Uchwała nr 11 Rady Ministrów z dnia 31 stycznia 2019 r. zmieniająca uchwałę w sprawie przyjęcia programu pod nazwą "Krajowy Program Rozwoju Ekonomii S

Dokument podpisany przez Marek Głuch Data: 2019.02.27 15:23:24 CET MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 27 lutego 2019 r. Poz. 214 UCHWAŁA NR 11 RADY MINISTRÓW z dnia 31 stycznia 2019 r. zmieniająca uchwałę w sprawie przyjęcia programu pod nazwą „Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej” Na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2018 r. poz. 1307 i 1669) Rada Ministrów uchwala, co następuje: §

1. W uchwale nr 164 Rady Ministrów z dnia 12 sierpnia 2014 r. w sprawie przyjęcia programu pod nazwą „Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej” (M.P. poz. 811) wprowadza się następujące zmiany: 1) w tytule oraz w § 1 uchwały wyrazy „Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej” zastępuje się wyrazami „Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2023 roku. Ekonomia Solidarności Społecznej”; 2) załącznik do uchwały otrzymuje brzmienie określone w załączniku do niniejszej uchwały. §
2. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki  Monitor Polski –2– Załącznik do uchwały nr 11 Poz. 214 Rady Ministrów Załącznik uchwały nr2019 11 Radyr.Ministrów z dnia 31 do stycznia z dnia 31 stycznia 2019 r. (poz. 214) (poz. …) Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2023 roku. Ekonomia Solidarności Społecznej Warszawa 2019  Monitor Polski –3– Poz. 214 Spis treści Spis treści ............................................................................................................................................ 3 Wykaz skrótów .................................................................................................................................... 4 Wstęp ................................................................................................................................................... 5 Rozdział I. Podstawy interwencji ....................................................................................................... 9 Rozdział II. Cele i rezultaty programu .............................................................................................. 18 Rozdział III. Kierunki interwencji publicznej – obszary i priorytety ................................................ 24 Obszar I. Solidarna wspólnota lokalna .......................................................................................... 26 Obszar II. Solidarny rynek pracy................................................................................................... 35 Obszar III. Konkurencyjna przedsiębiorczość społeczna .............................................................. 44 Obszar IV. Solidarne społeczeństwo ............................................................................................. 51 Rozdział IV. Podstawowe założenia systemu realizacji.................................................................... 57 Rozdział V. Monitorowanie i wskaźniki ........................................................................................... 75 Rozdział VI. Wyzwania dla Ekonomii Społecznej i Solidarnej do 2030 roku .................................. 77 Załącznik. Diagnoza ekonomii społecznej i solidarnej ..................................................................... 80 3  Monitor Polski –4– Poz. 214 Wykaz skrótów AKSES – system akredytacji i standardów działania instytucji wsparcia ekonomii społecznej BGK – Bank Gospodarstwa Krajowego CIS – Centrum Integracji Społecznej EFRR – Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego EFS – Europejski Fundusz Społeczny EMES – Europejska Sieć Badawcza, zajmująca się głównie problematyką III sektora GUS – Główny Urząd Statystyczny JST – jednostka samorządu terytorialnego KIS – Klub Integracji Społecznej KKRES – Krajowy Komitet Rozwoju Ekonomii Społecznej KPRES – Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2023 roku. Ekonomia Solidarności Społecznej KRS – Krajowy Rejestr Sądowy LGD – Lokalna Grupa Działania MIR – Ministerstwo Inwestycji i Rozwoju MRPiPS – Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej MS – Ministerstwo Sprawiedliwości MŚP – sektor mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw NGO (ang. non-governmental organization) – organizacja pozarządowa OPS – Ośrodek Pomocy Społecznej OWES – Ośrodek Wsparcia Ekonomii Społecznej UZP – Urząd Zamówień Publicznych PCPR – Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie PES – podmiot ekonomii społecznej PFRON – Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych PKB – Produkt Krajowy Brutto PO – Program Operacyjny PO KL – Program Operacyjny Kapitał Ludzki 2007–2013 PO WER – Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój 2014–2020 PROW – Program Rozwoju Obszarów Wiejskich PS – przedsiębiorstwo społeczne PUP – Powiatowy Urząd Pracy PZP – Prawo zamówień publicznych RIO – Regionalna Izba Obrachunkowa RKR ES – Regionalny Komitet Rozwoju Ekonomii Społecznej ROPS – Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej RPO – Regionalny Program Operacyjny SIWZ – Specyfikacja Istotnych Warunków Zamówienia SOR – Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju TBS – Towarzystwo Budownictwa Społecznego UE – Unia Europejska UZP – Urząd Zamówień Publicznych WTZ – Warsztaty Terapii Zajęciowej WUP – Wojewódzki Urząd Pracy ZAZ – Zakład Aktywności Zawodowej ZIT – Zintegrowane Inwestycje Terytorialne ZPCh – Zakład Pracy Chronionej ZUS – Zakład Ubezpieczeń Społecznych 4  Monitor Polski –5– Poz. 214 Wstęp Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej. Ekonomia Solidarności Społecznej stanowi program rozwoju w rozumieniu art. 15 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2018 r. poz. 1307, z późn. zm.) i jest dokumentem o charakterze operacyjno-wdrożeniowym, ustanowionym w celu realizacji średniookresowej strategii rozwoju kraju – Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, przyjętej uchwałą nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r.1), oraz innych strategii rozwoju2). Dokument ten stanowi rozwinięcie i doprecyzowanie działań wynikających z Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej, przyjętego uchwałą nr 164 Rady Ministrów z dnia 12 sierpnia 2014 r. (M.P. poz. 811). Zgodnie z Umową Partnerstwa Rządu RP i Komisji Europejskiej jest to kluczowy dokument operacyjno-wdrożeniowy w zakresie Celu Tematycznego 9 „Promowanie włączenia społecznego, walka z ubóstwem i wszelką dyskryminacją”, stanowiący warunek ex ante realizacji działań w Polsce w tym obszarze. Zmieniająca się sytuacja społeczno-gospodarcza oraz poprawa sytuacji na rynku pracy tworzy jednocześnie nowe wyzwania i wymaga nowego otwarcia w polityce publicznej. Stała się ona asumptem do istotnej zmiany programowej – przyjęcia zmienionej strategii średniookresowej – Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 oraz zmiany innych strategii średniookresowych. Dała również impuls do zmian w Umowie Partnerstwa w lipcu 2017 r.3) Zgodnie ze Strategią na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju rola ekonomii społecznej została podkreślona w:   celu szczegółowym I Trwały wzrost gospodarczy oparty coraz silniej o wiedzę, dane i doskonałość organizacyjną, w obszarze: Małe i średnie przedsiębiorstwa, Nowe modele działania: wskazano na potrzebę wsparcia dla podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej (spółdzielczej). Zapowiedziano tam w szczególności: „przygotowanie rozwiązań prawnych ułatwiających ich bieżącą działalność, a także premiowanie tych form działania w przypadku realizacji usług zlecanych przez administrację rządową i samorządową. Przygotowany zostanie mechanizm zachęt podatkowych dla ich rozwoju oraz zwiększenia skali działalności”; celu szczegółowym II Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony, w obszarze: Spójność społeczna, Aktywna polityka prorodzinna, Poprawa dostępności do usług, w tym społecznych i zdrowotnych, Wsparcie grup zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem oraz zapewnienie spójności działań na rzecz integracji społecznej, Rynek pracy wykorzystujący potencjał zasobów ludzkich dla rozwoju Polski. Zwrócono tam uwagę w szczególności na „poprawę dostępności do usług, w tym społecznych i zdrowotnych; wsparcie grup zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem oraz zapewnienie spójności działań na rzecz integracji społecznej”. W Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju wskazano na potrzebę przygotowania i realizacji projektu strategicznego pod nazwą „Ekonomia Solidarności Społecznej”. Ekonomia społeczna jest sferą życia społeczno-gospodarczego, która pozostaje na pograniczu 1) Uchwała nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie przyjęcia Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) (M.P. poz. 260). 2) W szczególności: Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego, Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego, Strategia Sprawne Państwo. 3) Uchwała nr 114 Rady Ministrów z dnia 5 lipca 2017 r. w sprawie projektu zmiany Umowy Partnerstwa na lata 2014–2020 w zakresie niezbędnym do jego dostosowania do średniookresowej strategii rozwoju kraju. 5  Monitor Polski –6– Poz. 214 sektora przedsiębiorczości oraz sektora organizacji pozarządowych, niedziałających w celu maksymalizacji zysku. Solidarnościowy wymiar ekonomii społecznej (ekonomia solidarna) realizowany jest przez te podmioty ekonomii społecznej, w szczególności przedsiębiorstwa społeczne, które w ramach swojej działalności przyjmują funkcje tworzenia miejsc pracy w celu aktywizacji oraz reintegracji zawodowej i społecznej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, świadczenia usług społecznych użyteczności publicznej oraz realizacji zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego. SOR określa także wyzwania i kierunki działań w zakresie rozwoju kapitału społecznego (obszar Kapitał ludzki i społeczny, kierunek interwencji Rozwój kapitału społecznego), w których realizację angażują się podmioty ekonomii społecznej i solidarnej. Jednocześnie zaplanowane w strategii zmiany w tym obszarze mają zasadniczy wpływ na postrzeganie i potencjał rozwoju sektora ekonomii społecznej i solidarnej. Do najważniejszych działań do realizacji w perspektywie do 2030 r. należy zaliczyć kształtowanie postaw, wartości i zachowań sprzyjających budowaniu wspólnoty, kooperacji, kreatywności, otwartości oraz komunikacji, jak również wzmacnianie postaw prospołecznych w procesie nauczania. Niezależnie od krajowego kontekstu strategicznego, KPRES wpisuje się równeż w kierunek wytyczany na forum Unii Europejskiej w zakresie tworzenia warunków do promowania dobrobytu narodów państw członkowskich oraz przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu. W szczególności zbieżność ta widoczna jest między rozwiązaniami zaproponowanymi w programie a zasadami Europejskiego Filaru Praw Socjalnych. Rola ekonomii społecznej i solidarnej związana jest w szczególności z zasadami dotyczącymi aktywnego wsparcia na rzecz zatrudnienia, integracji osób niepełnosprawnych oraz dostępu do podstawowych usług. Przyjęte założenia powodują potrzebę redefinicji programów rozwoju, w tym Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej. Oznacza to nadanie nowego impulsu dla polityki publicznej w tym obszarze, prowadzącego do znaczącego zwiększenia efektywność działań na rzecz tworzenia miejsc pracy, reintegracji zawodowej i społecznej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, jak również rozwoju usług społecznych użyteczności publicznej i zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego. Dzięki sprawozdaniom z realizacji Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej za okres sierpień 2014 – grudzień 20154) oraz za rok 2016 zidentyfikowano potrzeby korekt i zmian, zarówno w zakresie przedmiotowym, jak i w sferze realizacyjnej. W szczególności propozycje zmian dotyczą:     4) zredefiniowania pojęcia ekonomii społecznej przez nadanie mu szerszego znaczenia (zgodnie z europejskim podejściem) oraz wyodrębnienia w jej ramach pojęcia ekonomii solidarnej, której celem jest w szczególności tworzenie miejsc pracy oraz reintegracja zawodowa i społeczna osób zagrożonych wykluczeniem społecznym; przeglądu i aktualizacji działań KPRES, które wymagają przedefiniowania i doprecyzowania, w szczególności z uwagi na zmieniającą się sytuację na europejskim i krajowym rynku pracy; jasnego wyodrębnienia obszarów oddziaływania ekonomii solidarnej jako komplementarnych z przygotowywanymi działaniami w obszarze wspierania społeczeństwa obywatelskiego w ramach Narodowego Programu Wspierania Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego; weryfikacji rezultatów oraz wskaźników przyjętych w dotychczasowej wersji KPRES. Sprawozdanie z realizacji Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej (KPRES) za okres sierpień 2014 – grudzień 2015, MRPiPS, Warszawa
3. 6  Monitor Polski –7– Poz. 214 Dokument, zgodnie z wymogami ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju, składa się z sześciu rozdziałów. W pierwszym rozdziale poruszone są zagadnienia definicyjne i diagnostyczne. W rozdziale drugim określono cel główny i cele szczegółowe programu, w szczególności w kontekście SOR. Rozdział trzeci zawiera kierunki interwencji pogrupowane w obszary i priorytety. W rozdziale czwartym określone zostały podstawowe założenia systemu realizacji programu. W rozdziale piątym wskazano sposób monitorowania realizacji. Rozdział szósty zawiera zestawienie wskaźników programu. Z uwagi na fakt, iż jest to aktualizacja i korekta dotychczasowego KPRES, nie przewidziano ponownego przeprowadzenia ewaluacji ex ante. Dokument podlegał konsultacjom w ramach administracji rządowej, konsultacjom publicznym ze środowiskiem ekonomii społecznej, jak również jednostkami samorządu terytorialnego. 7  Monitor Polski –8– Poz. 214 Prace nad programem „Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej. Ekonomia Solidarności Społecznej” został przygotowany przez Departament Ekonomii Społecznej i Solidarnej w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, przy udziale członków Krajowego Komitetu Rozwoju Ekonomii Społecznej (w skład którego wchodzą przedstawiciele: organów administracji rządowej i samorządowej; podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej; związków zawodowych; organizacji pracodawców; sektora bankowego i szkół wyższych). Z uwagi na znaczenie programu, intensywne prace nad przygotowaniem dokumentu obejmujące zarówno kwestie ogólne (formułowanie celów, wskaźników, obszarów), jak i dotyczące konkretnych działań toczyły się na forum grup tematycznych. Otwarty charakter tych prac, a także wiele cennych propozycji i konstruktywnych uwag, znalazło odzwierciedlenie w ostatecznym kształcie dokumentu, przekładając się jednocześnie na lepsze zrozumienie intencji, z których wynikała potrzeba aktualizacji KPRES. KPRES jest dokumentem, w którym przedstawiono przede wszystkim plany i działania realizowane przez administrację rządową na szczeblu krajowym oraz kompleksową strukturę systemu wsparcia ekonomii społecznej na poziomie regionalnym, z uwzględnieniem roli innych przedstawicieli sektora administracji rządowej, a także jednostek samorządu terytorialnego i sektora ekonomii społecznej i solidarnej. Wstępne wersje dokumentu oraz propozycje kluczowych zmian były również przedmiotem dyskusji i prac warsztatowych grup tematycznych, funkcjonujących w ramach realizacji zadań dotyczących koordynacji ekonomii społecznej realizowanych zarówno na poziomie krajowym, jak i regionalnym. Pośrednio inspiracją dla zaproponowanych zmian były również doświadczenia wynikające z wdrażania i realizacji dotychczasowej wersji KPRES, szczególnie cenne okazały się te przywoływane przez podmioty ekonomii społecznej i solidarnej oraz organizacje i instytucje zajmujące się ich bezpośrednim wsparciem. Po zakończeniu prac nad przygotowaniem dokumentu, KPRES podlegał szerokim konsultacjom publicznym. W proces ten angażowali się m.in przedstawiciele samorządów, a także podmioty ekonomii społecznej, Ośrodki Wsparcia Ekonomii Społecznej, Krajowa Rada Spółdzielcza. Do opiniowania zaproszona została Komisja Wspólna Rządu i Samorządu Terytorialnego, a także inne ciała opiniodawczo-doradcze, takie jak: Rada Działalności Pożytku Publicznego, Rada Zatrudnienia Socjalnego, Krajowa Rada Konsultacyjna do Spraw Osób Niepełnosprawnych, Rada Dialogu Społecznego, Rada Rynku Pracy, Rada do spraw Polityki Senioralnej. W celu lepszego zrozumienia potrzeb formułowanych w regionach zorganizowano cztery makroregionalne spotkania konsultacyjne, angażujące wielu regionalnych aktorów zaangażowanych we wspieranie ekonomii społecznej (np. instytucje zarządzające RPO). Uwagi do dokumentu można było również zgłaszać w trakcie spotkania ogólnopolskiego zorganizowanego w Warszawie. Wiele spośród zgłaszanych uwag zostało uwzględnionych lub miało wpływ na ostateczny kształt dokumentu. Jednocześnie charakter uwag wskazywał często na percepcję ekonomii społecznej jako instrumentu mogącego realnie wpłynąć na rozwiązywanie różnorodnych problemów społecznych. 8  Monitor Polski –9– Poz. 214 Rozdział I. Podstawy interwencji Idee i wartości leżące u podstaw ekonomii społecznej, Ekonomia społeczna z powodzeniem funkcjonującej obecnie w wielu innych jako część polskiej krajach5), są również częścią polskiego dziedzictwa tradycji narodowego, społecznego i gospodarczego. To przede wszystkim na ziemiach polskich pozostających pod zaborem pruskim, austriackim i rosyjskim powstawały pierwsze formy przedsiębiorstw społecznych i spółdzielczych, organizacji kooperatywnych, wzajemnościowych i obywatelskich. Za prekursora działań na polskich ziemiach należy uznać ks. Stanisława Staszica, twórcę Towarzystwa Rolniczego Hrubieszowskiego, działającego faktycznie od 1816 roku aż do likwidacji w 1952 roku. Za jego przykładem poszli inni działacze społecznej i spółdzielczej przedsiębiorczości, jak ks. Piotr Wawrzyniak, Edward Abramowski, ks. Wacław Bliziński, Stefan Żeromski, ks. Augustyn Szamarzewski, Stanisław Wojciechowski, Teodor Toeplitz, Franciszek Stefczyk, Jadwiga Dziubińska, Romuald Mielczarski, Maria Dąbrowska, Stefan Zbrożyna, Jan Wolski czy Stanisław Thugutt. W dwudziestoleciu międzywojennym w rozwój spółdzielczości na obszarach wiejskich oraz w działalność na rzecz podniesienia poziomu życia członków społeczności lokalnej zaangażowany był także Witold Pilecki. Polska ekonomia społeczna to nieodłączna część dziedzictwa narodowego i wspólnotowego oraz bogatej tradycji myśli i ruchów społecznych i ekonomicznych kraju. Samo pojęcie ekonomii społecznej, mające wiele odniesień Ekonomia społeczna i definicji zarówno w wymiarze międzynarodowym, jak i do i ekonomia solidarna rodzimej praktyki, zostało dotąd wielokrotnie określone, w tym w Krajowym Programie Rozwoju Ekonomii Społecznej, ale też w innych dokumentach o charakterze programowym, jak również akademickim. Kategoria ta opisywana jest za pomocą cech wspólnych oraz zasad funkcjonowania identyfikujących różne podmioty funkcjonujące w obszarze ekonomii społecznej. Za takie zasady, wyróżniające podmioty ekonomii społecznej, uznaje się:  5) nadrzędność celów społecznych nad celami ekonomicznymi; Regulacje dotyczące sfery ekonomii społecznej funkcjonują m.in. w następujących krajach: • Francja (Ustawa krajowa o gospodarce społecznej i solidarnej); • Włochy (np. Ustawa o przedsiębiorstwie społecznym); • Rumunia (Ustawa o gospodarce społecznej); • Słowenia (Ustawa o przedsiębiorczości społecznej); • Hiszpania (np. Krajowa Ustawa o gospodarce społecznej). Krajowe programy o kompleksowym charakterze, mające na celu rozwój ekonomii społecznej, zostały przyjęte m.in. przez: • Bułgarię (Plan działania na rzecz ekonomii społecznej); • Polskę (Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej); • Portugalię (Porozumienie krajowe między rządem a sektorem społecznym); • Rumunię (Solidar – program wsparcia konsolidacji gospodarki społecznej, w ramach POCU); • Hiszpanię (Krajowy program wsparcia gospodarki społecznej oraz POISES – program operacyjny na rzecz włączenia społecznego i gospodarki społecznej); • Szwecję (Wieloletni program na rzecz wsparcia przedsiębiorstw społecznych działających w dziedzinie integracji na rynku pracy); • Wielką Brytanię (Porozumienie między rządem a sektorem wolontariatu i obywatelskim). Ponadto trend rozwoju ekonomii społecznej widoczny jest także na poziomie polityki europejskiej. Kraje członkowskie Unii Europejskiej konsekwentnie apelują o uwzględnianie ekonomii społecznej w ramach polityk unijnych oraz podejmują działania na rzecz jej rozwoju, co wyrażone zostało m.in. w Deklaracji Bratysławskiej, Deklaracji Luksemburskiej oraz Deklaracji Madryckiej. 9  Monitor Polski    – 10 – Poz. 214 nadrzędność świadczenia usług dla członków, pracowników lub wspólnoty nad kategoriami bezwzględnego zysku; autonomiczne zarządzanie i partycypacyjny proces decyzyjny; prowadzenie w sposób regularny działalności w oparciu o instrumenty ekonomiczne oraz ponoszeniu w związku z tą działalnością ryzyka ekonomicznego.6) Ekonomia społeczna – to sfera aktywności obywatelskiej i społecznej, która przez działalność gospodarczą i działalność pożytku publicznego służy: integracji zawodowej i społecznej osób zagrożonych marginalizacją społeczną, tworzeniu miejsc pracy, świadczeniu usług społecznych użyteczności publicznej (na rzecz interesu ogólnego) oraz rozwojowi lokalnemu. Obszar wskazany definicją ekonomii społecznej obejmuje w szczególności:     organizacje pozarządowe oraz podmioty, o których mowa w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie; koła gospodyń wiejskich7); spółdzielnie pracy; podmioty ekonomii solidarnej, o których mowa poniżej. Analizując sferę ekonomii społecznej, warto zwrócić uwagę na bardzo różnorodny obszar niesformalizowanej i oddolnej aktywności społecznej. Często opiera się ona na wzajemnym zaufaniu i gotowości do współpracy w celu zaspokojenia określonych potrzeb lub dokonania zmian w najbliższym otoczeniu. W rezultacie działalność nieformalna stanowi otocznie i zaplecze ekonomii społecznej, z którego przenikać mogą zarówno pomysły na działalność, jak i zaangażowane w życie społeczności lokalnych osób dysponujących kompetencjami ułatwiającymi działanie w sektorze ES. Aktywność nieformalna pozostaje trudna do uchwycenia zarówno z perspektywy naukowej, jak i administracyjnej i statystycznej. Z tych względów ten rodzaj działalności, chociaż oddziałuje na kondycję sektora ekonomii społecznej, nie jest objęty bezpośrednim wsparciem w ramach KPRES. Istotnym novum Ekonomii Solidarności Społecznej jest natomiast wyodrębnienie wewnątrz ekonomii społecznej tej grupy podmiotów, których podstawowym celem jest reintegracja społeczna i zawodowa osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Pokazując zatem całe spektrum podmiotów ekonomii społecznej, wskazuje się węższą grupę sektora, czyli podmioty realizujące wyraźny cel aktywizacyjny i reintegracyjny w ramach sektora ekonomii społecznej. Ekonomia solidarna – to część ekonomii społecznej, której podstawowym celem jest aktywizacja zawodowa i integracja społeczna, w tym reintegracja zawodowa i społeczna osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, oraz rehabilitacja społeczna i zawodowa osób niepełnosprawnych. 6) Według definicji sformułowanej przez europejską sieć badawczą EMES (European Research Network) inicjatywy wpisujące się w przedsiębiorczość społeczną powinny charakteryzować się spełnianiem kryteriów ekonomicznych (prowadzeniem w sposób względnie ciągły, regularny działalności w oparciu o instrumenty ekonomiczne, niezależnością, suwerennością instytucji w stosunku do instytucji publicznych; ponoszeniem ryzyka ekonomicznego; istnieniem choćby nielicznego płatnego personelu) i społecznych (wyraźną orientacją na społecznie użyteczny cel przedsięwzięcia; oddolnym, obywatelskim charakterem inicjatywy; specyficznym, możliwie demokratycznym systemem zarządzania; możliwie wspólnotowym charakterem działania; ograniczoną dystrybucją zysków). 7) Za podmioty ekonomii społecznej uznać należy koła gospodyń wiejskich, o ile posiadają one osobowość prawną. 10  Monitor Polski – 11 – Poz. 214 Z uwagi na kluczowe znaczenie działalności reintegracyjnej, do podzbioru ekonomii solidarnej zaliczane będą:     przedsiębiorstwa społeczne (podmioty ekonomii społecznej, które prowadzą działalność gospodarczą lub odpłatną pożytku publicznego, aktywizują zawodowo osoby trudno zatrudnialne, nie prywatyzują zysku lub nadwyżki bilansowej i są zarządzane w sposób partycypacyjny, mogą otrzymać status przedsiębiorstwa społecznego); spółdzielnie socjalne oraz spółdzielnie inwalidów i niewidomych; zakłady pracy chronionej; jednostki reintegracyjne, w tym: – jednostki aktywizujące osoby niepełnosprawne (Warsztaty Terapii Zajęciowej, Zakłady Aktywności Zawodowej); – jednostki zatrudnienia socjalnego aktywizujące osoby wykluczone społecznie (Centra Integracji Społecznej, Kluby Integracji Społecznej). EKONOMIA SPOŁECZNA I SOLIDARNA EKONOMIA SPOŁECZNA Organizacje pozarządowe EKONOMIA SOLIDARNA • • • • • Przedsiębiorstwa społeczne Spółdzielnie socjalne Spółdzielnie inwalidów i niewidomych Zakłady Pracy Chronionej Jednostki reintegracyjne: CIS, KIS, WTZ, ZAZ Organizacje kościelne Spółdzielnie pracy Spółki non profit Koła gospodyń wiejskich 11  Monitor Polski – 12 – Poz. 214 Choć ekonomia społeczna i solidarna nie wpływa obecnie jeszcze w sposób kluczowy na gospodarkę, tworząc według Stan rozwoju ekonomii szacunków za 2015 r. ok. 1,2% Produktu Krajowego Brutto8) społecznej i ekonomii i odpowiadając za ok. 2,4% zatrudnienia w gospodarce9), to solidarnej jednak z uwagi na zakorzenienie lokalne i obecność w wielu wspólnotach samorządowych może odegrać dużo większą rolę niż wynika to wprost z danych statystycznych. Jednym z najistotniejszych rezultatów jest bowiem wzrost poziomu kapitału społecznego, zaufania i kooperacji różnych podmiotów, w szczególności między sektorem publicznym a społecznym, co daje podstawy dla rozwoju społecznego i gospodarczego. Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju wymienia kapitał społeczny jako warunek współpracy opartej na zaufaniu i punkt wyjścia dla rozwoju nowoczesnej gospodarki. Polacy są zdecydowanie mniej ufni niż inne narody europejskie (w 2014 r. Polska pod tym względem znajdowała się na
4. miejscu na świecie i na
5. w UE – wg European Social Survey – ESS). W Polsce z opinią, że „większości ludzi można ufać”, zgadzało się według badania z Diagnozy społecznej
6. Warunki i jakość życia Polaków zaledwie 10,5% respondentów w 2003 i 2005 r., 11,5% w 2007 r., 13,4% w 2009 r. i 2011 r. oraz 12,2% w 2013 r. i 15,2% w 2015 r., a w ESS w 2012 r. – 18%, a w 2014 r. 16% To ponad 4 razy mniej niż w Danii, Norwegii i Finlandii, które to kraje w ostatnim rankingu jakości życia zajęły wśród 185 państw odpowiednio 10.,
7. i
8. miejsce (Polska 35.). Wskaźnik zaufania społecznego od 1992 r. do 2015 r. utrzymywał się na poziomie 2–3-krotnie niższym od średniej Unii Europejskiej10), co skutkuje zmniejszoną liczbą inicjatyw i mniejszym zainteresowaniem przedsiębiorczością, obniżając tym samym potencjał społeczeństwa i możliwości rozwoju podmiotów gospodarczych w przyszłości. Jednym z remediów na tę sytuację mają być działania na rzecz wzmocnienia sektora ekonomii społecznej i solidarnej, przewidziane w Strategii na Rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. Potencjał ekonomii społecznej i solidarnej wygląda następująco: ok. 94 tys. podmiotów, które zatrudniają blisko 345 tys. pracowników, co stanowi ok. 2,3% zatrudnienia w gospodarce Polski. Ponadto sektor ekonomii społecznej tworzą również koła gospodyń wiejskich, o których mowa w ustawie z dnia 9 listopada 2018 r. o kołach gospodyń wiejskich. Ich liczbę szacuje się obecnie na ok. 26 tys. Koła to organizacje o charakterze członkowskim, które mogą prowadzić działalność gospodarczą, a wypracowany dochód służy realizacji ich celów statutowych, mieszczących się w sferze usług społecznych użyteczności publicznej lub związanych z rozwojem lokalnym. Z tego względu podmioty te zaliczone zostały do grupy podmiotów ekonomii społecznej. Zgodnie z rozwiązaniami powyższej ustawy koła gospodyń wiejskich będą mogły uzyskać osobowość prawną z chwilą wpisu do nowo utworzonego Krajowego Rejestru Kół Gospodyń Wiejskich. Z tego względu nie ujęto ich w poniższym zestawieniu. 8) W GUS trwają obecnie prace nad rachunkiem satelitarnym gospodarki społecznej (ekonomii społecznej), który ma mierzyć efekty ekonomiczne i całościowy wkład w gospodarkę narodową podmiotów ekonomii społecznej w oparciu o parametry makroekonomiczne takie jak: produkt krajowy brutto, produkcja globalna, zatrudnienie itp. Dane dostępne będą w 2019 r. W celu przybliżenia ww. wskaźników, wyliczenia oparto na aktualnie dostępnych danych uwzględniających cały sektor spółdzielczy oraz sektor instytucji niekomercyjnych obejmujący: organizacje społeczne, partie polityczne, organizacje związków zawodowych, stowarzyszenia, fundacje oraz jednostki organizacji wyznaniowych. 9) Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2016, GUS, Warszawa
9. 10) Diagnoza społeczna
10. Warunki i jakość życia Polaków. Raport, J. Czapiński, T. Panek (red.), Warszawa
11. 12  Monitor Polski – 13 – Poz. 214 Tabela
12. Liczba i zatrudnienie w aktywnych podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej Liczba aktywnych podmiotów (w tys.) Liczba osób zatrudnionych na dzień 31.12.2016 r. (w tys.) ) 1 OGÓŁEM11 (wiersze 7+11+12+18) 93,9 344,7 2 stowarzyszenia i podobne organizacje społeczne 73,4 85,4 3 fundacje 13,6 28,3 4 społeczne podmioty wyznaniowe 1,9 40,4 5 samorząd gospodarczy 0,8 2,7 6 kółka rolnicze 1,2 0,2 7 NGO RAZEM 90,9 157 8 spółdzielnie pracy 0,5 16 9 spółdzielnie inwalidów i niewidomych 0,2 17,3 10 spółdzielnie socjalne 0,9 4,2 11 SPÓŁDZIELNIE RAZEM 1,6 37,5 1 147,5 13 CIS 0,2 1,2 14 KIS 0,2 bd. 15 ZAZ 0,1 1,5 16 WTZ 0,7 9,9 17 JEDNOSTKI REINTEGRACYJNE RAZEM 1,2 12,6 18 0,4 2,7 12 ZPCh (bez spółdzielni) w tym prowadzone przez samorząd Opracowanie MRPiPS na podstawie danych GUS. Podstawy interwencji wynikające z diagnozy Pełna diagnoza ekonomii społecznej i solidarnej przedstawiona została w załączniku do programu12). Przedstawione w niej zjawiska, procesy i dane dotyczą wyzwań i szans rozwojowych dla sektora ekonomii społecznej oraz pozwalają na wyznaczenie kierunków interwencji publicznej oraz działań zmierzających do uwolnienia potencjału tego sektora. Współpraca podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej z samorządem terytorialnym Podmioty ekonomii społecznej działają aktywnie na bardzo różnorodnych polach. Nie w każdym przypadku stawiają sobie cele związane z reintegracją osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Nie mniej jednak ich aktywność, oddolny charakter, a także zdolność do angażowania wspólnot lokalnych na rzecz rozwiązywania lokalnych problemów społecznych, sprzyjają zwiększaniu spójności społecznej. To kwestie kluczowe dla rozwoju ekonomii społecznej, także w jej aspekcie reintegracyjnym (solidarnym). Z tego względu tak istotne pozostaje współuczestnictwo podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w identyfikacji, definiowaniu i rozwiązywaniu problemów społecznych oraz zaspokajaniu potrzeb, określanych w gminnych i powiatowych strategiach i programach. 11) Wartości wskazane w wierszu
13. Wynika to z faktu, że CIS, KIS, WTZ i ZAZ są jednostkami organizacyjnymi nieposiadającymi osobowości prawnej, a część z nich jest prowadzona przez organizacje pozarządowe ujęte w wierszach 2, 3 i
14. Z tego względu, aby uniknąć podwójnego liczenia podmiotów i osób w nich zatrudnionych (raz jako NGO a drugi raz jako CIS, KIS, WTZ i ZAZ prowadzone przez NGO), w wierszu ogółem uwzględniono jedynie te CIS, KIS, WTZ i ZAZ prowadzone przez samorząd. 12) W rozdziale I znajdują się najistotniejsze fragmenty diagnozy ekonomii społecznej i solidarnej. Bardziej wyczerpujące informacje oraz źródła danych opisano w załączniku. 13  Monitor Polski – 14 – Poz. 214 Zgodnie z zapisami Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju niezbędne jest uspójnienie programowania rozwoju społecznego. Wyniki badań i analiz wskazują bowiem, że obecny system programowania sfery spraw społecznych na poziomie gmin i powiatów stracił walor realności i skuteczności13). Niezbędne jest zwiększenie poziomu realizacji usług społecznych użyteczności publicznej oraz zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego przez podmioty ekonomii społecznej i solidarnej. W 2015 r. środki przeznaczane na zlecanie zadań w trybie ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie stanowiły zaledwie 1,8 mld zł (0,9%) budżetów jednostek samorządu terytorialnego. W dziedzinach obejmujących sfery pożytku publicznego14) w 2015 r. JST wydatkowały 46,7 mld zł, co stanowiło 24% ich całkowitych wydatków15). Duża część spośród zakupionych usług i zlecanych zadań ma charakter usług społecznych użyteczności publicznej lub zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego, mających coraz większe znaczenie w kontekście wzmacniania spójności społecznej. Tymczasem w ramach trybów określonych w ustawie z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie zleca się zadania publiczne o łącznej wartości nieprzekraczającej 2 mld zł, przy czym należy wskazać, że część zadań, które zgodnie z zakresem przedmiotowym ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie mogłyby być zlecane w trybach określonych w tej ustawie, w praktyce udzielane jest w ramach postępowań o udzielenie zamówienia publicznego zgodnie z trybami określonymi w ustawie – Prawo zamówień publicznych. Niemniej jednak w ten sposób sektor ekonomii społecznej, który w szczególności posiada potencjał do generowania miejsc pracy na lokalnym rynku – czyli dla mieszkańców wspólnoty samorządowej, jest wypierany przez świadczące usługi podmioty komercyjne16). Tym bardziej, że także zamówienia publiczne zawierające tzw. klauzule społeczne o charakterze integracyjnym17) są obecnie stosowane nadal w ograniczonym zakresie. Zgodnie z dostępnymi danymi w 2017 r. udzielono 1360 zamówień, w których uwzględniono tzw. klauzule społeczne o charakterze integracyjnym. Wartość udzielonych zamówień zawierających tzw. klauzule społeczne o charakterze integracyjnym wyniosła 2 693 700 369,27 zł18). Warto zauważyć, iż w ramach tej kwoty niemal 2 444 950 994,59 zł stanowiły zamówienia, w których zamawiający odwołali się w opisie przedmiotu zamówienia do aspektów społecznych lub związanych z zatrudnieniem w ramach wymagań związanych z realizacją zamówienia, o których mowa w art. 29 ust. 4 ustawy PZP. 13) Na podstawie publikacji: A. Hryniewicka, Lipke H., Raport. Analiza strategii rozwiązywania problemów społecznych, IRSS, Warszawa 2008; Frączek P., Strategia rozwiązywania problemów społecznych jako narzędzie realizacji lokalnej polityki społecznej, Polityka Społeczna nr 7/2010, str. 20; opracowanie pt. Ewaluacja lokalnych (gminnych/powiatowych) strategii rozwiązywania problemów społecznych przyjętych do realizacji przez władze samorządowe w woj. dolnośląskim, ASM-Centrum Badań i Analiz Rynku sp. z o.o., Wrocław 2012, a także doświadczeń DES wynikających z rozmów i spotkań roboczych prowadzonych z udziałem przedstawicieli JST oraz ze stowarzyszeniami JST. 14) Wydatki obejmują następujące działy klasyfikacji budżetowej: 630 – Turystyka, 851 – Ochrona zdrowia, 852 – Pomoc społeczna, 853 – Pozostałe zadania w zakresie polityki społecznej, 921 – Kultura i ochrona dziedzictwa narodowego, 926 – Kultura fizyczna. 15) Dane ze sprawozdań jednostek samorządu terytorialnego – Rb-28S. Wydatki obejmują również wydatki administracyjne, nie tylko środki wydatkowane bezpośrednio na zakup usług i zlecanych zadań. 16) Podmioty komercyjne: na potrzeby tego dokumentu pojęcie to rozumiane jest jako przedsiębiorcy inni niż PES. 17) Klauzule społeczne o charakterze integracyjnym odnoszą się do tych instrumentów określonych w przepisach ustawy – Prawo zamówień publicznych (PZP), które mają na celu wsparcie integracji społeczno-zawodowej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz zwiększenie szans na ubieganie się o zamówienia publiczne podmiotów prowadzących działalność w obszarze integracji społeczno-zawodowej. Instrumenty te zostały zdefiniowane w art. 22 ust. 2 oraz 2a; art. 29 ust. 4 oraz art. 138p ustawy PZP, a ich zastosowanie może mieć wpływ na poprawę sytuacji podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w ubieganiu się o zamówienia publiczne. 18) Na wartość 2 693 700 369,27 zł (bez VAT) składa się wartość zamówień publicznych udzielonych w 2017 r., w których zamawiający zastosowali przepis art. 22 ust. 2 oraz 2a; art. 29 ust. 4 oraz art. 138p ustawy PZP. Źródło: Sprawozdanie Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych o funkcjonowaniu systemu zamówień publicznych w 2017 r. 14  Monitor Polski – 15 – Poz. 214 W zakresie danych za 2017 r. dostępne są również dane dotyczące liczby ogłoszeń o zamówieniu opublikowanych w Biuletynie Zamówień Publicznych (BZP)19), w których zamawiający zastosowali tzw. klauzulę zastrzeżoną na podstawie art. 22 ust. 2 oraz 2a ustawy PZP – zostało opublikowanych 294 ogłoszeń o zamówieniu z tzw. klauzulą zastrzeżoną, co stanowiło 0,24% wszystkich ogłoszeń o zamówieniu opublikowanych w BZP w 2017 r. Powyższe dane wskazują, że rozwiązania w zakresie tzw. klauzul społecznych w zamówieniach publicznych nie są jeszcze stosowane w wystarczająco wysokim stopniu. Stąd konieczność kontynuowania działań popularyzujących te instrumenty wśród zamawiających (do których należy wybór trybu zlecenia zamówienia). W odniesieniu jednak do mechanizmów de facto ograniczających udział w zamówieniu do tzw. podmiotów integracyjnych, czyli m.in. podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej, nie bez znaczenia pozostaje również odpowiedź ze strony wykonawców w zakresie ich gotowości do realizacji zamówienia. Informacje z monitoringu stosowania przez administrację rządową klauzul społecznych w zamówieniach publicznych za 2016 r.20) wskazują, że drugą najczęstszą przyczyną unieważnienia postępowania z klauzulami społecznymi po zbyt wysokiej cenie oferty najkorzystniejszej, która przekraczała możliwości finansowe zamawiającego, był brak ważnych ofert. Istnieje zatem potrzeba wspierania tworzenia nowych podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej oraz wzmacniania potencjału już istniejących, tak aby były zainteresowane i zdolne do świadczenia usług dla administracji publicznej. Wskaźniki finansowe oraz te związane z zatrudnieniem wskazują na bardzo duży udział usług społecznych w potencjale ekonomicznym sektora non profit. Wśród podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej realizujących usługi społeczne użyteczności publicznej i zadania publiczne w zakresie rozwoju lokalnego wzrasta zatrudnienie oraz zasoby finansowe. Obecnie ok. 85% całego płatnego personelu sektora pozarządowego skumulowane jest w podmiotach świadczących usługi. Organizacje prowadzące usługi zinstytucjonalizowane charakteryzują się częstszym zatrudnianiem pracowników etatowych, a także większą ich liczbą – średnia liczba zatrudnionych w zależności od dziedziny to od 4 do 45 osób, w pozostałych organizacjach świadczących usługi od 2 do 11 osób. Ponadto podmioty, które prowadziły działalność usługową, pozyskały 84% ogółu przychodów fundacji, stowarzyszeń i społecznych podmiotów wyznaniowych. Ze względu na różnorodne bariery i ograniczenia (m.in. finansowe, organizacyjne, społeczne) aktywność gmin w procesie rewitalizacji nie zawsze przekłada się na osiągnięcie oczekiwanych rezultatów. Zakorzenienie procesu zmian na terenach zdegradowanych i włączanie podmiotów działających na tych obszarach zwiększa szanse na uzyskanie trwałej poprawy jakości życia mieszkańców. Osoby zagrożone wykluczeniem społecznym na rynku pracy Z perspektywy sektora ekonomii społecznej i solidarnej osoby zagrożone wykluczeniem społecznym są w centrum zainteresowania, zarówno jako pracownicy odzyskujący samodzielność ekonomiczną i podmiotowość w zakresie kształtowania swojej sytuacji zawodowej, a także jako osoby wymagające szczególnego, zindywidualizowanego wsparcia w odbudowaniu zdolności do pełnego uczestnictwa w aktywności zawodowej i społecznej. Przy bardzo dobrej sytuacji na rynku pracy i wyjątkowo niskim bezrobociu (stopa bezrobocia 19) W Biuletynie Zamówień Publicznych są publikowane zamówienia powyżej wartości określonych w art. 4 pkt 8 ustawy PZP – próg 30 tys. euro – ale poniżej wartości progów UE. 20) Wyniki monitoringu stosowania przez administrację rządową klauzul społecznych w zamówieniach publicznych za 2016 r., Urząd Zamówień Publicznych Warszawa 2017 r. 15  Monitor Polski – 16 – Poz. 214 zarejestrowanego wg GUS na koniec grudnia 2017 r. wyniosła 6,6%) osobami pozostającymi bez zatrudnienia są przede wszystkim osoby najbardziej oddalone od rynku pracy. Wśród nich wyróżnić można osoby, w stosunku do których działania podejmowane dotychczas są mało skuteczne, a także wymagające bardziej kompleksowego podejścia, nie tylko w zakresie aktywizacji zawodowej, ale również reintegracji społecznej. W związku z tym konieczne jest dostosowanie instrumentów aktywnej polityki społecznej i zatrudnienia do zmieniającej się sytuacji na rynku pracy. Dane wskazują, że ponad 900 tys. osób bezrobotnych posiadało status osoby w szczególnej sytuacji na rynku pracy, w tym ponad pół miliona osób było długotrwale bezrobotnych. Jednocześnie, mimo oczywistych korzystnych zmian wynikających z większego zaangażowania państwa w walkę z ubóstwem ekonomicznym, zjawisko to nadal stanowi w Polsce istotny problem społeczny. Ograniczenie ubóstwa nie objęło jeszcze wszystkich grup gospodarstw domowych. W 2016 r. w ubóstwie skrajnym żyło prawie 5% osób, a w ubóstwie relatywnym – niemal 14%. Ubóstwo ekonomiczne nie jest jedynie skutkiem bezrobocia. Występować może bowiem także jako jedna z jego przyczyn powodująca u osób nim dotkniętych obniżenie zdolności do adaptowania się do zmiennych warunków na rynku pracy. Oferty pracy na rynku są niekiedy nieadekwatne dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, np. ze względu na wymagane doświadczenie zawodowe lub kompetencje. Konieczne jest dopasowanie warunków pracy do potrzeb tych osób oraz zapewnienie im wysokiej jakości miejsc pracy, połączonych z działaniami reintegracyjnymi, co będzie zachętą do podjęcia i utrzymania zatrudnienia. Z analiz ścieżki reintegracji społecznej i zawodowej wynika, że około 37% osób po zakończeniu uczestnictwa w CIS i WTZ oraz zatrudnieniu w ZAZ podjęło pracę poza tymi jednostkami (43,1% uczestników CIS, 23,2% uczestników WTZ oraz 26,2% zatrudnionych w ZAZ). W związku z tym konieczne jest podnoszenie skuteczności jednostek reintegracyjnych w zakresie reintegracji zawodowej i społecznej, a także włączanie w ten proces PES, dysponujących zarówno potencjałem do uzupełniania oferty CIS, WTZ i ZAZ, jak również samodzielnej realizacji zindywidualizowanych działań na rzecz osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Potencjał gospodarczy podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej Ekonomia społeczna i solidarna nie wpływa obecnie w sposób kluczowy na gospodarkę, zarówno z perspektywy udziału w PKB, jak i poziomu zatrudnienia w tym sektorze. Źródła finansowania organizacji pozarządowych nie są zdywersyfikowane. Większość organizacji pozarządowych prowadzi wyłącznie nieodpłatną działalność statutową – 70%. Tylko 30% prowadzi dodatkowo odpłatną działalność statutową lub działalność gospodarczą. Stan ten nie zmienia się od 2010 r. Zdecydowana większość organizacji pozarządowych wykazuje relatywnie niskie kwoty przychodów. Roczne przychody nieprzekraczające 10 tys. zł wykazuje 39% organizacji, w tym 10% wykazuje ich całkowity brak. Wpływy w kwotach powyżej 10 tys. zł, a nieprzekraczające 100 tys. zł, wykazuje 37% podmiotów, natomiast w przedziale powyżej 100 tys. zł, ale nie więcej niż 1 mln zł – 19% podmiotów. Budżetem powyżej 1 mln zł dysponuje jedynie 5% podmiotów. Systematycznie spada liczba osób oraz spółdzielni socjalnych ubiegających się o środki na założenie i finansowanie wynagrodzeń z Funduszu Pracy i PFRON. 16  Monitor Polski – 17 – Poz. 214 Równocześnie oznacza to spadek wydatków na ten cel: od 2014 r. do 2017 r. z PFRON wydatki spadły o 33%, natomiast wydatki z Funduszu Pracy w tym czasie spadły o 58%. Rozpoznawalność i kompetencje w obszarze ekonomii społecznej i solidarnej Niski poziom zaufania społecznego, a także niewystarczająca obecność tematyki dotyczącej ekonomii społecznej i solidarnej, w tym spółdzielczości w debacie publicznej, której przyczyną może być między innymi niedostateczna liczba danych, analiz, ekspertyz dotyczących skuteczności działań reintegracyjnych w PES, działań promocyjnych dotyczących produktów i usług oferowanych przez te podmioty oraz pokazujących korzyści wynikające z działalności podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej, skutkuje obniżeniem potencjału wspólnot lokalnych do podejmowania inicjatyw zarówno w sferze gospodarczej, jak i społecznej. Między 2010 r. a 2016 r. odnotowano spadek w zakresie bazy członkowskiej w organizacjach pozarządowych – liczba członków zmniejszyła się o ok. 11%, co może świadczyć zarówno o niskim poziomie kapitału społecznego, jak i niskiej rozpoznawalności sektora. Istotnym problemem pozostaje wciąż dopasowanie kompetencji osób opuszczających system edukacji formalnej do potrzeb rynku pracy. Poza nabytymi w tej formule wiedzą i umiejętnościami istotną rolę w przebiegu kariery zawodowej odgrywają także kompetencje społeczne nabyte w drodze aktywności społecznej młodych ludzi. Dane wskazują, że bezrobocie nadal dotyka przede wszystkim ludzi młodych. W końcu I kwartału 2017 r. najliczniejszą grupę wśród bezrobotnych stanowiły osoby w wieku 25–34 lata – 370,6 tys., a ich odsetek w ogólnej liczbie bezrobotnych wyniósł 28%. Osoby w wieku do 24 lat w ogólnej liczbie bezrobotnych stanowiły 12,9%. Również wśród przedstawicieli organów jednostek samorządu terytorialnego niewystarczająca jest świadomość społecznej wartości dodanej wynikającej z działalności podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w porównaniu do innych podmiotów świadczących usługi użyteczności publicznej, które są nastawione jedynie na osiągnięcie zysku. 17  Monitor Polski – 18 – Poz. 214 Rozdział II. Cele i rezultaty programu Cele programu Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2023 roku. Ekonomia Solidarności Społecznej jest dokumentem służącym realizacji celów dotyczących rozwoju ekonomii społecznej i solidarnej wyznaczonych w Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju oraz w strategiach zintegrowanych21). Ponadto jest on również wyrazem uporządkowania kierunków interwencji publicznej i działań wpływających na możliwości wykorzystania aktywności podmiotów sektora ekonomii społecznej i solidarnej, w tym spółdzielni, jako instrumentu aktywnej polityki społecznej oraz polityki rozwoju społecznego i lokalnego. Z tych względów cel długofalowy strategiczny programu brzmi: Ekonomia społeczna i solidarna stanie się istotnym instrumentem aktywnej polityki społecznej, wsparcia rozwoju społecznego oraz lokalnego. Uwolnienie potencjału sektora ekonomii społecznej i solidarnej wymaga podjęcia konkretnych, uporządkowanych i skoordynowanych działań, dzięki którym rozwijać się będą szczególnie ważne z perspektywy polityk publicznych cechy podmiotów działających w tym sektorze, to jest:  zdolność do aktywizacji i reintegracji traktowanych podmiotowo osób zagrożonych wykluczeniem społecznym;  koncentrowanie się na potrzebach społeczności lokalnych (oraz bazowanie na jej zasobach);  działania na rzecz dobra wspólnego przez dostarczanie usług społecznych użyteczności publicznej oraz realizację zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego;  samodzielność, samopomoc i samowystarczalność. W związku z powyższym cel główny programu brzmi: Do roku 2023 podmioty ekonomii społecznej i solidarnej będą ważnym elementem aktywizacji i integracji społecznej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz dostarczycielami usług użyteczności publicznej i realizatorami zadań z zakresu rozwoju lokalnego. Osiągnięcie celu głównego możliwe będzie dzięki realizacji następujących celów szczegółowych:
15. Wspieranie trwałego partnerstwa podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej z samorządem terytorialnym w realizacji usług społecznych użyteczności publicznej oraz zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego. 21) Strategia innowacyjności i efektywności gospodarki, Strategia rozwoju kapitału ludzkiego, Strategia Rozwoju Transportu, Strategia Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko, Strategia Sprawne Państwo, Strategia rozwoju kapitału społecznego, Krajowa strategia rozwoju regionalnego – Regiony Miasta Obszary wiejskie, Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa, Strategia rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego RP. 18  Monitor Polski – 19 – Poz. 214
16. Zwiększenie liczby wysokiej jakości miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym.
17. Zwiększenie konkurencyjności podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej na rynku.
18. Upowszechnienie pozytywnych postaw wobec ekonomii społecznej i solidarnej. Rezultaty programu Do każdego z celów szczegółowych przyporządkowano rezultat oraz główny wskaźnik pozwalający zidentyfikować zmianę wywołaną interwencją przeprowadzoną na podstawie KPRES. REZULTAT 1: Wzrost udziału środków z budżetów JST przeznaczanych na zlecanie świadczenia usług społecznych użyteczności publicznej i realizacji zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego podmiotom ekonomii społecznej. i solidarnej. WSKAŹNIK 1: W roku 2023 JST przeznaczać będą co najmniej 2% budżetu na zlecanie świadczenia usług społecznych użyteczności publicznej i realizacji zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego podmiotom ekonomii społecznej i solidarnej. REZULTAT 2: Zwiększenie zatrudnienia osób zagrożonych wykluczeniem społecznym na wysokiej jakości miejscach pracy w przedsiębiorstwach społecznych. WSKAŹNIK 2: Do 2023 r. powstanie 35 tys. nowych, wysokiej jakości miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. REZULTAT 3: Zwiększenie liczby podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej prowadzących działalność gospodarczą lub odpłatną działalność pożytku publicznego. WSKAŹNIK 3: Do 2023 r. liczba podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej prowadzących działalność gospodarczą lub odpłatną działalność pożytku publicznego zwiększy się co najmniej o 5 tys. REZULTAT 4: Zwiększenie członkostwa osób młodych (16–34 lata) w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej. WSKAŹNIK 4: Do 2023 członkostwo osób młodych (16–34 lata) w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej zwiększy się do 28%. Przyjęto także następujący rezultat celu głównego programu oraz wskaźnik tego rezultatu. REZULTAT CELU GŁÓWNEGO: Zwiększenie zasięgu oddziaływania ekonomii społecznej i solidarnej. 19  Monitor Polski – 20 – Poz. 214 WSKAŹNIK REZULTATU CELU GŁÓWNEGO: Do 2023 r. wzrośnie do 40% liczba osób podejmujących pracę po zakończeniu uczestnictwa w jednostkach reintegracyjnych. Członkostwo osób młodych w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej wzrośnie o 50 tys. oraz powstanie 75 tys. nowych miejsc pracy w PES. Osiągnięcie każdego z rezultatów przypisanych do celów szczegółowych przekładać się będzie bezpośrednio lub pośrednio na osiągnięcie rezultatu głównego programu. Określony w KPRES sposób dojścia do wyznaczonych, wymiernych rezultatów i efektów interwencji pozostaje kluczowy, ponieważ to właśnie dzięki przewidzianym działaniom rozwój sektora ekonomii społecznej i solidarnej zależny będzie od podstaw wykraczających poza ramy krótko- i średniookresowego programowania. Ma to szczególnie duże znaczenie w przypadku rezultatu celu głównego. Zwiększenie zasięgu oddziaływania ekonomii społecznej i solidarnej obrazować będzie uwolnienie potencjału PES wynikającego z dostępu do finansowego wsparcia w zatrudnianiu i reintegracji osób zagrożonych wykluczeniem, preferencyjnego dostępu do realizacji usług użyteczności publicznej na rzecz społeczności lokalnych, wzmocnienia zdolności do prowadzenia działalności odpłatnej pożytku publicznego i gospodarczej oraz ze zwiększenia aktywności społecznej – w szczególności wśród osób młodych. Wzrost zatrudnienia w sektorze wynikać będzie nie tylko z tworzenia nowych miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym w przedsiębiorstwach społecznych (według szacunków do 2023 r. powstanie 35 tys. takich miejsc pracy), ale także ze wzrostu popytu na pracę wywołanego zwiększeniem udziału PES w świadczeniu usług użyteczności publicznej, a także większą aktywnością PES na otwartym rynku. Wzrost zatrudnienia i aktywności społecznej w sektorze ekonomii społecznej i solidarnej Wzrost zatrudnienia w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej realizujących usługi społeczne użyteczności publicznej i zadania publiczne w zakresie rozwoju lokalnego Istotną przestrzenią dla funkcjonowania podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej jest sfera usług społecznych użyteczności publicznej i zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego. Aktywność PES na tym polu związana jest z faktem, że jedną z głównych cech PES jest działalność na rzecz dobra wspólnego oraz gotowość do rozwiązywania problemów zarówno konkretnych wspólnot lokalnych, jak i rodzin i osób zagrożonych wykluczeniem społecznym (w tym osób niepełnosprawnych, niesamodzielnych, starszych i ich rodzin). Jak wynika z diagnozy, organy administracji samorządowej, dysponując znacznymi środkami przeznaczonymi na realizację tych zadań (ok. 24% budżetu JST), często decydują się na ich zlecanie, preferując tryby, w których dominują podmioty nastawione na zysk. Z perspektywy celów programu istotnym wyzwaniem jest stworzenie warunków pozwalających na silniejsze włączenie podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w rynek usług społecznych użyteczności publicznej i zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego. Pozwoli to na zaspokajanie potrzeb wspólnot lokalnych i ich mieszkańców przy jednoczesnym wzmacnianiu PES realizujących funkcje reintegracyjne wobec osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz przyczyniających się do tworzenia nowych miejsc pracy w społeczności lokalnej. Oparcie modelu realizacji usług użyteczności publicznej na współpracy, dialogu i zaangażowaniu mieszkańców oraz PES funkcjonujących w danej wspólnocie lokalnej jest niezwykle istotne z perspektywy rozwoju sektora, przebiegającego niezależnie od możliwości uzyskiwania wsparcia finansowego bezpośrednio ze środków publicznych (np.: EFS, PFRON, Funduszu Pracy), związanego z zatrudnieniem osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. 20  Monitor Polski – 21 – Poz. 214 Częściowe przekierowanie pozostających w dyspozycji samorządu środków w taki sposób, aby usługi społeczne użyteczności publicznej w większym zakresie mogły być świadczone przez podmioty ekonomii społecznej i solidarnej, pozwoli na tworzenie nowego rynku, będącego jednocześnie naturalną przestrzenią dla funkcjonowania PES. Wysokiej jakości miejsca pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym Na trwałe wpisanie sektora ekonomii społecznej i solidarnej w system społeczno-gospodarczy w Polsce decydujący wpływ będzie miał potencjał i zasięg tego sektora rozumiany zarówno jako pryzmat parametrów ekonomicznych (np. udziału w wytwarzaniu PKB), jak i związany ze skalą zatrudnienia. Szczególne znaczenie, również w kontekście zwiększania spójności społecznej, ma zdolność podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej do tworzenia wysokiej jakości miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Na potrzeby realizacji KPRES przyjęto, że na wysoką jakość w kontekście zatrudnienia składają się trzy kluczowe czynniki: zatrudnienie na podstawie umowy o pracę lub spółdzielczej umowy o pracę, podmiotowość pracowników polegająca w szczególności na zapewnieniu im włączenia w proces decyzyjny, dotyczący kierunków działalności przedsiębiorstwa oraz indywidualne podejście do ich potrzeb, a także działania reintegracyjne, których adresatami są pracownicy zagrożeni wykluczeniem społecznym. Z uwagi na konieczność zapewnienia trwałości i ciągłości zatrudnienia należy dążyć do tworzenia w PES takich miejsc pracy, które funkcjonować będą po zakończeniu korzystania ze wsparcia publicznego. W przypadku wsparcia finansowego na tworzenie miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych szacunki oparte są na założeniu, iż w każdym z 380 powiatów ze środków Funduszu Pracy powstawać może średnio 5 miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych rocznie. Oznacza to w skali roku 1900 nowych miejsc pracy. Ponadto ze środków PFRON powstawać będą średniorocznie 2 miejsca pracy w statystycznym powiecie, co daje 760 miejsc pracy rocznie. W obecnym stanie prawnym instrumenty finansowane ze środków publicznych (Funduszu Pracy i PFRON) służące wsparciu zatrudnienia dostępne są jedynie dla spółdzielni socjalnych. Dotychczas PES mogły korzystać ze wskazanych instrumentów na zasadach ogólnych. Z tego względu dla osiągnięcia rezultatów związanych z tworzeniem miejsc pracy w PS proponuje się wprowadzenie do polskiego porządku prawnego statusu przedsiębiorstwa społecznego, a także wdrożenie rozwiązań umożliwiających wspieranie zatrudnienie w PS na zasadach podobnych do tych obowiązujących obecnie w odniesieniu do spółdzielni socjalnych. Dotychczasowe doświadczenia we wspieraniu zatrudnienia w sektorze ekonomii społecznej i solidarnej wskazują, że niezwykle istotnym impulsem do tworzenia dobrej jakości nowych miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych są środki z EFS zapewnione w Regionalnych Programach Operacyjnych. Należy pamiętać, że środki przeznaczone na ten cel w poszczególnych regionach są zróżnicowane, podobnie jak planowane w nich rezultaty dotyczące nowych miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych. Niezależnie od powyższego, w celu zapewnienia równomiernego i efektywnego wzrostu zatrudnienia w sektorze, konieczne jest wyznaczenie oczekiwań dla działań realizowanych w tym obszarze w województwach. Oczekiwany poziom wzrostu zatrudnienia w sektorze ekonomii społecznej i solidarnej ustalony został w szczególności w oparciu o wysokość środków przewidzianych na stymulowanie wzrostu zatrudnienia w przedsiębiorstwach społecznych w ramach Regionalnych Programów Operacyjnych, współfinansowanych z EFS na lata 2014–
19. 21  Monitor Polski – 22 – Poz. 214 Tabela
20. Szacunkowa liczba miejsc pracy tworzonych w latach 2014–202322) w przedsiębiorstwach społecznych dzięki wsparciu z EFS Województwo Liczba miejsc pracy stworzonych w ramach realizacji RPO23) 1 470 1 225 1 260 700 1 155 1 085 1 995 525 1 295 910 1 120 3 255 595 945 1 645 1 050 20 230 Dolnośląskie Kujawsko-Pomorskie Lubelskie Lubuskie Łódzkie Małopolskie Mazowieckie Opolskie Podkarpackie Podlaskie Pomorskie Śląskie Świętokrzyskie Warmińsko-Mazurskie Wielkopolskie Zachodniopomorskie RAZEM Środki europejskie powinny być również wykorzystywane jako dodatkowy impuls wspierający powiaty w zwiększaniu zatrudnienia w sektorze ekonomii społecznej i solidarnej. Taki efekt można osiągnąć, przyznając powiatom, które stworzyły miejsca pracy ze środków krajowych zgodnie z propozycją zawartą w KPRES, dodatkowy limit środków z EFS na stworzenie kolejnych miejsc pracy: 5 w powiatach ziemskich i 20 w powiatach grodzkich. W rezultacie dzięki środkom krajowym i europejskim w ramach realizacji zadań przewidzianych w KPRES i RPO do 2023 roku powstanie 35 000 wysokiej jakości miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Wzrost zatrudnienia w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej działających na rynku Sektor ekonomii społecznej i solidarnej wnosi istotny wkład w osiąganie celów społecznych. Jednocześnie realizowane przez nie funkcje reintegracyjne, a także inne ograniczenia wpływające na możliwość swobodnego zarządzania rozwojem przedsiębiorstwa społecznego (np. ograniczenia w zakresie dysponowania zyskami i kształtowania polityki płacowej) obniżają zdolność PES do konkurowania z innymi uczestnikami otwartego rynku. Wyrównanie tych szans wpłynie na zwiększenie samodzielności PES na rynku, przyczyniając się do zwiększenia ich niezależności od środków publicznych (w szczególności tych 22) W kontekście tworzenia miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych dzięki środkom z EFS wydłużenie perspektywy KPRES do 2023 roku jest konieczne z uwagi na opóźnienia w rozpoczęciu realizacji projektów, a także w związku z regułą dotyczącą dysponowania środkami europejskimi pozwalającą na ich wydatkowanie do 2023 r. (tzw. N+3). 23) Ewentualna korekta zaplanowanej w KPRES liczby miejsc pracy tworzonych w przedsiębiorstwach społecznych dzięki realizacji RPO w poszczególnych województwach może być dokonana dopiero po uwzględnieniu wniosków i rozstrzygnięć wynikających z przeglądu śródokresowego RPO zaplanowanego na rok
21. 22  Monitor Polski – 23 – Poz. 214 związanych z tworzeniem miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym). Jednocześnie sprzyjać to będzie również poszukiwaniu innowacyjnych form działania, dopasowanych do zmieniającej się rzeczywistości – w szczególności demograficznej, czy na rynku pracy. Wyrównywanie potencjału konkurencyjnego PES przełoży się również na wzrost zatrudnienia w sektorze ekonomii społecznej i solidarnej oraz wzmocni wkład tych podmiotów w zwiększanie PKB i rozwój gospodarczy kraju. Wzrost aktywności społecznej w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej Rozwój ekonomii społecznej i solidarnej jest w dużej mierze uzależniony od tego, w jakim stopniu ta sfera oraz korzyści, jakie przynosi swoim uczestnikom, a także całemu społeczeństwu, zaistnieją w świadomości społecznej. Zakorzenienie społeczne to proces długotrwały i wielotorowy, przebiegający na płaszczyźnie kształtowania postaw z jednej strony oraz budowania marki z drugiej. Kształtowanie pozytywnych postaw wobec ekonomii społecznej i solidarnej wiąże się przede wszystkim z pracą z młodzieżą, która przez aktywne, nie tylko teoretyczne, poznawanie wartości i instrumentów ekonomii społecznej i solidarnej (m.in. w ramach spółdzielni uczniowskich) rozwija swoje kompetencje społeczne i przedsiębiorcze. Polem do najskuteczniejszych działań wśród młodych ludzi jest edukacja, zarówno ta formalna, w ramach systemu oświaty, jak i nieformalna oraz pozaformalna, będąca z kolei domeną podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej. Dopiero uzupełniające się działania w obu sferach edukacji pozwalają zbudować pozytywny wizerunek ekonomii społecznej i solidarnej, jak również wykształcić i wprowadzić na rynek pracy osoby przygotowane kompetencyjnie, ale i żywo zainteresowane udziałem w tworzeniu tego sektora. Jako przykład mogą tu posłużyć spółdzielnie socjalne, rozwijające się od ponad 10 lat. Drugi aspekt stanowi upowszechnianie ekonomii społecznej wśród opinii publicznej, a także bezpośrednio wśród przedstawicieli administracji publicznej, od których decyzji zależy rozwój PES, zwłaszcza na poziomie lokalnym. Należy dołożyć starań, aby utrwalić wizerunek podmiotów ekonomii społecznej jako kluczowego ogniwa w przywracaniu godności i podmiotowości osób wykluczonych, dzięki któremu mogą współtworzyć kapitał społeczny, a nie tylko korzystać z jego zasobów. Szczególnie istotne jest przełamywanie stereotypów, które stygmatyzują ekonomię społeczną i solidarną jako sferę usług niskiej jakości, opartą jedynie o instrumenty służące przeciwdziałaniu wykluczeniu społecznemu. Dzięki takiemu podejściu możliwe będzie podniesienie poziomu aktywności wśród osób młodych, które w przyszłości przełoży się na większą gotowość do podejmowania świadomych i odpowiedzialnych społecznie wyborów konsumenckich, rynkowych i zawodowych, sprzyjających przy tym rozwojowi sektora ekonomii społecznej i solidarnej. 23  Monitor Polski – 24 – Poz. 214 Rozdział III. Kierunki interwencji publicznej – obszary i priorytety Realizacja celu głównego i celów szczegółowych realizowana będzie w czterech obszarach interwencji publicznej: solidarny rynek pracy, solidarna wspólnota lokalna, konkurencyjna przedsiębiorczość społeczna oraz solidarne społeczeństwo. Każdemu z obszarów przyporządkowano priorytety, działania i konkretne zadania realizowane w perspektywie 2014–
22. 24  Monitor Polski – 25 – Poz. 214 CEL STRATEGICZNY DŁUGOFALOWY: Ekonomia społeczna i solidarna stanie się istotnym instrumentem aktywnej polityki społecznej, wsparcia rozwoju społecznego oraz lokalnego. OBSZARY, PRIORYTETY CELE SZCZEGÓŁOWE CEL GŁÓWNY: Do roku 2023 podmioty ekonomii społecznej i solidarnej będą ważnym elementem aktywizacji i integracji społecznej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz dostarczycielami usług użyteczności publicznej. Wspieranie trwałego partnerstwa podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej z samorządem terytorialnym w realizacji usług społecznych użyteczności publicznej oraz zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego. Zwiększenie liczby wysokiej jakości miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych, dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Zwiększenie konkurencyjności podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej na rynku. Upowszechnienie pozytywnych postaw wobec ekonomii społecznej i solidarnej. Obszar I Solidarna wspólnota lokalna Obszar II Solidarny rynek pracy Obszar III Konkurencyjna przedsiębiorczość społeczna Obszar IV Solidarne społeczeństwo Priorytet
23. Rozwój usług społecznych użyteczności publicznej oraz zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego. Priorytet
24. Wspieranie reintegracji społecznej i zawodowej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym w jednostkach reintegracyjnych. Priorytet
25. Zwiększanie konkurencyjności podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej. Priorytet
26. Kształtowanie pozytywnych postaw wobec ekonomii społecznej i solidarnej wśród młodzieży. Priorytet
27. Wsparcie w rozwoju profesjonalizacji i współdziałania PES oraz współpracy międzysektorowej. Priorytet
28. Budowa marki ekonomii społecznej i solidarnej. Priorytet
29. Włączenie podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w procesy rewitalizacji. Priorytet
30. Aktywizacja zawodowa osób niepełnosprawnych oraz osób starszych w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej. REZULTATY Wzrost udziału środków z budżetów JST, przeznaczanych na zlecanie świadczenia usług społecznych użyteczności publicznej i realizacji zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego, podmiotom ekonomii społecznej i solidarnej. Zwiększenie zatrudnienia osób zagrożonych wykluczeniem społecznym na wysokiej jakości miejscach pracy w przedsiębiorstwach społecznych. Zwiększenie liczby podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej prowadzących działalność gospodarczą lub odpłatną działalność pożytku publicznego. Zwiększenie członkostwa osób młodych (16–34 lata) w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej. WSKAŹNIKI Priorytet
31. Tworzenie miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym w przedsiębiorstwach społecznych. W roku 2023 JST przeznaczać będą co najmniej 2% budżetu na zlecanie świadczenia usług społecznych użyteczności publicznej i realizacji zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego podmiotom ekonomii społecznej i solidarnej. Do 2023 r. powstanie 35 tys. nowych, wysokiej jakości miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Do 2023 r. liczba podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej prowadzących działalność gospodarczą lub odpłatną działalność pożytku publicznego zwiększy się co najmniej o 5 tys. Do 2023 r. członkostwo osób młodych (16–34 lata) w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej zwiększy się do 28%. REZULTAT CELU GŁÓWNEGO: Zwiększenie zasięgu oddziaływania ekonomii społecznej i solidarnej. WSKAŹNIK REZULTATU GŁÓWNEGO: Do 2023 r. wzrośnie do 40% liczba osób podejmujących pracę po 25 członkostwo osób młodych w podmiotach ekonomii zakończeniu uczestnictwa w jednostkach reintegracyjnych, społecznej i solidarnej wzrośnie o 50 tys. oraz powstanie 75 tys. nowych miejsc pracy w PES.  Monitor Polski – 26 – Poz. 214 Obszar I. Solidarna wspólnota lokalna Działania zaplanowane w tym obszarze pozwolą na włączenie podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w zintegrowany proces planowania, realizacji i monitorowania zadań użyteczności publicznej w zakresie rozwoju społecznego na poziomie lokalnym. Celem planowanych przedsięwzięć jest nie tylko zwiększenie partycypacji mieszkańców i PES w kształtowaniu rzeczywistości społecznej na poziomie lokalnym, ale również wydzielenie fragmentu rynku usług społecznych użyteczności publicznej, na którym podmioty ekonomii społecznej i solidarnej, z uwagi na niekomercyjny charakter, misję związaną z działalnością na rzecz dobra wspólnego oraz funkcję reintegracyjną, będą mogły stać się naturalnym i głównym partnerem samorządu w świadczeniu tych usług na rzecz wspólnoty. Organy JST i PES uzyskają dostęp do nowych form współpracy i zlecania zadań opartych na dialogu, wspólnym badaniu możliwości i potrzeb społeczności lokalnych, a także preferowanej sekwencji kontraktowania usług społecznych użyteczności publicznej. Działania przewidziane w tym obszarze KPRES realizują bezpośrednio wyzwania sformułowane w SOR w następujących kierunkach interwencji:  poprawa dostępności do usług, w tym społecznych i zdrowotnych;  wsparcie grup zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem oraz zapewnienie spójności działań na rzecz integracji społecznej;  poprawa organizacji świadczenia usług publicznych na poziomie lokalnym;  zwiększenie sprawności funkcjonowania instytucji państwa, w tym administracji. Jako kluczowe należy wskazać inicjatywy pozwalające na: wypracowanie i wdrożenie modelowego i zintegrowanego podejścia do dostarczania dóbr i usług publicznych istotnych dla rozwoju społecznego na poziomie lokalnym, dostosowanego do specyfiki terytorialnej, włączającego mieszkańców i podmioty ekonomii społecznej (w tym organizacje pozarządowe) w realizację usług społecznych użyteczności publicznej na rzecz osób niesamodzielnych i zagrożonych wykluczeniem społecznym. Ponadto planowane działania sprzyjać będą poprawie standardów działania administracji publicznej w zakresie zamówień publicznych (w zakresie społecznie odpowiedzialnych zamówień publicznych i stosowania tzw. klauzul społecznych w zamówieniach publicznych). Rozwiązania zaproponowane w tej części programu przyczynią się pośrednio do realizacji określonych w SOR zadań związanych z rozwojem i rewitalizacją obszarów miejskich i wiejskich, w tym obszarów zdegradowanych. Będą również sprzyjać rozwojowi pozarolniczych funkcji gospodarstw rolnych (np. opiekuńczych). Priorytet
32. Rozwój usług społecznych użyteczności publicznej oraz zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego Rozwój usług społecznych użyteczności publicznej oraz zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego stanowi obecnie jedno z najważniejszych wyzwań budowy aktywnej polityki społecznej oraz rozwoju społecznego. Wyzwania demograficzne związane ze starzeniem się populacji, a także wyzwania polityki rodzinnej, w tym łączenie pracy zawodowej z wychowaniem dzieci jako elementu aktywnej polityki rynku pracy, wskazują na coraz większe zapotrzebowanie w tym zakresie. Rozwój usług społecznych użyteczności publicznej oraz zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego oznacza również wzrost liczby miejsc pracy we wspólnotach samorządowych. Do wyzwań należy także zaliczyć sposób zlecania i realizacji tych usług i zadań. Istotnym kierunkiem jest zapewnienie, aby 26  Monitor Polski – 27 – Poz. 214 większość usług społecznych użyteczności publicznej oraz zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego była realizowana na zasadach niekomercyjnych – w formule non profit, a także przez podmioty zakorzenione lokalnie i zatrudniające mieszkańców danej wspólnoty samorządowej. Działanie takie jest możliwe i pożądane także w świetle regulacji UE (m.in. dyrektywa w sprawie usług24)). Jednocześnie istotne jest również kontraktowanie usług społecznych użyteczności publicznej w sposób zapewniający wzmacnianie stabilnej i systemowej współpracy między samorządem a PES, jednocześnie gwarantującej niezakłócony dostęp do usług ich odbiorcom. Zgodnie z zapisami Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju niezbędne jest również uspójnienie systemu programowania i realizacji polityki integracji społecznej. Obecny system programowania sfery spraw społecznych na poziomie gmin i powiatów stracił walor realności i skuteczności. Obecne strategie i programy często zawierają jedynie inwentaryzację zbioru zadań wynikających z ustaw, niepowodującego realnej zmiany społecznej. Jednocześnie organy JST w niektórych przypadkach zlecają przygotowanie tych dokumentów ekspertom zewnętrznym, z pominięciem zaangażowania partnerów lokalnych i mieszkańców wspólnoty, co powoduje osłabienie planowania opartego o diagnozę realnych problemów i potrzeb. Wspieranie większego zaangażowania mieszkańców i całej społeczności lokalnej, zarówno bezpośrednio, jak i przez reprezentujące ich interesy podmioty ekonomii społecznej i solidarnej, przyczyni się nie tylko do wzmocnienia identyfikacji społeczności lokalnej z programowanymi na tym szczeblu rozwiązaniami dotyczącymi rozwoju społecznego, ale również pozwoli na trafniejsze i bardziej adekwatne dopasowanie metod interwencji, odpowiadających na potrzeby rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym. Zwiększenie poziomu legitymizacji działań programowych będzie miało również pozytywny wpływ na planowanie działań lokalnych o charakterze operacyjnym związanych z wydatkowaniem środków Europejskiego Funduszu Społecznego. Działanie I.1.
33. Opracowanie rozwiązań zapewniających pierwszeństwo podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w realizacji usług społecznych użyteczności publicznej oraz realizacji zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego Zwiększenie roli podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w kreowaniu rozwoju społecznego na poziomie lokalnym wymaga stworzenia warunków pozwalających przedstawicielom władz samorządowych dostrzec i wykorzystać potencjał tkwiący w PES, a z drugiej strony gwarantujących im stabilny schemat działania, nienaruszający dotychczasowych zasad gospodarowania środkami publicznymi. 1) Prowadzone będą prace nad przygotowaniem propozycji zmian legislacyjnych wprowadzających lokalne programy rozwoju społecznego. Dokumenty te, tworzone wspólnie m.in. z przedstawicielami PES, powinny integrować na poziomie powiatów i gmin kwestie dotyczące usług społecznych użyteczności publicznej i zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego ujmowanych dotychczas w dedykowanych programach tworzonych na tych szczeblach samorządu. Jednocześnie lokalny program rozwoju społecznego powinien ułatwiać, porządkować i urealniać (m.in. przez skorelowanie z wieloletnią prognozą finansową JST) prowadzone do tej pory działania o charakterze programowym, zdejmując z samorządów dużą część obciążeń formalnych. Programy powinny również tworzyć przestrzeń do kompleksowego spojrzenia na zadania samorządu 24) Dyrektywa 2006/123/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. dotycząca usług na rynku wewnętrznym (Dz. Urz. UE L 376 z 27.12.2006, str. 36). 27  Monitor Polski – 28 – Poz. 214 realizowane w zakresie usług społecznych użyteczności publicznej oraz zadań w zakresie rozwoju lokalnego, a także określać działania, których realizacja mogłaby oprzeć się o lokalne zasoby oraz potencjał podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej. Wdrożenie LPRS, któremu towarzyszyć będą działania o charakterze metodycznym, edukacyjnym i pilotażowym, powinno nastąpić nie wcześniej niż w 2021 r. 2) Jednostki samorządu terytorialnego, które zdecydują się zlecić realizację usługi społecznej użyteczności publicznej, w pierwszej kolejności obowiązane będą do skorzystania z jednego ze wskazanych sposobów gwarantujących wyłonienie wykonawcy realizującego jednocześnie zadania reintegracyjne lub zakorzenionego w społeczności lokalnej. Organ JST będzie mógł pominąć stosowanie tych mechanizmów, o ile potencjał PES działających na terenie danej gminy lub powiatu będzie niewystarczający do realizacji usługi społecznej użyteczności publicznej lub zadania publicznego w zakresie rozwoju lokalnego. 3) O wyborze konkretnej metody decydować będzie organ zlecający zadanie i to jego rolą będzie dopasowanie formy wyłonienia wykonawcy do przedmiotu oraz okoliczności faktycznych i prawnych, mając na względzie efektywność i jakość realizacji zleconych usług. Zlecając realizację takiej usługi, organ będzie mógł skorzystać z nowych trybów dotacyjnych, wyłączonych ze stosowania ustawy PZP, uwzględniających pierwszeństwo PES w realizacji tych usług, które zostaną uregulowane w ustawie o ekonomii społecznej i solidarnej (przedmiotem prac będą m.in. tryb negocjacyjny oraz partnerstwa publiczno-społecznego) lub udzielić zamówienia, korzystając ze społecznie odpowiedzialnych zamówień publicznych, funkcjonujących już na gruncie przepisów ustawy PZP. 4) W sytuacji, w której skorzystanie z jednego z powyższych rozwiązań nie przyniesie rozstrzygnięcia, JST będzie mogła zlecić realizację usługi społecznej użyteczności publicznej na podstawie PZP. 5) Usługi społeczne użyteczności publicznej zlecane przez JST obejmować będą zadania użyteczności publicznej, w szczególności w zakresie:  pomocy społecznej, w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej;  zatrudnienia socjalnego, w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym;  opieki nad dziećmi, o której mowa w ustawie z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3;  wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej, określone ustawą z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej;  kształcenia, wychowania i opieki, o których mowa w ustawie z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe oraz ustawie z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty;  ochrony zdrowia, w tym ochrony zdrowia psychicznego, w rozumieniu ustawy z dnia 11 września 2015 r. o zdrowiu publicznym, ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej oraz ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego;  wspierania osób niepełnosprawnych w rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych;  promocji zatrudnienia oraz aktywizacji lokalnego rynku pracy, o których mowa w ustawie z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. 28  Monitor Polski – 29 – Poz. 214 6) W przypadku zlecania zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego organ będzie mógł przekazać dotację, wyłączoną ze stosowania ustawy PZP:  w jednym z nowych trybów, które zostaną opisane w ustawie o ekonomii społecznej i solidarnej;  w trybach określonych w ustawie z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie; lub  dokonać zamówienia na podstawie PZP. 7) Zadania publiczne w zakresie rozwoju lokalnego to w szczególności zadania dotyczące:  rewitalizacji, o której mowa w ustawie z dnia 9 października 2015 r. o rewitalizacji;  kultury, w tym bibliotek gminnych i innych instytucji kultury, oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami, o których mowa w ustawie z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej, ustawie z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, ustawie z dnia 27 czerwca 1997 r. o bibliotekach oraz ustawie z dnia 21 listopada 1996 r. o muzeach;  kultury fizycznej i turystyki oraz w zakresie krajoznawstwa, o których mowa w ustawie z dnia 25 czerwca 2010 r. o sporcie, ustawie z dnia 25 czerwca 1999 r. o Polskiej Organizacji Turystycznej, ustawie z dnia 29 sierpnia 1997 r. o usługach hotelarskich oraz usługach pilotów wycieczek i przewodników turystycznych;  ochrony środowiska i przyrody, gospodarki wodnej, o których mowa w ustawie z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska, ustawie z dnia 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach, ustawie z dnia 18 lipca 2001 r. – Prawo wodne, ustawie z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach, ustawie z dnia 20 lutego 2015 r. o odnawialnych źródłach energii;  wspierania i upowszechniania idei samorządowej, w tym tworzenia warunków do działania i rozwoju jednostek pomocniczych i wdrażania programów pobudzania aktywności obywatelskiej, o których mowa w ustawie z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym;  promocji przedsiębiorczości na szczeblu lokalnym w ramach polityki rozwoju, o której mowa w ustawie z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju. 8) Organ JST w przypadku zlecania PES usług społecznych lub zadań publicznych z zakresu rozwoju lokalnego w trybach dotacyjnych będzie mógł zastrzec, że zadanie realizować będą jedynie podmioty zarejestrowane na terenie tej jednostki lub zatrudniające do realizacji tego działania określoną liczbę mieszkańców danej wspólnoty samorządowej. Rozwiązanie to nie będzie mieć zastosowania do udzielania zamówień publicznych z zastosowaniem ustawy PZP. Nazwa działania Podmioty i instytucje wiodące Opracowanie rozwiązań Ministerstwo Rodziny, Pracy zapewniających i Polityki Społecznej pierwszeństwo podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w realizacji usług społecznych użyteczności publicznej oraz realizacji zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego 29 Podmioty i instytucje współpracujące Ministerstwo Inwestycji i Rozwoju, Urząd Zamówień Publicznych, jednostki samorządu terytorialnego  Monitor Polski – 30 – Poz. 214 Działanie I.1.
34. Rozwój partnerstwa publiczno-społecznego Partnerstwo publiczno-społeczne stanowi urzeczywistnienie konstytucyjnej zasady pomocniczości, zgodnie z którą poszukiwanie odpowiednich rozwiązań odbywać się powinno na jak najniższym poziomie, zapewniającym efektywność i skuteczność podjętych działań. Wykorzystanie tej formuły do rozwoju współpracy samorządu z podmiotami ekonomii społecznej i solidarnej pozwoli w pełni wykorzystać potencjał PES w zakresie kreowania rozwoju lokalnego. Podmioty te z uwagi na silne zakorzenienie w lokalnej społeczności, misję działalności na rzecz dobra wspólnego oraz realizację działań reintegracyjnych i aktywizacyjnych posiadają odpowiednie narzędzia, dzięki którym mogą stać się głównym partnerem samorządu, m.in. w zakresie świadczenia usług społecznych użyteczności publicznej oraz realizacji zadań publicznych z zakresu rozwoju lokalnego. Wskazane rozwiązania zostaną opisane w ustawie o ekonomii społecznej i solidarnej. 1) Formuła partnerstwa publiczno-społecznego umożliwi realizację wspólnych przedsięwzięć jednostek samorządu terytorialnego oraz podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej na zasadach określonych w umowie. 2) Formuła ta nie będzie miała zastosowania do zamówień realizowanych na podstawie PZP. 3) Zawarcie partnerstwa będzie poprzedzone transparentnym procesem wyboru przez JST partnera lub będzie efektem skorzystania z trybu negocjacyjnego, o którym mowa w działaniu I.1.
35. 4) Zasady funkcjonowania partnerstwa publiczno-społecznego umożliwiać będą wspólną realizację zadań użyteczności publicznej finansowanych ze środków krajowych w formule nawiązującej do koncepcji partnerstwa określonej w ustawie z dnia 11 lipca 2014 r. o zasadach realizacji programów w zakresie polityki spójności finansowanych w perspektywie finansowej 2014–2020 i zostaną określone w ustawie o ekonomii społecznej i solidarnej. Nazwa działania Rozwój Partnerstwa publiczno-społecznego Podmioty i instytucje wiodące Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Podmioty i instytucje współpracujące Ministerstwo Inwestycji i Rozwoju, Urząd Zamówień Publicznych, jednostki samorządu terytorialnego Działanie I.1.
36. Rozwój usług społecznych użyteczności publicznej na rzecz rodzin, osób niepełnosprawnych, niesamodzielnych oraz osób starszych Podmioty ekonomii społecznej i solidarnej mogą odegrać kluczową rolę w świadczeniu usług na rzecz rodzin, osób niepełnosprawnych, niesamodzielnych oraz osób starszych na poziomie lokalnym. Kluczowe znaczenie ma w tym przypadku zdolność PES – we współpracy z JST – do diagnozowania konkretnych i indywidualnych potrzeb występujących w społecznościach lokalnych, a także do opierania działań na potencjale tych społeczności. 1) Wspierane będą działania na rzecz rozwoju PES wspierających politykę rodzinną (np. żłobki, kluby dziecięce i dzienni opiekunowie, inne formy wychowania przedszkolnego, świetlice i szkoły, wypoczynek letni i zimowy, opieka nad osobami zależnymi, placówki wsparcia dziennego, placówki wspierające rodziny mające trudności wychowawcze, np. placówki resocjalizacyjne, świetlice podwórkowe) – nie tylko jako podmiotów o charakterze opiekuńczym i edukacyjnym, ale również integrujących społeczność lokalną. 30  Monitor Polski – 31 – Poz. 214 2) Przygotowane i wdrażane będą modele przedsiębiorstw społecznych, m.in. o charakterze usługowym, świadczących tzw. „wiązki” usług społecznych użyteczności publicznej, odpowiadające w sposób kompleksowy i zindywidualizowany na potrzeby osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, w szczególności osób niepełnosprawnych i niesamodzielnych oraz ich rodzin. 3) Stworzone zostaną podstawy do wprowadzenia jednolitego systemu oceny niesamodzielności osób starszych, który – po zaimplementowaniu – przyczyni się do optymalnego dostosowania oferty usług opiekuńczych, asystenckich i teleopieki do zróżnicowanych potrzeb niesamodzielnych osób starszych w ich miejscu zamieszkania, a także ograniczy nierówności w standardach dostępnych usług. 4) Przygotowane zostaną rozwiązania upowszechniające włączanie PES w proces wsparcia w samodzielnym zamieszkaniu osób niepełnosprawnych. 5) Podmioty ekonomii społecznej będą aktywnie uczestniczyć w poszerzaniu dostępności usług świadczonych na rzecz osób starszych, w szczególności przez:  szkolenia dla wolontariuszy i opiekunów (z zakresu pomocy osobom starszym);  wspieranie różnych form samopomocy;  wspieranie rodzin w opiece nad osobą starszą przez rozwój usług opartych na działalności wolontariuszy;  rozszerzanie dostępności usług społecznych, m.in. opiekuńczych, kulturalnych, edukacyjnych, poradniczo-doradczych, sportowych i turystycznych. Nazwa działania Rozwój usług społecznych użyteczności publicznej na rzecz rodzin, osób niepełnosprawnych, niesamodzielnych oraz osób starszych Podmioty i instytucje wiodące Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Podmioty i instytucje współpracujące Jednostki samorządu terytorialnego Działanie I.1.
37. Zwiększanie udziału podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w zamówieniach publicznych Zwiększenie udziału podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w skutecznym ubieganiu się o zamówienia publiczne wymaga z jednej strony dalszych zmian umożliwiających szersze wykorzystanie istniejącego obecnie katalogu rozwiązań prawnych w obszarze społecznych zamówień publicznych, a z drugiej strony zwrócenia uwagi na obszary, w których do tej pory nie ma zbyt wielu rozwiązań służących temu celowi, np. na zamówieniach poniżej wartości 30 tys. euro. Dotychczasowe doświadczenia ze stosowania klauzul społecznych w Polsce wskazują na istniejącą nadal potrzebę zwiększania liczby postępowań, w których zamawiający stosują klauzule społeczne, ale także zjawisko związane z brakiem ofert w tego rodzaju postępowaniach. Dla skuteczności oddziaływania instrumentu, jakim są społeczne zamówienia publiczne, konieczne jest nie tylko jak najszersze stosowanie tego instrumentu przez zamawiających, ale także jak najszersza odpowiedź ze strony podmiotów ekonomii społecznej umożliwiająca zamawiającym udzielenie zamówienia. W tym celu przewidziano w programie (m.in. w działaniu III.2.1 oraz działaniu III.2.2) narzędzia wzmacniające potencjał PES w ubieganiu się o zamówienia publiczne, przez szkolenia, sieciowanie czy doradztwo. Zapewnienie synergii opisanych w programie działań, w połączeniu ze zwiększaniem liczby PES, będzie miało istotny wpływ na zwiększanie udziału tych podmiotów w zamówieniach publicznych. 31  Monitor Polski – 32 – Poz. 214 1) Przygotowana zostanie propozycja zmian legislacyjnych, dzięki którym przedsiębiorstwo społeczne wskazane będzie wprost w art. 22 ust. 2 PZP (podobnie jak ZPCh). Ponadto wprowadzone zostanie rozwiązanie umożliwiające zamawiającemu weryfikację spełnienia warunków określonych w art. 138p PZP, na podstawie zaświadczenia potwierdzającego uzyskanie statusu przedsiębiorstwa społecznego wydawanego przez organ przyznający ten status. 2) Przygotowana zostanie propozycja zmian legislacyjnych, dzięki którym zamawiający będzie mógł zastrzec, że o udzielenie zamówienia publicznego, do którego ze względu na wartość nie stosuje się przepisów PZP, będą mogły ubiegać się wyłącznie PS. 3) Kontynuowane będą działania szkoleniowe, edukacyjne i promocyjne mające na celu popularyzację społecznych zamówień publicznych, przewidziane w Krajowym Planie Działań w zakresie zrównoważonych zamówień publicznych na lata 2017–2020, w szczególności dotyczące: funkcjonowania repozytorium wiedzy na temat społecznych zamówień publicznych, przygotowywania i publikowania wzorcowych dokumentów i opinii w zakresie społecznych zamówień publicznych, a także aktualizacji (w razie potrzeby) i upowszechniania podręcznika dotyczącego m.in. aspektów społecznych w zamówieniach publicznych. 4) Podjęte zostaną również działania poszerzające możliwości monitorowania udziału podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w zamówieniach publicznych i korzyści, jakie z tego wynikają, a także znaczenia społecznie odpowiedzialnych zamówień publicznych w tworzeniu miejsc pracy. Nazwa działania Zwiększanie udziału podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w zamówieniach publicznych Podmioty i instytucje Podmioty i instytucje wiodące współpracujące Urząd Zamówień Publicznych Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Ministerstwo Inwestycji i Rozwoju, Konwent Regionalnych Izb Obrachunkowych Priorytet
38. Włączenie podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w procesy rewitalizacji Wspieranie rozwoju ekonomii społecznej i solidarnej w społecznościach lokalnych pozostaje niezwykle ważnym wyzwaniem szczególnie na obszarach zdegradowanych. Podmioty ekonomii społecznej i solidarnej mogą przyczynić się do podnoszenia poziomu życia, zwiększania kapitału społecznego oraz niwelowania innych niekorzystnych zjawisk w miejscach, w których – z różnych przyczyn – rozwój społeczno-gospodarczy przebiega wolniej. Podmioty te tworzą także miejsca pracy oraz dostarczają usług społecznych użyteczności publicznej na obszarach zdegradowanych. Ekonomia społeczna i solidarna może wypełnić nisze rynkowe powstałe na tych terenach oraz tworzyć podmioty zakorzenione w lokalnej społeczności, stanowiące często centrum rozwoju społeczności i lokalnej przedsiębiorczości. Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju zakłada, że do 2020 r. cele polityki miejskiej będą realizowane zgodnie z Krajową Polityką Miejską, która wprost wskazuje sferę ekonomii społecznej jako ważny obszar, który powinien zostać uwzględniony w planowaniu działań rewitalizacyjnych na danym obszarze. 32  Monitor Polski – 33 – Poz. 214 Działanie I.2.
39. Rozwój sieci współpracy OWES – LGD Stworzenie przestrzeni dla współpracy oraz zapewnienia spójności działań Ośrodków Wsparcia Ekonomii Społecznej oraz Lokalnych Grup Działania przyczyni się do rozwoju ekonomii społecznej i solidarnej – w szczególności poza dużymi ośrodkami miejskimi i bezpośrednio na obszarach wiejskich. Zapewnienie komplementarności przedsięwzięć pozwoli także na większą efektywność wsparcia społeczności lokalnych. Współpraca taka pozwoli także na wzmocnienie wsparcia dla osób z grup zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz zwiększy dostęp do usług społecznych użyteczności publicznej na terenach wiejskich, w szczególności przez następujące działania: 1) stworzenie partnerskich relacji oraz platformy współpracy dla OWES i LGD, w celu zwiększenia efektywności interwencji publicznej oraz podniesienia komplementarności instrumentów wsparcia, które do dyspozycji mają wskazane podmioty. 2) wzmocnienie oddziaływania OWES, w szczególności na obszarach wiejskich, dzięki współpracy z LGD, oraz lepsze dopasowanie oferty ośrodków do specyficznych potrzeb społeczności lokalnych, w których funkcjonują LGD. 3) wzmacnianie współpracy OWES i LGD w zakresie animacji lokalnej. 4) wzmacnianie współdziałania OWES i LGD w zakresie wspierania rozwoju usług społecznych użyteczności publicznej świadczonych przez podmioty ekonomii społecznej i solidarnej, w szczególności na obszarach wiejskich. 5) rozwijanie współpracy w ramach wymiany doświadczeń i dobrych praktyk oraz spotkań kluczowej kadry OWES i przedstawicieli LGD, a także innych sieci (np. ośrodków doradztwa rolniczego) oraz przedstawicieli: świata nauki, partnerów społecznych, organów administracji rządowej i samorządowej. 6) prowadzenie szkoleń i doradztwa skierowanego do kadry OWES, przyczyniających się do podnoszenia standardu usług świadczonych przez te ośrodki oraz podnoszenia zdolności kadry do współpracy z lokalnymi partnerami. Nazwa działania Rozwój sieci współpracy OWES – LGD Podmioty i instytucje wiodące Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Podmioty i instytucje współpracujące Ministerstwo Inwestycji i Rozwoju, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Działanie I.2.
40. Rewitalizacja na wsi i w mieście 1) Wzmacnianie roli podmiotów ekonomii społecznej w procesach rewitalizacji. 2) Wprowadzenie możliwości włączenia osób odchodzących z rolnictwa do przedsiębiorczości społecznej przez uwzględnienie tej kategorii w katalogu grupy docelowej. Wpłynie to także na zwiększenie liczby przedsiębiorstw społecznych powstających na obszarach wiejskich, co doprowadzi do wzrostu pozarolniczych miejsc pracy na tych obszarach. Pozwoli to także na wykorzystywanie lokalnych zasobów oraz potencjału obszarów wiejskich do prowadzenia działalności pozarolniczej. 3) Wspieranie zaangażowania podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w świadczenie usług społecznych użyteczności publicznej na obszarach wiejskich, między innymi przez opracowanie wstępnej koncepcji modelu gospodarstwa opiekuńczego prowadzonego przez przedsiębiorstwo społeczne. 4) Wspieranie aktywnego uczestnictwa kół gospodyń wiejskich w procesie planowania i realizacji usług społecznych użyteczności publicznej oraz zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego, a także podejmowaniu przez te podmioty działalności gospodarczej i uzyskiwaniu statusu PS. 33  Monitor Polski – 34 – Poz. 214 5) Rozwój rolnictwa społecznego (w szczególności gospodarstwa opiekuńcze) oraz promowanie i wspieranie różnych form aktywności społecznej na terenach wiejskich, w tym wsparcia przedsięwzięć o charakterze sieciującym, promujących dialog lub postawy wspólnotowe (w tym m.in. kooperatyw spożywców oraz grup rolnictwa wspieranego przez społeczność, spółdzielni działających na terenach wiejskich, spółdzielczych grup producentów rolnych, związków kół gospodyń wiejskich). 6) Wsparcie i doradztwo dla gmin, które napotykają na szczególne trudności w realizacji procesu rewitalizacji. W tym celu przygotowane będą działania doradcze w ramach projektów ROPS oraz rekomendacje i zbiory dobrych praktyk ułatwiające samorządom diagnozowanie potrzeb w zakresie rewitalizacji oraz określanie celów i działań podejmowanych na rzecz obszarów zdegradowanych oraz ich mieszkańców. 7) Zintegrowanie kwestii dotyczących rewitalizacji, a w szczególności jej społecznego wymiaru, z działaniami uwzględnionymi w lokalnych programach rozwoju społecznego. 8) Wprowadzenie mechanizmów włączających podmioty ekonomii społecznej w realizację i wdrażanie idei gospodarki obiegu zamkniętego25). 9) Wsparcie rewitalizacji przez tworzenie przez PES lokalnych miejsc pracy, w szczególności dzięki mechanizmom wprowadzonym w wyniku nowelizacji PZP z 2015 r. (w obecnym brzmieniu w art. 4d pkt 5 PZP), pozwalającym urzędom gminy lub gminnym jednostkom organizacyjnym na wyłączenie stosowania PZP w przypadku zamówień o wartości nieprzekraczającej kwot określonych w przepisach wydawanych na podstawie art. 11 ust. 8 PZP, wykonywanych na obszarze Specjalnej Strefy Rewitalizacji oraz realizujących przedsięwzięcia rewitalizacyjne zawarte w gminnym programie rewitalizacji, udzielanych organizacjom pozarządowym i spółdzielniom socjalnym (z perspektywą uzupełnienia tego katalogu o PS) lub w celu aktywizacji osób mających miejsce zamieszkania na obszarze Specjalnej Strefy Rewitalizacyjnej. 10) Promowanie innowacji społecznych, w szczególności usług samopomocowych, realizowanych dzięki uczestnictwu i na rzecz danej społeczności lokalnej. Takie usługi, np. wspólne organizowanie zakupów, wspólne dojazdy do pracy jednym samochodem, mają potencjał do przekształcenia w udaną działalność gospodarczą, dzieleniu się wiedzą i samopomocy, czyli wartości, które leżą u podstaw rozwoju ekonomii społecznej i solidarnej. 11) Wspieranie współpracy PES z JST oraz innymi podmiotami (np. spółdzielniami mieszkaniowymi, TBS, wspólnotami mieszkaniowymi) działającymi w obszarze zaspokajania potrzeb mieszkaniowych, w szczególności osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Nazwa działania Rewitalizacja na wsi i w mieście Podmioty i instytucje wiodące Ministerstwo Inwestycji i Rozwoju 25) Podmioty i instytucje współpracujące Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Ministerstwo Inwestycji i Rozwoju, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Ministerstwo Przedsiębiorczości i Technologii Gospodarka obiegu zamkniętego (GOZ, circular economy) to koncepcja, według której produkty, materiały i surowce powinny pozostawać w gospodarce tak długo, jak jest to możliwe, a odpady – jeżeli już powstaną – powinny być traktowane jako surowce wtórne, które można poddać recyklingowi, przetworzyć i ponownie wykorzystać. To odróżnia ją od gospodarki linearnej, opartej na zasadzie „weź, wyprodukuj, zużyj i wyrzuć”, w której odpady są przeważnie ostatnim etapem cyklu życia produktu. 34  Monitor Polski – 35 – Poz. 214 Obszar II. Solidarny rynek pracy Rola podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w aktywizacji i reintegracji społecznej i zawodowej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym wynika z kluczowych dokumentów strategicznych wyznaczających kierunki polityk publicznych, a w szczególności ze Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. Zaplanowane w tym obszarze przedsięwzięcia realizują wprost zadania wyznaczone w kierunkach interwencji SOR:  wsparcie grup zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem społecznym oraz zapewnienie spójności działań na rzecz integracji społecznej;  rynek pracy zapewniający wykorzystanie potencjału zasobów ludzkich dla rozwoju Polski. Działania określone w tej części programu sprzyjać będą uspójnieniu systemu programowania i realizacji polityki Ścieżka reintegracji integracji społecznej, szerszemu wykorzystaniu reintegracji społecznej i zawodowej, przyczyniającemu się do aktywizacji zawodowej osób korzystających z usług podmiotów reintegracyjnych (WTZ, CIS, KIS, ZAZ), zwiększeniu udziału podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w aktywizacji zawodowej uczestników zajęć rehabilitacyjnych i reintegracyjnych. W rezultacie osoby zagrożone wykluczeniem społecznym będą mogły korzystać z bardziej zindywidualizowanych i różnorodnych form wsparcia, trafniej dopasowanych do zmieniających się warunków oraz ich postępów w powrocie do pełnej aktywności społecznej i zawodowej. Jednocześnie osoby te będą wspierane przez te PES (w tym jednostki reintegracyjne), które na danym etapie najlepiej odpowiadać będą na ich potrzeby. Ponadto zaplanowane przedsięwzięcia sprzyjać będą tworzeniu i wdrażaniu sieci usług i programów aktywizacyjnych, rehabilitacyjnych, reintegracyjnych (w szczególności dla osób niepełnosprawnych) oraz wypracowaniu zindywidualizowanych rozwiązań trwale aktywizujących osoby zagrożone wykluczeniem społecznym na rynku pracy, a także efektywnych mechanizmów wsparcia pracodawców w procesie zatrudniania tych osób (np. przez stosowanie różnorodnych preferencji dla pracodawców zatrudniających osoby niepełnosprawne wychodzące z WTZ), a w konsekwencji do tworzenia ścieżek reintegracyjnych umożliwiających skuteczne włączanie osób zagrożonych wykluczeniem społecznym do życia społecznego i zawodowego. Zaplanowane działania służyć będą również reintegracji społecznej i zawodowej, a także, wspieranej między innymi przez publiczne służby zatrudnienia, aktywizacji zawodowej w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej osób biernych zawodowo oraz długotrwale bezrobotnych (w tym szczególnie osób młodych z tzw. kategorii NEET26)), a także wspieraniu aktywności zawodowej osób po
41. roku życia. Zawarte w tym obszarze rozwiązania stanowić będą również punkt wyjścia dla części istotnych rozstrzygnięć niezbędnych do podjęcia prac legislacyjnych związanych z przygotowaniem projektu ustawy kompleksowo regulującej sferę ekonomii społecznej i solidarnej. 26) Not in employment, education or training – młodzież pozostającą poza sferą zatrudnienia i edukacji. 35  Monitor Polski – 36 – Poz. 214 Priorytet
42. Wspieranie reintegracji społecznej i zawodowej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym w jednostkach reintegracyjnych Proces reintegracji społecznej i zawodowej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym wymaga stworzenia spójnego systemu instytucjonalnego, umożliwiającego podjęcie aktywności zawodowej i rozpoczęcie procesu włączenia społecznego. To często pierwszy krok umożliwiający przezwyciężenie barier w pełniejszym udziale w życiu społecznym i zawodowym. Dotychczasowa oferta tych jednostek w niewystarczającym stopniu umożliwia osobom do tego zdolnym pogłębianie reintegracji w rozszerzonych formach. Z tych względów konieczne jest z jednej strony wzmocnienie roli i zadań jednostek reintegracyjnych, a z drugiej znalezienie rozwiązań wspierających zdolność i motywację uczestników i pracowników tych jednostek do podejmowania aktywności na rynku pracy oraz w sferze społecznej, Warunkiem osiągnięcia tego celu będzie tworzenie spójnego systemu łączącego różne podmioty ekonomii społecznej i solidarnej, przedsiębiorców i podmioty publiczne. Takie powiązanie działań realizowanych w jednostkach reintegracyjnych z innymi instrumentami wsparcia umożliwi konstruowanie procesów i ścieżek reintegracyjnych pozwalających na rozwijanie i odbudowywanie potencjału osób wykluczonych w najbardziej adekwatnych warunkach. Działanie II.1.
43. Przygotowanie do aktywizacji zawodowej uczestników warsztatów terapii zajęciowej Uczestnicy warsztatów terapii zajęciowej mogą w pełniejszy sposób włączyć się w życie zawodowe. Takie szanse daje zarówno zatrudnienie na rynku chronionym, jak i na otwartym rynku pracy. Brak jest jednak wystarczających mechanizmów przygotowujących uczestników WTZ do aktywizacji zawodowej po stronie tych warsztatów, jak również brak jest mechanizmów tworzących „pomosty” między WTZ a podmiotami ekonomii społecznej i solidarnej czy przedsiębiorcami. Duża cześć osób (i ich rodzin), która mogłaby się aktywizować, obawia się, że w przypadku niepowodzenia nie będzie dla nich powrotu do WTZ. 1) Stworzone i rozwinięte zostaną programy staży i praktyk zawodowych finansowanych np. ze środków programu resortowego Ekonomia Solidarna i PFRON, umożliwiających sprawdzenie swoich możliwości i kompetencji zawodowych bez potrzeby podejmowania decyzji o rezygnacji z uczestnictwa w WTZ. 2) Analizowane będą możliwości stworzenia systemu zachęt oraz wsparcia edukacyjnego dla pracodawców, stymulującego zatrudnianie osób wychodzących z WTZ, zwłaszcza osób o znacznej lub sprzężonej niepełnosprawności. 3) Osoby, które zakończyły uczestnictwo w WTZ w związku z podjęciem zatrudnienia, będą mogły korzystać z zajęć klubowych organizowanych w WTZ. W tym kontekście wzmacniana będzie również współpraca PES i WTZ w zakresie komplementarności działań reintegracyjnych skierowanych do osób, które zakończyły uczestnictwo w warsztatach i podjęły pracę w PES. 36  Monitor Polski – 37 – Poz. 214 4) Tworzone będą sieci kooperacji WTZ z ZAZ, zakładami pracy chronionej, w tym spółdzielniami inwalidów i niewidomych oraz innymi podmiotami ekonomii solidarnej. Sieci takie powinny umożliwiać w szczególności wymianę dobrych praktyk i doświadczeń, a także tworzyć przestrzeń do dialogu między przedstawicielami tych podmiotów. Nazwa działania Podmioty i instytucje wiodące Przygotowanie do aktywizacji Ministerstwo Rodziny, Pracy zawodowej uczestników i Polityki Społecznej warsztatów terapii zajęciowej Podmioty i instytucje współpracujące Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych Działanie II.1.
44. Rozwój zatrudnienia socjalnego 1) Realizowane będą działania zmierzające do określenia i podniesienia standardów usług z zakresu reintegracji społecznej i zawodowej realizowanych w centrach i klubach integracji społecznej. Podmioty spełniające ww. standardy będą mogły uzyskać środki pochodzące m.in. z programu resortowego Ekonomia Solidarna (w zakresie określonym w tym programie), w szczególności w części dotyczącej usług reintegracji zawodowej związanej z zatrudnieniem w przedsiębiorstwie społecznym. 2) W celu zapewnienia standaryzacji usług świadczonych w jednostkach reintegracyjnych oraz pogłębiania ich współpracy wspierane będą działania z zakresu nadzoru nad ich funkcjonowaniem; istotne jest również włączenie ROPS w proces kształtowania i rozwijania zatrudnienia socjalnego w regionie. 3) Poszukiwane będą również możliwości rozszerzenia katalogu możliwych źródeł finansowania (np. Europejski Fundusz Społeczny, budżet państwa, PFRON) działań jednostek reintegracyjnych, w szczególności w zakresie wzmacniania ich potencjału instytucjonalnego (np. kadr, wyposażenia), a także wsparcia usług reintegracji społecznej i zawodowej. Dzięki temu jednostki reintegracyjne będą mogły objąć wsparciem większą liczbę osób (uczestników) lub rozszerzyć zakres wsparcia, ale także podtrzymać zdolność do bieżącego świadczenia usług reintegracyjnych wysokiej jakości. 4) Istotnym elementem będzie przebudowanie instrumentu zatrudnienia wspieranego, tak aby wsparcie to realnie sprzyjało pełnej aktywizacji oraz reintegracji społecznej i zawodowej, a w szczególności samodzielności osób zagrożonych wykluczeniem społecznym w świadczeniu pracy w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej lub u innych przedsiębiorców. 5) Opracowany zostanie model współpracy podmiotów reintegracyjnych z PES prowadzącymi działalność w sferze usług społecznych użyteczności publicznej. Osoby korzystające z usług podmiotów reintegracyjnych zostaną wyposażone w wiedzę i umiejętności niezbędne do pracy w PES zaangażowanych w dostarczanie usług społecznych użyteczności publicznej. 6) Realizowane będą również przedsięwzięcia zmierzające do wprowadzenia w obszarze reintegracji społecznej i zawodowej nowego profilu usług reintegracyjnych, wzmocnionego problematyką podnoszenia i rozwijania wartości społecznych i kwalifikacji zawodowych. 7) Rozwojowi zatrudnienia socjalnego służyć będą również działania przewidziane w programie pn. Aktywne Formy Przeciwdziałania Wykluczeniu Społecznemu – nowy wymiar
45. W tej formule jednostki samorządu terytorialnego oraz organizacje 37  Monitor Polski     – 38 – Poz. 214 pozarządowe będą mogły ubiegać się o finansowanie przedsięwzięć przyczyniających się do włączania i wzmacniania uczestniczenia w życiu społecznym i zawodowym osób wykluczonych społecznie oraz rozwoju systemu aktywnej integracji. Kluczowe przedsięwzięcia dotyczące sfery zatrudnienia socjalnego przewidziane w tym programie polegają na: aktywizowaniu osób korzystających z pomocy społecznej, przez realizację kontraktów socjalnych lub indywidualnych programów zatrudnienia socjalnego przez uczestnictwo w zajęciach w CIS/KIS, a także do tworzenia lub przystępowania do spółdzielni socjalnych; animowaniu wielosektorowych partnerstw, wdrażających scenariusze świadczenia usług reintegracyjnych, wykorzystujących różne zasoby instytucjonalne partnerów, w tym podmiotów reintegracyjnych, a także przewidujące doradztwo dla podmiotów reintegracyjnych w zakresie oferty dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz możliwości wykorzystania potencjału lokalnych instytucji; organizowaniu wymiany doświadczeń z realizacji usług przedstawicieli podmiotów reintegracyjnych w celu standaryzacji usług, a także podejmowania współpracy z przedstawicielami powiatowych/wojewódzkich zespołów ds. ekonomii społecznej lub radami działalności pożytku publicznego; przygotowaniu i wdrożeniu zintegrowanego z lokalnym programem rozwoju społecznego programu aktywizacji społecznej i zawodowej na poziomie lokalnym, w którym określony będzie minimalny poziom jakości usług oraz efektów w zakresie reintegracji społecznej, reintegracji zawodowej i zatrudnienia wśród absolwentów Centrów i Klubów Integracji Społecznej. Nazwa działania Rozwój zatrudnienia socjalnego Podmioty i instytucje wiodące Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Podmioty i instytucje współpracujące Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, urzędy wojewódzkie, urzędy marszałkowskie Priorytet
46. Aktywizacja zawodowa osób niepełnosprawnych oraz osób starszych w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej Sytuacja osób niepełnosprawnych na rynku pracy w ostatnich latach uległa poprawie. Niezależnie od tego kontynuacja postępów w aktywizacji zawodowej wymaga nowych, lepiej dopasowanych do potrzeb osób niepełnosprawnych, instrumentów wsparcia. Przedsięwzięcia dotyczące aktywizacji zawodowej wpisywać się będą również w szerszy kontekst działań zmierzających do tworzenia kompleksowego modelu rehabilitacji osób niepełnosprawnych. Jednocześnie wyodrębnienia wymagają również działania dotyczące pobudzania aktywności osób starszych. Wynika to zarówno z trudnej sytuacji demograficznej, jak i z faktu, że system kompleksowego wspierania osób starszych, w którym mieszczą się działania na rzecz ich aktywności zawodowej, jest w trakcie kształtowania. Działanie II.2.
47. Wsparcie zatrudnienia osób niepełnosprawnych na chronionym i otwartym rynku pracy 1) Z uwagi na znaczenie i potencjał zakładów aktywności zawodowej i zakładów pracy chronionej oraz zasadność zakorzenienia ich w sektorze ekonomii społecznej i solidarnej 38  Monitor Polski – 39 – Poz. 214 przeprowadzona zostanie dogłębna analiza potrzeb tych podmiotów i możliwości rozwoju działalności reintegracyjnej i rehabilitacyjnej w formie PES. 2) Po dokonaniu oceny obecnie funkcjonujących regulacji prawnych zostaną wprowadzone modyfikacje mające na celu ułatwienie funkcjonowania zarówno zakładów aktywności zawodowej, jak i zakładów pracy chronionej. 3) Zakłady aktywności zawodowej jako podmioty o bardzo dużej koncentracji zatrudnienia osób niepełnosprawnych wymagają szczególnego wsparcia ze strony państwa. Dlatego też rozważona zostanie zmiana przepisów w zakresie wystawiania przez zakłady aktywności zawodowej ulg we wpłatach na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w wysokościach wyższych niż przewidziane dla innych podmiotów. 4) Stworzony i wdrożony zostanie system zatrudnienia wspomaganego, obejmujący działania mające na celu przygotowanie osoby niepełnosprawnej do podjęcia zatrudnienia, poszukiwania pracy, zaangażowania pracodawcy oraz wsparcia osoby niepełnosprawnej w miejscu pracy oraz poza nim. 5) W celu rozszerzenia możliwości zatrudniania na otwartym rynku pracy osób niepełnosprawnych, a zwłaszcza osób z chorobami psychicznymi, wspierane będzie zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu pracy oraz telepraca, a także rozważona zostanie możliwość wprowadzenia nowego instrumentu wsparcia – zatrudnienia przejściowego. Idea zatrudnienia przejściowego polega na dzieleniu jednego etatu przez kilku pracowników niepełnosprawnych, w zależności od ich możliwości co do wykonywania czynności na stanowisku pracy. 6) Poszukiwane będą rozwiązania pozwalające na szersze włączenie spółdzielni inwalidów i spółdzielni niewidomych we współpracę z innymi podmiotami ekonomii społecznej i solidarnej. Ponadto rozwijane będą również formy wsparcia tych podmiotów w uzyskaniu statusu przedsiębiorstwa społecznego. 7) Realizowane będą działania zmierzające do włączenia organizacji pozarządowych działających na rzecz osób niepełnosprawnych w proces modyfikowania systemu reintegracji zawodowej osób niepełnosprawnych. 8) Kompleksowe rozwiązania dotyczące zmian w zakresie reintegracji zawodowej osób niepełnosprawnych, także w kontekście roli ekonomii społecznej, zostaną zawarte w strategii na rzecz osób niepełnosprawnych. Nazwa działania Wsparcie zatrudnienia osób niepełnosprawnych na chronionym i otwartym rynku pracy Podmioty i instytucje wiodące Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Podmioty i instytucje współpracujące Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, urzędy marszałkowskie Działanie II.2.
48. Wsparcie aktywizacji młodzieży niepełnosprawnej – w szczególności absolwentów szkół specjalnych prowadzących kształcenie zawodowe i szkół specjalnych przysposabiających do pracy Dla wielu młodych osób niepełnosprawnych zakończenie edukacji w ramach szkół specjalnych prowadzących kształcenie zawodowe i szkół specjalnych przysposabiających do pracy oznacza ograniczenie bądź zaprzestanie aktywności zawodowej lub społecznej. Jednocześnie dotychczasowe doświadczenia wskazują, że formuła ekonomii społecznej i solidarnej, w szczególności spółdzielczości inwalidów i niewidomych oraz spółdzielczości socjalnej, jest głównym rozwiązaniem umożliwiającym reintegrację zawodową oraz podjęcie 39  Monitor Polski – 40 – Poz. 214 zatrudnienia przez osoby niepełnosprawne. W związku z powyższym przewiduje się realizację następujących działań: 1) wsparcie kompetencyjne nauczycieli prowadzących kształcenie zawodowe uczniów niepełnosprawnych oraz pracowników jednostek samorządu terytorialnego w zakresie ekonomii społecznej i solidarnej; 2) tworzenie mechanizmów i rozwijanie praktyki współpracy instytucji i podmiotów działających na rzecz powoływania podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej zatrudniających absolwentów szkół specjalnych prowadzących kształcenie zawodowe i szkół specjalnych przysposabiających do pracy; 3) wspieranie procesu przejścia młodych osób niepełnosprawnych z systemu edukacji na rynek pracy oraz staży, praktyk i zatrudnienia wspieranego w różnych formach, w tym spółdzielniach socjalnych oraz spółdzielniach inwalidów i niewidomych. Realizacja powyższych działań będzie przebiegać w szczególności w oparciu o odpowiednie kształtowanie zadań związanych z aktywizacją i reintegracją młodych osób niepełnosprawnych, zlecanych PES przez PFRON. Nazwa działania Wsparcie aktywizacji młodzieży niepełnosprawnej – w szczególności absolwentów szkół specjalnych prowadzących kształcenie zawodowe i szkół specjalnych przysposabiających do pracy Podmioty i instytucje wiodące Ministerstwo Edukacji Narodowej, Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Podmioty i instytucje współpracujące Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, jednostki samorządu terytorialnego Działanie II.2.
49. Tworzenie warunków do kontynuowania aktywności zawodowej osób starszych w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej 1) Promowanie wśród PES elastycznych form zatrudnienia odpowiadających na potrzeby osób starszych. 2) Wspieranie zakładania i prowadzenia przedsiębiorstw społecznych przez pracowników w wieku przedemerytalnym oraz wspieranie zatrudnienia pracowników po
50. roku życia. 3) Wspieranie wykorzystania przedsiębiorczości społecznej w procesach „outplacementu”27) i adaptacji zawodowej oraz tworzenia przedsiębiorstw społecznych w związku z procesami restrukturyzacyjnymi, w szczególności dla pracowników po
51. roku życia. 4) Prowadzenie działań na rzecz promocji i rozwoju działalności gospodarczej w sektorze „srebrnej gospodarki”, w szczególności przez rozwój działalności podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w zakresie dostarczania usług społecznych użyteczności publicznej adresowanych do osób starszych. 5) Organy administracji publicznej, zwłaszcza na szczeblu regionalnym i lokalnym, dzięki odpowiedniemu formułowaniu kryteriów strategicznych czy kryteriów dostępu będą wspierać aktywność zawodową osób starszych w PES. 27) Program wsparcia w poszukiwaniu nowej pracy dla pracowników zwalnianych przez firmy grupowo lub indywidualnie. 40  Monitor Polski Nazwa działania Tworzenie warunków do kontynuowania aktywności zawodowej osób starszych w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej – 41 – Podmioty i instytucje wiodące Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Poz. 214 Podmioty i instytucje współpracujące Jednostki samorządu terytorialnego Priorytet
52. Tworzenie miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym w przedsiębiorstwach społecznych Kluczowym elementem działań prozatrudnieniowych jest koncentracja na rozwoju istniejących oraz tworzeniu nowych form efektywnego zatrudnienia osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Jednym z najistotniejszych elementów będzie wspieranie aktywizacji zawodowej i integracji społecznej w przedsiębiorstwach społecznych. Efektywna realizacja funkcji reintegracyjnej PS wymaga oparcia jej na dwóch komplementarnych filarach. Pierwszym z nich jest tworzenie wysokiej jakości miejsc pracy, dopasowanych do potrzeb pracowników zagrożonych wykluczeniem społecznym, a także pozwalających im uzyskać podmiotowość w sferze finansowej oraz wpływ na kierunki rozwoju przedsiębiorstwa. Drugim kluczowym czynnikiem decydującym o społecznym charakterze podmiotów działających w tej formule jest aktywność w sferze reintegracji podejmowana na rzecz zatrudnianych pracowników. Każdy z tych elementów konstrukcyjnych PS jest jednocześnie zobowiązaniem wobec zatrudnianych osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, a także społeczności lokalnych. Z tego względu przedsiębiorstwa społeczne będą mogły korzystać z różnorodnych instrumentów wsparcia umożliwiających im realizację tej podstawowej funkcji. Działanie II.3.
53. Status przedsiębiorstwa społecznego Z uwagi na kluczowe znaczenie funkcji reintegracyjnej w działalności podmiotów ekonomii społecznej zasadne jest wprowadzenie statusu przedsiębiorstwa społecznego, który potwierdzać będzie wysoką jakość miejsc pracy czy też działalność reintegracyjną prowadzoną na rzecz zagrożonych wykluczeniem społecznym pracowników. Jednocześnie uzyskanie tego statusu otwierać będzie dostęp do systemu wsparcia związanego z funkcją reintegracyjną przedsiębiorstwa społecznego wobec osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Ostateczny kształt rozwiązań w zakresie statusu przedsiębiorstwa społecznego, instrumentów wsparcia zatrudnienia w tych podmiotach, a także katalogu osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, zostanie określony w ustawie kompleksowo regulującej sferę ekonomii społecznej. 1) Status przedsiębiorstwa społecznego przyznawany będzie PES, których celem jest aktywizacja zawodowa oraz integracja społeczna osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, w tym reintegracja zawodowa i społeczna oraz rehabilitacja zawodowa i społeczna osób niepełnosprawnych. 2) Uzyskać status będzie mógł ten PES, który w szczególności:  prowadzi działalność gospodarczą lub działalność odpłatną pożytku publicznego, lub inną odpłatną działalność (np.: działalność: oświatową lub kulturalną), w celu aktywizacji zawodowej oraz integracji społecznej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym;  posiada osobowość prawną; 41  Monitor Polski – 42 – Poz. 214 zatrudnia co najmniej 30% osób zagrożonych wykluczeniem społecznym; nie dzieli zysku lub nadwyżki bilansowej między członków, pracowników, właścicieli lub udziałowców, a całość nadwyżki bilansowej przeznacza na rozwój przedsiębiorstwa społecznego oraz aktywizację zawodową i integrację społeczną;  jest zarządzany na zasadach partycypacyjnych (struktura własnościowa opiera się na współzarządzaniu realizowanym np. przez: zawarte w statucie lub innym dokumencie postanowienia przewidujące włączenie pracowników w proces decyzyjny bądź opiniodawczo-doradczy lub akcjonariat pracowniczy);  prowadzi wobec zatrudnionych osób zagrożonych wykluczeniem społecznym uzgodniony z tymi osobami i określony w czasie proces reintegracyjny, mający na celu zdobycie lub odzyskanie kwalifikacji zawodowych lub kompetencji kluczowych;  zapewnia, że wynagrodzenia wszystkich pracowników, w tym kadry zarządzającej, nie przekraczają wartości, o której mowa w art. 9 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. 3) Decyzja o przyznaniu statusu przedsiębiors