Uchwała nr 164 Rady Ministrów z dnia 12 sierpnia 2014 r. w sprawie przyjęcia programu pod nazwą "Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2030 r

W skrócie

Niniejsza uchwała Rady Ministrów przyjmuje program pod nazwą „Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej”, który ma na celu wspieranie rozwoju ekonomii społecznej i przedsiębiorstw społecznych w Polsce. Program ten jest dokumentem operacyjno-wdrożeniowym, realizującym średniookresowe strategie rozwoju kraju.

Co reguluje

Przyjęcie programu „Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej”.
Cel programu: realizacja Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego w zakresie włączenia społecznego oraz wspierania rozwoju ekonomii społecznej i przedsiębiorstw społecznych.
Powierzenie koordynacji i nadzoru nad realizacją programu ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego.
Wejście uchwały w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia.

Kogo dotyczy

Rada Ministrów, która uchwala program.
Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego, odpowiedzialny za koordynację i nadzór.

Kluczowe punkty

Program nosi nazwę „Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej”.
Został utworzony w celu realizacji Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego.
Koordynację i nadzór nad Programem powierzono ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego.
Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia.

Tekst ustawy

Elektronicznie podpisany przez Beata Jaszczyk Data: 2014.09.24 15:51:26 +02'00' MONITOR POLSKI v.p l DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 24 września 2014 r. Poz. 811 UCHWAŁA Nr 164 RADY MINISTRÓW .go z dnia 12 sierpnia 2014 r. w sprawie przyjęcia programu pod nazwą „Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej” Na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.1)) Rada Ministrów uchwala, co następuje: §

Przyjmuje się program pod nazwą „Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej”, zwany dalej „Programem”, stanowiący załącznik do uchwały. w. rcl §
Program został utworzony w celu realizacji Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego w zakresie włączenia społecznego oraz wspierania rozwoju ekonomii społecznej i przedsiębiorstw społecznych. §
Koordynowanie i nadzorowanie realizacji Programu powierza się ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego. ww §
Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. 1) Prezes Rady Ministrów: D. Tusk Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2009 r. Nr 157, poz. 1241, z 2011 r. Nr 279, poz. 1644, z 2012 r. poz. 1237, z 2013 r. poz. 714 oraz z 2014 r. poz. 379 i
–2– Poz. 811 Załącznik Załącznik do uchwały nr 164 Rady Ministrów do uchwały nr 164 z dnia 12 sierpnia 2014 r. (poz. 811) Rady Ministrów z dnia 12 sierpnia 2014 r. (poz. …) .go v.p l Monitor Polski ww w. rcl Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej __________________________________________________________________ Warszawa 2014 Monitor Polski –3– Poz. 811 Spis treści v.p l Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej .......................................................................... 2 Spis treści ............................................................................................................................................ 3 Wykaz skrótów............................................................................................................................ 4 Wprowadzenie ............................................................................................................................ 6 Rozdział I Diagnoza ekonomii społecznej ...................................................................................... 9 Kontekst Strategii Europa 2020 ........................................................................................................ 11 Kontekst krajowego programowania strategicznego....................................................................... 12 .go Definicja ekonomii społecznej i przedsiębiorstwa społecznego ...................................................... 15 Stan rozwoju ekonomii społecznej ................................................................................................... 17 Finanse sektora ekonomii społecznej............................................................................................... 20 Wnioski z diagnozy ........................................................................................................................... 26 Rozdział II Cele Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej ............................................ 27 Wskaźniki osiągnięcia rezultatów..................................................................................................... 32 Elastyczność i zarządzanie Programem ............................................................................................ 32 w. rcl Rozdział III Priorytety Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej .................................. 34 Priorytet I. Ekonomia społeczna na społecznie odpowiedzialnym terytorium ........................... 35 Priorytet II. Działania regulacyjne w zakresie ekonomii społecznej ............................................ 43 Priorytet III. System wsparcia ekonomii społecznej .................................................................... 48 Priorytet IV. Włączenie ekonomii społecznej do głównego nurtu polityk publicznych na poziomie krajowym i regionalnym .............................................................................................................. 55 Priorytet V. Edukacja dla ekonomii społecznej ........................................................................... 60 Rozdział IV Monitorowanie realizacji Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej........... 66 Rozdział V Podstawowe założenia systemu realizacji .................................................................. 71 Rozdział VI Plan Finansowy Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej .......................... 73 ww Załącznik nr 1 Wskaźniki osiągnięcia rezultatów na poziomie działań .......................................... 88 3 Monitor Polski –4– Poz. 811 v.p l Wykaz skrótów ww w. rcl .go AIP – Akademicki Inkubator Przedsiębiorczości AKSES – system akredytacji i standardów działania instytucji wsparcia ekonomii społecznej BGK – Bank Gospodarstwa Krajowego BIP – Biuletyn Informacji Publicznej CBOS – Centrum Badania Opinii Społecznej CLLD (ang. Community Led Local Development) – rozwój kierowany przez lokalną społeczność, instrument (metoda) mający/a na celu wdrażanie części działań ukierunkowanych na rozwój lokalny, które mogą lub powinny być realizowane przez lokalne społeczności CEP-CMAF – Europejska Stała Konferencja Spółdzielni, Towarzystw Wzajemnych, Stowarzyszeń i Fundacji. W 2008 r. CEP-CMAF przyjęła nazwę Europejska Ekonomia Społeczna (Social Economy Europe) CES – Centrum Ekonomii Społecznej CIS – Centrum Integracji Społecznej CSR – Społeczna Odpowiedzialność Biznesu CPV (ang. Common Procurement Vocabulary Codes) – Wspólny słownik zamówień, stanowiący jednolity system klasyfikacji zamówień publicznych EFRR – Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego EFS – Europejski Fundusz Społeczny EMES – Europejska Sieć Badawcza, zajmująca się głównie problematyką III sektora FIO – Fundusz Inicjatyw Obywatelskich GUS – Główny Urząd Statystyczny JST – jednostka samorządu terytorialnego KIS – Klub Integracji Społecznej KKRES – Krajowy Komitet Rozwoju Ekonomii Społecznej KPR – Krajowy Program Reform KPRES – Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej KRS – Krajowy Rejestr Sądowy KRS – Krajowa Rada Spółdzielcza KSES – Krajowy Sekretariat Ekonomii Społecznej LGD – Lokalna Grupa Działania LGR – Lokalna Grupa Rybacka MG – Ministerstwo Gospodarki MIiR – Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju MOP – Międzynarodowa Organizacja Pracy MPiPS – Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej MPS – Ministerstwo Polityki Społecznej MS – Ministerstwo Sprawiedliwości MŚP – sektor małych i średnich przedsiębiorstw NGO (ang. non-governmental organization) – organizacja pozarządowa NSRO – Narodowe Strategiczne Ramy Odniesienia ODR – Ośrodek Doradztwa Rolniczego OECD – Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju OPP – organizacja pożytku publicznego OPS – Ośrodek Pomocy Społecznej OSES – Ogólnopolskie Spotkania Ekonomii Społecznej OWES – Ośrodek Wsparcia Ekonomii Społecznej OWSS – Ośrodek Wsparcia Spółdzielczości Socjalnej UZP – Urząd Zamówień Publicznych PCPR – Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie PES – podmiot ekonomii społecznej PFRON – Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych PIW Equal – Program Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL PKD – Polska Klasyfikacja Działalności PO – Program Operacyjny PO KL – Program Operacyjny Kapitał Ludzki 2007–2013 3 Monitor Polski –5– Poz. 811 ww w. rcl .go v.p l PO PT – Program Operacyjny Pomoc Techniczna 2007–2013 PO WER – Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój 2014–2020 PROW – Program Rozwoju Obszarów Wiejskich PS – przedsiębiorstwo społeczne PUP – Powiatowy Urząd Pracy PZP – Prawo zamówień publicznych RDPP – Rada Działalności Pożytku Publicznego REGON – Krajowy Rejestr Urzędowy Podmiotów Gospodarki Narodowej RIO – Regionalna Izba Obrachunkowa RKR ES – Regionalny Komitet Rozwoju Ekonomii Społecznej ROPS – Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej RPO – Regionalny Program Operacyjny SAC – Statystyczna Aplikacja Centralna SIWZ – Specyfikacja Istotnych Warunków Zamówienia SKES – Stała Konferencja Ekonomii Społecznej SKOK – Spółdzielcza Kasa Oszczędnościowo-Kredytowa SOF-1 – Sprawozdanie z działalności fundacji, stowarzyszeń i innych organizacji społecznych przygotowywane przez GUS SOF-4 – Sprawozdanie z działalności samorządu gospodarczego i zawodowego oraz organizacji pracodawców przygotowywane przez GUS TZN – Techniczne Zakłady Naukowe UE – Unia Europejska UOKiK – Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów UZP – Urząd Zamówień Publicznych VC – venture capital WPRES – Wojewódzki Program Rozwoju Ekonomii Społecznej WTZ – Warsztaty Terapii Zajęciowej WUP – Wojewódzki Urząd Pracy ZAZ – Zakład Aktywności Zawodowej ZIT – Zintegrowane Inwestycje Terytorialne ZLSP – Związek Lustracyjny Spółdzielni Pracy ZUS – Zakład Ubezpieczeń Społecznych 4 Monitor Polski –6– Poz. 811 v.p l Wprowadzenie Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej (KPRES) jest programem rozwoju w rozumieniu art. 15 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, 1 z późn. zm. ) i stanowi tym samym dokument o charakterze operacyjno-wdrożeniowym, ustanowiony w celu realizacji średniookresowej strategii rozwoju kraju – Strategii Rozwoju Kraju 2020 oraz Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego, Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego, Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego oraz innych strategii rozwoju. .go W 1997 r. Europejski Szczyt w Luksemburgu poświęcony zatrudnieniu zainicjował koordynację polityki zatrudnienia na poziomie europejskim. Przy tej okazji po raz pierwszy w tekście Ministrów Rady Europejskiej nawiązano wyraźnie do ekonomii społecznej i wpisano ją do zbioru głównych kierunków polityki na rzecz 2 zatrudnienia w części poświęconej przedsiębiorczości . Od początku XXI wieku ekonomia społeczna zaczyna umiejscawiać się w politykach Unii Europejskiej (UE). Stała się uznaną metodą działania w ramach Inicjatywy EQUAL 2000–2008 i szerzej Europejskiego Funduszu Społecznego (EFS). W 2003 r. UE opublikowała Komunikat dla rządów i instytucji europejskich na temat promocji spółdzielczości w Europie. Ekonomia społeczna została również uznana na poziomie światowym przez Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) oraz 3 Międzynarodową Organizację Pracy (MOP) . Polscy przedstawiciele sektora obywatelskiego, spółdzielczego i administracji publicznej uczestniczyli w działaniach europejskich od Pierwszej Europejskiej Konferencji Ekonomii Społecznej (First European Social Economy Conference in the EU Candidate Countries) w Pradze w 2002 r. Następnie w dniach 27–29 października 2004 r. to Polska właśnie podjęła trud zorganizowania II Europejskiej Konferencji Ekonomii Społecznej w Krakowie, w której wzięło udział blisko 1000 uczestników z 31 krajów. w. rcl Istotnym impulsem w Polsce była realizacja Programu Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL od sierpnia 2004 r. do 2008 r., w ramach której wypracowano zarówno metodyczne założenia rozwoju ekonomii społecznej, jak i konkretne rozwiązania, wsparte przez działania regulacyjne państwa. Kolejnymi impulsami rozwojowymi dla ekonomii społecznej stały się Strategia Rozwoju Kraju 2007–2015 oraz Krajowy Program Zabezpieczenie Społeczne i Integracja Społeczna na lata 2006–2008, zaś w wymiarze finansowym był to Fundusz Inicjatyw Obywatelskich, funkcjonujący od 2005 r., oraz Program Operacyjny Kapitał Ludzki (PO KL), uzgodniony w lipcu 2007 r. Nowy etap rozpoczął się 27 czerwca 2008 r. w Stoczni Gdańskiej, gdzie odbyła się Konferencja Ekonomii Społecznej – „Ekonomia Solidarności”. Miała ona na celu zintegrowanie krajowych i zagranicznych środowisk przekonanych, że ekonomia społeczna może być ważnym narzędziem rozwiązywania problemów społecznych. W czasie Konferencji ogłoszony został, opracowany przez stronę społeczną, Manifest Ekonomii Społecznej, a strona rządowa zaprezentowała plan wsparcia działań podejmowanych w obszarze ekonomii społecznej. Manifest w jednym z postulatów określał, iż konieczne jest stworzenie trwałego mechanizmu komunikacji i dialogu pomiędzy środowiskami decydentów (zarówno władz wykonawczych, jak i ustawodawczych) i środowiskiem ekonomii społecznej. Pozwoliłby on na to, aby wzorem innych krajów uzgodniona została w Polsce długofalowa strategia działań na rzecz rozwoju ekonomii społecznej jako część szerszego przedsięwzięcia wspierającego rozwój społeczeństwa obywatelskiego. Strategia taka powinna być wypracowana w ramach partnerskiej współpracy – międzyresortowego zespołu rządowego i środowiska ekonomii społecznej. ww Efektem wspólnych, publiczno-społecznych koncepcji i działań było utworzenie rządowo-samorządowo-obywatelskiego Zespołu do Spraw Rozwiązań Systemowych w Zakresie Ekonomii Społecznej (zwanego dalej „Zespołem”), powołanego w dniu 15 grudnia 2008 r. na mocy zarządzenia nr 141 Prezesa Rady Ministrów. Zgodnie z zarządzeniem zadaniem Zespołu miało być m.in. wypracowanie projektu strategii rozwoju ekonomii społecznej. 1 Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2009 r. Nr 157, poz. 1241, z 2011 r. Nr 279, poz. 1644, z 2012 r. poz. 1237, z 2013 r. poz. 714 oraz z 2014 r. poz. 379). 2 Ekonomia społeczna – Kraków
II Europejska Konferencja Ekonomii Społecznej – Materiały, MPS, ZLSP, Warszawa
3 Jerzy Hausner [red.], Przedsiębiorstwa społeczne w Polsce. Teoria i praktyka, Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie, Małopolska Szkoła Administracji Publicznej, Kraków 2008;ahttp://www.e-gap.pl/PUBLIKACJE/es%20skrypt4.pdf. 5 Monitor Polski –7– Poz. 811 v.p l W dniu 20 lipca 2011 r. projekt dokumentu był przedmiotem obrad Zespołu, w trakcie których zdecydowano o skierowaniu go do dalszych prac. Oficjalna prezentacja projektu Programu odbyła się w dniach 5 i 6 czerwca 2012 r. na III Ogólnopolskich Targach Aktywnych Form Pomocy w Byczynie, z udziałem Ministra Pracy i Polityki Społecznej Władysława Kosiniaka-Kamysza. W dniu 8 czerwca 2012 r. projekt KPRES został poddany konsultacjom społecznym, które trwały do 28 września 2012 r. W ramach wstępnych konsultacji wykorzystano dostępne możliwości:  prezentowanie projektu na konferencjach, seminariach i szkoleniach;  artykuły w mediach internetowych (m.in. portal ekonomiaspoleczna.pl);  zbieranie pisemnych opinii;  ankietę internetową udostępnioną przez Departament Pożytku Publicznego w MPiPS. W dniu 8 października 2012 r. projekt KPRES oraz raport z konsultacji zostały zaprezentowane na posiedzeniu Zespołu ds. Rozwiązań Systemowych w Zakresie Ekonomii Społecznej. .go Należy pamiętać, że KPRES jest dokumentem rządowym, który wyznacza kluczowe kierunki interwencji publicznej mające służyć kształtowaniu jak najlepszych warunków dla rozwoju ekonomii społecznej i przedsiębiorstw społecznych. Adresowany jest przede wszystkim do instytucji publicznych, tworzących i realizujących konkretne polityki, jak również do osób działających w sektorze ekonomii społecznej. KPRES należy traktować jako dokument kompleksowy, uwzględniający aktualne realia społeczne, gospodarcze i kulturowe, ale jednocześnie, poprzez swoją wewnętrzną strukturę i treść, jest dokumentem dynamicznym, otwartym na zjawiska i procesy, jakie mogą zajść w bliższej i dalszej perspektywie, a mające potencjalny wpływ na rozwój ekonomii społecznej. Z jednej strony, ekonomia społeczna i przedsiębiorstwa społeczne mogą rozwijać się na podstawie własnych, wewnętrznych zasobów, w ograniczonym zakresie korzystając z interwencji publicznej. Z drugiej strony, w nowej perspektywie, w obszarach objętych wsparciem KPRES, mogą zaistnieć nowe sytuacje i zjawiska, do których ekonomia społeczna powinna być odpowiednio przygotowana. w. rcl Zapisane w KPRES cele, wynikające z nich działania oraz spodziewane rezultaty opierają się o najlepszy stan wiedzy twórców dokumentu, przy uwzględnieniu kontekstu politycznego, społecznego i gospodarczego w Polsce i w Unii Europejskiej – ze szczególnym naciskiem na wspólnotowe i krajowe cele strategiczne w nowej perspektywie finansowej. KPRES stawia wymogi wobec koordynatorów jego wdrażania, w szczególności odnoszące się do elastyczności i otwartości wobec zmieniającego się otoczenia, a zatem także gotowości do zmiany dokumentu i metod realizacji jego celów oraz prowadzonej polityki, w sytuacji gdy zjawiska te w istotny sposób mogą wpłynąć na rozwój ekonomii społecznej w Polsce. Dzięki szerokim konsultacjom KPRES oraz udziałowi w jego tworzeniu przedstawicieli różnych środowisk i sektorów powstał dokument, który w sposób kompleksowy określa i rekomenduje działania państwa oraz interesariuszy, służące rozwojowi ekonomii społecznej w Polsce, mające na celu wzrost jej znaczenia w tworzeniu i realizacji polityk publicznych. Adekwatne, międzysektorowe podejście konieczne jest w przypadku monitorowania i ewaluacji postępów w realizacji Programu, dla zapewnienia jak największej elastyczności KPRES, w związku z nowymi wyzwaniami. ww Projekt KPRES, zgodnie z wymogami ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju, składa się z sześciu rozdziałów. W pierwszym rozdziale poruszone są zagadnienia definicyjne, a w części diagnostycznej przedstawiona została statystyka sektora ekonomii społecznej, w tym skala i zasięg dotychczasowego systemu jej wsparcia. Sformułowane zostały także dalsze oczekiwania wobec tego sektora. W rozdziale drugim, wskazując miejsce i znaczenie Programu w strukturze priorytetów rządowych, określono jego cel główny i cele szczegółowe wraz z rezultatami i przypisanymi do nich wskaźnikami. W rozdziale trzecim wyznaczone zostały priorytety, działania oraz konkretne kierunki interwencji publicznej. Rozdział czwarty zawiera opis sposobu monitorowania realizacji Programu, rozdział piąty – podstawowe założenia systemu realizacji, a rozdział szósty – plan finansowy wymagany i stosowny dla programu rozwoju. Zgodnie z art. 15 ust. 6 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju Program został 4 poddany ewaluacji ex ante . W raporcie wskazano, iż konstrukcja logiczna Programu jest poprawna. Cele mają charakter planowanej zmiany społecznej. Opisane rezultaty nadrzędne mają szansę wpłynąć docelowo na ich realizację. Wzajemne powiązania rezultatów i priorytetów wskazują na możliwy w obszarze interwencji efekt synergii – czyli wzajemnego wspierania poszczególnych rezultatów poprzez różnorakie działania i ich efekty 4 Ośrodek Ewaluacji, Analiza projektu Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej na lata 2014–
Raport z badania, Warszawa, 10 lipca 2013 r. 6 Monitor Polski –8– Poz. 811 5 v.p l cząstkowe . Ponadto wskazano, iż zaproponowane podejście strategiczne można uznać za odpowiedź na potrzeby i problemy sektora ES w Polsce. Było to możliwe dzięki zaangażowaniu ekspertów z różnych sektorów 6 oraz dzięki konsultacjom społecznym . Sformułowano szereg rekomendacji, z których najważniejsze obejmują: dokonanie analizy i podsumowania wskazanych w diagnozie problemów, przedstawienia ich przyczyn oraz wyraźniejszego wskazania, jak zdiagnozowane problemy przekładają się na cele i priorytety planowanej interwencji;  uzupełnienie dokumentu o wyjaśnienie założeń nowej matrycy logicznej, zdefiniowanie kluczowych elementów tego podejścia;  podkreślanie, że szeroka, otwarta formuła Programu ma dawać regionom możliwość dopasowywania go do swoich potrzeb i specyfiki oraz monitorowania, jakie obszary KPRES są realizowane, a jakie wymagają modyfikacji;  konieczność analizy ryzyka i opracowanie planu alternatywnych rozwiązań we wdrażaniu KPRES;  przeprowadzenie pogłębionych badań trafności wskaźników, w ramach których zostaną poddane weryfikacji istniejące wskaźniki oraz opracowane nowe (m.in. na podstawie badań porównawczych, w tym międzynarodowych). .go  Rekomendacje zostały uwzględnione w tekście Programu, a w niektórych przypadkach skierowane do dalszych prac na etapie wdrożeniowym. Po jednogłośnym przyjęciu dokumentu przez Zespół ds. Rozwiązań Systemowych w Zakresie Ekonomii Społecznej pod przewodnictwem Ministra Pracy i Polityki Społecznej w dniu 17 lipca 2013 r. oraz przyjęciu go przez kierownictwo resortu pracy i polityki społecznej, został on skierowany 17 września 2013 r. do uzgodnień międzyresortowych oraz konsultacji publicznych, z terminem zgłaszania uwag upływającym 25 października 2013 r. ww w. rcl W listopadzie i grudniu 2013 r. dokonano analizy uwag złożonych w trakcie konsultacji, przedstawiając efekty w styczniu 2014 r. W dniu 5 lutego 2014 r. odbyła się konferencja uzgodnieniowa, zaś w marcu i kwietniu 2014 r. dokonano ostatecznych uzgodnień z Ministerstwem Finansów i Ministerstwem Infrastruktury i Rozwoju. Ponadto w kwietniu 2014 r. projekt został poddany konsultacjom i uzgodniony w ramach Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego, a w czerwcu 2014 r. przyjęty przez Komitet Koordynacyjny ds. Polityki Rozwoju i pozytywnie zaopiniowany przez Ministra Infrastruktury i Rozwoju w zakresie zgodności ze średniookresową strategią rozwoju kraju. 5 Ibidem, s.
Ibidem, s.
6 7 Monitor Polski –9– Poz. 811 v.p l Rozdział I Diagnoza ekonomii społecznej Pojęcie ekonomii społecznej – zwanej też gospodarką społeczną lub ekonomią Cele, wartości solidarną – w sensie definicyjnym jest kategorią wieloznaczną, wciąż będącą i tradycje przedmiotem dyskusji w środowiskach eksperckich, wśród teoretyków i praktyków tej problematyki. W ujęciu prawnoinstytucjonalnym, za cechy konstytuujące ekonomię społeczną uznaje się jej formy prawnoorganizacyjne. W podejściu normatywnym, kategoria ta definiowana jest za pomocą cech wspólnych oraz zasad funkcjonowania identyfikujących różne podmioty funkcjonujące w ekonomii społecznej. Za takie zasady, wyróżniające podmioty 7 ekonomii społecznej, uznaje się: nadrzędność świadczenia usług dla członków lub wspólnoty względem zysku;  autonomiczne zarządzanie;  demokratyczny proces decyzyjny;  prymat ludzi i pracy w stosunku do kapitału przy podziale dochodu. .go  w. rcl Kryterium zakorzenienia w świecie wartości i zasad zostało świadomie wyeksponowane w Manifeście Ekonomii Społecznej z czerwca 2008 r., w którym wskazano także na solidarność jako jedno ze spoiw charakteryzujących specyfikę ekonomii społecznej mającą ustrojową legitymizację w konstytucyjnej formule społecznej gospodarki rynkowej. Jak wskazano w Manifeście, ekonomia społeczna nie jest własnością żadnego politycznego stronnictwa. Zawiera w sobie uniwersalne treści, ważne dla wielu nurtów myśli społecznej. To jej wielki atrybut, dający szanse harmonijnego rozwoju, w poszanowaniu ciągłości w procesie przemian. Ekonomia społeczna nie zmusza do wyboru między wolnością a solidarnością. W istocie wskazuje na to, że prawdziwa solidarność bierze się właśnie z wolności, i jako taka nie da się zadekretować. Dla rozwoju ekonomii społecznej w Polsce ważne jest odwołanie się do jej podłoża historycznego i prekursorów: Stanisława Staszica, ks. Piotra Wawrzyniaka, Edwarda Abramowskiego, ks. Wacława Blizińskiego, Marii Orsetti, Stefana Żeromskiego, Stanisława Wojciechowskiego, Teodora Toeplitza, Franciszka Stefczyka, Romualda Mielczarskiego, Marii Dąbrowskiej, Jana Wolskiego, Stanisława Thugutta. Jak wskazali autorzy rekomendacji dla rozwoju polskiego modelu, ekonomia społeczna jest ideą, która choć rozmaicie rozumiana, budzi wielkie, czasem znacząco różne, oczekiwania. Jedni widzą w niej ideę naprawy świata, inni mechanizm reformy polityki społecznej, czy też skuteczny sposób na budowanie spójności społecznej, jeszcze inni 8 postrzegają ją jako metodę rozwiązania problemów konkretnych osób czy grup społecznych . Współcześnie, ekonomia społeczna jako dynamiczna sfera gospodarowania, mieszcząca się w głównym nurcie polityk publicznych, jest i będzie przedmiotem dyskusji na poziomie teoretycznym oraz podlegać będzie procesowi praktycznej weryfikacji modelowych rozwiązań, także tych proponowanych w KPRES. ww Nie ulega wątpliwości, że ekonomia społeczna może stanowić jeden z istotnych elementów Europejskiego Modelu Społecznego oraz polskiej polityki społecznej. Nie rozwiąże ona oczywiście wszystkich problemów społecznych i gospodarczych, ale może znaleźć ważne miejsce w nowej polityce integracji społecznej, czyli procesie, w ramach którego jednostki, środowiska i społeczności zagrożone ubóstwem i wykluczeniem otrzymują szanse, możliwości i zasoby niezbędne do pełnego uczestnictwa w życiu ekonomicznym, społecznym i kulturowym oraz osiągnięcia poziomu i jakości życia na godziwym poziomie. 7 Jacques Defourny, Patrick Develtere, Ekonomia społeczna. Światowy trzeci sektor, [w:] Trzeci sektor dla zaawansowanych. Współczesne teorie trzeciego sektora – wybór tekstów, Stowarzyszenie Klon/Jawor, Warszawa
8 Piotr Frączak, Jan Jakub Wygański [red.], Polski model ekonomii społecznej – rekomendacje dla rozwoju, Fundacja Inicjatyw SpołecznoEkonomicznych, Warszawa
8 Monitor Polski – 10 – Poz. 811 Korzyści z ekonomii społecznej v.p l Należy jednak pamiętać, że działania podmiotów sektora ekonomii społecznej mają znacznie szerszy kontekst: wkomponowują się w ideę budowania demokracji uczestniczącej i budowę kapitału społecznego poprzez nową wizję ładu społecznego oraz integrację społeczności lokalnych. Rola ekonomii społecznej może być tu analizowana na dwóch poziomach. Po pierwsze, na poziomie indywidualnym, gdy pracownicy przedsiębiorstw społecznych, dzięki zatrudnieniu, poszerzają swoje kompetencje społeczne, rozbudowują kontakty, wchodzą w nowe interakcje, przez co budują kapitał społeczny swój i przedsiębiorstwa, w którym pracują. Trzeba pamiętać, że według badań CBOS z lutego 2012 r., ponad połowa ankietowanych (55%) twierdziła, że nie zna nikogo, z kim mogłaby wspólnie prowadzić działalność gospodarczą. Jednocześnie 9 gotowość podjęcia takiej współpracy deklarowało dwie piąte respondentów (40%) . Po drugie, na poziomie społecznym – działalność przedsiębiorstwa społecznego może zacieśniać powiązania pomiędzy lokalnymi strukturami, przyczyniać się do budowy społeczeństwa obywatelskiego, zwiększać zaufanie obywateli do instytucji publicznych;  mogą stanowić element polityki wzrostu zatrudnienia poprzez wypełnianie przestrzeni lokalnej w sferze usług społecznych oraz umożliwianie zatrudnienia przedstawicielom grup szczególnie zagrożonych na rynku pracy. Dzięki powstawaniu nowych miejsc pracy, a także kreatywnemu podejściu podmiotów ekonomii społecznej i przedsiębiorstw społecznych do kwestii aktywizacji i wspierania osób w trudnej sytuacji, powstają realne podstawy dla trwałej ich aktywizacji, usamodzielnienia oraz integracji społecznej i zawodowej. Zatrudnienie w przedsiębiorstwie społecznym może z dotychczasowych biernych klientów instytucji pomocy społecznej uczynić partnerów aktywnie zabiegających o poprawę swojej sytuacji życiowej. Można tu wyróżnić dwa kluczowe typy podmiotów i przedsiębiorstw społecznych – o profilu integracyjnym oraz o profilu usługowym w obszarze użyteczności publicznej;  stanowią istotny instrument procesu integracji społecznej; efekty zatrudnienia w sektorze ekonomii społecznej, dzięki aktywizacji zawodowej mają wydatny wpływ na poprawę jakości życia pracowników, wzrost ich podmiotowości, dają szansę na zaspokajanie potrzeb wyższego rzędu. W kontekście integracji społecznej, efekt zatrudnienia tworzy podstawy dla lepszego wykorzystania lokalnych zasobów, wzmocnienia konkurencyjności miejscowej gospodarki i budowania spójności w lokalnym ładzie społecznym. Konsekwencją funkcjonowania podmiotów ekonomii społecznej, w wymiarze zatrudnieniowym oraz integracyjnym może być praktyka dostarczania usług użyteczności publicznej, zaspakajających ważne potrzeby, których członkowie społeczności lokalnych nie są w stanie zaspokoić samodzielnie; w. rcl .go  stanowią również instrument rozwoju społeczności lokalnej, dostarczając obywatelom niedrogie usługi użyteczności publicznej. Podmioty ekonomii społecznej mogą sprzyjać mobilizacji lokalnych zasobów, poprawie konkurencyjności lokalnej gospodarki poprzez rozwój sieci powiązań i współpracy, obniżeniu kosztów działalności, dostawę dóbr i usług dla lokalnych przedsiębiorców, a także społeczności lokalnej. Analiza podstawowych funkcji podmiotów ekonomii społecznej i przedsiębiorstw społecznych prowadzi do kilku ważnych wniosków: podmioty ekonomii społecznej i przedsiębiorstwa społeczne, osadzone w sieci lokalnych partnerstw i porozumień, mogą stać się skutecznym instrumentem inicjującym i wspierającym rozwój lokalny, racjonalnie wykorzystującym dostępne zasoby na poziomie lokalnym; podmioty ekonomii społecznej i przedsiębiorstwa społeczne o stabilnej sytuacji finansowej mogą stwarzać realną szansę na wejście na rynek pracy i poprawę poziomu i jakości życia osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, a dzięki dostarczaniu użytecznych społecznie dóbr i usług, mogą wpływać na jakość życia społeczności lokalnej, podnosząc jednocześnie poziom kapitału społecznego. ww  Działania w ramach skoordynowanej polityki publicznej, realizowanej w odniesieniu do programowania strategicznego, wymagają nowego otwarcia – poprzez zdefiniowanie kluczowych pojęć, jasne umiejscowienie kontekstu działań w Europejskim Modelu Społecznym, wyciągnięcie wniosków ze stanu obecnego i precyzyjne określenie celów, rezultatów i kierunków interwencji publicznej. Wyrazem tego jest Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej. 9 CBOS, Gotowość Polaków do współpracy w latach 2002–2012, Komunikat BS/19/
9 Monitor Polski – 11 – Poz. 811 Kontekst Strategii Europa 2020 10 v.p l Nie ulega wątpliwości, że problematyka ekonomii społecznej i przedsiębiorstw społecznych w perspektywie programowej do 2020 r. nabrała zupełnie nowej dynamiki, stwarzając solidne podstawy dla wykorzystania szans rozwojowych. Europa 2020: Impuls rozwojowy W ramach nowej Strategii Europa 2020 z marca 2010 r. jako podstawowe priorytety wskazano rozwój sprzyjający włączeniu społecznemu – wspieranie gospodarki o wysokim poziomie zatrudnienia, zapewniającej spójność społeczną i terytorialną. Cel ten będzie realizowany za pomocą dwóch inicjatyw przewodnich: programu na rzecz nowych umiejętności i zatrudnienia oraz europejskiego programu walki z ubóstwem. W Komunikacie Komisji Europejskiej Europejska platforma współpracy w zakresie walki z ubóstwem 11 i wykluczeniem społecznym: europejskie ramy na rzecz spójności społecznej i terytorialnej z grudnia 2010 r. wskazano, że platforma stanowi wkład UE w rozwiązanie tych problemów w ramach Strategii Europa
Komisja określiła następujące obszary działania: realizacja działań mobilizujących wszystkie dziedziny polityki;  intensywniejsze i skuteczniejsze wykorzystanie funduszy UE celem wsparcia włączenia społecznego;  promocja innowacyjności społecznej opartej na dowodach;  partnerska współpraca oraz wykorzystanie potencjału gospodarki społecznej;  zwiększona koordynacja polityczna wśród państw członkowskich. .go  w. rcl W zakresie wykorzystania potencjału gospodarki społecznej określono, iż Komisja będzie wspierać rozwój gospodarki społecznej jako narzędzia aktywnego włączania, proponując w tym celu środki służące poprawie jakości struktur prawnych w zakresie fundacji, towarzystw wzajemnych i spółdzielni prowadzących działalność obejmującą kontekst unijny, przedstawiając w 2011 r. wniosek w sprawie Inicjatywy na rzecz przedsiębiorczości społecznej oraz ułatwiając dostęp do odpowiednich unijnych programów finansowania. Podobna zapowiedź znalazła się w Komunikacie Komisji Europejskiej W kierunku Aktu o jednolitym rynku. W stronę społecznej gospodarki rynkowej o wysokiej konkurencyjności. 50 propozycji na rzecz wspólnej poprawy 12 rynku pracy, przedsiębiorczości i wymiany z października 2010 r., w którym wśród nowych środków na rzecz społecznej gospodarki rynkowej w propozycji nr 36 zapowiedziano, iż w 2011 r. Komisja przedstawi propozycję inicjatywy na rzecz przedsiębiorczości społecznej. Z kolei w październiku 2011 r. Komisja Europejska przedstawiła komunikat Inicjatywa na rzecz 13 przedsiębiorczości społecznej , w którym przedstawiono krótkoterminowy plan działania w celu wsparcia rozwoju przedsiębiorstw społecznych, kluczowych podmiotów gospodarki społecznej i innowacji społecznej, oraz poddano pod dyskusję kierunki analizy w perspektywie średnio- i długoterminowej. W planie działania wskazano na potrzebę: poprawy dostępu do finansowania poprzez ułatwienie dostępu do finansowania prywatnego, uruchomienie funduszy europejskich;  lepszego eksponowania przedsiębiorczości społecznej poprzez tworzenie narzędzi do lepszego poznania sektora i lepszego eksponowania przedsiębiorczości społecznej, wzmocnienie potencjału zarządczego, profesjonalizację i tworzenie sieci przedsiębiorstw społecznych; ww  10 Komunikat Komisji Europa
Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu, KOM

(2010)2020, wersja ostateczna z 3 marca 2010 r. Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego oraz Komitetu Regionów Europejska platforma współpracy w zakresie walki z ubóstwem i wykluczeniem społecznym: europejskie ramy na rzecz spójności społecznej i terytorialnej, KOM

(2010)758, wersja ostateczna z 16 grudnia 2010 r. 12 Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów W kierunku Aktu o jednolitym rynku. W stronę społecznej gospodarki rynkowej o wysokiej konkurencyjności. 50 propozycji na rzecz wspólnej poprawy rynku pracy, przedsiębiorczości i wymiany, KOM

(2010)608, wersja ostateczna z 27 października 2010 r. 13 Komunikat Komisji Inicjatywa na rzecz przedsiębiorczości społecznej. Budowanie ekosystemu sprzyjającego przedsiębiorstwom społecznym w centrum społecznej gospodarki i społecznych innowacji, KOM

(2011)682, wersja ostateczna z 25 października 2011 r. 11 10 Monitor Polski Poz. 811 poprawy otoczenia prawnego poprzez stworzenie europejskich form prawnych dostosowanych do potrzeb europejskiej przedsiębiorczości społecznej, zamówienia publiczne, pomoc państwa. v.p l  – 12 – Nowy poważny impuls dla rozwoju ekonomii społecznej pojawił się w 2012 r. W Oświadczeniu członków Rady 14 Europejskiej Ku konsolidacji sprzyjającej wzrostowi i wzrostowi sprzyjającemu tworzeniu miejsc pracy zapowiedziano, iż UE wesprze wysiłki na rzecz zwiększenia podaży pracy i zmniejszenia stopy bezrobocia osób młodych, m.in. dzięki wykorzystaniu EFS do wspierania przygotowywania programów przyuczania do zawodu i programów wsparcia skierowanych do młodych osób rozpoczynających działalność gospodarczą oraz przedsiębiorców społecznych. Konsekwentnie, w Komunikacie Komisji Europejskiej W kierunku odnowy gospodarczej sprzyjającej 15 zatrudnieniu z 18 kwietnia 2012 r., w części odnoszącej się do tworzenia miejsc pracy, wskazano m.in. że podmioty ekonomii społecznej i przedsiębiorstwa społeczne są istotnymi czynnikami napędzającymi tworzenie miejsc pracy i innowacje społeczne sprzyjające włączeniu społecznemu. W części dotyczącej wykorzystania potencjału tworzenia miejsc pracy w kluczowych sektorach gospodarki wskazano miejsca pracy w ramach zielonej gospodarki, zatrudnienie w sektorze zdrowia i usług socjalnych. .go W dniu 9 stycznia 2013 r. Komisja Europejska przedstawiła nowy komunikat pt. Plan działania na rzecz 16 przedsiębiorczości do 2020 r. Pobudzanie ducha przedsiębiorczości w Europie , w którym wskazano, iż należy czynić starania, aby fakt bycia przedsiębiorcą stanowił dla Europejczyków atrakcyjną perspektywę. Dotyczy to również przedsiębiorców społecznych, których potencjał często jest niedoceniany. Stwierdzono wyraźnie, iż tworzą oni zrównoważone miejsca pracy i przez cały czas wykazywali się większą odpornością na kryzys niż gospodarka w sensie ogólnym. Przedsiębiorcy społeczni są innowatorami, stanowią czynnik napędzający włączenie społeczne i przyczyniają się do osiągania celów Strategii Europa 2020. Zgodnie z tym dokumentem, państwa członkowskie zostaną poproszone m.in. o uwzględnianie w większym stopniu różnorodności modeli biznesowych i statusów prawnych w swoich krajowych lub lokalnych systemach wsparcia dla przedsiębiorstw i opracowanie programów kształcenia i szkolenia w zakresie przedsiębiorczości społecznej. w. rcl Ponadto w przyjętym 20 lutego 2013 r. Komunikacie Komisji Inwestycje społeczne na rzecz wzrostu i spójności, 17 w tym wdrażanie Europejskiego Funduszu Społecznego na lata 2014–2020 z 20 lutego 2013 r. wskazano, iż środki przeznaczone na politykę społeczną nie pochodzą jedynie z sektora publicznego. Usługi społeczne na szeroką skalę świadczą również organizacje nienastawione na zysk. Usługi te obejmują schroniska dla bezdomnych, pomoc dla osób starszych i osób niepełnosprawnych oraz ośrodki udzielające porad w zakresie świadczeń socjalnych. Działania podejmowane przez sektor publiczny może uzupełniać działalność przedsiębiorstw społecznych, które mogą stać się pionierami na nowych rynkach. Dlatego też Komisja wezwała państwa członkowskie m.in. do wspierania przedsiębiorców społecznych poprzez tworzenie zachęt dla przedsiębiorstw rozpoczynających działalność oraz dla ich dalszego rozwoju poprzez poszerzanie ich wiedzy i kontaktów oraz zapewnianie im sprzyjającego otoczenia regulacyjnego, zgodnie z Inicjatywą na rzecz przedsiębiorczości społecznej oraz Planem działania na rzecz przedsiębiorczości do 2020 r. Wszystkie te elementy wskazują na wyraźny sygnał ze strony UE, co do potrzeby systemowego wsparcia dla wzmocnienia i rozwoju ekonomii społecznej jako instrumentu na rzecz integracji społecznej oraz usług użyteczności publicznej. Kontekst krajowego programowania strategicznego ww Zgodnie z zapisami Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej ekonomia społeczna w roku 2020 stanowić będzie ważny element polityk publicznych, przyczyniający się do wzrostu zatrudnienia, spójności społecznej oraz rozwoju kapitału społecznego. Jest to cel nadrzędny polityki wspierania rozwoju ekonomii 14 Priorytet w polskim myśleniu strategicznym http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_Data/docs/pressdata/PL/ec/127601.pdf. Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów W kierunku odnowy gospodarczej sprzyjającej zatrudnieniu, KOM

(2012)173, wersja ostateczna z 18 kwietnia 2012 r. 16 Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów Plan działania na rzecz przedsiębiorczości do 2020 r. Pobudzanie ducha przedsiębiorczości w Europie, KOM

(2012)795 z 9 stycznia 2013 r. 17 Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów Inwestycje społeczne na rzecz wzrostu i spójności, w tym wdrażanie Europejskiego Funduszu Społecznego na lata 2014–2020, KOM

(2013)83, wersja ostateczna z 20 lutego 2013 r. 15 11 Monitor Polski – 13 – Poz. 811 v.p l społecznej. Oznacza to, że rozwój ekonomii społecznej służy realizacji kluczowych celów rozwojowych kraju, sformułowanych w innych dokumentach strategicznych. w. rcl .go Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej powstaje w konkretnym kontekście strategicznym. Podstawowym punktem odniesienia dla dokumentu jest Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju – Polska

Trzecia fala nowoczesności, Strategia Rozwoju Kraju 2020 oraz dziewięć zintegrowanych strategii horyzontalnych. W Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju w filarze Innowacyjność, w ramach priorytetu Kapitał Ludzki, wskazano jako cel strategiczny osiągnięcie dobrobytu poprzez pracę dzięki wsparciu aktywności edukacyjnej i zawodowej oraz powszechny dostęp do usług publicznych na każdym etapie życia. W celu Poprawa spójności społecznej zawarto cel operacyjny 3.1.: Wprowadzenie zmian w systemie świadczeń, mając na uwadze to, aby wsparcie trafiało do grup realnie ich potrzebujących, oraz rozbudowę systemu wsparcia opartego na usługach społecznych, w tym ekonomii społecznej. Rozwój ekonomii społecznej wpisuje 18 się również w Strategię Rozwoju Kraju 2020 . Szczególne znaczenie ma Obszar strategiczny III Spójność społeczna i terytorialna. Ekonomia społeczna obecna jest tu we wszystkich celach. 19 ww W Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego w ramach celu 2., Budowanie spójności terytorialnej i przeciwdziałanie marginalizacji obszarów problemowych – przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu, w tym ograniczanie zjawiska ubóstwa, w szczególności wśród dzieci i osób starszych, realizacja programów integracji społecznej, rozwój działań ekonomii społecznej, w tym przedsiębiorstw ekonomii społecznej, które spełniają funkcje w zakresie integracji społecznej, poprawy bądź uzupełniania usług publicznych oraz rozwoju wspólnot lokalnych. 18 19 uchwała nr 157 Rady Ministrów z dnia 25 września 2012 r. w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Kraju 2020 (M.P. poz. 882). Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010-2020: Regiony, Miasta, Obszary Wiejskie. Dokument przyjęty przez Radę Ministrów dnia 13 lipca 2010 r. 12 Monitor Polski – 14 – Poz. 811 v.p l Instytucjonalną podstawą tworzenia Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii 20 Strategia Społecznej jest, umieszczony w Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego , zapis Rozwoju działania Wspieranie rozwoju przedsiębiorczości społecznej i innych form przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu i zawodowemu, w tym różnorodnych form Kapitału samopomocy (w Priorytecie Wzmocnienie integracji i solidarności społecznej dla Celu Społecznego
Poprawa mechanizmów partycypacji społecznej i wpływu obywateli na życie publiczne). W ramach tego zapisu wskazano, iż ekonomia społeczna jest innowacyjnym instrumentem wpływającym na zwiększenie integracji społecznej i zawodowej osób wykluczonych społecznie oraz wzmacnianie kapitału społecznego. Podmioty ekonomii społecznej realizują nie tylko potrzebę zatrudniania osób znajdujących się w niekorzystnej sytuacji życiowej. Mogą także uzupełniać dostarczanie towarów i usług przez rynek i państwo oraz rozwiązywać zróżnicowane problemy społeczne w wielu obszarach życia publicznego. W ramach wspomnianej strategii za najważniejsze dla rozwoju ekonomii społecznej uznano: włączenie jednostek samorządu terytorialnego szczebla wojewódzkiego jako kluczowego podmiotu w programowaniu i realizacji wsparcia i rozwoju przedsiębiorczości społecznej na terenie województw, wspierających rozwój na poziomie regionalnym i lokalnym, oraz wdrożenie systemowych rozwiązań, umożliwiających funkcjonowanie na zasadach partnerstwa publiczno-społecznego akredytowanych instytucji, wspierających infrastrukturalnie przedsiębiorczość społeczną (Ośrodki Wsparcia Ekonomii Społecznej) w zakresie usług, szkoleń i doradztwa;  przyjęcie Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej (KPRES), który umiejscawia ekonomię społeczną w kontekście zintegrowanych strategii i nakreśla jej wizję, w której przedsiębiorstwa społeczne będą trwałym i dostrzegalnym podmiotem życia społeczno-gospodarczego w wymiarze lokalnym i regionalnym;  przyjęcie ustawy o przedsiębiorczości społecznej, która stworzy możliwość starania się o status przedsiębiorcy społecznego, co będzie potwierdzeniem, że dany podmiot, prowadząc działalność gospodarczą, realizuje konkretne cele społeczne; w. rcl .go   przygotowanie i wdrożenie działań edukacyjnych dotyczących przedsiębiorczości społecznej, w tym skierowanych do dzieci i młodzieży w zakresie przygotowania do przedsiębiorczości oraz wspierania spółdzielni uczniowskich;  przygotowanie i wdrożenie zwrotnych mechanizmów finansowania (pożyczek, kredytów i poręczeń) dla przedsiębiorstw społecznych;  wypracowanie i wdrożenie skutecznych instrumentów pomiaru społecznej wartości dodanej, generowanej przez przedsiębiorstwa społeczne, a także inne przedsięwzięcia gospodarcze, służące realizacji celów społecznych, co jest niezbędne do racjonalnego i efektywnego dzielenia środków publicznych dla sfery przedsiębiorczości społecznej;  stałe poszukiwanie innowacyjnych rozwiązań i mechanizmów przeciwdziałania społecznemu i zawodowemu wykluczeniu. Służyć temu będzie wsparcie dla projektów testujących nowe rozwiązania i upowszechnianie tych, które okażą się skuteczne i użyteczne. ww Zapowiedziano, iż dla całości przedsięwzięć w ramach Celu
wykorzystane zostaną doświadczenia MPiPS we wspieraniu działań w ramach PO KL i PO FIO, a w kolejnej perspektywie finansowej, po 2013 r., przedłużone zostanie funkcjonowanie Funduszu Inicjatyw Obywatelskich, będącego merytoryczną i finansową formułą budowy społeczeństwa obywatelskiego jako integralnego elementu kapitału społecznego. Dokumentem, który w istotny sposób wspiera realizację strategii w kontekście udziału w strukturach europejskich, jest Krajowy Program Reform na rzecz realizacji Strategii Europa
Aktualizacja 2014/2015 21 (KPR 2013/2014) . Zapowiada on przyjęcie Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej, kontynuację pilotażowego funduszu pożyczkowego oraz działania zmierzające do wdrożenia koncepcji i wdrożenia systemu akredytacji i standardów działania instytucji wsparcia ekonomii społecznej. 20 uchwała nr 61 Rady Ministrów z dnia 26 marca 2013 r. w sprawie przyjęcia „Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego 2020” (M.P. poz. 378). 21 Krajowy Program Reform na rzecz realizacji Strategii Europa
Aktualizacja 2014/2015 (KPR 2014/2015). Przyjęty przez Radę Ministrów dnia 22 kwietnia 2014 r. 13 Monitor Polski – 15 – Poz. 811 Definicja ekonomii społecznej i przedsiębiorstwa społecznego v.p l W wyniku prac Zespołu i dyskusji w środowisku organizacji obywatelskich wypracowano polską definicję obszaru ekonomii społecznej. Ekonomia społeczna to sfera aktywności obywatelskiej, która poprzez działalność ekonomiczną i działalność pożytku publicznego służy: integracji zawodowej i społecznej osób zagrożonych marginalizacją społeczną, tworzeniu miejsc pracy, świadczeniu usług społecznych użyteczności publicznej (na rzecz interesu ogólnego) oraz rozwojowi lokalnemu
Według tej definicji w sferze ekonomii społecznej działają podmioty ekonomii społecznej, należące do czterech głównych grup: przedsiębiorstwa społeczne, będące fundamentem ekonomii społecznej;  podmioty reintegracyjne, służące reintegracji społecznej i zawodowej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, tj. Zakłady Aktywności Zawodowej, Warsztaty Terapii Zajęciowej, Centra Integracji Społecznej, Kluby Integracji Społecznej; formy te nie będą w żadnym przypadku przedsiębiorstwami społecznymi, ale mogą przygotowywać do prowadzenia lub pracy w przedsiębiorstwie społecznym lub być prowadzone jako usługa na rzecz społeczności lokalnej przez przedsiębiorstwa społeczne;  podmioty działające w sferze pożytku publicznego, które prowadzą działalność ekonomiczną i zatrudniają pracowników, choć ich aktywność nie jest oparta na ryzyku ekonomicznym. Są to organizacje pozarządowe prowadzące działalność odpłatną i nieodpłatną pożytku publicznego; podmioty te mogą stać się przedsiębiorstwami społecznymi, o ile podejmą działalność gospodarczą w pewnym zakresie, podejmując również zobowiązania statutowe odnośnie do dystrybucji zysku;  podmioty sfery gospodarczej, które tworzone były jednak w związku z realizacją celu społecznego bądź dla których leżący we wspólnym interesie cel społeczny jest racją bytu działalności komercyjnej. Są to podmioty, które nie posiadają wszystkich cech przedsiębiorstwa społecznego. Grupę tę można podzielić na cztery podgrupy: w. rcl .go  organizacje pozarządowe prowadzące działalność gospodarczą, z której zyski wspierają realizację celów 23 statutowych; Zakłady Aktywności Zawodowej ; o spółdzielnie, których celem jest zatrudnienie; o pozostałe spółdzielnie o charakterze konsumenckim i wzajemnościowym. ww o 22 Pojęcie social services of general interest, używane w nomenklaturze europejskiej, tłumaczone jest jako usługi społeczne interesu ogólnego lub usługi społeczne użyteczności publicznej. W Programie używamy pojęcia usługi społeczne użyteczności publicznej jako znacznie bardziej odpowiadającego polskim normom prawnym, 23 Umieszczenie Zakładów Aktywności Zawodowej w dwóch kategoriach (podmioty reintegracyjne i sfera gospodarcza) wynika z ich hybrydowego charakteru, uznanego Decyzją KE K

(2007)3050 z dnia 27 czerwca 2007 r. i mającego umocowanie zarówno w polskim [(art. 29 oraz art. 68c ust. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721, z późn. zm.); ustawa z dnia 29 października 2010 r. o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 226, poz. 1475, z późn zm.); art. 38 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2010 r. Nr 51, poz. 307, z późn. zm.); rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 17 lipca 2012 r. w sprawie zakładów aktywności zawodowej (Dz. U. poz. 850)], jak i europejskim prawodawstwie (np. Declaration on the rights of disabled persons, pkt 7.). 14 Monitor Polski – 16 – Poz. 811 .go v.p l Rys.

Podmioty ekonomii społecznej i przedsiębiorstwa społeczne. w. rcl Osobną, piątą grupą w obszarze ekonomii społecznej, są pojawiające się coraz częściej inicjatywy o charakterze nieformalnym. Należą do nich m.in. rodzący się ruch kooperatyw spożywców, które funkcjonują w Białymstoku (dwie), Gdańsku, Krakowie (dwie), Lublinie, Łodzi, Poznaniu, Warszawie (dwie) oraz Wrocławiu, inne przedsięwzięcia działające w sferze wzajemnościowej, „ekonomii współdzielonej” oraz różnorakie ruchy miejskie, lokatorskie i sąsiedzkie. Podobnie ma się sytuacja z ruchem spółdzielni uczniowskich, których w 2011 r. w całym kraju było ok. 5 tys. Mimo że formalnie nie są organizacjami, mogą one stanowić, a często już stanowią, istotną bazę rozwoju ekonomii społecznej. Przedsiębiorstwo społeczne posiada cechy wspólne z pozostałych grup, ale charakteryzuje się tym, że: dla podmiotów Definicja przedsiębiorstwa społecznego jest to podmiot prowadzący działalność gospodarczą, wyodrębniony pod względem organizacyjnym i rachunkowym;  celem działalności gospodarczej jest integracja społeczna i zawodowa osób zagrożonych wykluczeniem społecznym (w tym przypadku wymagane jest zatrudnienie co najmniej 50% osób pochodzących z grup zagrożonych wykluczeniem społecznym lub 30% niepełnosprawnych o umiarkowanym lub znacznym stopniu niepełnosprawności) lub świadczenie usług społecznych użyteczności publicznej, przy jednoczesnej realizacji celów prozatrudnieniowych (zatrudnienie min. 20% osób z określonych grup zagrożonych wykluczeniem społecznym);  nie rozdziela zysku lub nadwyżki bilansowej pomiędzy udziałowców, ale przeznacza go na wzmocnienie potencjału przedsiębiorstwa jako kapitał niepodzielny oraz w określonej części na reintegrację zawodową i społeczną (w przypadku przedsiębiorstw o charakterze zatrudnieniowym) lub na działalność pożytku publicznego prowadzoną na rzecz społeczności lokalnej, w której działa przedsiębiorstwo; ww   jest zarządzany na zasadach demokratycznych lub co najmniej konsultacyjno-doradczych z udziałem pracowników i innych interesariuszy, zaś wynagrodzenia kadry zarządzającej są ograniczone limitami. Status przedsiębiorstwa społecznego uzyskiwany będzie na podstawie przepisów o przedsiębiorstwie społecznym poprzez uzyskanie odpowiedniego wpisu w Krajowym Rejestrze Sądowym. 15 Monitor Polski – 17 – Poz. 811 Stan rozwoju ekonomii społecznej Sektor obywatelski v.p l Najistotniejszymi grupami podmiotów ekonomii społecznej są organizacje obywatelskie prowadzące działalność w sferze pożytku publicznego oraz spółdzielnie. Według rejestru REGON na dzień 31 grudnia 2011 r. sektor ten obejmuje 89 888 stowarzyszeń i 12 763 fundacje, 14 271 jednostek organizacyjnych Kościoła Katolickiego, 1508 jednostek innych kościołów i związków wyznaniowych, 3784 organizacje społeczne oddzielnie niewymienione. 19 175 związków zawodowych, 5801 organizacji samorządu gospodarczego i zawodowego, 244 partie polityczne oraz 371 organizacji pracodawców. Łącznie stanowiło to 147 805 zarejestrowanych 24 podmiotów . Sektor obywatelski w Polsce .go Badania Głównego Urzędu Statystycznego SOF-1 i SOF-4 z 2011 r. wskazują, że w 2010 r. działało 80,4 tys. organizacji, wśród których 67,9 tys. stanowiły stowarzyszenia i podobne organizacje społeczne, 7,1 tys. – fundacje, 3,6 tys. organizacji samorządu gospodarczego, a 1,8 tys. – społeczne podmioty wyznaniowe. Baza członkowska organizacji obywatelskich obejmuje ok. 9 milionów osób. Co dziesiąta z objętych badaniem organizacji trzeciego sektora posiadała status organizacji pożytku publicznego (OPP) – było ich 7,3 tys. Spośród 67,9 tys. stowarzyszeń i podobnych organizacji, 32,2 tys. to typowe stowarzyszenia i organizacje społeczne, 18,4 tys. to stowarzyszenia kultury fizycznej, związki sportowe, 14,8 tys. to ochotnicze straże pożarne, zaś
2,5 tys. to koła łowieckie W latach 2005–2010 liczba działających stowarzyszeń i podobnych organizacji społecznych oraz fundacji zwiększyła się o 22%, przychody wzrosły aż o 108%, natomiast baza członkowska skurczyła się o 18%. W latach 2005–2010 liczba działających organizacji trzeciego sektora zwiększyła się o 19%, przychody wzrosły aż o 186%, natomiast baza członkowska skurczyła się o 20%. w. rcl Badania – zarówno organizacji rejestrowych, jak i ankietowanych przez GUS organizacji aktywnych – pokazują duże zróżnicowanie terytorialne funkcjonowania organizacji obywatelskich. Wyraźna jest tu dominacja województwa mazowieckiego i samej Warszawy. Według GUS 15,5% organizacji pochodzi z tego regionu, zaś z samej Warszawy 8,1% łącznej liczby organizacji (34,6% wszystkich fundacji). Wysoki udział mają również województwa wielkopolskie (10%) i małopolskie (9,1%). W Polsce średnio na 10 tys. osób przypadało 20,9 podmiotu trzeciego sektora. O ile największą dostępnością organizacji, podobnie jak ich najwyższym udziałem, charakteryzowały się regiony: centralny i wschodni, w których na 10 tys. mieszkańców działało ponad 22,5 podmiotu, o tyle już w regionie południowym (zajmującym trzecią lokatę w Polsce pod względem liczby organizacji) na 10 tys. osób przypadało najmniej, bo 18 organizacji. W województwach: lubelskim, mazowieckim, podkarpackim i wielkopolskim liczba organizacji na 10 tys. osób była najwyższa – wynosiła od 23,3 do 23,7 podmiotu, natomiast najniższa wystąpiła w województwie śląskim – 15,1 jednostki. ww Na koniec 2010 r. w organizacjach trzeciego sektora na podstawie stosunku pracy zatrudniano łącznie 132,5 tys. osób, a dla 111,8 tys. pracowników organizacje te stanowiły główne miejsce pracy. W 2008 r. liczba zatrudnionych wyniosła 70,8 tys. (w tym głównym miejscem pracy były organizacje dla 60,2 tys. osób, co wskazuje na wysoką dynamikę wzrostu w ostatnich dwóch latach). 24 Dane za: Sprawozdanie z funkcjonowania ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie za lata 2010 i 2011, MPiPS, Warszawa 2012, s. 9-12; http://www.pozytek.gov.pl/files/pozytek/sprawozdanie_z_ustawy/sprawozdanie_06_09_2012.pdf. Dla porównania, według Krajowego Rejestru Sądowego na dzień 31 grudnia 2011 r. w rejestrze stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz publicznych zakładów opieki zdrowotnej w ramach KRS wpisane było 62 795 stowarzyszeń, 12 783 fundacje, 520 organizacji rzemieślniczych, 4477 społeczno-zawodowych organizacji rolników, 12 związków zawodowych rolników indywidualnych, 128 jednostek samorządów zawodowych innych przedsiębiorców, 37 innych organizacji przedsiębiorców, 377 izb gospodarczych, 7712 związków zawodowych, 424 organizacje pracodawców, 6675 stowarzyszeń kultury fizycznej i związków sportowych, 90 innych organizacji społecznych lub zawodowych, 532 osoby prawne i inne jednostki organizacyjne będące organizacjami pożytku publicznego, co łącznie stanowiło 96 562 podmioty. 25 Trzeci sektor w Polsce. Stowarzyszenia, fundacje, społeczne podmioty wyznaniowe. Samorząd zawodowy i gospodarczy oraz organizacje pracodawców w 2010 r., GUS, Warszawa 2013; http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/GS_stow_fund_i_spol_podm_wyz_2010.pdf. 16 Monitor Polski – 18 – Poz. 811 v.p l W 2010 r. 62% organizacji nie zatrudniało personelu płatnego, 22% z nich oferowało wyłącznie umowy cywilnoprawne, a jedynie 16% posiadało pracowników etatowych (i jednocześnie często zatrudniały także w oparciu o umowy cywilnoprawne). Choć średnia liczba pracowników etatowych w organizacjach zatrudniających wyniosła 10 osób, to jednak połowa z tych organizacji zatrudniała nie więcej niż 3 osoby. Natomiast według badań Klon/Jawor, tylko co piąta organizacja (19%) zatrudnia pracowników etatowych (na cały etat lub jego część), natomiast kolejne 21% współpracuje z osobami, które nie mają wprawdzie podpisanych umów o pracę, jednak regularnie, co najmniej raz w miesiącu, pracują odpłatnie na rzecz organizacji. Praca takich osób czasem niewiele różni się od pracy etatowej. Bazując na deklaracjach dotyczących liczby godzin pracy, można szacować, że tylko około 6% organizacji korzysta z pracowników zatrudnionych na 5 i więcej etatów przeliczeniowych. Płatna praca stanowi 26 więc jedynie wsparcie dla społecznego zaangażowania członków i wolontariuszy . .go Poważnym aktorem na scenie ekonomii społecznej, który może potencjalnie tworzyć przedsiębiorstwa społeczne, są organizacje pozarządowe prowadzące działalność gospodarczą. Na koniec 2010 r. zarejestrowaną działalność gospodarczą posiadało 7,24 tys. fundacji, stowarzyszeń oraz podobnych organizacji społecznych i społecznych jednostek Kościoła Katolickiego objętych badaniem GUS. Po przeprowadzonym badaniu okazało się, że jedynie połowa z tych organizacji (52%) prowadziła rzeczywiście działalność gospodarczą, podczas gdy pozostałe albo ją tymczasowo zawiesiły, albo zaprzestały jej prowadzenia, nie składając wniosku o wykreślenie z rejestru, albo nawet nie rozpoczęły jej prowadzenia. Niemniej, powyższe dane pokazują skalę zjawiska. Nie ma natomiast zbiorczych statystyk dotyczących spółek non profit działających jako przedsiębiorstwa społeczne; szacuje się, że funkcjonuje ich w Polsce ok. 20–30, choć brak jest oficjalnego wykazu tych podmiotów. Sektor spółdzielczy w. rcl Spółdzielczość odgrywa ważną rolę w rozwoju społeczno-gospodarczym kraju, ma Stan istotny wpływ na warunki życia wielu Polaków. Spółdzielnie poprzez specyficzny spółdzielczości system funkcjonowania dywersyfikują system gospodarczy, wzbogacają rynek oraz wspomagają jego zrównoważone funkcjonowanie. Spółdzielcza forma posiada również w Polsce wiele zalet, które w określonych warunkach mogą stać się niezwykle pomocne dla państwa i społeczeństwa. Należą do nich m.in. zdolność do tworzenia stabilnych miejsc pracy, co potwierdzone 27 zostało badaniami o charakterze europejskim, które objęły również Polskę . Wsparcie tego sektora jest szczególnie istotne ze względu na pozytywną rolę, jaką spółdzielnie odgrywają w zatrudnianiu grup mających trudności na otwartym rynku pracy. Udział osób niepełnosprawnych w ogólnej liczbie zatrudnionych w spółdzielniach jest 3-krotnie wyższy niż w całej gospodarce narodowej (11,6% wobec 3,6%). Wśród osób zatrudnionych w spółdzielniach 59% stanowią kobiety (w porównaniu z udziałem kobiet zatrudnionych w gospodarce narodowej jest to o 14 punktów procentowych więcej). Spółdzielnie utrzymują w długoletnim zatrudnieniu osoby będące w wieku niemobilnym lub emerytalnym (53% do 36%), a także zatrudniają więcej osób o niższym poziomie wykształcenia (78% do 68,3%) (Międzyresortowy raport o spółdzielczości polskiej, 2010). Dane te są kluczowe w kontekście podwyższania wieku emerytalnego, jak również ze względu na fakt, iż w przypadku likwidacji spółdzielni na rynek pracy trafią osoby najbardziej zagrożone wykluczeniem społecznym. ww Na polski sektor spółdzielczy składa się ponad 17 tys. spółdzielni zarejestrowanych w systemie REGON. Według obliczeń Krajowej Rady Spółdzielczej prawie 9 tys. stanowią czynne podmioty gospodarcze. Zrzeszają one ponad 8 milionów członków i dają pracę około 400 tys. pracowników, w tym 265,9 tys. w spółdzielniach 28 zatrudniających 10 osób i więcej . Jest to niezwykle zróżnicowany sektor. Większość działających dziś spółdzielni powstała przed 1989 r. (62%). Według REGON w latach 2006–2012 liczba zarejestrowanych 29 spółdzielni spadła z 18 200 do 17 153 . Istotną dla KPRES jest grupa spółdzielni, których celem jest zatrudnienie. Składa się z tradycyjnych spółdzielni pracy, spółdzielni inwalidów i niewidomych, spółdzielni rękodzieła ludowego „Cepelia” oraz spółdzielni 26 „Życie codzienne organizacji pozarządowych w Polsce”, Klon/Jawor, Warszawa 2012, s.
Zob. Bruno Roelants Diana Dovgan, Hyungsik Eum and Elisa Terrasi, The resilience of the cooperative model, Brussels
28 Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2012, GUS, Warszawa 2012, s.
29 Zmiany strukturalne grup podmiotów gospodarki narodowej w rejestrze REGON, 2012 r., Warszawa 2013, s.
27 17 Monitor Polski – 19 – Poz. 811 30 Spółdzielnie socjalne v.p l socjalnych (o których mowa odrębnie). Według danych z 1 marca 2012 r. czynnych spółdzielni pracy w Polsce było 648, spółdzielni inwalidów i niewidomych 224 a spółdzielni rękodzieła ludowego 9, co daje łączną liczbę 881 czynnych podmiotów gospodarczych. Największa część spółdzielni pracy zrzeszona jest w Związku Lustracyjnym Spółdzielni Pracy (ponad 200 podmiotów), natomiast drugim co do wielkości zrzeszeniem w tej branży jest Spółdzielczy Związek Rewizyjny „Wspólnota Pracy”, który zrzesza 84 spółdzielnie. W związku rewizyjnym „Cepelia” zrzeszonych jest 18 spółdzielni, Związek Rzemiosła Polskiego podaje, że w jego 31 strukturach oraz strukturach izb rzemieślniczych działa 168 spółdzielni . Spółdzielnie związane z funkcją 32 prozatrudnieniową dają pracę ok. 60 tys. osób, w tym 45 tys. to członkowie spółdzielni . Ciekawą formą funkcjonującą w ramach sektora spółdzielczego są spółdzielnie uczniowskie. Statystyki Fundacji Rozwoju Spółdzielczości Uczniowskiej mówią nawet o 5 tys. takich podmiotów, choć nadal brakuje precyzyjnych danych. Spółdzielnie uczniowskie, często funkcjonujące pod opieką banków spółdzielczych, spółdzielni pracy czy spółdzielni spożywców „Społem”, są praktyczną formą kształtowania postaw przedsiębiorczych wśród uczniów, i to postaw społecznie odpowiedzialnych. .go Najbardziej znanym nowym typem spółdzielni funkcjonujących w Polsce są spółdzielnie socjalne. Przedsiębiorstwa te działają na podstawie ustawy z 2006 r. o spółdzielniach socjalnych, gdzie wskazano, iż ich głównym celem jest przywrócenie na rynek pracy, poprzez prowadzenie wspólnego przedsiębiorstwa, osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, o niskiej zatrudnialności oraz umożliwienie osobom bezrobotnym aktywizacji zawodowej. Tym samym utworzono nowy typ podmiotu prawnego, którego głównym celem jest nie tylko prowadzenie działalności gospodarczej, ale również działalność na rzecz społecznej i zawodowej reintegracji członków spółdzielni. w. rcl Według stanu na koniec 2012 r., zgodnie z informacjami Ogólnopolskiego Związku Rewizyjnego Spółdzielni Socjalnych, w Krajowym Rejestrze Sądowym zarejestrowanych było 601 spółdzielni tego typu , pod koniec 2013 r. ponad 850, tymczasem na koniec I kwartału 2014 r. zarejestrowanych było już ponad 1 tys. spółdzielni socjalnych. Trudno jednak określić, ile z nich jest rzeczywiście aktywnych. Wyniki prowadzonych badań 33 wskazują, że część spółdzielni zakończyła działalność, choć formalnie nie zostały one wyrejestrowane . Według badań z 2010 r. 83% badanych spółdzielni socjalnych zakładanych było przez osoby bezrobotne, zaś w 38,4% z nich była przynajmniej jedna osoba niepełnosprawna. W 2010 r. wśród badanych spółdzielni zdecydowanie przeważały podmioty małe, liczące od 5 do 9 członków. Zaledwie 10% spółdzielni liczyło 10 i więcej członków. Ponad 1/3 badanych spółdzielni zatrudniała dodatkowych pracowników niebędących ich członkami. Podmioty reintegracyjne Według danych MPiPS w roku 2012 działały 92 Centra Integracji Społecznej, w tym 68 Podmioty utworzonych przez organizacje obywatelskie. Według danych za 2012 r. odbiorcami integracyjne działań centrów było około 5,4 tys. osób z grup dotkniętych wykluczeniem społecznym. i nieformalne Najczęściej uczestnikami zajęć z zakresu integracji społecznej i zawodowej były osoby długotrwale bezrobotne – stanowiły one 69% wszystkich podopiecznych CIS-ów. Około 34 10% beneficjentów korzystało ze wsparcia w związku z niepełnosprawnością . Ponadto w 2012 r. funkcjonowało 69 Zakładów Aktywności Zawodowej, w tym 43 utworzone przez organizacje obywatelskie, 35 w których zatrudnienie znalazły 3.523 osoby, w tym 2.651 stanowiły osoby niepełnosprawne . ww W 2012 r. samorządy powiatowe dofinansowały, ze środków własnych i Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, koszty uczestnictwa 24,3 tys. osób niepełnosprawnych w 672 Warsztatach Terapii Zajęciowej, w tym 125 warsztatach, których organizatorem była jednostka sektora finansów publicznych oraz 520 warsztatach funkcjonujących przy jednostkach spoza sektora finansów publicznych, a ponadto w 28 30 Materiały z V Kongresu Spółdzielczości, Krajowa Rada Spółdzielcza, Warszawa 27 i 28 listopada 2012 r., s.
Dane na podstawie http://www.zrp.pl. 32 Raport o spółdzielczości polskiej. Dokument przyjęty przez Zespół Międzyresortowy w dniu 19 stycznia 2010 r. 33 Badania prowadzone w Wielkopolsce dowodzą, że taka sytuacja dotyczy ponad jednej trzeciej spółdzielni. Por. Joanna Kobielska, Obraz spółdzielni socjalnych w świetle badań przeprowadzonych w ramach projektu „Wykluczenie społeczne: diagnoza i mechanizmy przeciwdziałania w województwie wielkopolskim”, [w:] Spółdzielnie socjalne. Skuteczny mechanizm walki z wykluczeniem społecznym czy ślepa uliczka?, Praca zbiorowa pod redakcją Jacka Tittenbruna, Poznań 2010, s. 84, http://www.wykluczenie.spoldzielnie.org. 34 Centra integracji społecznej, zakłady aktywności zawodowej i warsztaty terapii zajęciowej w 2012 r., GUS, Warszawa, 29 listopada 2013 r. 35 Dane Biura Osób Niepełnosprawnych MPiPS na 31 grudnia 2012 r. 31 18 Monitor Polski – 20 – Poz. 811 36 v.p l warsztatach działających przy Zakładach Pracy Chronionej . Co więcej, w 2010 r. funkcjonowało 286 Klubów 37 Integracji Społecznej, z czego 223 prowadziły faktyczną działalność . Istnieje też nierozpoznany obszar działań o charakterze nieformalnym, obejmujący inicjatywy nastawione na przetrwanie albo obniżenie własnych kosztów utrzymania, samopomoc lub pomoc innym ludziom znajdującym się w trudnej sytuacji ekonomicznej lub mającej wymiar ekonomiczny jak też wspólne gospodarowanie wspierające realizację celów danej grupy czy społeczności (realizacja projektów, nauka, wspólna działalność kulturalna). Inicjatywy te odwołują się do wartości ekonomii społecznej, a także wykorzystują pochodzące stamtąd metody i rozwiązania organizacyjne. Finanse sektora ekonomii społecznej Stan finansów ekonomii społecznej .go Według GUS w 2011 r. udział sektora spółdzielczego w produkcji globalnej, czyli sumie produkcji globalnej produktów (wyrobów i usług) wszystkich sektorów własności, wyniósł 47,7 mld zł, co stanowiło 1,5% produkcji globalnej ogółem, zaś sektora 38 instytucji niekomercyjnych 24,6 mld zł, co stanowiło 0,8% produkcji globalnej 39 ogółem. W 2011 r. sektor spółdzielczy wypracował 13,2 mld zł (0,9% PKB), zaś sektor 40 niekomercyjny 13,8 mld zł (również 0,9% PKB) . w. rcl Sektor spółdzielczy utrzymuje się w całości z działalności rynkowej, jednak poza sektorem finansowym (banki spółdzielcze, spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe) i mieszkaniowym nie posiada znaczącego udziału kapitałowego w gospodarce. Niestety, ostatnie kompleksowe badania sektora spółdzielczego pochodzą z lat 41 2006 i 2008 , dlatego też trudno dostarczyć informacji o sytuacji finansowej spółdzielni w 2011 r. i 2012 r., 42 poza ogólną konstatacją o zmniejszaniu się udziału omawianego sektora w gospodarce . Podmioty obywatelskie mogą finansować swoją aktywność jako działalność nieodpłatną lub odpłatną pożytku publicznego, lub w ramach działalności gospodarczej. Istotnym źródłem dochodów organizacji jest realizacja zadań publicznych zgodnie z ustawą o finansach publicznych. Łącznie od 2007 do 2012 r. organizacje sektora obywatelskiego zrealizowały zadania publiczne zlecane przez administrację publiczną na łączną kwotę 19,1 mld zł, z czego 8,4 mld zł przypadło na zadania zlecone w trybie otwartego konkursu ofert na podstawie ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, zaś 10,7 mld zł na zadania zlecone w innych trybach. Według cytowanych badań GUS ok. 6,8 tys. (8%) organizacji obywatelskich deklarowało prowadzenie działalności gospodarczej. Średnie roczne przychody z tego tytułu dla jednostek, które miały takie przychody, wyniosły 519 tys. zł, jednak społeczne podmioty wyznaniowe miały przeciętnie przychody trzykrotnie wyższe od średniej. Odsetek organizacji, które osiągały jakiekolwiek przychody z odpłatnej działalności statutowej wyniósł w 2010 r. 22% ogółu organizacji, co stanowiło ok. 16,5 tys. podmiotów. Wsparcie rozwoju sektora ekonomii społecznej ww Wzmocnienie i poszerzenie zakresu działań sektora ekonomii społecznej jest jednym z celów Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007–
W Programie w ramach Priorytetu VII Promocja integracji społecznej przewidziano, Cel szczegółowy 2, Wzmocnienie i poszerzenie zakresu działań sektora ekonomii społecznej. Oczekiwanymi efektami realizacji tego celu miały być: 36 Bilans dedykowanego wsparcia Informacja Rządu Rzeczypospolitej Polskiej o działaniach podejmowanych w 2010 roku na rzecz realizacji postanowień uchwały Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 1 sierpnia 1997 r. Karta Praw Osób Niepełnosprawnych, Druk sejmowy nr 46 z 8 grudnia 2011 r., s.
37 Raport o działalności Klubów Integracji Społecznej w Polsce (dane uzyskane na podstawie 139 ankiet z 13 województw), Departament Pomocy i Integracji Społecznej MPiPS, Warszawa, sierpień
38 Sektor instytucji niekomercyjnych obejmuje według GUS: organizacje społeczne, partie polityczne, organizacje związków zawodowych, stowarzyszenia, fundacje oraz jednostki organizacji wyznaniowych; Trzeci sektor w Polsce. Stowarzyszenia, fundacje, społeczne podmioty wyznaniowe. Samorząd zawodowy i gospodarczy oraz organizacje pracodawców w 2010 r., http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/GS_stow_fund_i_spol_podm_wyz_2010.pdf. 39 Bez spółdzielni do 9 członków. 40 Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2012, GUS, Warszawa 2012, s.
41 Iwona Krysiak, Informacja o sektorze spółdzielczym w Polsce, ekonomia społeczna, Warszawa 2006; Sławomir Nałęcz, Joanna Konieczna, Sektor spółdzielczy – główny pracodawca gospodarki społecznej w Polsce [w:] Sławomir Nałęcz [red.], Gospodarka społeczna w Polsce, ISP PAN, Warszawa
19 Monitor Polski – 21 – Poz. 811 zapewnienie funkcjonowania instytucji wspierających ekonomię społeczną (przynajmniej dwie w każdym województwie); • 30% przychodów własnych jednostek ekonomii społecznej w ogólnej wartości ich przychodów. Wskaźnikami produktowymi miały być natomiast: v.p l • • liczba instytucji wspierających ekonomię społeczną, które otrzymały wsparcie w ramach Priorytetu; • liczba inicjatyw z zakresu ekonomii społecznej wspartych z EFS; • 43 liczba osób, które otrzymały wsparcie w ramach instytucji ekonomii społecznej . .go W przyjętym 13 marca 2008 r. Szczegółowym Opisie Priorytetów Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki, w ramach Priorytetu VII pojawiło się Działanie 7.
Przeciwdziałanie wykluczeniu i wzmocnienie sektora ekonomii społecznej, w którym Poddziałanie 7.2.
odnosiło się wprost do wsparcia ekonomii społecznej. Jego celem było wyłanianie w konkursach instytucji otoczenia sektora ekonomii społecznej, oferujących usługi na rzecz podmiotów ekonomii społecznej. Na ten cel przeznaczono kwotę 172 399 750 euro, co według 44 przelicznika z 28 listopada 2013 r. stanowiło równowartość 723 079 031 zł . Według stanu na koniec 2013 r. podpisano 463 umowy o dofinansowanie projektów na łączną kwotę 649 680 008 zł, w ramach których złożono 45 wnioski o płatność na kwotę 402 964 823 zł . Tab.
Monitoring wartości PO KL na koniec 2013 r. Nazwa wskaźnika w. rcl Wskaźniki produktu Liczba podmiotów ekonomii społecznej, które otrzymały wsparcie z EFS za pośrednictwem instytucji wspierających ekonomię społeczną Liczba osób, które otrzymały wsparcie w ramach instytucji ekonomii społecznej Liczba podmiotów ekonomii społecznej utworzonych dzięki wsparciu z EFS Wskaźniki rezultatu Liczba instytucji wspierających ekonomię społeczną, które otrzymały wsparcie w ramach Priorytetu, funkcjonujących co najmniej 2 lata po zakończeniu udziału w projekcie Narastająco w ramach Priorytetu VII Stopień Wartość realizacji docelowa celu 10 786 6801 159% 144 456 33 216 435% 343 300 114% 32 44 73% Źródło: MIiR Dodatkowo w ramach Priorytetu I PO KL realizowane są projekty systemowe, wspierające rozwój ekonomii społecznej, o łącznym budżecie wynoszącym ok. 60 mln zł. W sumie więc przeznaczono znaczne środki finansowe na wsparcie otoczenia ekonomii społecznej. Według Instytucji Zarządzającej PO KL konkursowy tryb wyboru projektów, a przy tym niewystarczające wykorzystanie narzędzi w postaci kryteriów selekcji spowodowało, że: w większości regionów liczba powołanych instytucji wspierających ekonomię społeczną (tzw. Ośrodki Wsparcia Ekonomii Społecznej) znacznie przewyższyła zakładane w PO KL wartości docelowe;  w wielu przypadkach nie udaje się zapewnić kontynuacji działań przez poszczególne Ośrodki, gdyż nie uzyskują one dofinansowania z EFS na dalszą aktywność, co prowadzi do tego, że potencjał wypracowany przez te podmioty nie jest wykorzystywany; ww   43 znaczna część Ośrodków zaprzestaje realizacji działań wspierających ekonomię społeczną wraz z zakończeniem dofinansowania ze środków EFS. Tymczasem zgodnie z logiką interwencji EFS beneficjenci powinni zapewnić trwałość projektów po zakończeniu ich finansowania ze środków unijnych. Często jednak OWES prowadzone są przez podmioty zaliczane do sektora ekonomii społecznej, np. przez organizacje Program Operacyjny Kapitał Ludzki, Warszawa, 7 września 2007 r., s.
Po zmianach w 2011 r. jest to kwota 172.399.750 euro. Do przeliczenia zastosowano kurs EBC z dnia 28 listopada 2013 r., 1 EUR= 4,1942 PLN. 45 Postęp w realizacji Programu Kapitał Ludzki wg stanu na 31 grudnia 2013 r. Informacja dostępna na stronie www.efs.gov.pl. 44 20 Monitor Polski – 22 – Poz. 811 v.p l pozarządowe, które nie mają wystarczających zasobów do kontynuowania tego typu działań bez pomocy 46 państwa . W powyższej sferze wdrożono w 2011 r. działania naprawcze. Częściowo nastąpiły one z inicjatywy Ministerstwa Rozwoju Regionalnego, częściowo zaś z inicjatywy Zespołu ds. Rozwiązań Systemowych w Zakresie Ekonomii Społecznej. Zespół w stanowisku z 20 lipca 2011 r. zwrócił się do MRR z wnioskiem o wprowadzanie określonych kryteriów konkursowych, zapewniających trwałość funkcjonowania Ośrodków 47 Wsparcia Ekonomii Społecznej . Działania na rzecz trwałości funkcjonowania OWES zostały skorelowane z działaniami standaryzującymi Ośrodki, przewidzianymi w projekcie systemowym „Zintegrowany System Wsparcia Ekonomii Społecznej”. Warto jednak zwrócić uwagę, że pomimo licznych zarzutów Ośrodki wykonały olbrzymią pracę edukacyjno-doradczą, która powinna zostać uwzględniona w całościowej ocenie wsparcia. Tab.
Realizacja Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki w zakresie wsparcia ekonomii społecznej na koniec 2012 r. Sektor obywatelski Sektor spółdzielczy Organizacje pozarządowe Kościoły, związki wyznaniowe Spółdzielnie inwalidów ZAZ KIS i niewidomych CIS WTZ Liczba podmiotów (instytucji), które otrzymały wsparcie 11 613 8 083 14 360 8 38 27 40 128 - w tym podmiotów ekonomii społecznej 9 530 7 908 14 400 8 31 9 35 136 Liczba utworzonych partnerstw na rzecz ekonomii społecznej 401 114 1 78 5 0 1 0 0 Liczba godzin doradztwa (indywidualnego, grupowego, coachingu) 96 487 35 391 20 8 965 6 352 457 20 22 5 292 Liczba uczestników doradztwa w Poddziałaniu 7.2.
24 239 7 609 4 1 337 75 0 4 14 17 Liczba przeprowadzonych szkoleń umożliwiających uzyskanie wiedzy i umiejętności potrzebnych do założenia i/lub prowadzenia działalności w sektorze ekonomii społecznej 6 049 1 407 2 345 1 5 5 3 19 Liczba uczestników szkoleń umożliwiających uzyskanie wiedzy i umiejętności potrzebnych do założenia i/lub prowadzenia działalności w sektorze ekonomii społecznej 27 479 10 086 8 1 048 27 18 24 27 68 Liczba udzielonych podmiotom ekonomii społecznej usług prawnych 10 129 6 226 4 340 763 5 2 42 41 Liczba udzielonych podmiotom ekonomii społecznej usług księgowych 9 808 6 396 19 737 1 201 7 4 61 1 Liczba udzielonych podmiotom ekonomii społecznej usług marketingowych 6 746 6 452 6 330 3 30 0 61 52 Liczba utworzonych spółdzielni socjalnych dzięki wsparciu OWES 169 7 0 98 0 0 0 0 0 Spółdzielnie socjalne ww w. rcl Typy wsparcia .go Ogółem Sektor reintegracyjny Źródło: Dane Instytucji Pośredniczących PO KL zebrane od projektodawców. Dane pochodzą spoza systemu sprawozdawczości PO KL. 46 47 Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Sprawozdanie z realizacji Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki za II półrocze 2011 roku, s.
Tekst stanowiska dostępny jest na stronie www.ekonomiaspoleczna.pl, w zakładce Zespołu. 21 Monitor Polski – 23 – Poz. 811 48 v.p l Według badania ewaluacyjnego, przeprowadzonego na zlecenie MRR w 2013 r. , zdaniem podmiotów ekonomii społecznej wsparcie otrzymane w ramach projektów PO KL było dobrze dopasowane do ich potrzeb. Zróżnicowanie w ocenie między poszczególnymi typami PES jest niewielkie: najwyżej oceniły wsparcie spółdzielnie pracy, inwalidów oraz spółki typu non profit, najniżej zaś ZAZ, WTZ oraz spółdzielnie socjalne osób prawnych i fizycznych – przy czym były to nadal oceny pozytywne. Odsetek PES, które zatrudniły nowe osoby w ciągu 12 miesięcy po skorzystaniu ze wsparcia, jest silnie zróżnicowany regionalnie. W sześciu województwach nie przekroczył 10%, w pięciu regionach wyniósł od 10% 49 do 15%, a w kolejnych pięciu przekroczył 15% . w. rcl .go Rys.
Ocena dopasowania otrzymanego wsparcia z PO KL do potrzeb poszczególnych typów podmiotów (średnie oceny na skali: 1 – w ogóle nie odpowiadało, 5 – w pełni odpowiadało, n=482). Źródło: Badanie ewaluacyjne pt. Ocena wsparcia w obszarze ekonomii społecznej udzielonego ze środków EFS w ramach PO KL, Coffey International Development dla Ministerstwa Rozwoju Regionalnego, Warszawa
Zgodnie z rekomendacjami zawartymi w raporcie konieczne jest przyjęcie rozstrzygnięć dotyczących kształtu systemu wsparcia ekonomii społecznej. Dotyczy to szczególnie jasnego przypisania samorządowi województwa odpowiedzialności za tworzenie i funkcjonowanie systemu wsparcia. Konieczne jest również określenie zależności pomiędzy OWES a instytucjami rynku pracy i pomocy społecznej, tak aby możliwa była współpraca między nimi (zlecanie OWES usług przez PUP lub OPS). Niezbędne jest także określenie zasad finansowania usług świadczonych przez OWES. Możliwe jest uwzględnienie częściowego samofinansowania OWES. Wymaga to jednak rozstrzygnięć o charakterze systemowym, stosowanych jednolicie w całym systemie wsparcia ekonomii społecznej. Należy rozważyć co najmniej dwie opcje: pobieranie opłat za usługi świadczone na rzecz funkcjonujących PES;  lub wprowadzenie niewielkich składek (np. 3% dochodu) płaconych przez PES na Izbę (która ma powstać), z zastrzeżeniem przeznaczenia ich na funkcjonowanie systemu wsparcia. ww  Według raportu należy rozważyć uruchomienie na większą skalę instrumentów zwrotnych, adresowanych do funkcjonujących PES. Z opracowania wynika także, iż należałoby umożliwić udzielanie dotacji na rozpoczęcie działalności gospodarczej w formie przedsiębiorstwa społecznego, z których obecnie mogą korzystać jedynie spółdzielnie socjalne, również innym typom podmiotów (organizacje pozarządowe, spółki non profit). 48 Badanie ewaluacyjne pt. Ocena wsparcia w obszarze ekonomii społecznej udzielonego ze środków EFS w ramach PO KL, Coffey International Development dla Ministerstwa Rozwoju Regionalnego, Warszawa
Ibidem, s.
49 22 Monitor Polski – 24 – Poz. 811 v.p l Zgodnie z przedstawionymi rekomendacjami wskazane jest prowadzenie dalszych prac nad systemem akredytacji. Podstawowym celem akredytacji powinno być zapewnienie wysokiej jakości usług oraz stymulowanie procesów doskonalenia w systemie. W większym stopniu powinny być uwzględnione takie aspekty jakości oferowanych usług, jak sposoby diagnozowania potrzeb klientów, metody pracy z klientami czy sposoby monitorowania losów klientów. Uruchomienie mechanizmów zapewniania jakości funkcjonowania OWES powinno nastąpić możliwie szybko – tak, aby możliwe było ich wdrożenie przed uruchomieniem interwencji w ramach RPO. Trwałe OWES – według raportu – powinny dysponować ofertą (częściowo odpłatną, częściowo darmową) dla działających PES mających problemy, chcących się rozwinąć lub potrzebujących specjalistycznych usług niedostępnych na rynku (np. księgowości PES, odmienna niż księgowość trzeciego sektora czy podmiotów czysto rynkowych). Jednym z zadań systemu wsparcia – zgodnie z raportem ewaluacyjnym – powinno być ułatwianie PES dostępu do rynku. Może to się odbywać na kilka sposobów: wzrost jakości doradztwa biznesowego dla potencjalnych i działających PES (bliska współpraca przy tworzeniu biznesplanów);  promocja rozwiązań i modeli biznesowych, które się sprawdziły – szczególne wsparcie dla ich replikacji i upowszechniania w całym kraju;  zachęcanie samorządu do zwiększenia zamówień kierowanych do sektora ekonomii społecznej, szczególnie w obszarach, w których przedsiębiorstwa te mogą dostarczyć korzyści społecznych (usługi społeczne, edukacyjne, ochrona środowiska). .go  Wsparcie na tworzenie miejsc pracy w sektorze ekonomii społecznej w. rcl W okresie 2007–2012 realnie funkcjonowało wsparcie na tworzenie miejsc pracy Bilans inwestycji w jednym typie przedsiębiorstwa społecznego – spółdzielniach socjalnych. w miejsca pracy Oczywiście tworzenie miejsc pracy było również możliwe w sektorze obywatelskim. Według badań GUS z 2010 r., dzięki uczestnictwu organizacji w projektach finansowanych z Europejskiego Funduszu Społecznego utworzono 2,6 tys. miejsc 50 pracy, zaś kolejne 2,5 tys. miejsc pracy utrzymano . Były to jednak środki projektowe, niezwiązane wprost z dedykowanym powstawaniem miejsc pracy o charakterze gospodarczym. W przypadku spółdzielni socjalnych mieliśmy do czynienia ze wsparciem zarówno ze źródeł krajowych, jak i z EFS. Wsparcie krajowe wynikało z przepisów ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy z 2004 r. Osobom zainteresowanym podjęciem działalności w formie spółdzielni socjalnej przysługuje prawo ubiegania się o jednorazowe dofinansowanie ze środków Funduszu Pracy na podjęcie działalności gospodarczej, w wysokości nieprzekraczającej 4-krotnej wysokości przeciętnego wynagrodzenia na każdego członkazałożyciela spółdzielni socjalnej (według stanu na 1 marca 2013 r. – 14 761,20 zł) oraz 3-krotnej wysokości przeciętnego wynagrodzenia na każdego członka przystępującego do już istniejącej spółdzielni socjalnej (według stanu na 1 marca 2013 r. – 11 070,90 zł). W okresie 2007–2013 powiatowe urzędy pracy umożliwiły otrzymanie tego rodzaju wsparcia 733 bezrobotnym, przeznaczając na ten cel ok. 8 mln zł. Tab.
Kwota wsparcia przyznanego spółdzielniom socjalnym ze środków Funduszu Pracy w latach 2005–
Rok 2008 2009 2010 2011 2012 2013 705 700,00 366 700,00 839 800,00 2 135 900,00 819 600,00 1 759 300,00 1 423 100,00 97 50 77 189 75 140 105 ww Wysokość wsparcia w PLN 2007 Liczba osób, którym przyznano wsparcie Źródło: MPiPS. 50 Trzeci sektor w Polsce. Stowarzyszenia, fundacje, społeczne podmioty wyznaniowe. Samorząd zawodowy i gospodarczy oraz organizacje pracodawców w 2010 r., http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/GS_stow_fund_i_spol_podm_wyz_2010.pdf. 23 Monitor Polski – 25 – Poz. 811 v.p l W 2008 r. pojawiła się prawna możliwość otrzymania przez osoby niepełnosprawne poszukujące pracy środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych na wniesienie wkładu do spółdzielni socjalnej w wysokości określonej w umowie zawartej ze starostą, nie więcej jednak niż do wysokości piętnastokrotnego przeciętnego wynagrodzenia (według stanu na 1 marca 2013 r. – do 55 354,50 zł), jeżeli nie otrzymały bezzwrotnych środków publicznych na ten cel. Według danych PFRON w okresie 2008–2013 takie wsparcie otrzymało 119 osób niepełnosprawnych. Tab.
Środki na wniesienie wkładu do spółdzielni socjalnej z PFRON w latach 2008–
Rok 2008 2009 2010 2011 2012 2013 19 3 16 17 44 20 498 699,00 106 000,00 465 905,00 435 704,00 1 077 130,00 548 644,00 Liczba osób, którym przyznano wsparcie Kwota wsparcia w PLN .go Źródło: PFRON. Podstawowymi deficytami związanymi z powyższymi ścieżkami wsparcia był poziom wiedzy pracowników powiatowych urzędów pracy, nie zawsze zorientowanych w nowych formach prawnych, oraz niedopasowane do potrzeb spółdzielni mechanizmy przyznawania środków, określone w przepisach prawnych (wniosek o dofinansowanie, przepływ środków, restrykcyjne formy zabezpieczenia wsparcia), a także i pragmatyka postępowania urzędów wynikająca ze wspomnianych regulacji. Odrębną ścieżką było wsparcie ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego. Od 2007 r. do 2010 r. możliwe było uzyskanie wsparcia w ramach Priorytetu VI, Działanie 6.
Wsparcie oraz promocja przedsiębiorczości i samozatrudnienia. Dzięki tej formie wsparcia według danych MRR powstało 69 spółdzielni socjalnych. w. rcl Po zmianach Szczegółowego Opisu Priorytetów w 2010 r. wprowadzono nowe typy operacji w Priorytecie VII Promocja integracji społecznej w Poddziałaniu 7.2.
Wsparcie ekonomii społecznej. Według danych MRR wsparcie z EFS do końca 2012 r. otrzymało 507 osób na łączną kwotę 12,3 mln zł, co umożliwiło powstanie 131 51 spółdzielni socjalnych . Tab.
Dofinansowanie dla spółdzielni socjalnych z EFS w ramach Poddziałania 7.2.
według stanu na 31 grudnia 2012 r. Typ wsparcia Wysokość środków finansowych Liczba Przyznane dofinansowanie dla spółdzielni socjalnej (na założenie, przystąpienie, zatrudnienie): 507 12 373 925 na założyciela w przypadku spółdzielni utworzonych przez osoby fizyczne 378 8 971 377 na osobę fizyczną przystępującą do spółdzielni socjalnej 55 1 021 916 na osobę zatrudnioną w spółdzielni socjalnej 99 1 666 656 ww Źródło: Dane Instytucji Pośredniczących PO KL zebrane od projektodawców. W tej ścieżce dofinansowania problemy rodzi jej projektowy charakter, który wymaga powstania spółdzielni socjalnych w ściśle określonym czasie, bez względu na poziom przygotowania przyszłych spółdzielców. Powoduje to czasami tworzenie podmiotów gospodarczych złożonych z osób niedostatecznie przygotowanych w zakresie ekonomicznym lub w zakresie kooperacji i kompetencji społecznych. Przedstawiając bilans mechanizmu wsparcia, należy zauważyć, że wsparcie na utworzenie obejmowało ok. 330–340 podmiotów, co w obliczu stanu na koniec 2012 r. oznaczało, że ok. 50–55% spółdzielni socjalnych powstało dzięki wsparciu publicznemu. 51 Dane z systemu sprawozdawczości PO KL wg stanu na koniec 2012 r. 24 Monitor Polski – 26 – Poz. 811 Wnioski z diagnozy v.p l Przedstawiona diagnoza odnosząca się zarówno do kwestii politycznych, organizacyjnych, jak i finansowych wskazuje na: Rosnące znaczenie problematyki ekonomii społecznej na poziomie europejskim, co będzie miało bezpośrednie przełożenie na tworzenie nowych instrumentów prawnych i finansowych oddziałujących na prawodawstwo krajowe oraz możliwości wsparcia rozwoju ekonomii społecznej ze środków budżetu Unii Europejskiej. Może to stanowić duży impuls rozwojowy.  Olbrzymi, niewykorzystany potencjał ekonomii społecznej, łączący w sobie elementy o charakterze prozatrudnieniowym, integracyjnym, stymulujący rozwój lokalny, dostarczający usług użyteczności publicznej i tworzący niezbędny kapitał społeczny. Sektor ma unikalne możliwości zatrudniania osób, których aktywizacja należy do najtrudniejszych, angażując równocześnie zasoby społeczne obejmujące ponad 10 milionów obywateli. Jednocześnie ekonomia społeczna tylko w niewielkim stopniu wpływa obecnie na gospodarkę, tworząc ok. 1,6% Produktu Krajowego Brutto i odpowiadając za ok. 2,7 do 3,0% zatrudnienia w gospodarce. Dlatego podstawowy impuls musi oddziaływać na istotne zwiększenie znaczenia ekonomicznego sektora.  Rozproszenie, brak koordynacji i słabą jakość dotychczasowego wsparcia dla rozwoju sektora. Wsparcie miało również charakter „miękki”, jednak w zbyt małym stopniu było zakorzenione lokalnie, z minimalnym jak na możliwości wsparciem tworzenia nowych miejsc pracy i brakiem wsparcia rozwojowego dla istniejących przedsiębiorstw społecznych. Wymaga to rekonstrukcji całego otoczenia prawno-finansowego sektora i przesunięcia ciężaru działań ze wsparcia infrastrukturalnego na wsparcie bezpośrednie dla PES oraz wyposażenie ich w kompetencje dotyczące zarówno roli społecznej, jak i biznesowej.  Konieczność przejawiania aktywności przez samych obywateli we wspólnotach samorządowych. Mamy do czynienia z malejąca aktywnością społeczną oraz utrzymującym się słabym otwarciem administracji samorządowej na kooperację z obywatelami w zakresie kreowania usług publicznych oraz przekazywania podmiotom ekonomii społecznej zadań publicznych do realizacji. Widoczna jest zależność między dynamiką rozwoju ekonomii społecznej a poziomem świadomości w zakresie możliwości jej wykorzystania w politykach publicznych i życiu codziennym wspólnot samorządowych. Wymaga to stałej pracy zarówno wśród osób podejmujących decyzje, zarządzających procesami i instytucjami, jak i w środowisku dzieci i młodzieży. w. rcl .go  Rozwój ekonomii społecznej powinien w związku z tym opierać się na trzech ściśle zintegrowanych impulsach rozwojowych: Politycznym, zdeterminowanym na rzecz tworzenia przyjaznego klimatu dla ekonomii społecznej. Impuls ten wynika z potrzeby otwarcia się administracji publicznej na sektor ekonomii społecznej, co oznacza konieczność zmian prawnych oraz postaw pracowników administracji w zakresie kultury organizacyjnej. Oznacza to również zmianę podejścia do partycypacji w zakresie kreowania i realizowania polityk publicznych z udziałem podmiotów ekonomii społecznej, które powinny mieć względne pierwszeństwo jako pracodawcy we wspólnotach samorządowych, działający nie dla zysku, mający zakorzenione struktury w lokalnym środowisku i działający w oparciu o społeczne zasoby, w tym wolontariuszy.  Społecznym, budującym świadomość społeczną i tworzącym nowe formy relacji we wspólnocie samorządowej. Bez uruchomienia potencjału społecznego niemożliwe jest wdrożenie powszechnie uznanych i akceptowanych działań w ramach polityk publicznych. Partycypacja ma sens o tyle, o ile zaangażowane są właściwe, zainteresowane w partnerstwie strony. Działania publiczne mogą tworzyć przestrzeń prawną, organizacyjną i finansową, jednak należy włożyć wiele wysiłku, aby przekonać obywateli, iż bezpośrednie zaangażowanie ma sens i przynosi wymierne korzyści społeczne i ekonomiczne. ww   25 Przedsiębiorczym, umożliwiającym znalezienie miejsca dla kompetencji i społecznie użytecznych funkcji ekonomii społecznej w sektorze szeroko rozumianej przedsiębiorczości. Dotychczasowym mankamentem ekonomii społecznej była zbyt słaba promocja autentycznej przedsiębiorczości, rozumianej jako szczególny sposób produkcji dóbr i świadczenia usług, a w konsekwencji tworzenia miejsc pracy, przynoszący także wymierną społeczną wartość dodaną. Dlatego kwestia wzmocnienia problematyki przedsiębiorczości musi znaleźć swoje istotne miejsce w programowaniu nowego systemu wsparcia. Monitor Polski – 27 – Poz. 811 v.p l Rozdział II Cele Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej opisuje planowane działania, jakie powinny być podjęte – przez władze publiczne, z wykorzystaniem środków publicznych – w celu wzmocnienia tego sektora. Nie jest ono celem samym w sobie, a ma przyczyniać się do realizacji krajowych celów rozwojowych, takich jak zwiększenie poziomu zatrudnienia (szczególnie w grupach trudno zatrudnialnych), spójności społecznej i kapitału społecznego. .go Dlatego też cel nadrzędny KPRES brzmi: W roku 2020 ekonomia społeczna stanowi ważny czynnik wzrostu zatrudnienia, spójności społecznej oraz rozwoju kapitału społecznego. Osiągnięcie tak zdefiniowanego celu nadrzędnego wymaga zdecydowanego zdynamizowania rozwoju ekonomii społecznej w Polsce, zarówno w ujęciu ilościowym, rozumianym jako:  liczba osób zaangażowanych w ekonomię społeczną,  liczba działających podmiotów ekonomii społecznej,  liczba działających przedsiębiorstw społecznych, w. rcl jak też jakościowym, rozumianym jako:  tworzenie miejsc pracy dla osób znajdujących się w szczególnie trudnej sytuacji, w ramach lokalnych wspólnot samorządowych,  dostarczanie społecznościom lokalnym dobrej jakości usług użyteczności publicznej, zwłaszcza usług społecznych użyteczności publicznej,  osiągnięcie przez przedsiębiorstwa społeczne stabilnych podstaw działalności dzięki uzyskiwaniu przychodów z działalności gospodarczej. Kapitał społeczny, samorządowa wspólnota mieszkańców, partycypacja społeczna oraz ekonomia społeczna stanowią istotne elementy lokalnego ładu społecznego. Dlatego też w pełni uzasadnione jest w KPRES odwołanie się do społecznie odpowiedzialnego terytorium, jako warunku sprawnego działania w zakresie polityk publicznych, w formule dobrego rządzenia, z udziałem interesariuszy. Powyższe oznacza, że cel nadrzędny KPRES można przełożyć na bardziej praktycznie sformułowany cel strategiczny: ww Do roku 2020 podmioty ekonomii społecznej staną się ważnym elementem aktywizacji osób w trudnej sytuacji na rynku pracy oraz dostarczycielem usług użyteczności publicznej działającym we wspólnotach samorządowych. Osiągnięcie tak sformułowanego celu strategicznego będzie możliwe dzięki skutecznemu podjęciu działań opisanych w poszczególnych priorytetach KPRES. Spodziewanymi efektami działań będą rezultaty niższego rzędu, które przełożą się na cztery rezultaty nadrzędne. Struktura KPRES ilustrująca zależności między celem głównym a celami operacyjnymi, a także poszczególnymi rezultatami oraz działaniami, zawiera modele logiczne, przedstawione w formie drzewa rezultatów (results framework). Na potrzeby projektowania interwencji w ramach KPRES stworzonych zostało kilka modeli logicznych. Pierwszy pokazuje relacje między celem strategicznym a celami operacyjnymi/rezultatami 26 Monitor Polski – 28 – Poz. 811 .go v.p l nadrzędnymi. Kolejne modele opisują i wyjaśniają relacje między celami głównymi, rezultatami nadrzędnymi i rezultatami niższego rzędu. Pozwala to lepiej zrozumieć logikę interwencji i dostrzec związki przyczynowo-skutkowe między poszczególnymi elementami. Sekwencyjne opisanie oraz wyjaśnienie znaczenia celów operacyjnych/rezultatów nadrzędnych dla osiągnięcia celu strategicznego oraz to, jakie rezultaty niższego rzędu się na nie składają i jakie działania mają doprowadzić do ich realizacji stanowi potwierdzenie systemowego podejścia do problematyki rozwoju ekonomii społecznej. Szczegółowy opis działań znajduje się w rozdziale III KPRES. w. rcl Cel operacyjny/Rezultat nadrzędny
Odpowiedzialna wspólnota. Wzmocnienie roli podmiotów ekonomii społecznej we wspólnotach samorządowych. Jednym z warunków koniecznych rozwoju ekonomii społecznej jest jej trwałe i wieloaspektowe osadzenie i zakorzenienie we wspólnocie samorządowej. Jak wynika z badań oraz doświadczeń przedsiębiorców, silne powiązania podmiotów ekonomii społecznej z lokalnymi aktorami, takimi jak administracja, przedsiębiorcy i organizacje obywatelskie, są jednym z podstawowych czynników jej potencjalnego gospodarczego i społecznego sukcesu. Wzmocnienie lokalnych powiązań może zostać osiągnięte tylko wówczas, gdy będzie istniał silny sektor obywatelski, aktywnie uczestniczący w życiu społecznym i gospodarczym oraz planowaniu strategicznym. Oznacza to konieczność tworzenia korzystnych ram prawnych dla partycypacji obywatelskiej (działanie I.1.) i rozwoju III sektora (działanie I.2.) oraz rozwoju różnorodnych form edukacji obywatelskiej (działanie V). Mocno powiązane z kwestią wzmacniania sektora są także działania mające na celu podnoszenie kompetencji, w tym kompetencji społecznych, którym poświęcony został oddzielny blok rezultatów (IV). Innym ważnym warunkiem funkcjonowania odpowiedzialnej wspólnoty jest zwiększenie udziału podmiotów ekonomii społecznej w realizacji usług społecznych (działanie I.3.). Proces włączenia przyczyni się do ekonomicznego wzmocnienia tych podmiotów, ale przede wszystkim wpłynie na wzrost zaangażowania lokalnej wspólnoty w realizację polityk publicznych. ww Konieczne jest wreszcie budowanie powiązań kooperacyjnych na poziomie ponadlokalnym, czemu służyć mają m.in. klastry, partnerstwa, franczyza społeczna (działanie III.4.). Włączenie PES do współpracy w ramach szerszych, branżowych powiązań kooperacyjnych, stworzenie warunków zapewniających im możliwość nawiązywania trwałych, stabilnych więzi gospodarczych, może mieć istotny wpływ na konkurencyjność sektora. 27 – 29 – Poz. 811 .go v.p l Monitor Polski Cel operacyjny/Rezultat nadrzędny
Otoczenie. Powstanie i utrzymanie 35 tysięcy miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych. w. rcl Jednym z najbardziej konkretnych rezultatów KPRES, świadczących o znaczeniu ekonomii społecznej dla polskiego systemu społeczno-gospodarczego, będzie bezpośredni wpływ na proces tworzenia, dzięki interwencji publicznej, nowych miejsc pracy, szczególnie dla osób w trudnej sytuacji na rynku pracy i w sektorach istotnych z punktu widzenia wyzwań rozwojowych. Zakłada się, że powstanie netto ok. 35 tysięcy trwałych miejsc pracy w tym sektorze. Przy wyznaczaniu takiej wartości założono dynamikę tego procesu, uwzględniającą zarówno efekty bezpośredniego wsparcia dla powstawania nowych przedsiębiorstw społecznych, jak i ryzyko upadłości działających na rynku podmiotów ekonomii społecznej. Niestety, na obecnym etapie brak jest wiarygodnych danych dotyczących wartości poszczególnych efektów. Dlatego też wartość ta powinna zostać zweryfikowana w pierwszych latach realizacji Programu. Zakładany rezultat jest możliwy do osiągnięcia pod warunkiem stworzenia korzystnych rozwiązań prawnych, finansowych oraz infrastrukturalnych dostosowanych do specyfiki i potrzeb podmiotów ekonomii społecznej, ułatwiających im stabilny rozwój. Rozwiązania prawne powinny m.in. ułatwić zakładanie i prowadzenie przedsiębiorstwa społecznego, ale także wpływać na kształtowanie korzystnych warunków dla współpracy wewnątrzsektorowej między tego rodzaju podmiotami oraz z instytucjami publicznymi (działania II.
i II.2.). ww Do założenia i płynnego funkcjonowania przedsiębiorstwa potrzeba nie tylko sprzyjającego środowiska prawnego, ale również łatwego dostępu do kapitału (zarówno bezzwrotnego – działanie III.1., jak i zwrotnego – działanie III.2.). Obecnie, z różnych powodów, przedsiębiorstwa społeczne mają bardzo ograniczone możliwości korzystania z oferty instytucji finansowych. Zmianie tej sytuacji powinno służyć stworzenie nowych instrumentów finansowych i modyfikacja istniejących, uwzględniających specyfikę sektora. Przedsiębiorstwa społeczne powinny mieć również dostęp do usług inkubacyjnych oraz profesjonalnej wiedzy na temat zakładania i prowadzenia firmy. Wiedza taka dostępna będzie dzięki sieci wyspecjalizowanych instytucji wsparcia (działanie III.3.). Sieć wsparcia powinna zajmować się również animowaniem lokalnej aktywności społecznej oraz budowaniem współpracy między jednostkami samorządu terytorialnego (w tym instytucjami pomocy społecznej i urzędami pracy), organizacjami obywatelskimi, przedsiębiorcami oraz podmiotami świadczącymi usługi reintegracji społecznej i zawodowej, sprzyjającej powstawaniu rozwiązań komplementarnych, umożliwiających efektywne wykorzystanie lokalnych zasobów, służących jednocześnie promowaniu i skutecznemu wdrażaniu idei oraz pragmatyki funkcjonowania ekonomii społecznej. 28 Monitor Polski – 30 – Poz. 811 v.p l Na 35 tysięcy trwałych miejsc pracy, które powinny być rezultatem działań zawartych w tym bloku, składać się powinny przede wszystkim nowe miejsca pracy dla młodzieży, w zielonej gospodarce (działanie I.4.) i usługach społecznych użyteczności publiczne oraz w działaniach związanych z restrukturyzacją, zwłaszcza prowadzących do tworzenia miejsca pracy dla osób starszych (działanie I.4., działanie II.1.). w. rcl .go Na podstawie doświadczeń krajowych i zagranicznych widać, że ekonomia społeczna w tych obszarach spełnia swoją rolę. Ponadto obszary te są istotne z punktu widzenia wyzwań rozwojowych stojących przed Polską. Cel operacyjny/Rezultat nadrzędny
Przywództwo. Poprawienie mechanizmów zarządzania i koordynacji w obszarze polityki wspierania ekonomii społecznej. Budowa odpowiedzialnej wspólnoty lokalnej, poprawa otoczenia prawnego, finansowego oraz infrastrukturalnego wymaga odpowiedniego skoordynowania działań mających na celu wspieranie ekonomii społecznej, zarówno na poziomie lokalnym i regionalnym, jak i krajowym (działanie IV.
i działanie IV.2.). Koordynacja, jako formuła systemowego uporządkowania relacji pomiędzy poszczególnymi instytucjami wsparcia, stanowi warunek konieczny zapewnienia spójności szczegółowych polityk państwa na rzecz wzrostu zatrudnienia, wobec różnych grup w trudnej sytuacji na rynku pracy, w sferze pomocy społecznej, przedsiębiorczości, rozwoju lokalnego. Tak rozumiana koordynacja daje gwarancje włączenia ekonomii społecznej w spójny proces tworzenia i realizacji polityk publicznych. ww W związku z powyższym, w strukturach administracji rządowej wyznaczony zostanie silny ośrodek koordynujący działania związane z ekonomią społeczną. Ze względu na międzysektorowość ekonomii społecznej, realizacja KPRES powinna być nadzorowana przez ciało składające się z przedstawicieli administracji publicznej, sektora pozarządowego oraz partnerów społecznych. Konsekwentnie, ze względu na oddolny charakter procesów powstawania i funkcjonowania ekonomii społecznej, ważne jest wspieranie samoorganizacji jej podmiotów i tworzenia ich silnej reprezentacji, która będzie rzecznikiem interesów sektora, zapewniając dobrą komunikację między PES a instytucjami publicznymi (działanie IV.3.). Odpowiednia koordynacja działań, a przez to poprawa ich efektywności wymaga permanentnego pogłębiania wiedzy na temat sektora ekonomii społecznej oraz stałego monitoringu określonych w KPRES wskaźników (działanie IV.4.). 29 – 31 – Poz. 811 .go v.p l Monitor Polski w. rcl Cel operacyjny/Rezultat nadrzędny
Kompetencje. Wzrost kompetencji w obszarze ekonomii społecznej w społeczeństwie. Bez świadomości i przekonania, co do społecznych i ekonomicznych walorów, jakimi dysponuje ekonomia społeczna, a tym samym – bez stworzenia wiarygodnego wizerunku tej sfery aktywności obywatelskiej, promującej przedsiębiorczość, umiejętność współpracy, działania dla dobra wspólnego, trudno będzie kształtować przyjazne warunki dla realnego i trwałego wzrostu jej znaczenia w procesach rozwoju i zmiany społecznej. Rozwijanie tych kompetencji powinno odbywać się zarówno w ramach edukacji formalnej (na wszystkich szczeblach edukacji), jak i pozaformalnej. Obecność zagadnień związanych z ekonomią społeczną w szkołach i na uczelniach dotyczy nie tylko programów kształcenia, ale również praktycznych przejawów społecznego gospodarowania, w formie spółdzielni uczniowskich czy przedsiębiorstw społecznych powstających w ramach AIP (działanie V.4.). ww Działania edukacyjne adresowane będą nie tylko do aktualnych i potencjalnych przedsiębiorców społecznych, ale również do ogółu społeczeństwa: dzieci i młodzieży, członków wspólnot lokalnych, przedsiębiorców, samorządowców itd. Poziom kompetencji tych grup może wpływać na warunki powstawania i funkcjonowania przedsiębiorstw społecznych (działania V.
i V.1.). 30 Monitor Polski – 32 – Poz. 811 Wskaźniki osiągnięcia rezultatów CEL Wskaźnik v.p l Wyznaczanie konkretnych celów oraz rezultatów, które powinny być osiągnięte dzięki realizacji Programu, ma sens tylko wtedy, kiedy możliwa jest weryfikacja stopnia ich osiągnięcia. Dlatego też konieczne jest wyznaczenie wskaźników monitorowania. Służą one ocenie, w jakim stopniu udaje się osiągać założone cele i rezultaty. Wskaźniki są jednym z elementów monitorowania realizacji Programu. Co roku dokonywany będzie przegląd stopnia realizacji KPRES, w ramach którego analizowany będzie poziom osiągnięcia poszczególnych wskaźników. Liczba podmiotów ekonomii społecznej W roku 2020 ekonomia społeczna stanowi ważny czynnik wzrostu zatrudnienia, spójności społecznej oraz rozwoju Liczba przedsiębiorstw społecznych kapitału społecznego Liczba osób pracujących w PES i w PS .go Odsetek JST, które uzyskały status gminy / powiatu przyjaznego ekonomii społecznej Rezultat nadrzędny
Odpowiedzialna wspólnota. Wzmocnienie roli podmiotów ekonomii społecznej we wspólnotach samorządowych Odsetek budżetu JST przekazany na zlecanie zadań podmiotom ES Odsetek PES oceniających jako ważne dla swojego funkcjonowania wsparcie otrzymane od społeczności lokalnej Rezultat nadrzędny
Otoczenie. Powstanie i utrzymanie Liczba miejsc pracy netto utworzonych w PS 35 tysięcy miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych Rezultat nadrzędny
Kompetencje. Wzrost kompetencji w obszarze ekonomii społecznej w społeczeństwie Syntetyczny wskaźnik postrzegania ekonomii społecznej w społeczeństwie w. rcl Rezultat nadrzędny
Przywództwo. Poprawienie mechanizmów zarządzania i koordynacji w obszarze polityki wspierania ekonomii społecznej Odsetek kluczowych interesariuszy (m. in. przedstawicieli administracji publicznej, podmiotów ekonomii społecznej i przedsiębiorstw społecznych, organizacji pozarządowych, partnerów społecznych) pozytywnie oceniających system zarządzania i koordynacji w obszarze wspierania ekonomii społecznej Wskaźniki szczegółowe do działań stanowią Załącznik nr 1 do Programu. Elastyczność i zarządzanie Programem Współczesne procesy rozwoju, w kontekście społeczno-ekonomicznym i kulturowym, mają swoją dynamikę i złożoność, zarówno w wymiarze globalnym, jak i europejskim oraz krajowym. Cechą struktur inwencyjnych jest zdolność do reagowania na zachodzące zmiany oraz umiejętność zarządzania ryzykiem na tę okoliczność. Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej, jako program o charakterze innowacyjnym, zakłada możliwość corocznego reagowania na zachodzące zmiany, a także zarządzania nimi na podstawie wbudowanego systemu monitorowania, ewaluacji i raportowania o stanie ekonomii społecznej na poziomie Polski i poszczególnych regionów. ww Elastyczne zarządzanie zmianą przewiduje możliwość redefinicji wybranych elementów strategii nie tylko w kontekście procedur naprawczych, ale także w odniesieniu do nowych wyzwań i konieczności poszukiwania propozycji rozwiązań jako kolejnego otwarcia. KPRES przewiduje tego rodzaju elastyczność i otwartość. Komitety na poziomie regionalnym i krajowym odpowiedzialne za podejmowanie decyzji oraz odpowiednio umocowane komórki odpowiedzialne za ich wdrożenie zostały zarówno jasno zdefiniowane, jak i wyposażone w niezbędne kompetencje. Program będzie więc poddawany monitoringowi oraz okresowej ewaluacji w zakresie wybranych zagadnień za pośrednictwem Krajowego Komitetu Rozwoju Ekonomii Społecznej, o którym mowa w Priorytecie IV, działanie IV.
Działania te będą podejmowane zarówno regionalnie, jak i na poziomie krajowym. Na podstawie ich wyników sporządzany będzie raport o stanie ekonomii społecznej na poziomie poszczególnych regionów i kraju. Sporządzony raport i rekomendacje z badań posłużą, corocznie międzysektorowym zespołom regionalnym 31 Monitor Polski – 33 – Poz. 811 v.p l i komitetowi krajowemu do podejmowania decyzji odnośnie do niezbędnych zmian i kierunków rozwoju ekonomii społecznej i przedsiębiorczości społecznej oraz realizacji regionalnych planów i planu krajowego. Krajowy Komitet będzie również wyznaczał kierunki poszukiwań nowych rozwiązań w zakresie projektów innowacyjnych, będących odpowiedzią na zmieniające się otoczenie lub nowe potrzeby wynikające z realizacji KPRES. Komitet będzie także dbał o spójność KPRES i regionalnych programów rozwoju ekonomii społecznej. W ramach KPRES stymulowane będą również badania naukowe, które będą przyczyniały się do optymalizacji realizacji celów Programu. Szczególną rolę KPRES będzie odgrywał w zakresie restrukturyzacji lokalnych rynków pracy. Wprowadzenie nowych rozwiązań, na podstawie partnerskiego współdziałania i dialogu oraz równocześnie wprowadzona standaryzacja usług na rzecz ekonomii społecznej, wymagać będą stałego monitorowania efektywności i adekwatności zaproponowanych rozwiązań. ww w. rcl .go Dodatkowo w 2017 r. zostanie przeprowadzony kompleksowy śródokresowy przegląd Programu i planów regionalnych. Opierając się na jego wynikach, poszczególne komitety regionalne i komitet krajowy podejmą decyzje o ewentualnych zmianach w KPRES i programach regionalnych. 32 Monitor Polski – 34 – Poz. 811 v.p l Rozdział III Priorytety Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej Osiągnięcie celów Programu będzie możliwe dzięki realizacji działań mieszczących się w ramach pięciu kluczowych priorytetów oraz dziewiętnastu kierunków interwencji publicznej. Priorytety i kierunki zostały określone na podstawie analizy celów, które mają realizować oraz na podstawie zidentyfikowanych potrzeb sektora ekonomii społecznej. .go Cel operacyjny 1: Odpowiedzialna wspólnota – sposób realizacji tego celu zawiera Priorytet I, w którym w warstwie merytorycznej główny akcent, w kontekście odpowiedzialnej wspólnoty, położony jest na realizację usług prozatrudnieniowych i usług użyteczności publicznej jako determinant rozwoju ekonomii społecznej; Priorytet III odnosi się do uwarunkowań w zakresie tworzenia sieci współpracy oraz wspierania animacji lokalnej; Priorytet V określa miejsce i rolę edukacji na rzecz rozwoju odpowiedzialnej wspólnoty. Cel operacyjny 2: Otoczenie – realizowany jest za pomocą instrumentów, zadań i rekomendacji zawartych w Priorytetach II i III, dotyczących tworzenia przyjaznego otoczenia prawnego, organizacyjnego i finansowego (infrastrukturalne oparcie dla rozwoju sektora ekonomii społecznej); Priorytet I, określa preferencje dla rozwoju służące realizacji celu operacyjnego 2: Otoczenie. Cel operacyjny 3: Przywództwo – realizowany jest za pomocą środków i propozycji rozwiązań systemowych zawartych w Priorytecie IV, obejmujących kwestie koordynacji działań na poziomie krajowym i regionalnym, kwestie włączenia ekonomii społecznej w główny nurt polityk publicznych, problematykę wsparcia dla działań sieciujących i rzeczniczych sektora ekonomii społecznej oraz mechanizmów opisanych w Priorytecie III, w zakresie budowy sieci współpracy i w Priorytecie V, w zakresie upowszechniania kompetencji. w. rcl Cel operacyjny 4: Kompetencje – realizowany jest za pomocą ustalonych kierunków działań zawartych w Priorytecie V, obejmujących kwestie świadomościowe, edukacyjne i kompetencyjne na rzecz ekonomii społecznej. ww Wszystkie priorytety, działania i konkretne kierunki interwencji zostały określone w taki sposób, aby można było precyzyjnie określić zadania do wykonania oraz metodę ich oceny. 33 Monitor Polski – 35 – Poz. 811 v.p l Priorytet I. Ekonomia społeczna na społecznie odpowiedzialnym terytorium. Rozwój sektora ekonomii społecznej powinien opierać się na działaniach zakorzenionych w społeczności lokalnej, orientacji na kwestie społeczne, preferencjach związanych z aktywnością lokalną i lokalnym rynkiem wewnętrznym. Oznacza to, że produkty i usługi oferowane przez przedsiębiorstwa społeczne i podmioty ekonomii społecznej muszą odpowiadać potrzebom odbiorców we wspólnocie lokalnej. Działanie to może i powinno być zbieżne z konstytucyjnymi obowiązkami wspólnoty samorządowej, których celem jest bieżące i nieprzerwane zaspokajanie zbiorowych potrzeb ludności w drodze świadczenia powszechnie dostępnych usług użyteczności publicznej. Istotą tych usług jest sposób ich realizacji, nieoparty na zysku oraz adresowanie ich do ogółu obywateli, przy uwzględnieniu zróżnicowanych potrzeb. Ich kluczowym celem jest zapewnienie realizacji podstawowych praw i ochrona osób społecznie i ekonomicznie zagrożonych. .go Rozwój ekonomii społecznej dokonywać będzie się tam, gdzie zawiązywać się będą partnerstwa, gdzie rosnąć będzie zaufanie jako fundament wzajemnych relacji obywateli, instytucji i podmiotów we wspólnocie samorządowej. Tym samym, realny rozwój ekonomii społecznej zależny jest od ukształtowania partycypacyjnej, świadomej polityki wspólnoty samorządowej, łączącej solidarność i przedsiębiorczość. Priorytet ten realizowany będzie poprzez następujące kierunki interwencji publicznej (działania): Działanie I.
Wspieranie partycypacyjnych modeli badania potrzeb społecznych i planowania lokalnego. Istotą społecznie odpowiedzialnego terytorium i rozwoju usług użyteczności publicznej zgodnego z potrzebami społecznymi jest tworzenie diagnozy lokalnej oraz planowania lokalnego, z uwzględnieniem dynamiki procesów rozwoju. Oznacza to permanentny proces weryfikacji danych, z udziałem społeczności lokalnej w jej tworzeniu. Aby sprostać tym wyzwaniom, niezbędne jest zapewnienie dostępu do informacji oraz stosowanie w praktyce wypracowanych zasad i form współpracy administracji publicznej z obywatelami. Dlatego też wspierane będą następujące zadania (kierunki interwencji publicznej): Przygotowanie i wdrożenie zmian prawnych, zmierzających do uporządkowania programowania strategicznego samorządu lokalnego w obszarze polityki społecznej oraz trybu i sposobu przeprowadzania konsultacji społecznych i dialogu społecznego oraz obywatelskiego, co umożliwi planowe i efektywne kreowanie rozwoju usług społecznych poprzez: w. rcl
a) dokonanie przeglądu i uporządkowania aktów prawnych z uwagi na zobowiązania do tworzenia programów i strategii o charakterze gminnym i powiatowym w obszarze polityki społecznej lub całościowej strategii rozwoju, b) wprowadzenie obowiązku przygotowania jednolitej strategii polityki społecznej gminy (lub części społecznej strategii rozwoju) na poziomie gminy i województwa, zastępującej gminne i powiatowe strategie rozwiązywania problemów społecznych i znajdującej swoje odzwierciedlenia również w programach rozwoju gospodarczego, c) wprowadzenie jednolitych trzyletnich programów polityki społecznej (gminnych i powiatowych programów rozwoju), obejmujących wszystkie dotychczasowe programy, w tym program współpracy z organizacjami pozarządowymi wraz z planem finansowym i wskaźnikami realizacyjnymi, ww d) określenie zapisów dotyczących minimalnych wymogów w zakresie systemu konsultacji strategii i programów ze społecznością lokalną i organizacjami obywatelskimi oraz partnerami społeczno-gospodarczymi. (zgodnie z zapisami Krajowego Programu Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu
Nowy wymiar aktywnej integracji.);
Metodyczne wspieranie, animowanie i promowanie elastycznych narzędzi dialogu obywatelskiego (m.in. stałe konferencje, sondaże deliberatywne, panele obywatelskie) oraz budżetu obywatelskiego, włączanych stopniowo do nowych obszarów polityk publicznych;
Wspieranie rozwoju edukacji obywatelskiej w zakresie funkcjonowania wspólnot samorządowych, promocji stosowania prawa do partycypacji oraz procedur i metod udziału w podejmowaniu decyzji, 34 Monitor Polski – 36 – Poz. 811 v.p l dialogu z różnymi partnerami publicznymi i niepublicznymi oraz obywatelami na rzecz rozwiązywania podstawowych problemów społecznych oraz planowania rozwoju wspólnot samorządowych; Wspieranie aktywizacji społecznej w sprawach wspólnotowych m.in. poprzez angażowanie obywateli i społeczności na rzecz dobra wspólnego, instytucji członkostwa w organizacjach obywatelskich, rozwoju ruchu konsumenckiego w środowiskach lokalnych, w tym prowadzenia niezależnych testów konsumenckich;
Wspieranie intensywnej współpracy wspólnot lokalnych i instytucji publicznych, m.in. poprzez działania nakierowane na integrację ze środowiskiem lokalnym, animacji i prowadzenia współpracy na poziomie lokalnym, wykorzystywania przestrzeni publicznych dla aktywności obywatelskiej;
Przygotowanie i wdrożenie modelu działania gminnych, powiatowych i wojewódzkich rad działalności pożytku publicznego, wraz ze szkoleniem członków rad w zakresie partycypacyjnych metod planowania lokalnego (Priorytet V);
Promowanie i wspieranie wspólnych projektów samorządów lokalnych i organizacji pozarządowych w zakresie wykorzystywania przestrzeni publicznych dla aktywności obywatelskiej oraz przekazywanie jednostkom pomocniczym i lokalnym grupom zadań wraz ze środkami finansowymi na ich realizację;
Wspieranie dostępu obywateli do bezpłatnych porad prawnych i obywatelskich jako istotnego instrumentu, który przeciwdziała wykluczeniu społecznemu oraz wspiera obywateli w powrocie do aktywności zawodowej i społecznej. 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020
W ramach limitu wydatków części budżetu państwa, której dysponentem jest minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego

(1); Program Operacyjny Kapitał Ludzki, Priorytet V

(6); Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój 2014–2020, Cel 11, Priorytet 11.3.

(2)– m.in. w zakresie dotyczącym wsparcia zarządzania strategicznego w jednostkach samorządu terytorialnego; Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich (3, 4, 5, 6, 7); Regionalne Programy Operacyjne, Cel 9., Priorytet 9.7.

(8); środki prywatne (3, 4, 5, 6, 7). Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego. w. rcl Termin realizacji zadań .go 4. Indykatywne źródła finansowania Koordynacja Działanie I.2. Wspieranie lokalnej samoorganizacji i aktywności obywatelskiej. ww Rozwój ekonomii społecznej nie jest możliwy bez rozwoju inicjatyw i organizacji obywatelskich na poziomie lokalnym. Dlatego też wspierane będą następujące zadania: 1. Przygotowanie i wdrożenie zmian prawnych ułatwiających zrzeszanie się i aktywność obywateli, mające na celu:

a)zmniejszenie liczby osób niezbędnych do założenia stowarzyszenia rejestrowego,
b)nadanie stowarzyszeniom zwykłym praw ułomnej osoby prawnej, umożliwiających działania zlecone przez administrację samorządową,
c)35 wprowadzenie możliwości prowadzenia uproszczonej rachunkowości przez małe organizacje obywatelskie, Monitor Polski – 37 – Poz. 811
d)uproszczenie realizacji inicjatywy lokalnej,
f)2. v.p l
e)przyspieszenie i ułatwienie rejestracji organizacji obywatelskich i przedsiębiorstw społecznych w KRS, wypracowanie propozycji jednolitej polityki, zwłaszcza w zakresie praktycznej realizacji założeń fiskalnych, dotyczącej działań wzajemnościowych, w celu ułatwienia wspierania przez państwo i partnerów gospodarczych rozwoju działań obywatelskich. Wspieranie rozwoju instytucjonalnego i wsparcia rozwoju nowo powstających (w szczególności lokalnych) organizacji obywatelskich działających lub rozpoczynających działalność w sferze usług społecznych użyteczności publicznej, poprzez:
a)regionalne konkursy FIO wspierające instytucjonalnie, w formie mikrograntów rozwojowych, nowe podmioty obywatelskie,
b)systemowe szkolenia (m.in. doradztwo, tutoring i superwizje) dla animatorów i liderów lokalnych działających w sferze społecznej, gospodarczej i kulturalnej. Promowanie działań nieformalnych struktur i ruchów społecznych, umożliwiające wsparcie przedsięwzięć o charakterze sieciującym, promujących dialog lub postawy wspólnotowe, a w szczególności: kooperatyw spożywców, grup rolnictwa wspieranego przez społeczność, grup wymiany wzajemnej itp. 4. Wspieranie rozwoju jednostek pomocniczych gminy (rady dzielnic, osiedli, radcy sołeckie) na rzecz ich udziału w lokalnych politykach rozwoju, poprzez:
a).go 3. wsparcie merytoryczne członków organów jednostek pomocniczych (szkolenia, doradztwo),
b)promowanie wypracowanych w poszczególnych samorządach rozwiązań wzmacniających społeczną odpowiedzialność mieszkańc

Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.