacji i dwa pośrednie skupiające po ok. ͳȀ͵‘„•‡”™ƒ Œ‹͵Ǥ  ʹͲͳͻ r. wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym ȋȌ osiągnął najwyższe wartoś ‹™makroregionie wschodnimȋʹͶǡͷ%), na który składają się województwa: Ž—„‡Ž•‹‡ǡ ’‘†Žƒ•‹‡ ‹’‘†ƒ”’ƒ ‹‡ͶǤ Najniższa wartość wskaźnika została zanotowana ™makroregionie południowo-zachodnim ȋͳͷǡͳΨȌ, który tworzą województwo dolnośląskie ‹‘’‘Ž•‹‡Ǥ  ‘Ž• ‡ǡ ™ ʹͲͳͻ r., wskaźnik zagrożenia ubóstwem relatywnym ȋȌ osiągnął najwyższe wartości, podobnie jak wskaźnik AROPE, w makroregionie wschodnim ȋʹʹǡͳ%). Najniższa wartość została zanotowana ™makroregionie południowo-zachodnimȋͳͳǡͻΨȌǤ ʹDo 2011 r. dostępne były dane dla województw. Od 2012 r. GUS publikuje dane na wyższym poziomie agregacji.  ͵ Jest to często stosowane w statystyce podejście, zgodne z regułą 3 sigm w rozkładzie normalnym. ͶZ uwagi na nowy podział makroregionalny od 2018 r., wartości nie są porównywane w czasie. 8   Monitor Polski Mapa 1. – 10 – Poz. 843 Wskaźniki zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym oraz wskaźnik zagrożenia ubóstwem relatywnym według makroregionów w 201ͻ”Ǥ Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym w 2019 Wskaźnik zagrożenia ubóstwem relatywnym w 2019 r. r.  Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Eurostat Wskaźnik bardzo niskiej intensywności pracy ȋ Ȍ ™ ʹͲͳͻ r. kształtował się najmnieŒ ‘”œ›•–‹‡ ™makroregionie północnym ȋ͸ǡʹΨȌ, obejmującym województwo pomorskie, —Œƒ™•‘Ǧpomorskie i warmińskoǦƒœ—”•‹‡Ǥ Najkorzystniej wskaźnik kształtował się ™makroregionie woj. mazowieckiegoȋ͵ǡ͵ΨȌǤ Mapa 2. Wskaźnik bardzo niskiej intensywności pracy w makroregionach w 201ͻ”Ǥ Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Eurostat 9  Monitor Polski – 11 – Poz. 843 ƒŒ„ƒ”†œ‹‡Œ pogłębioną deprywacją materialnąȋȌzagrożon›Œ‡•–ƒ”‘”‡‰‹‘wschodni ȋͶǡʹ%), natomiast w najlepszej sytuacji są makroregio› woj. mazowieckiego ȋʹǡͻΨȌ ‹południowo-zachodniȋ͵ǡͲΨȌǤ Mapa 3. Wskaźnik pogłębionej deprywacji materialnej w makroregionach wʹͲͳͻ”Ǥ  Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Eurostat Stopień zurbanizowania a ubóstwo i wykluczenie społeczne Zagrożenie ubóstwem lub wykluczeniem społecznym kształtuje się odmiennie wzależności od •–‘’‹ƒ—”„ƒ‹œƒ Œ‹ͷǤʹͲͳͻ”Ǥ‹‡œƒ‘–‘™ƒ‘większych œ‹ƒ™–›œƒ”‡•‹‡‹’‘†‘„‹‡Œƒ ™’‘’”œ‡†‹ Š Žƒ–ƒ Š ajniższa wartość wskaźników jest w ośrodkach miejskich, natomiast najwyższa –ƒ‘„•œƒ”ƒ Š™‹‡Œ•‹ ŠǤ Tabela 2. Wskaźniki ubóstwa i wykluczenia społecznegow podziale na stopień zurbanizowania ™ʹͲͳͻ”Ǥ Wyszczególnienie Polska Ośrodki miejskie ‹‡Œ•œ‡ ‹ƒ•–ƒ ‹ –‡”‡› ’‘†‹‡Œ•‹‡ „•œƒ”›™‹‡Œ•‹‡ Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym (AROPE) Wskaźnik zagrożenia ubóstwem relatywnym (AROP) Wskaźnik pogłębionej deprywacji materialnej (SMD) Wskaźnik bardzo niskiej intensywności pracy (VLWI) 15,4 3,6 4,7 Stopień urbanizacji ͳ͵ǡͲ ͳͲǡͳ ͳͷǡͷ ͳʹǡͻ ͵ǡͶ ͵ǡͷ ͵ǡͻ ͶǡͶ 18,2 ʹͶǡͳ Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Eurostat ʹͳǡͶ ͵ǡͺ ͷǡ͸ ͷEurostat wyróżnia 3 główne stopnie urbanizacji: ośrodki miejskie (cities), mniejsze miasta i tereny podmiejskie (towns and su„—”„•Ȍ oraz obszary wiejskie (rural areas). Stopnie te wyznacza sięǡ dzieląc interesującą nas powierzchnię (np. Polskę) na kwadraty ‘wymiarach 1x1 km. Następnie kwadraty łączone są w klastry. Jeśli gęstość zaludnienia w klastrze wynosi ‘ƒŒ‹‡ŒͳͷͲͲ‘•ǤȀʹǡ a liczba mieszkańców klastra przewyższa 50000 osób, to mamy do czynienia z ośrodkiem miejskim (city). Dodatkowo klastry są wygładzane poprzez włączenie komórek sąsiadujących z co najmniej 5 komórkami ośrodka miejskiego. Jeśli gęstość zaludnienia znajduje się w przedziale <300;1500), zaś liczba mieszkańców klastra przekracza 5000, to mówimy o mniejszym mieście lub przedmieściach (towns and suburbs). Pozostałe tereny, niezakwalifikowane do dwóch powyższych kategoriiǡ–‘‘„•œƒ”›™‹‡Œ•‹‡ ȋ”—”ƒŽƒ”‡ƒ•ȌǤ 10  Monitor Polski – 12 – Poz. 843 Jak wynika z zaprezentowanych danych zagrożenie ubóstwem ma wyraźny terytorialny wymiar. ”ƒƒ Š ’”ƒ  ƒ† œ‹–‡‰”‘™ƒ›‹ •–”ƒ–‡‰‹ƒ‹ ”‘œ™‘Œ— ȋ™ –› Krajową Strategią Rozwoju Regionalnego 2030. Polityka regionalna 20306) zidentyfikowane zostały czynniki i procesy, które œróżną intensywnością przyczyniają się do deprecjacji określonych obszarów, stanowiąc ‘występowaniu określonychproblemów społecznych. Zidentyfikowane czynniki to nierównomierne tempo wzrostu lokalnych gospodarek, słaby poziom konkurencyjności regionów, przede wszystkim jednak położenie – œ†ƒŽƒ ‘†dużych ośrodków, peryferyjnośćwynikająca z utrwalonych zaszłości (położenie na krańcach obecnych bądź poprzednich granic administracyjnych województw), obszary przygraniczne, obszary wiejskie, obszary wymagające rewitalizacji, obszary górskie oraz związane z nimi bariery ‘—‹ƒ ›Œ‡ȋ„”ƒ‹™Ž‘ƒŽ‡Œ‹ˆ”ƒ•–”—–—”œ‡–”ƒ•’‘”–‘™‡ŒȌǤ Czynnikiem przyczyniającym się do realnego zagrożenia wzrostem poziomu ubóstwa ‹pogłębienia różnic wewnątrzregionalnych oraz na linii wieś/miasto w tym zakresie jest także niski poziom dochodów ludności w‹‡Œ•‹‡ŒǤ Ubóstwo w wymiarze rodziny ‡†‡ Œ‡ œ‹ƒ ™strukturze polskich rodzin są zbieżne ztendencjami zmian występującymi ™krajach Europy Zachodniej. Zmniejsza się udział małżeństw zdziećmi, awśród nich rośnie udział rodzin z jednym lub co najwyżej†™‘Œ‰‹‡†œ‹‡ ‹Ǥ Tabela 3. Wskaźniki zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym ™‹‹—”‘’‡Œ•‹‡Œ wg typów gospodarstw domowych™Žƒ–ƒ ŠʹͲͳʹ–ʹͲͳͻȋΨȌ Wyszczególnienie ƒ‘–‹”‘†œ‹ e z dziećmi ƒ—–”œ›ƒ‹— ‘†œ‹ ‡œͳ†œ‹‡ ‹‡ƒ —–”œ›ƒ‹— ‘†œ‹ ‡œʹ†œ‹‡ ‹ƒ —–”œ›ƒ‹— Rodzice z 3 lub więcej †œ‹‡ ‹ƒ—–”œ›ƒ‹— 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019  ͷͲǡͺ ͷͲǡͳ ͶͺǡͶ Ͷͺǡͳ ͶͺǡͲ Ͷ͸ǡͺ ͶͷǡͲ Ͷ͵ǡͲ  ͳͻǡͶ ͳͻǡ͵ ͳͺǡͻ ͳ͹ǡ͸ ͳ͹ǡͻ ͳ͸ǡ͵ ͳͷǡ͸ ͳͷǡ͵       ͵͵ǡʹ ͳ͵ǡͲ ͳͻǡͶ ͳͷǡͲ ͵ͳǡͷ ʹ͸ǡͳ ͵ͳǡͺ ͳʹǡͻ ͳͺǡͺ ͳͶǡ͵ ͵ʹǡ͸ ʹ͹ǡͳ Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat ͵ʹǡͶ ͳ͵ǡͷ ͳͻǡͳ ͳͷǡͲ ͵ʹǡͶ ʹ͸ǡ͸ ͵͵ǡͻ ͳʹǡͺ ͳͺǡ͵ ͳͶǡͺ ͵ʹǡͳ ʹ͹ǡͶ ͵ͶǡͲ ͳ͵ǡ͸ ͳ͹ǡ͹ ͳͶǡ͹ ͵ͳǡʹ ʹ͸ǡͻ ͵ͷǡʹ ͳʹǡ͸ ͳ͸ǡ͹ ͳͶǡͳ ͵Ͳǡ͹ ʹ͸ǡͺ ͵ͷǡʹ ͳʹǡ͵ ͳ͹ǡͲ ͳͶǡ͹ ʹͻǡͳ ʹͷǡ͹ ͵͵ǡͳ ͳͳǡͺ ͳ͸ǡͶ ͳͶǡͳ ʹͺǡ͹ ʹͶǡͻ Według Eurostatu w 201ͻ ”Ǥ ™ ”ƒŒƒ Š Ǧ28 zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym było około 4͵% samotnych rodziców z dziećmi i niespełna ʹͻ% rodziców z 3 i więcej dzieci, były to wskaźniki znacząco wyższe od odpowiedniego wskaźnika dla rodzin z jednym dzieckiem na utrzymaniu. Odpowiednie wskaźniki dla Polski różniły się nieco od tych w UEǦʹͺǤ Wyraźną różnicę widać w przypadku zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym wśród ”‘†œ‹œ ‘ƒŒ‹‡Œ͵†œ‹‡ ‹ȋͳ͹ǡ͹Ψǡ‘’‘ƒ†10 pkt. proc. poniżej średniej UEȌǤ ͸Dokument został przyjęty uchwałą nr 102 RadyMinistrówœ†‹ƒͳ͹wrześniaʹͲͳͻ”ǤȋǤǤ’‘œǤͳͲ͸ͲȌǤ 11  Monitor Polski – 13 – Poz. 843 Tabela 4. Wskaźniki zagrożenia ubóstwem ”‡Žƒ–›™› w Polsce wg typów gospodarstw †‘‘™› Š™Žƒ–ƒ ŠʹͲͳʹ–ʹͲͳͻȋΨȌ Wyszczególnienie ƒ‘–‹”‘†œ‹ ‡œ dziećmi na utrzymaniu ‘†œ‹ ‡œͳ†œ‹‡ ‹‡ ƒ—–”œ›ƒ‹— ‘†œ‹ ‡œʹ†œ‹‡ ‹ƒ —–”œ›ƒ‹— Rodzice z 3 lub więcej †œ‹‡ ‹ƒ—–”œ›ƒ‹— 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019  Ͷͷǡ͹ Ͷ͹ǡͲ Ͷ͵ǡͷ Ͷ͵ǡʹ Ͷ͹ǡ͵ ͶͲǡͲ ͶͶǡͳ ͵͸ǡͶ  ͳͺǡ͸ ͳͺǡ͸ ͳͷǡ͸ ͳͷǡ͸ ͳ͸ǡʹ ͳͺǡͳ ͳͶǡͲ ͳʹǡ͹       ʹ͸ǡ͹ ͳͳǡͺ ʹͲǡͳ ͳ͸ǡʹ Ͷ͵ǡͶ ͵͸ǡͷ ʹͻǡͷ ͳͳǡ͸ ʹͳǡͲ ͳ͹ǡʹ ͶͶǡͺ ͵͹ǡ͵ Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat ʹ͹ǡ͸ ͳͲǡͺ ͳͻǡͲ ͳͷǡͶ Ͷͳǡͻ ͵ͷǡͺ ͵ʹǡͶ ͳʹǡͷ ͳͻǡͷ ͳ͸ǡ͹ ͵ͺǡ͹ ͵ͶǡͲ ͵Ͷǡͳ ͳ͵ǡͻ ͳͺǡ͸ ͳ͹ǡͲ ͵ͷǡͲ ͵ʹǡͺ ʹ͵ǡ͵ ͳͶǡͷ ͳͷǡͻ ͳͶǡʹ ͳͻǡͺ ͳͶǡ͹ ʹͺǡ͸ ͳͳǡ͸ ͳ͵ǡ͵ ͳͳǡͷ ʹʹǡʹ ͳ͹ǡ͸ ʹ͸ǡʹ ͳͲǡͺ ͳ͵ǡ͵ ͳͳǡ͹ ͳ͹ǡ͹ ͳ͵ǡͻ Zagrożenie ubóstwem (wśród rodzin pełnych) najwyższe wartości osiąga w rodzinach ™‹‡Ž‘†œ‹‡–› Šœtrojgiem bądź większą liczbą dzie ‹ƒ—–”œ›ƒ‹—ǤŽƒ–ƒ ŠʹͲͳʹ–ʹͲͳͷ‘•‘„› œrodzin wielodzietnych były w porównywalnie równie –”—†‡Œ •›–—ƒ Œ‹ǡ Œƒ ‘•‘„› œ”‘†œ‹ niepełnych, pod względem zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznymǤ  ‘•–ƒ–‹ Š latach w Polsce ma miejsce wyraźna poprawa sytuacji rodzin wielodzietnych. WʹͲͳͻ ”Ǥ zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym było ͵͸ǡͶΨ ȋʹ͸ǡʹ% ubóstwem ”‡Žƒ–›™›) osób zrodzin niepełnych, wporównaniu z2012 r. ich liczba zmniejszyła się o ͻǡ͵ ’–Ǥ ’”‘ Ǥ ȋ‹ ‘†’‘™‹‡†‹‘ ‘ Ͳǡͷ ’–Ǥ ’”‘ ǤȌǤ  ‘Ž‡‹‘†•‡–‡ ”‘†œ‹ ™‹‡Ž‘†œ‹‡tnych zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym w 201ͻr. w porównaniu do 2012”Ǥspadł o 2ͷǡ͹’–Ǥ ’”‘ Ǥ ȋ•’ƒ†‡ œ Ͷ͵ǡͶΨ ™ʹͲͳʹ”Ǥ †‘ ͳ͹ǡ͹Ψ ™ ʹͲͳͻ ”Ǥ). W przypadku zagrożenia ubóstwem ”‡Žƒ–›™› wartość wskaźnika obniżyła się o ponad połowę, z 36,5Ψ ™ʹͲͳʹ ”Ǥ †‘ ͳ͵ǡͻΨ ™ʹͲͳͻ”Ǥ Utrzymywanie się, we wcześniejszych latach, sytuacji znaczącego zagrożenia ubóstwem, wynikającej także ze zbyt małej skuteczności systemu wsparcia rodzin wielodzietnych, zaostrzyło obawy młodych ludzi przed posiadaniem dzieci (konkurencyjność stylów życia idóbr) oraz poważnie ograniczyło zdolność rodzin, które się na dzieci zdecydowały, do rzetelnego wypełniania funkcji wychowawczych. Program Rodzina 500+ wyraźnie zmienił sytuację. Zagrożenie ubóstwem zmniejszyło swój zasięg ‘†ʹͲͳ͹”Ǥȋ‹ˆ‘”ƒ Œ‡‘dochodach odnosiły się do 2016 r., czyli roku wprowadzenia Programu), jednocześnie niwelując dyskomfort związany œrównoważeniem życia prywatnego i zawodowego, co przekłada się na jakość opieki nad dziećmi. Ubóstwo dzieci i młodzieży Dzieciństwo i młodość to dwa pierwsze etapy ludzkiego życia. Dzieci rodzą się w różnych ”‘†œ‹ƒ Š ‹™różnych społecznościach lokalnych. Rodziny te ispołeczności mogą być wielowymiarowo zamożne wróżnorodne kapitały i włączone do różnorodnych sieci kontaktów Ž—„ ™‹‡Ž‘™›‹ƒ”‘™‘ —„‘‰‹‡ ‹społecznie wykluczone i izolowane. Podstawowym ideałem współczesnych społeczeństw jest równość szans życiowych. Realizuje się ona wtedy, gdy nierówności startu są niwelowane w trakcie dzieciństwa, na co dowodem jest ogran‹ œ‡‹‡ 12  Monitor Polski – 14 – Poz. 843 œŒƒ™‹•ƒ†œ‹‡†œ‹ œ‡‹ƒ•–ƒ–—•—’‘”‘†œ‹ ƒ Š†‘‹‹—ǤƒŒŽ‡’•œ‡™›‹‹™–›œƒ”‡•‹‡ƒ świecie mają społeczeństwa skandynawskie. Polsce w 2012 r. niespełna 2,1 milionadzieci żyło w gospodarstwach domowych zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym. Stanowiło to około 30% dzieci w tym wieku. W ciągu ͹‘Ž‡Œ› ŠŽƒ–liczba ubogich lub wykluczonych polskich dzieci spadła o połowę. Rysunek 2. ‹ œ„ƒ †œ‹‡ ‹ ȋͲ–ͳ͹ Žƒ–Ȍ żyjących wgospodarstwach domowych zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym ȋȌ, liczba dzieci żyjących w‰‘•’‘†ƒ”•–™ƒ Š domowych zagrożonych ubóstwem relatywnym ȋȌ, liczba dzieci żyjących ™gospodarstwach domowych podlegających pogłębionej deprywacji materialnejȋȌǡ liczba dzieci żyjących w‰‘•’‘†ƒ”•–™ƒ Š†‘‘™› Š‘niskiej intensywności pracy ȋ Ȍ ™Žƒ–ƒ ŠʹͲͳʹ–ʹͲͳͻ(w tysiącach). 2 500 2 078 2 068 2 000 1 500 1 526 1 612 1 953 1 543 1 821 1 648 1 537 1 440 1 000 1 160 1 072 878 896 289 241 227 172 968 819 946 708 539 500 322 0 1 205 2012 344 2013 395 312 354 342 331 2014 2015 2016 2017 SMD VLWI AROPE AROP 276 2018 2019 Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat Liczba dzieci podlegających głębokiej deprywacji materialnej w Polsce w 201ͻ r. wyniosła ȋ™Ž‹ zbach bezwzględnych): w wieku 0–ͷŽƒ––Ͷͷ–›•Ǥǡ™™‹‡—͸–ͳͳŽƒ––͸Ͳ–›•Ǥ‘”ƒœ™™‹‡— ͳʹ–ͳ͹Žƒ––͸͹tys. osób.Łącznie takich dzieci było ͳ͹ʹ–›•Ǥ Rozważając zależności między typem rodziny i deprywacją materialną dzieci, należy podkreślić, że™‘Ž• e podlegają jej w większym stopniu dzieci w rodzinach samotnych rodziców, a po nich ™”‘†œ‹ƒ Š™‹‡Ž‘†œ‹‡–› ŠǤ‘Ž• ‡™ʹͲͳͻr. głęboką deprywacją materialną dotkniętych było ͳͲǡͳΨ†œ‹‡ ‹™rodzinach niepełnych i 3ǡͷΨ†œ‹‡ ‹™”‘†œ‹ƒ Š™‹‡Ž‘†œ‹‡–› Šȋ”›•Ǥ͵ȌǤ 13  Monitor Polski – 15 – Rysunek 3. 10,1 Poz. 843 Głęboka deprywacja materialna w zakresie potrzeb dzieci (4+ niezaspokojonych ’‘–”œ‡„œͻȌœ‡względu na typ gospodarstwa domowego (201ͻǡΨȌ 2,5 samotni rodzice z rodzice z 1 dzieckiem dziećmi na utrzymaniu na utrzymaniu 3,5 1,4 rodzice z 2 dzieci na utrzymaniu Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat 2,5 rodzice z 3 lub więcej gospodarstwa z dzieci na utrzymaniu dziećmi na utrzymaniu ogółem   Diagnoza dostępu do wczesnej edukacji i opieki Dostępność opieki nad najmłodszymi dziećmi w Polsce •–ƒŽ‡ się poprawiƒ͹Ǥ  ʹͲͳͲ ”Ǥ funkcjonowało 511 żłobków ioddziałów żłobkowych, które dysponowały ok. 32,5 tys. miejsc opieki. Na koniec 2019 r. funkcjonowało już ok. 6 tys. instytucji opieki, z tego ok. 3,7 tys. żłobków, 733 kluby dziecięce i‘Ǥ1,6 tys. dziennych opiekunów. Dysponowały one ok. 172,2 tys. miejsc ‘’‹‡‹ǡœ–‡‰‘‘†’‘™‹‡†‹‘‘ǤͳͶͻǡͶ–›•Ǥǡ‘ǤͳͶ–›•Ǥ‹‘Ǥͻǡ͵–›•Ǥstanowiły miejsca w żłobkach, Ž—„ƒ Šdziecięcych i u dziennych opiekunów. Żłobki, kluby dziecięce i dzienni opiekunowie sprawowali opiekę na terenie ok. 1 tys. gmin, tj. 42% ™•œ›•–‹ Š‰‹ǡ’‘† œƒ•‰†›™ʹͲͳͲ”Ǥ–ƒ–‡”‡‹‡ʹͶ͸‰‹ǡ–ŒǤͻǡͻΨǤostęp do instytucji opieki jest zróżnicowany ”‡‰‹‘ƒŽ‹‡. Relatywnie największy odsetek gmin posiadających instytucje opieki nad małymi dziećmi na koniec 2019 r. znajdował się na terenie województw: opolskiego (59% gmin), dolnośląskiego (56% gmin) i śląskiego (55% gmin). Najmniej gmin z instytucjami opieki znajdowało się w 2019 r. na terenie województw: lubelskiego (19% gmin), podlaskiego (23% gmin) i świętokrzyskiego (32% gmin). Część z tych miejsc (ok.56,5 tys.) została utworzona ze środków Resortowego programu rozwoju instytucji opieki nad dziećmi w wieku do lat 3 „Maluch plus”, którego celem jest poprawa dostępności terytorialnej iˆ‹ƒ•‘™‡Œ‹•–›–— Œ‹‘’‹‡‹Ǥ”ƒƒ Š’”‘‰”ƒ—™Žƒ–ƒ ŠʹͲͳͳ–ʹͲͳͻ dofinansowano również bieżące funkcjonowanie miejsc, które w odniesieniu do instytucji ’”‘™ƒ†œ‘› Šprzez podmioty inne niż jednostki samorządu terytorialnegooznacza obniżenie opłat ponoszonych przez rodziców (w instytucjach prowadzonych przez jednostki samorządu –‡”›–‘”‹ƒŽ‡‰‘opłaty są niższe). Szacuje się, że ƒ ‘‹‡  ʹͲͳͻ ”Ǥ opieką objętych było, uwzględniając dzieci pod opieką niań ȋ‘Ǥ͸ǡͷ–›•ǤȌǡ‘Ǥʹʹǡ͸Ψ†œ‹‡ ‹™™‹‡—ͳ–2 lata (w 2010 r. było to tylko 3,8% dzieci). ͹Opisane formy opieki wprowadzono ustawą z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 (Dz.ǤœʹͲʹͳ”Ǥ’‘œǤ͹ͷ ‹ͻͷʹȌǤ 14  Monitor Polski – 16 – Poz. 843 Ponadto znaczący jest fakt, że‘d początku wdrażan‹ƒ’‡”•’‡–›™›ˆ‹ƒ•‘™‡ŒʹͲͳͶ–2020, dzięki środkom Europejskiego Funduszu Społecznego, w ramach Regionalnych Programów Operacyjnych utworzono już ’‘ƒ†͵͵ǡͳtys. miejsc opieki nad dziećmi do lat 3Ǥ Pomimo znaczącego i systematycznego wzrostu odsetka dzieci do lat 3 objętych wczesną edukacjąi opieką ™Žƒ–ƒ ŠʹͲͳͶ–ʹͲͳͻnie został jeszcze osiągnięty poziom zakładany w KPPUiWS ʹͲͳͶ–ʹͲʹͲǡczyli 33%, który zostałpowtórzony obecnie jako cel †‘ʹͲ͵Ͳ”ǤNiezbędne jest zatem kontynuowanie i dalszy rozwój dotych œƒ•‘™› Š•—–‡ œ› Š‹‹ Œƒ–›™™†ƒ›‘„•œƒ”œ‡ ™celu osiągniecia i utrzymania założonego wskaźnika. Dostęp do edukacji Istotnym elementem przeciwdziałającym wykluczeniu społecznemu jest zapewnienie wszystkim dostępu do edukacji oraz zapobieganie ewentualnym nierównościom w tym zakresie. Diagnoza ™danym obszarze jest podstawą do podejmowania działań przez sektor edukacyjny w ramach koncepcji edukacji włączającej. W Polsce rokrocznie rośnie liczba uczniów, którzy w procesie kształcenia wymagają dodatkowego wsparcia. Odzwierciedla to rosnący odsetek uczniów obejmowanych kształceniem •’‡ ŒƒŽ› oraz różnymi formami pomocy psychologicznoǦ’‡†ƒ‰‘‰‹ œ‡ŒǤ  ”‘— •œ‘Ž› ʹͲͳ͸ȀʹͲͳ͹™polskich szkołach kształceniem specjalnym objętych było 184 tys. uczniówœǣniepełnosprawnością sprzężoną, zaburzeniami wzroku, słuchu, niepełnosprawnością ‹telektualną, niedostosowaniem społecznym i zagrożonych niedostosowaniem, zagrożonych uzależnieniem, zaburzeniami zachowania, zaburzeniami psychicznymi, przewlekłą chorobą, niepełnosprawnością ruchową, w tym z afazją, autyzmem i zespołem Aspergera. W roku sœ‘Ž› 2018/2019 liczba ta przekroczyła już 200 tys.W roku szkolnym 2020/2021 liczba ta wyniosła ’‘ƒ†ʹʹͷ–›•Ǥ ‘Ž•‹•›•–‡‡†—ƒ Œ‹nie ma charakteru segregacyjnego, ponieważ umożliwia pobieranie nauki we wszystkich typach szkół przez dzieci i młodzież niepełnosprawną, niedostosowaną społecznie i zagrożoną niedostosowaniem społecznym, zgodnie z ich indywidualnymi potrzebami ”‘œ™‘Œ‘™›‹‹‡†—ƒ ›Œ›‹‘”ƒœ’”‡†›•’‘œ› Œƒ‹ͺǤ ƒ’‡™‹ƒ’”œ›–›ǣ − dostosowanie treści, metod i organizacji nauczania do możliwości psychofizycznych uczniów, a także możliwość korzystania z pomocy psychologicznoǦ’‡†ƒ‰‘‰‹ œ‡Œ ‹ •’‡ ŒƒŽ› Š ˆ‘” ’”ƒ ›†›†ƒ–› œ‡Œǡ − opiekę nad uczniami niepełnosprawnymi przez umożliwianie realizowania zindywidualizowanego procesu kształcenia, form i programów nauczania oraz zajęć ”‡™ƒŽ‹†ƒ ›Œ› Šǡ Jednocześnie, zgodnie z Konstytucją Rzeczpospolitej Polskiejǡ jedynie rodzice mają wyłączne ’”ƒ™‘ †‘ †‡ ›†‘™ƒ‹ƒ ‘ •™‘‹ †œ‹‡ —ǡ ‘ ‹Ž‡ ’”ƒ™‘ –‘ ‹‡ œ‘•–ƒ‹‡ ‹ ‘‰”ƒ‹ œ‘‡ Ž—„ ‹‡ zostaną go pozbawieni. Stanowisko takie prezentują wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego. W związku z tym wybór konkretnej szkoły, w tym jej rodzaju: ogólnodostępn‡Œǡ ‹–‡‰”ƒ ›Œ‡Œǡ •’‡ ŒƒŽ‡Œǡ™której uczniowie m.in. z różnymi rodzajami niepełnosprawności będą kontynuować ƒ—ę –należy do rodziców ucznia.   †kilku lat utrzymuje się tendencja, że rodzice coraz częściej decydują, by ich dzieci uczęszczały do szkół ogólnodostępnych i uczyły się wspólnie zrówieśnikami blisko miejsca swojego ͺ ‰‘†‹‡œ’”œ‡’‹•ƒ‹ƒ”–Ǥͳ’–ͷǦ͹—•–ƒ™›œ†‹ƒͳͶ‰”—†‹ƒʹͲͳ͸”Ǥ‒Prawo oświatowe ȋœǤǤœʹͲʹͳ”Ǥ’‘œǤͳͲͺʹȌǤ 15  Monitor Polski – 17 – Poz. 843 œƒ‹‡•œƒ‹ƒǤ ‰‘†‹‡ œ †‡ ›œŒƒ‹ ”‘†ziców ok. 70 % uczniów z orzeczeniami o’‘–”œ‡„‹‡ kształcenia specjalnego obecnie uczy się w szkołach ogólnodostępnych.  Rodzice dziecka posiadającego orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego wydane ze względu na niepełnosprawność mogą również wybrać dla dziecka jako miejsce realizacji kształcenia, wychowania i opieki placówki specjalne typu: − specjalny ośrodek szkolnoǦwychowawczy, którego strukturę współtworzą grupy wychowawcze i szkoły specjalne; − specjalny ośrodek wychowawczy, którego strukturę tworzą grupy wychowawcze; ośrodek ten zapewnia wychowankom realizację obowiązku szkolnego i obowiązku nauki poza ośrodkiem. Ośrodki te zapewniają wychowankom całodobowąopiekęͻǤ Szkoła i placówka publiczna umożliwia uczniom podtrzymywanie poczucia tożsamości arodowej, etnicznej, językowej i religijnej, a w szczególności naukę języka oraz własnej historii ‹kultury. Zadania te realizowane są na wniosek rodziców w różnych formach organizacyjnych ȋ™szkole, w przedszkolu lub w międzyszkolnych i międzyprzedszkolnych zespołach nauczania)Ǥ Uczniowie należący do mniejszości narodowych czy etnicznych nie podlegają żadnym innym warunkom rekrutacji do szkół czy warunkom nauki i opieki w szkołach i placówkach niż pozostali uczniowie. Prawo do nauki języka własnego mniejszości jest elementem †‘†ƒ–‘™› wykraczającym poza obowiązujące wszystkich uczniów wymagania programoweǤ Dla uczniów pochodzenia romskiego szkoła może organizować dodatkowe zajęcia wyrównawcze oraz œƒ–”—†ić asystenta edukacji romskiej. Wsparcie rodziny i system pieczy zastępczej Wsparcie rodziny Funkcjonujący w Polsce system wspierania rodziny oparty jest o zasadę subsydiarności. Jego założeniem jest bowiem przede wszystkim towarzyszenie rodzinie i zaopatrzenie jej w określone narzędzia i trwałe umiejętności. System ten daje zatem rodzinom szanse na poprawę ich sytuacji przede wszystkim poprzez ich własne decyzje i działania. System ten tworzą m.in.: asystenci rodziny, placówki wsparcia dziennego i rodziny wspierające. W2019 r. zatrudnionych było ogółem 3ͻ34 asystentów rodziny, tj. o 0,4% więcej niż wʹͲͳͺ”Ǥȋ͵920 asystentów), z tego 3͵͹ͻ (tj. 86%) asystentów było zatrudnionych napodstawie umowy o pracę w systemie zadaniowego czasu pracy oraz 555 (tj. 14%) asystentów zatrudnionych było na podstawie umówo świadczenie usług. Obok asystentów rodziny ważnym narzędziem wsparcia rodziny są placówki wsparcia dziennego. W 2019 r. na obszarze Polski działały 1 923 placówki wsparcia dziennego, w tym 1ͳʹ͹ placówek prowadzonych było przez inny podmiot niż samorząd‰‹›ǤʹͲͳͻ”Ǥ†‘‰‹› Š placówek wsparcia dziennego uczęszczało 37 748 dzieci. W 2019 r. funkcjonowały 104 rodziny wspierające, z tego 26 rodzin wspierających prowadziło pracę nie dłużej niż 3 miesiące, 53 − ͻ ‰‘†‹‡œ’”œ‡’‹•ƒ‹§ 42 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 11 sierpnia 2017 r. w sprawie publicznych placówek oświatowoǦwychowawczych, młodzieżowych ośrodków wychowawczych, młodzieżowych ośrodków socjoterapii, •’‡ ŒƒŽ› Š ośrodków szkolnoǦwychowawczych, specjalnych ośrodków wychowawczych, ośrodków rewalidacyjnoǦ™› Š‘™ƒ™ œ› Š ‘”ƒœ placówek zapewniających opiekę i wychowanie uczniom w okresie pobierania nauki poza miejscem stałego zamieszkania (Dz. U. œʹͲͳ͹”Ǥ’‘œǤͳ͸Ͳ͸‘”ƒœœʹͲʹͳ”Ǥ’‘œǤͻͳͳȌǤ 16  Monitor Polski – 18 – Poz. 843 ‹‡dłużej niż 12 miesięcy. Wʹͷ’”œ›’ƒ†ƒch wskazano, że rodziny wspierające prowadziły pracę dłużej niż rok. WʹͲͳͻ”Ǥœpomocy rodzin wspierających korzystało 118 rodzin. Piecza zastępcza Piecza zastępcza jest sprawowana w przypadku niemożności zapewnienia dziecku opieki ‹™› Š‘™ƒ‹ƒ’”œ‡œ”‘†œiców. Ma ona charakter czasowy. Jest sprawowana w formie rodzinnej ‹instytucjonalnej. Formami rodzinnej pieczy zastępczej są: rodzina zastępcza spokrewniona, ‹‡œƒ™‘†‘™ƒǡ œƒ™‘†‘™ƒǡ ™ –› ‘ Šƒ”ƒ–‡”œ‡ ’‘‰‘–‘™‹ƒ ”‘†œ‹‡‰‘ ‹ •’‡ ŒƒŽ‹•–› œƒ ‘”ƒœ ”‘†œ‹› †om dziecka. Instytucjonalna piecza zastępcza sprawowana jest natomiast w formie placówek opiekuńczoǦwychowawczych, regionalnych placówek opiekuńczoǦ–‡”ƒ’‡—–› œ› Š ‹interwencyjnych ośrodków preadopcyjnych. Liczba dzieci umieszczonych w pieczy zastępczej ™2019 r. wyniosła ogółem 72ͶͷͲǤ–”—–—”ƒ™‰ˆ‘”—‹‡•œ œ‡‹ƒ†œ‹‡ ‹™’‹‡ œ›”‘†œ‹‡Œ ‹instytucjonalnej, zobrazowana na poniższym wykresie, potwierdza utrzymanie przewagi form ”‘†œ‹‡Œ pieczy zastępczej nad instytucjonalną. W 2019 r. wskaźnik deinsty–— Œ‘ƒŽ‹œƒ Œ‹ wyniósł 77%. W 2019 r. na tym samym poziomie co w roku 2018 utrzymał się odsetek dzieci umieszczonych ™pieczy zastępczej w stosunku do populacji dzieci do 18. roku życia ogółem –0,87 %. Należy zauważyć, że zatrzymanie tego wskaźnika na poziomie 0,99% nastąpiło w latach 2012–ʹͲͳ͵ǡ natomiast w latach wcześniejszych odnotowywano jego nieprzerwany wzrost. Osiągał on nawet poziom znacznie powyżej 1%. Spadek odsetka dzieci umieszczonych w pieczy zastępczej ™•–‘•—— †‘ ’‘’—Žƒ Œ‹ †œ‹‡ ‹ †‘ ͳͺǤ ”oku życia w pieczy o charakterze rodzinnym wyniósł Ͳǡ͹͵% w roku 2012 i spadł do 0,65% w roku 2019, natomiast w pieczy o charakterze instytucjonalnym − z 0,26% w roku 2012 do 0,22% w roku 2019. Analizując sytuację napływu dzieci do pieczy zastępczej, powro–› †‘ †‘— ”‘†œ‹‡‰‘ ‘”ƒœ œ‹ƒ› ™ •–”—–—”œ‡ ”‘†œ‹ zastępczych, Ž‹czba rodzin zastępczych, która w 2019 r. wyniosła 36ͳ͸ͶǡŒ‡•–œ†‡ ›†‘™ƒ‹‡œƒ ‹•ƒǤ’ƒ†‡Ž‹ œ„›”‘†œ‹‘Ͷ͹ͷȋ–ŒǤ‘ͳǡ͵Ψ™•–‘•——†‘ʹͲͳͺ”ǤȌ’‘–™‹‡”†œƒ–ętendencję. Największy spa†‡™ ʹͲͳͻ”Ǥ™•–‘•——†‘”‘—’‘’”œ‡†‹‡‰‘ȋ–ŒǤo1,8%) dotyczył liczby rodzin zastępczych niezawodowych. Natomiast liczba rodzin zastępczych zawodowych wzrosła oͳǡͻΨ ™•–‘•——†‘ʹͲͳͺr. i ten wskaźnik ocenić należy pozytywnie. Rodziny zastępcze stanowiły 98% ogólnej liczby podmiotów rodzinnej pieczy zastępczej, a pozostałe 2%, w liczbie 668, to rodzinne domy dziecka, których liczba w stosunku do 2018 r. wzrosła aż o 9%. Liczby stanowiące ‘uzawodowieniu pieczy zastępczej ogółem w ostatnich latach są niezadawalające i wskazują na potrzebę zwiększenia intensywności i charakteru działań w tym obszarze. Widać to również ™obniżonej w stosunku do roku 2018 liczbie szkoleń dla kandydatów do sprawowania form rodzinnej pieczy zastępczej. Odrębną kwestią są również dane wskazujące na stosunkowo dużą liczbę rodzin zastępczych rozwiązywanych, co per saldo daje spadek liczby podmiotów pieczy zastępczej, o czym mowa wyżej w odniesieniu do roku 2019Ǥ       17  Monitor Polski – 19 – Poz. 843 Rysunek 4. Udział dzieci w pieczy zastępczej (0–18) w populacji dzieci do 18. roku życia        18  Monitor Polski – 20 – Poz. 843 Rysunek 5. Liczba wychowanków w wieku powyżej osiemnastu lat opuszczających pieczę zastępczą Liczba wychowanków w wieku pow. 18 lat opuszczających pieczę zastępczą 5000 4500 4000 3500 3000 2500 2000 1500 1000 500 0 3414 3478 3782 3582 4171 4432 4423 2849 1319 1141 1446 1140 1359 1180 1306 1064 1228 1054 1215 1101 1138 1069 1181 1011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 założyły własne gospodarstwo domowe 2018 powróciły do rodziny naturalnej 2019 inne  Źródło: Opracowanie MRiPS na podstawie sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej z lat 2012–2019 (stan na dzień 31 grudnia danego roku). Przez ostatnie lata jednym z kluczowych założeń systemu pieczy zastępczej jest jej †‡‹•–›–— Œ‘ƒŽ‹œƒ ŒƒǤ œƒ œƒ proces polegający na racjonalnym ograniczaniu roli ‹•–›–ucjonalnych form pieczy zastępczejǡ jak również na †”‘†œ‡ œ‹‡‹ƒ‹ƒ Œ‡Œ Šƒ”ƒ–‡”—Ǥ ramach tego procesu podejmowane są działania mające na celu: dalszy intensywny rozwój usług dla rodzin wychowujących dzieci zmierzający do zmniejszania liczby dzieci umi‡•œ œƒ› Š w pieczy zastępczej, podejmowanie działań na rzecz rozwoju rodzinnych form pieczy zastępczej ‹ich profesjonalizację, obniżanie liczebności placówek opiekuńczoǦ™› Š‘™ƒ™ œ› Š wychowawczych i zbliżanie ich do modelu rodzinnego, realizację zakazu p”œ‡„›™ƒ‹ƒ ™placówkach opiekuńczoǦwychowawczych dzieci młodszych, intensyfikację działań zmierzających do powrotu dziecka do rodziny biologicznej, skuteczne programy usamodzielniania. Stopień deinstytucjonalizacji wyznaczany jest poprzez określenie stosun— Ž‹ œ„›†œ‹‡ ‹™”‘†œ‹‡Œ‹instytucjonalnej pieczy zastępczej do liczby wszystkich dzieci w’‹‡ œ› zastępczej. Analiza •–”—–—”› ˆ‘” —‹‡•œ œ‡‹ƒ †œ‹‡ ‹ ™ ’‹‡ œ› ”‘†œ‹‡Œ ‹ ‹•–›–— Œ‘ƒŽ‡Œ potwierdza utrzymanie się w Polsce pożądanej przewagi formy rodzinnej nad instytucjonalną, choć należy zauważyć, że tzw. wskaźnik deinstytucjonalizacji utrzymuje się na tym samym ’‘œ‹‘‹‡ ‘† ʹͲͳ͸ ”Ǥ ȋ”›•—‡ ͷȌǤ Niewątpliwie potrzebne są działania zmierzające do ‹–‡•›ˆ‹ƒ Œ‹œ‹ƒ†‡‹•–›–— Œ‘ƒŽ‹œƒ ›Œ› ŠǤ 19  Monitor Polski – 21 – Poz. 843 Rysunek 6. Struktura pieczy zastępczej w latach 2014–2019 Źródło: Opracowanie MRiPS na podstawie sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej z lat 2014–2019 (stan na dzień 31 grudnia danego roku). Istotny wpływ na tempo przemian deinstytucjonalizacyjnych w pieczy zastępczej ma ocena tzw. napływów dzieci do pieczy zastępczej i powrotów do domu rodzinnego (odpływy) ™poszczególnych latach, a także struktura wychowanków przebywających w pieczyzastępczej po uzyskaniu pełnoletności (art. 37 ust. 2 ustawy œ†‹ƒͻ œ‡”™ ƒʹͲͳͳ”Ǥ‘™•’‹‡”ƒ‹—”‘†œ‹› ‹systemie pieczy zastępczejȌǤ ƒ wskazują †ƒ‡ǡ w 2019 r. do pieczy zastępczej napłynęło œrodzin naturalnych 12 480 dzieci, tj. o 670 dzieci więcej niż w roku poprzednim. W przypadku liczby dzieci, które powróciły z pieczy zastępczej do rodzin naturalnych, można zaobserwować jej •’ƒ†‡ȋ‘ͳ͸ͳ†œ‹‡ ‹Ȍ™•–‘•——†‘ʹͲͳͺ”Ǥ’‘’”œ‡†‹ ŠŽƒ–ƒ Š‘„•erwowaliśmy tendencje ‘†™”‘–‡ǤW świetle przepisów ustawy pełnoletni wychowanek pieczy zastępczej może pozostać ™dotychczasowej rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka albo placówce opiekuńczoǦ Ǧwychowawczej do 25. roku życia, pod warunkiem że pobiera naukę (art. 37 ust. 2 ustawyœ†‹ƒ ͻ œ‡”™ ƒʹͲͳͳ”Ǥo wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczejȌǤ  zestawieniach statystycznych dotyczących liczby podopiecznych wrodzinnej, jak również instytucjonalnej pieczy zastępczej uwzględniane są także osoby, które ukończyły już 18. rok życia ‹ ƒ†ƒŽ ’”œ‡„ywają w pieczy zastępczej. Na koniec 2019 r. w pieczy zastępczej przebywało ͳʹͲͺ͹osób, które ukończyły 18. rok życia i kontynuowały naukę. Mając powyższe na uwadze, wart odnotowania jest fakt, że 31 grudnia 2019 r. w pieczy zastępczej przebywało 60 363 dœ‹‡ ‹ poniżej 18. roku życia. Oznacza to, że aż 16,7% ogółu osób objętych pieczą zastępczą stanowią osoby, które ukończyły 18. rok życiai pozostawały w pieczy zastępczej. Odnosząc się natomiast †‘ •ƒ‡Œ ’‹‡ œ› ‹•–›–— Œ‘ƒŽ‡Œǡ należy zauważyć, że wg stanu na dzień 31 grudnia ʹͲͳͻ ”Ǥ 20  Monitor Polski – 22 – Poz. 843 ™placówkach instytucjonalnej pieczy zastępczej (w tym także prowadzonych przez marszałków województw) przebywało łącznie 16 992 dzieci. Wporównaniu z 2018 r. było to o 59 dzieci mniej. Najliczniejszą grupę spośród podmiotów tej formy pieczy zastępczej stanowią placówki opiekuńczoǦwychowawcze. Na dzień 31 grudnia 2019”Ǥ − według badania jednorazowego dotyczącego procesu deinstytucjonalizacjiͳͲ − ™placówkach opiekuńczoǦ™› Š‘™ƒ™ œ› Š przebywało nadal 1͵ͷͷdzieci poniżej 7. roku życia, w tym z powodu: pobytu wraz z małoletnią matką −ͳͲ͹†œ‹‡ ‹ǡ•–ƒ—œ†”‘™‹ƒ−125 dzieci, pobytu ze starszym rodzeństwem −͸ͺʹ†œ‹‡ ‹ǡ œinnego ważnego powodu (art. 95 ust. 2 ustawy ‘ ™•’‹‡”ƒ‹— ”‘†œ‹› ‹ •›•–‡‹‡ ’‹‡ œ› zastępczejȌ − ͺͲ ‘”ƒœ œ ’‘™‘†— „”ƒ— ™‘Ž› Š ‹‡Œ•  ™’‹‡ œ› ”‘†œ‹‡Œ – ͵ͳͺ †œ‹‡ ‹Ǥ ›‹‡‹‘‡’‘™‘†›™większości są zgodne z przepisami obecnie obowiązującej ustawyœ†‹ƒ ͻ œ‡”™ ƒ ʹͲͳͳ ”Ǥ ‘wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej ‹ dotyczą one aż 97% ™•œ›•–‹ Š†œ‹‡ ‹’oniżej 7Ǥroku życia umieszczonych w pieczy instytucjonalnej.‹‡‘œƒ œƒ–‘ jednak, że dzieci te nie powinny znaleźć miejsca w pieczy rodzinnej. Otóż ta grupa dzieci winna jak najszybciej znaleźć się w odpowiednich formach pieczy rodzinnej, po uprzedniej †”‘„‹ƒœ‰‘™‡Œ ƒƒŽ‹œ‹‡ ‘”‡–› Š ‹†›™‹†—ƒŽ› Š •›–—ƒ Œ‹Ǥ ‘ƒ†–‘ ™placówkach na dzień 31 grudnia ʹͲͳͻr. przebywało 1͸ͺͺ †œ‹‡ ‹ ™ ™‹‡— ‘† ͹ †‘ ͳͲ Žƒ–Ǥ gólnie wzrosła liczba placówek opiekuńczoǦ™› Š‘™ƒ™ œ› Š™•–‘•——†‘”‘—ʹͲͳͺǤ”‘ ‡–™œ”‘•–—’Žacówek jest niższy niż ™Žƒ–ƒ Š’‘’”œ‡†‹ ŠǤœƒ œƒ–‘takżewyższy standard placówek opiekuńczoǦ™› Š‘™ƒ™ œ› Š ™odniesieniu do liczby dzieci. Przeciętna liczba dzieci kształtuje się na poziomie ͳͷwychowanków. Co do liczby podmiotów pieczy zastępczej należy zauważyć, że postępuje systematyczna profesjonalizacja rodzinnych form pieczy zastępczej (1,9Ǧ’”‘ ‡–‘™› ™œ”‘•– liczby rodzin zastępczych zawodowych). WʹͲͳͻr. nastąpił dalszy wzrost liczby rodzinnych domów dziecka jako formy sprawowania rodzinnej pieczy zastępczej nad dziećmi. W 2018 r. funkcjonowało 613 rodzinnych domów dziecka, natomiast na koniec 2019 r. funkcjonowało ich ͸͸ͺǡ ‘•–ƒ‘™‹ ™œ”‘•– ‘9%. Rodzinne domy dziecka stanowią obecnie 2% w strukturze podmiotów rodzinnej pieczy zastępczej.Spadłƒƒ–‘‹ƒ•–™•–‘•——†‘”‘—ʹͲͳͺŽ‹ œ„ƒ”‘†œ‹ •’‘”‡™‹‘› Š‹‹‡œƒ™‘†‘™› ŠǤ Monitorowanie osób prowadzących rodzinne formy pieczy zastępczej jest realizowane na zasadach określonych w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 rǤ‘™•’‹‡”ƒ‹—”‘†œ‹›‹•›•–‡‹‡’‹‡ œ› zastępczej. Do zadań realizowanych przez organizatora rodzinnej pieczy zastępczej należy dokonywanie pierwszej oceny rodziny zastępczej albo prowadzącego rodzinny dom dziecka nie później niż przed upływem roku od umieszczenia pierwszego dziecka w rodzinie zastępczej albo rodzinnym domu dziecka. Kolejna ocena jest dokonywana po upływie roku od dokonania pierwszej oceny, a następnie nie rzadziej niż co 3 lata. Ocena ma charakter ewaluacyjny i stanowi przewidzianą w ustawie formę monitoringu osób sprawujących pieczę zastępczą. Zarząd powiatu w ramach obowiązków kontrolnych sprawuje kontrolę i monitoring funkcjonowania organizatorów rodzinnej pieczy zastępczej, rodzin zastępczych, prowadzących rodzinne domy dziecka oraz placówek opiekuńczoǦ™› Š‘™ƒ™ œ› ŠǤ o zadań wojewody należy kontrola ‹monitorowanie realizacji zadań z zakresu wspierania rodziny, pieczy zastępczej, usamodzielnień pełnoletnich wychowankó™ ‹ ƒ†‘’ Œ‹Ǥ Do zadań ministra właściwego do spraw rodziny należy zgodnie z ustawą o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej monitorowanie realizacji całości zadań wynikających z wymienionej ustawyǤ ͳͲInformacja dotycząca procesu deinstytucjonalizacji pieczy zastępczej badająca między innymi spełnianie standardów wplacówkach opiekuńczoǦ™› Š‘™ƒ™ œ› Š–›’—•‘ ŒƒŽ‹œƒ ›Œ‡‰‘ǡ‹–‡”™‡ ›Œ‡‰‘‘”ƒœ•’‡ ŒƒŽ‹•–› œ‘Ǧ–‡”ƒ’‡—–› œ‡‰‘ȋ‡’ƒ”–ƒ‡–‘Ž‹–›‹ ‘†œ‹‡Œ‹ȌǤ 21  Monitor Polski – 23 – Poz. 843 Usamodzielnianie się wychowanków pieczy zastępczej Z punktu widzenia trwałego efektu społecznego świadectwem jakości pieczy zastępczej jest ’”œ›‰‘–‘™ƒ‹e wychowanka do dorosłego życia. Jednym z takich elementów, oprócz budowania systemu wartości, jestumiejętność wejścia w role społeczne w życiu dorosłym i uzyskanie samodzielności. Jak wynika z danych statystycznychǡ z roku na rok zwiększa się liczba ™› Šowanków, którzy zakładają własne gospodarstwa domowe (”›•—‡͸ȌǤ Dane statystyczne wskazują jednak, że spośród wychowanków, którzy po opuszczeniu pieczy zastępczej zakładają samodzielne gospodarstwa domoweǡistnieją znaczące różnice wśród osób opuszczających pieczę rodzinną a pieczę instytucjonalną. I tak w roku 2019 pieczę zastępczą opuściło 2 818 młodych ludzi powyżej 18 roku życia, w tym 1 130 wychowanków pieczy instytucjonalnej. Jedynie połowa osób opuszczających pieczę instytucjonalną założyła własne gospodarstwo domowe, natomiast aż 77% osób, które się usamodzielniły z rodzin zastępczychǡ rozpoczęło samodzielne życie. Informacje liczbowe na ten temat przedstawia kolejny wykres. Problemem dla osób usamodzielniających się z pieczy zastępczej jest pozyskƒ‹‡‹‡•œƒ‹ƒ†‘ założenia samodzielnego gospodarstwa. Zasoby i proponowane programy nie zabezpieczają istniejących potrzeb w tym zakresieǤ  Rysunek 7. Udział procentowy wychowanków, którzy założyli własne gospodarstwo domowe, w ogólnej liczbie wychowanków powyżej 18. roku życia opuszczających pieczę zastępczą   22  Monitor Polski – 24 – Poz. 843 Źródło: Opracowanie MRiPS na podstawie sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej z lat 2012–2019 Rysunek 8. Liczba wychowanków w wieku powyżej 18 lat opuszczających pieczę zastępczą Źródło: Opracowanie MRiPS na podstawie sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej z lat 2012–2019 Odnosząc się do sytuacji osób z niepełnosprawnościamiǡ w przypadku osoby pełnoletniej niepełnosprawnej, która nie spełnia warunków pozostawania w dotychczasowej formie pieczy zastępczej na zasadach art. 37 ust. 2 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej ‘”ƒœ‹‡może się usamodzielnić, formą’‘‘ ›oże być umieszczenie tej osoby ™”‘†œ‹› †‘—’‘‘ ›ǡ‘którymmowa w art. 52 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej 23  Monitor Polski – 25 – Poz. 843 ȋœǤǤœʹͲʹͲ”Ǥ’‘œǤͳͺ͹͸, z późn. zm.ȌŽ—„™‹‡•œƒ‹— Š”‘‹‘›™›‹‡‹‘›™ƒ”–Ǥͷ͵–‡Œ —•–ƒ™›Ǥ ‡‡”ƒŽ‹‡ ’roblemy starszych dzieci i młodzieży (15–24) są już rozpatrywane w kontekście ”›— ’”ƒ › ‹edukacji. Istotne dla tej grupy wiekowej jest przejście z poziomu edukacji do poziomu pracy zarobkowej. Niepokój wywołuje zjawisko pozostawania poza edukacją, szkoleniami i pracą (NEET). W Polsce wstępnie oszacowany odsetek młodych ludzi w takiej sytuacji wynosił w ʹͲͳͺr. 8,7%, głównie dotyczy tomłodzieży w wieku 18–ʹͶȋ‹‡™‹‡Ž—”ƒŒ‘ udaje się osiągnąć mniej niż 5%, np. Holandi‹ȌǤ  Ž‹ œ„ƒ Š „ezwzględnych było to wówczas ͵ͳͺtys. osób w grupie wiekowej 15–ʹͶŽƒ–ƒǤW 2020 r. wskaźnik NEET dla Polski wyniósł 8,6%. W szczególnej sytuacji są dzieci z niepełnosprawnościami przebywające w pieczy zastępczej. ‘„‡ › Š—‘”‘™ƒ‹ƒ Š’”ƒ™› Šǡœ‰‘†‹‡z ustawąœ†‹ƒͻ œ‡”™ ƒʹͲͳͳ”Ǥ‘™•’‹‡”ƒ‹— rodziny i systemie pieczy zastępczej, dziecko z niepełnosprawnością umieszczone w pieczy zastępczej ma stworzone odpowiednie warunki opieki i wychowania zarówno w pieczy rodzinnej, Œƒ‹‹•–›–— Œ‘ƒŽ‡ŒǤ’‡ jalnie dla dzieci z niepełnosprawnością w systemie funkcjonują rodziny zastępcze specjalistyczne, które w ramach procesu szkoleń i kwalifikacji przygotowywane są do pełnienia takiej funkcji. Wsparciem dla takich rodzin jest organizator rodzinnej pieczy zastępczej wraz z koordynatorem rodzinnej pieczy zastępczej, którzy winni nie tylko osobiście wesprzeć taką rodzinę, ale także pomóc w zorganizowaniu dostępu do sytemu instytucji i specjalistów, ™tym rehabilitacji, leczenia oraz oświaty. Dzieci z niepełnosprawnościami umieszczane są przez sąd również, zwykle ze względów medycznych, w placówkach opiekuńczoǦ™› Š‘™ƒ™ œ› ŠŽ—„ też instytucjach będących częścią systemu ochrony œdrowia (np. zakłady opiekuńczoǦŽ‡ œ‹ œ‡ȌǤ ‰‘†‹‡ z ustawą o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej samorządy szczebla powiatowego mogą tworzyć i prowadzić placówki specjalistycznoǦterapeutyczne, które winny sprawować opiekę nad dzieckiem o indywidualnych potrzebachǤdziałani— Ǥ͵ǤͳǤ–”ƒ–‡‰‹‹ ƒ ”œ‡ œ •ób z Niepełnosprawnościam‹ ʹͲʹͳ–ʹͲ͵Ͳ ‘’‹•ƒ‘ ’”‘ ‡• †‡‹•–›–—cjonalizacji usług społecznychǡ który odnosi się również do dzieci z niepełnosprawnościami przebywających ™’‹‡czy zastępczej w kontekście ich usamodzielnienia.  Rysunek 9. Liczba bezrobotnych w wieku 24 lat i mniej (bezrobocie rejestrowane – w tys.) 450,0 400,0 424,2 401,0 350,0 302,0 300,0 236,8 250,0 179,2 200,0 134,3 150,0 118,6 100,0 50,0 0,0 2012 2013 2014 2015 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Eurostat  24 2016 2017 2018   Monitor Polski – 26 – Poz. 843 Problematyka ubóstwa i wykluczenia dotyka w szczególności dzieci i młodzież œniepełnosprawnościami. Dane GUS za 2019 r. dotycząceubóstwa ekonomicznego wskazują na ™yraźnie wyższy wskaźnik ubóstwa —•–ƒ™‘™‡‰‘wśród gospodarstw domowych z co najmniej jednym dzieckiem do 16 r.ż. z orzeczeniem o niepełnosprawności (15,6% osób wchodzących ™skład tych gospodarstwȌǡ zarówno w porównaniu do gospodarstw domowych z głową ‰‘•’‘†ƒ”•–™ƒœ‘”œ‡ œ‡‹‡o niepełnosprawności (10,6%osób), jak i do gospodarstw bez osób z niepełnosprawnościami (8,2%osóbȌǤW tym obszarze należy zwrócić uwagę na zapewnienie dostępności do wysokiej jakości usług społecznych i zdrowotnych w celu zapewnieniƒ wyrównania szans do godnego życia i pełnego uczestnictwa w społeczeństwie. ‘’Ž‡•‘™ƒ†‹ƒ‰‘œƒ ™ –› œƒ”‡•‹‡ Œ‡•– œƒ™ƒ”–ƒ ™ –”ƒ–‡‰‹‹ ƒ ”œ‡ œ osób œniepełnosprawnościamiʹͲʹͳ–ʹͲ͵ͲǤ Ubóstwo osób w wieku produkcyjnym, w szczególności pracujących ‘‘•‹ągnięciu dorosłości i zakończeniu formalnej edukacji ludzie wchodzą w fazę życia, w której dominuje aktywność zawodowa i oczekuje się usamodzielnienia od rodziców i założenia własnej rodziny (odrębnego gospodarstwa domowego). W świecie jednoosobowych gospo†ƒ”•–™ domowych każdy utrzymywałby tylko siebie. W rzeczywistości ludzie tworzą również wieloosobowe gospodarstwa domowe. Gdy jedna lub więcej spośród osób je tworzących nie pracuje i nie ma innych dochodów, wówczas zarobki lub dochody z innych źródeł pozostałych muszą wystarczać na zaspokojenie potrzeb wszystkich. Z tego powodu wyobrażenie, że osoby pracujące nie mogą być ubogie jest błędne. Nawet zarobki wyższe niż płaca minimalna mogą być niewystarczające, jeżeli takie osoby żyją w wieloosobowym gospodar•–™‹‡†‘‘™›„‡œ‹› Š źródeł dochodu. Przyczyną ubóstwa jest brak środków wystarczających do utrzymania gospodarstwa domowego. Wynikać to może z różnych czynników. Naturalne jest jednak to, że im większe jest gospodarstwo, tym więcej tych środków jest potrzebnych. Wymaga więc podkreślenia to, że choć aktywność zawodowa jest mierzona na poziomie indywidualnym, –‘zagrożenie ubóstwem jest oceniane na poziomie gospodarstwa domowego. Popularnie wykorzystywane sformułowanie „ubodzy pracujący” stanowi więc pewne uproszczenie, właściw‡ ‹’”‡ ›œ›Œ‡ byłoby bowiem mówienie o osobach pracujących zamieszkujących zagrożone ubóstwem gospodarstwa domowe. Dlatego w diagnozie, w niniejszej części dotyczącej ubóstwa pracujących,podkreśla się znaczenie wielkości i struktury gospodarstwa domowego. Ma to bowiem konkretne przełożenie na wyniki ‹jest równie ważne jak np. informacje o wynagrodzeniu pracownika. Samotny pracownik, jeżeli tylko zarabia płacę minimalną, nie będzie bowiem zagrożony ubóstwem relatywnym, bo płaca ‹‹ƒŽƒ‡––‘ȋ™ʹͲͳͻ”Ǥ‘Ǥͳ634 zł) jest wyższa od granicy ubóstwa relatywnego (w 2019 rǤ –ͳ518 zł). Jeżeli jednak ma on na utrzymaniu niepracującą żonę i dzieci (i nie otrzymuje żadnych świadczeń), będzie on zagrożony ubóstwem relatywnym. Można też spojrzeć na to z innej strony i zauważyć, że przy dużym gospodarstwie domowym ztylko jedną osobą pracującą nawet relatywnie dobre zarobki (przy braku świadczeń) nie będą gwarantować, że ta pracująca osoba nie będzie zagrożona ubóstwem relatywnym. Jednocześn‹‡ Œ‡†ƒ –ƒƒ ‘•‘„ƒǡ Œƒ‘ ‘•‘„ƒ relatywnie dobrze zarabiająca, nie będzie w pierwszym odruchu postrzegana jako osoba zagrożona ubóstwem relatywnym. Wszystko to nie zmienia jednak też faktu, że zagrożenie ubóstwem relatywnym samotnych pracujących może być większe niż zagrożenie ubóstwem relatywnym w niektórych dużych gospodarstwach z dwoma osobami pracującymi i dziećmi. Będzie to wynikało z tego, że rodzina œdziećmi otrzymuje obecnie duże wsparcie w postaci świadczeń.  25  Monitor Polski – 27 – Poz. 843 ‘Ž• ‡ǡ™ʹͲͳͻ”Ǥǡ‘†•‡tek osób pracujących w wieku 18–64 lata, które znajdowały się w sytuacji zagrożenia ubóstwem relatywnym kształtował się na poziomie zbliżonym do UE –w Polsce było to 9,9% osób pracujących, a w UEǦ28 około 9,2%.  Rysunek 10. Ubóstwo pracujących w zależności od wymiaru czasu pracy (w %) 25 20 20,2 18,1 17,1 18,3 21,7 19,0 15,9 15 10 20,4 9,6 9,7 10,0 2012 2013 2014 10,7 10,2 9,0 9,3 8,8 5 0 2015 2016 niepełny 2017 2018 2019 pełny  Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat Osoby pracujące na cały etat są mniej zagrożone ubóstwem w porównaniu z osobami pracującymi ƒczęść etatu. W ostatnim okresiemożna zauważyć tendencję spadkową w przypadku zagroż‡‹ƒ ubóstwem w przypadku niepełnego wymiaru czasu pracyǤ Dużo wyższe ryzyko ubóstwa relatywnego dotyczy osób pracujących w innych formach niż praca ƒŒ‡ƒǤʹͲͳͻ”Ǥzasięg tego ryzyka dotyczył ok. 28% pracujących w innych formach niż praca ƒŒ‡ƒǡ’‘† zas gdy wśród pracowników najemnych ––›Ž‘ͷǡ͵ …