Uchwała nr 11 Rady Ministrów z dnia 31 stycznia 2019 r. zmieniająca uchwałę w sprawie przyjęcia programu pod nazwą "Krajowy Program Rozwoju Ekonomii S

Dokument podpisany przez Marek Głuch Data: 2019.02.27 15:23:24 CET MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 27 lutego 2019 r. Poz. 214 UCHWAŁA NR 11 RADY MINISTRÓW z dnia 31 stycznia 2019 r. zmieniająca uchwałę w sprawie przyjęcia programu pod nazwą „Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej” Na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2018 r. poz. 1307 i 1669) Rada Ministrów uchwala, co następuje: § 1. W uchwale nr 164 Rady Ministrów z dnia 12 sierpnia 2014 r. w sprawie przyjęcia programu pod nazwą „Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej” (M.P. poz. 811) wprowadza się następujące zmiany: 1) w tytule oraz w § 1 uchwały wyrazy „Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej” zastępuje się wyrazami „Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2023 roku. Ekonomia Solidarności Społecznej”; 2) załącznik do uchwały otrzymuje brzmienie określone w załączniku do niniejszej uchwały. § 2. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki  Monitor Polski –2– Załącznik do uchwały nr 11 Poz. 214 Rady Ministrów Załącznik uchwały nr2019 11 Radyr.Ministrów z dnia 31 do stycznia z dnia 31 stycznia 2019 r. (poz. 214) (poz. …) Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2023 roku. Ekonomia Solidarności Społecznej Warszawa 2019  Monitor Polski –3– Poz. 214 Spis treści Spis treści ............................................................................................................................................ 3 Wykaz skrótów .................................................................................................................................... 4 Wstęp ................................................................................................................................................... 5 Rozdział I. Podstawy interwencji ....................................................................................................... 9 Rozdział II. Cele i rezultaty programu .............................................................................................. 18 Rozdział III. Kierunki interwencji publicznej – obszary i priorytety ................................................ 24 Obszar I. Solidarna wspólnota lokalna .......................................................................................... 26 Obszar II. Solidarny rynek pracy................................................................................................... 35 Obszar III. Konkurencyjna przedsiębiorczość społeczna .............................................................. 44 Obszar IV. Solidarne społeczeństwo ............................................................................................. 51 Rozdział IV. Podstawowe założenia systemu realizacji.................................................................... 57 Rozdział V. Monitorowanie i wskaźniki ........................................................................................... 75 Rozdział VI. Wyzwania dla Ekonomii Społecznej i Solidarnej do 2030 roku .................................. 77 Załącznik. Diagnoza ekonomii społecznej i solidarnej ..................................................................... 80 3  Monitor Polski –4– Poz. 214 Wykaz skrótów AKSES – system akredytacji i standardów działania instytucji wsparcia ekonomii społecznej BGK – Bank Gospodarstwa Krajowego CIS – Centrum Integracji Społecznej EFRR – Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego EFS – Europejski Fundusz Społeczny EMES – Europejska Sieć Badawcza, zajmująca się głównie problematyką III sektora GUS – Główny Urząd Statystyczny JST – jednostka samorządu terytorialnego KIS – Klub Integracji Społecznej KKRES – Krajowy Komitet Rozwoju Ekonomii Społecznej KPRES – Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2023 roku. Ekonomia Solidarności Społecznej KRS – Krajowy Rejestr Sądowy LGD – Lokalna Grupa Działania MIR – Ministerstwo Inwestycji i Rozwoju MRPiPS – Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej MS – Ministerstwo Sprawiedliwości MŚP – sektor mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw NGO (ang. non-governmental organization) – organizacja pozarządowa OPS – Ośrodek Pomocy Społecznej OWES – Ośrodek Wsparcia Ekonomii Społecznej UZP – Urząd Zamówień Publicznych PCPR – Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie PES – podmiot ekonomii społecznej PFRON – Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych PKB – Produkt Krajowy Brutto PO – Program Operacyjny PO KL – Program Operacyjny Kapitał Ludzki 2007–2013 PO WER – Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój 2014–2020 PROW – Program Rozwoju Obszarów Wiejskich PS – przedsiębiorstwo społeczne PUP – Powiatowy Urząd Pracy PZP – Prawo zamówień publicznych RIO – Regionalna Izba Obrachunkowa RKR ES – Regionalny Komitet Rozwoju Ekonomii Społecznej ROPS – Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej RPO – Regionalny Program Operacyjny SIWZ – Specyfikacja Istotnych Warunków Zamówienia SOR – Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju TBS – Towarzystwo Budownictwa Społecznego UE – Unia Europejska UZP – Urząd Zamówień Publicznych WTZ – Warsztaty Terapii Zajęciowej WUP – Wojewódzki Urząd Pracy ZAZ – Zakład Aktywności Zawodowej ZIT – Zintegrowane Inwestycje Terytorialne ZPCh – Zakład Pracy Chronionej ZUS – Zakład Ubezpieczeń Społecznych 4  Monitor Polski –5– Poz. 214 Wstęp Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej. Ekonomia Solidarności Społecznej stanowi program rozwoju w rozumieniu art. 15 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2018 r. poz. 1307, z późn. zm.) i jest dokumentem o charakterze operacyjno-wdrożeniowym, ustanowionym w celu realizacji średniookresowej strategii rozwoju kraju – Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, przyjętej uchwałą nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r.1), oraz innych strategii rozwoju2). Dokument ten stanowi rozwinięcie i doprecyzowanie działań wynikających z Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej, przyjętego uchwałą nr 164 Rady Ministrów z dnia 12 sierpnia 2014 r. (M.P. poz. 811). Zgodnie z Umową Partnerstwa Rządu RP i Komisji Europejskiej jest to kluczowy dokument operacyjno-wdrożeniowy w zakresie Celu Tematycznego 9 „Promowanie włączenia społecznego, walka z ubóstwem i wszelką dyskryminacją”, stanowiący warunek ex ante realizacji działań w Polsce w tym obszarze. Zmieniająca się sytuacja społeczno-gospodarcza oraz poprawa sytuacji na rynku pracy tworzy jednocześnie nowe wyzwania i wymaga nowego otwarcia w polityce publicznej. Stała się ona asumptem do istotnej zmiany programowej – przyjęcia zmienionej strategii średniookresowej – Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 oraz zmiany innych strategii średniookresowych. Dała również impuls do zmian w Umowie Partnerstwa w lipcu 2017 r.3) Zgodnie ze Strategią na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju rola ekonomii społecznej została podkreślona w:   celu szczegółowym I Trwały wzrost gospodarczy oparty coraz silniej o wiedzę, dane i doskonałość organizacyjną, w obszarze: Małe i średnie przedsiębiorstwa, Nowe modele działania: wskazano na potrzebę wsparcia dla podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej (spółdzielczej). Zapowiedziano tam w szczególności: „przygotowanie rozwiązań prawnych ułatwiających ich bieżącą działalność, a także premiowanie tych form działania w przypadku realizacji usług zlecanych przez administrację rządową i samorządową. Przygotowany zostanie mechanizm zachęt podatkowych dla ich rozwoju oraz zwiększenia skali działalności”; celu szczegółowym II Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony, w obszarze: Spójność społeczna, Aktywna polityka prorodzinna, Poprawa dostępności do usług, w tym społecznych i zdrowotnych, Wsparcie grup zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem oraz zapewnienie spójności działań na rzecz integracji społecznej, Rynek pracy wykorzystujący potencjał zasobów ludzkich dla rozwoju Polski. Zwrócono tam uwagę w szczególności na „poprawę dostępności do usług, w tym społecznych i zdrowotnych; wsparcie grup zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem oraz zapewnienie spójności działań na rzecz integracji społecznej”. W Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju wskazano na potrzebę przygotowania i realizacji projektu strategicznego pod nazwą „Ekonomia Solidarności Społecznej”. Ekonomia społeczna jest sferą życia społeczno-gospodarczego, która pozostaje na pograniczu 1) Uchwała nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie przyjęcia Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) (M.P. poz. 260). 2) W szczególności: Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego, Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego, Strategia Sprawne Państwo. 3) Uchwała nr 114 Rady Ministrów z dnia 5 lipca 2017 r. w sprawie projektu zmiany Umowy Partnerstwa na lata 2014–2020 w zakresie niezbędnym do jego dostosowania do średniookresowej strategii rozwoju kraju. 5  Monitor Polski –6– Poz. 214 sektora przedsiębiorczości oraz sektora organizacji pozarządowych, niedziałających w celu maksymalizacji zysku. Solidarnościowy wymiar ekonomii społecznej (ekonomia solidarna) realizowany jest przez te podmioty ekonomii społecznej, w szczególności przedsiębiorstwa społeczne, które w ramach swojej działalności przyjmują funkcje tworzenia miejsc pracy w celu aktywizacji oraz reintegracji zawodowej i społecznej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, świadczenia usług społecznych użyteczności publicznej oraz realizacji zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego. SOR określa także wyzwania i kierunki działań w zakresie rozwoju kapitału społecznego (obszar Kapitał ludzki i społeczny, kierunek interwencji Rozwój kapitału społecznego), w których realizację angażują się podmioty ekonomii społecznej i solidarnej. Jednocześnie zaplanowane w strategii zmiany w tym obszarze mają zasadniczy wpływ na postrzeganie i potencjał rozwoju sektora ekonomii społecznej i solidarnej. Do najważniejszych działań do realizacji w perspektywie do 2030 r. należy zaliczyć kształtowanie postaw, wartości i zachowań sprzyjających budowaniu wspólnoty, kooperacji, kreatywności, otwartości oraz komunikacji, jak również wzmacnianie postaw prospołecznych w procesie nauczania. Niezależnie od krajowego kontekstu strategicznego, KPRES wpisuje się równeż w kierunek wytyczany na forum Unii Europejskiej w zakresie tworzenia warunków do promowania dobrobytu narodów państw członkowskich oraz przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu. W szczególności zbieżność ta widoczna jest między rozwiązaniami zaproponowanymi w programie a zasadami Europejskiego Filaru Praw Socjalnych. Rola ekonomii społecznej i solidarnej związana jest w szczególności z zasadami dotyczącymi aktywnego wsparcia na rzecz zatrudnienia, integracji osób niepełnosprawnych oraz dostępu do podstawowych usług. Przyjęte założenia powodują potrzebę redefinicji programów rozwoju, w tym Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej. Oznacza to nadanie nowego impulsu dla polityki publicznej w tym obszarze, prowadzącego do znaczącego zwiększenia efektywność działań na rzecz tworzenia miejsc pracy, reintegracji zawodowej i społecznej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, jak również rozwoju usług społecznych użyteczności publicznej i zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego. Dzięki sprawozdaniom z realizacji Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej za okres sierpień 2014 – grudzień 20154) oraz za rok 2016 zidentyfikowano potrzeby korekt i zmian, zarówno w zakresie przedmiotowym, jak i w sferze realizacyjnej. W szczególności propozycje zmian dotyczą:     4) zredefiniowania pojęcia ekonomii społecznej przez nadanie mu szerszego znaczenia (zgodnie z europejskim podejściem) oraz wyodrębnienia w jej ramach pojęcia ekonomii solidarnej, której celem jest w szczególności tworzenie miejsc pracy oraz reintegracja zawodowa i społeczna osób zagrożonych wykluczeniem społecznym; przeglądu i aktualizacji działań KPRES, które wymagają przedefiniowania i doprecyzowania, w szczególności z uwagi na zmieniającą się sytuację na europejskim i krajowym rynku pracy; jasnego wyodrębnienia obszarów oddziaływania ekonomii solidarnej jako komplementarnych z przygotowywanymi działaniami w obszarze wspierania społeczeństwa obywatelskiego w ramach Narodowego Programu Wspierania Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego; weryfikacji rezultatów oraz wskaźników przyjętych w dotychczasowej wersji KPRES. Sprawozdanie z realizacji Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej (KPRES) za okres sierpień 2014 – grudzień 2015, MRPiPS, Warszawa 2017. 6  Monitor Polski –7– Poz. 214 Dokument, zgodnie z wymogami ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju, składa się z sześciu rozdziałów. W pierwszym rozdziale poruszone są zagadnienia definicyjne i diagnostyczne. W rozdziale drugim określono cel główny i cele szczegółowe programu, w szczególności w kontekście SOR. Rozdział trzeci zawiera kierunki interwencji pogrupowane w obszary i priorytety. W rozdziale czwartym określone zostały podstawowe założenia systemu realizacji programu. W rozdziale piątym wskazano sposób monitorowania realizacji. Rozdział szósty zawiera zestawienie wskaźników programu. Z uwagi na fakt, iż jest to aktualizacja i korekta dotychczasowego KPRES, nie przewidziano ponownego przeprowadzenia ewaluacji ex ante. Dokument podlegał konsultacjom w ramach administracji rządowej, konsultacjom publicznym ze środowiskiem ekonomii społecznej, jak również jednostkami samorządu terytorialnego. 7  Monitor Polski –8– Poz. 214 Prace nad programem „Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej. Ekonomia Solidarności Społecznej” został przygotowany przez Departament Ekonomii Społecznej i Solidarnej w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, przy udziale członków Krajowego Komitetu Rozwoju Ekonomii Społecznej (w skład którego wchodzą przedstawiciele: organów administracji rządowej i samorządowej; podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej; związków zawodowych; organizacji pracodawców; sektora bankowego i szkół wyższych). Z uwagi na znaczenie programu, intensywne prace nad przygotowaniem dokumentu obejmujące zarówno kwestie ogólne (formułowanie celów, wskaźników, obszarów), jak i dotyczące konkretnych działań toczyły się na forum grup tematycznych. Otwarty charakter tych prac, a także wiele cennych propozycji i konstruktywnych uwag, znalazło odzwierciedlenie w ostatecznym kształcie dokumentu, przekładając się jednocześnie na lepsze zrozumienie intencji, z których wynikała potrzeba aktualizacji KPRES. KPRES jest dokumentem, w którym przedstawiono przede wszystkim plany i działania realizowane przez administrację rządową na szczeblu krajowym oraz kompleksową strukturę systemu wsparcia ekonomii społecznej na poziomie regionalnym, z uwzględnieniem roli innych przedstawicieli sektora administracji rządowej, a także jednostek samorządu terytorialnego i sektora ekonomii społecznej i solidarnej. Wstępne wersje dokumentu oraz propozycje kluczowych zmian były również przedmiotem dyskusji i prac warsztatowych grup tematycznych, funkcjonujących w ramach realizacji zadań dotyczących koordynacji ekonomii społecznej realizowanych zarówno na poziomie krajowym, jak i regionalnym. Pośrednio inspiracją dla zaproponowanych zmian były również doświadczenia wynikające z wdrażania i realizacji dotychczasowej wersji KPRES, szczególnie cenne okazały się te przywoływane przez podmioty ekonomii społecznej i solidarnej oraz organizacje i instytucje zajmujące się ich bezpośrednim wsparciem. Po zakończeniu prac nad przygotowaniem dokumentu, KPRES podlegał szerokim konsultacjom publicznym. W proces ten angażowali się m.in przedstawiciele samorządów, a także podmioty ekonomii społecznej, Ośrodki Wsparcia Ekonomii Społecznej, Krajowa Rada Spółdzielcza. Do opiniowania zaproszona została Komisja Wspólna Rządu i Samorządu Terytorialnego, a także inne ciała opiniodawczo-doradcze, takie jak: Rada Działalności Pożytku Publicznego, Rada Zatrudnienia Socjalnego, Krajowa Rada Konsultacyjna do Spraw Osób Niepełnosprawnych, Rada Dialogu Społecznego, Rada Rynku Pracy, Rada do spraw Polityki Senioralnej. W celu lepszego zrozumienia potrzeb formułowanych w regionach zorganizowano cztery makroregionalne spotkania konsultacyjne, angażujące wielu regionalnych aktorów zaangażowanych we wspieranie ekonomii społecznej (np. instytucje zarządzające RPO). Uwagi do dokumentu można było również zgłaszać w trakcie spotkania ogólnopolskiego zorganizowanego w Warszawie. Wiele spośród zgłaszanych uwag zostało uwzględnionych lub miało wpływ na ostateczny kształt dokumentu. Jednocześnie charakter uwag wskazywał często na percepcję ekonomii społecznej jako instrumentu mogącego realnie wpłynąć na rozwiązywanie różnorodnych problemów społecznych. 8  Monitor Polski –9– Poz. 214 Rozdział I. Podstawy interwencji Idee i wartości leżące u podstaw ekonomii społecznej, Ekonomia społeczna z powodzeniem funkcjonującej obecnie w wielu innych jako część polskiej krajach5), są również częścią polskiego dziedzictwa tradycji narodowego, społecznego i gospodarczego. To przede wszystkim na ziemiach polskich pozostających pod zaborem pruskim, austriackim i rosyjskim powstawały pierwsze formy przedsiębiorstw społecznych i spółdzielczych, organizacji kooperatywnych, wzajemnościowych i obywatelskich. Za prekursora działań na polskich ziemiach należy uznać ks. Stanisława Staszica, twórcę Towarzystwa Rolniczego Hrubieszowskiego, działającego faktycznie od 1816 roku aż do likwidacji w 1952 roku. Za jego przykładem poszli inni działacze społecznej i spółdzielczej przedsiębiorczości, jak ks. Piotr Wawrzyniak, Edward Abramowski, ks. Wacław Bliziński, Stefan Żeromski, ks. Augustyn Szamarzewski, Stanisław Wojciechowski, Teodor Toeplitz, Franciszek Stefczyk, Jadwiga Dziubińska, Romuald Mielczarski, Maria Dąbrowska, Stefan Zbrożyna, Jan Wolski czy Stanisław Thugutt. W dwudziestoleciu międzywojennym w rozwój spółdzielczości na obszarach wiejskich oraz w działalność na rzecz podniesienia poziomu życia członków społeczności lokalnej zaangażowany był także Witold Pilecki. Polska ekonomia społeczna to nieodłączna część dziedzictwa narodowego i wspólnotowego oraz bogatej tradycji myśli i ruchów społecznych i ekonomicznych kraju. Samo pojęcie ekonomii społecznej, mające wiele odniesień Ekonomia społeczna i definicji zarówno w wymiarze międzynarodowym, jak i do i ekonomia solidarna rodzimej praktyki, zostało dotąd wielokrotnie określone, w tym w Krajowym Programie Rozwoju Ekonomii Społecznej, ale też w innych dokumentach o charakterze programowym, jak również akademickim. Kategoria ta opisywana jest za pomocą cech wspólnych oraz zasad funkcjonowania identyfikujących różne podmioty funkcjonujące w obszarze ekonomii społecznej. Za takie zasady, wyróżniające podmioty ekonomii społecznej, uznaje się:  5) nadrzędność celów społecznych nad celami ekonomicznymi; Regulacje dotyczące sfery ekonomii społecznej funkcjonują m.in. w następujących krajach: • Francja (Ustawa krajowa o gospodarce społecznej i solidarnej); • Włochy (np. Ustawa o przedsiębiorstwie społecznym); • Rumunia (Ustawa o gospodarce społecznej); • Słowenia (Ustawa o przedsiębiorczości społecznej); • Hiszpania (np. Krajowa Ustawa o gospodarce społecznej). Krajowe programy o kompleksowym charakterze, mające na celu rozwój ekonomii społecznej, zostały przyjęte m.in. przez: • Bułgarię (Plan działania na rzecz ekonomii społecznej); • Polskę (Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej); • Portugalię (Porozumienie krajowe między rządem a sektorem społecznym); • Rumunię (Solidar – program wsparcia konsolidacji gospodarki społecznej, w ramach POCU); • Hiszpanię (Krajowy program wsparcia gospodarki społecznej oraz POISES – program operacyjny na rzecz włączenia społecznego i gospodarki społecznej); • Szwecję (Wieloletni program na rzecz wsparcia przedsiębiorstw społecznych działających w dziedzinie integracji na rynku pracy); • Wielką Brytanię (Porozumienie między rządem a sektorem wolontariatu i obywatelskim). Ponadto trend rozwoju ekonomii społecznej widoczny jest także na poziomie polityki europejskiej. Kraje członkowskie Unii Europejskiej konsekwentnie apelują o uwzględnianie ekonomii społecznej w ramach polityk unijnych oraz podejmują działania na rzecz jej rozwoju, co wyrażone zostało m.in. w Deklaracji Bratysławskiej, Deklaracji Luksemburskiej oraz Deklaracji Madryckiej. 9  Monitor Polski    – 10 – Poz. 214 nadrzędność świadczenia usług dla członków, pracowników lub wspólnoty nad kategoriami bezwzględnego zysku; autonomiczne zarządzanie i partycypacyjny proces decyzyjny; prowadzenie w sposób regularny działalności w oparciu o instrumenty ekonomiczne oraz ponoszeniu w związku z tą działalnością ryzyka ekonomicznego.6) Ekonomia społeczna – to sfera aktywności obywatelskiej i społecznej, która przez działalność gospodarczą i działalność pożytku publicznego służy: integracji zawodowej i społecznej osób zagrożonych marginalizacją społeczną, tworzeniu miejsc pracy, świadczeniu usług społecznych użyteczności publicznej (na rzecz interesu ogólnego) oraz rozwojowi lokalnemu. Obszar wskazany definicją ekonomii społecznej obejmuje w szczególności:     organizacje pozarządowe oraz podmioty, o których mowa w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie; koła gospodyń wiejskich7); spółdzielnie pracy; podmioty ekonomii solidarnej, o których mowa poniżej. Analizując sferę ekonomii społecznej, warto zwrócić uwagę na bardzo różnorodny obszar niesformalizowanej i oddolnej aktywności społecznej. Często opiera się ona na wzajemnym zaufaniu i gotowości do współpracy w celu zaspokojenia określonych potrzeb lub dokonania zmian w najbliższym otoczeniu. W rezultacie działalność nieformalna stanowi otocznie i zaplecze ekonomii społecznej, z którego przenikać mogą zarówno pomysły na działalność, jak i zaangażowane w życie społeczności lokalnych osób dysponujących kompetencjami ułatwiającymi działanie w sektorze ES. Aktywność nieformalna pozostaje trudna do uchwycenia zarówno z perspektywy naukowej, jak i administracyjnej i statystycznej. Z tych względów ten rodzaj działalności, chociaż oddziałuje na kondycję sektora ekonomii społecznej, nie jest objęty bezpośrednim wsparciem w ramach KPRES. Istotnym novum Ekonomii Solidarności Społecznej jest natomiast wyodrębnienie wewnątrz ekonomii społecznej tej grupy podmiotów, których podstawowym celem jest reintegracja społeczna i zawodowa osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Pokazując zatem całe spektrum podmiotów ekonomii społecznej, wskazuje się węższą grupę sektora, czyli podmioty realizujące wyraźny cel aktywizacyjny i reintegracyjny w ramach sektora ekonomii społecznej. Ekonomia solidarna – to część ekonomii społecznej, której podstawowym celem jest aktywizacja zawodowa i integracja społeczna, w tym reintegracja zawodowa i społeczna osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, oraz rehabilitacja społeczna i zawodowa osób niepełnosprawnych. 6) Według definicji sformułowanej przez europejską sieć badawczą EMES (European Research Network) inicjatywy wpisujące się w przedsiębiorczość społeczną powinny charakteryzować się spełnianiem kryteriów ekonomicznych (prowadzeniem w sposób względnie ciągły, regularny działalności w oparciu o instrumenty ekonomiczne, niezależnością, suwerennością instytucji w stosunku do instytucji publicznych; ponoszeniem ryzyka ekonomicznego; istnieniem choćby nielicznego płatnego personelu) i społecznych (wyraźną orientacją na społecznie użyteczny cel przedsięwzięcia; oddolnym, obywatelskim charakterem inicjatywy; specyficznym, możliwie demokratycznym systemem zarządzania; możliwie wspólnotowym charakterem działania; ograniczoną dystrybucją zysków). 7) Za podmioty ekonomii społecznej uznać należy koła gospodyń wiejskich, o ile posiadają one osobowość prawną. 10  Monitor Polski – 11 – Poz. 214 Z uwagi na kluczowe znaczenie działalności reintegracyjnej, do podzbioru ekonomii solidarnej zaliczane będą:     przedsiębiorstwa społeczne (podmioty ekonomii społecznej, które prowadzą działalność gospodarczą lub odpłatną pożytku publicznego, aktywizują zawodowo osoby trudno zatrudnialne, nie prywatyzują zysku lub nadwyżki bilansowej i są zarządzane w sposób partycypacyjny, mogą otrzymać status przedsiębiorstwa społecznego); spółdzielnie socjalne oraz spółdzielnie inwalidów i niewidomych; zakłady pracy chronionej; jednostki reintegracyjne, w tym: – jednostki aktywizujące osoby niepełnosprawne (Warsztaty Terapii Zajęciowej, Zakłady Aktywności Zawodowej); – jednostki zatrudnienia socjalnego aktywizujące osoby wykluczone społecznie (Centra Integracji Społecznej, Kluby Integracji Społecznej). EKONOMIA SPOŁECZNA I SOLIDARNA EKONOMIA SPOŁECZNA Organizacje pozarządowe EKONOMIA SOLIDARNA • • • • • Przedsiębiorstwa społeczne Spółdzielnie socjalne Spółdzielnie inwalidów i niewidomych Zakłady Pracy Chronionej Jednostki reintegracyjne: CIS, KIS, WTZ, ZAZ Organizacje kościelne Spółdzielnie pracy Spółki non profit Koła gospodyń wiejskich 11  Monitor Polski – 12 – Poz. 214 Choć ekonomia społeczna i solidarna nie wpływa obecnie jeszcze w sposób kluczowy na gospodarkę, tworząc według Stan rozwoju ekonomii szacunków za 2015 r. ok. 1,2% Produktu Krajowego Brutto8) społecznej i ekonomii i odpowiadając za ok. 2,4% zatrudnienia w gospodarce9), to solidarnej jednak z uwagi na zakorzenienie lokalne i obecność w wielu wspólnotach samorządowych może odegrać dużo większą rolę niż wynika to wprost z danych statystycznych. Jednym z najistotniejszych rezultatów jest bowiem wzrost poziomu kapitału społecznego, zaufania i kooperacji różnych podmiotów, w szczególności między sektorem publicznym a społecznym, co daje podstawy dla rozwoju społecznego i gospodarczego. Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju wymienia kapitał społeczny jako warunek współpracy opartej na zaufaniu i punkt wyjścia dla rozwoju nowoczesnej gospodarki. Polacy są zdecydowanie mniej ufni niż inne narody europejskie (w 2014 r. Polska pod tym względem znajdowała się na 48. miejscu na świecie i na 22. w UE – wg European Social Survey – ESS). W Polsce z opinią, że „większości ludzi można ufać”, zgadzało się według badania z Diagnozy społecznej 2015. Warunki i jakość życia Polaków zaledwie 10,5% respondentów w 2003 i 2005 r., 11,5% w 2007 r., 13,4% w 2009 r. i 2011 r. oraz 12,2% w 2013 r. i 15,2% w 2015 r., a w ESS w 2012 r. – 18%, a w 2014 r. 16% To ponad 4 razy mniej niż w Danii, Norwegii i Finlandii, które to kraje w ostatnim rankingu jakości życia zajęły wśród 185 państw odpowiednio 10., 1. i 24. miejsce (Polska 35.). Wskaźnik zaufania społecznego od 1992 r. do 2015 r. utrzymywał się na poziomie 2–3-krotnie niższym od średniej Unii Europejskiej10), co skutkuje zmniejszoną liczbą inicjatyw i mniejszym zainteresowaniem przedsiębiorczością, obniżając tym samym potencjał społeczeństwa i możliwości rozwoju podmiotów gospodarczych w przyszłości. Jednym z remediów na tę sytuację mają być działania na rzecz wzmocnienia sektora ekonomii społecznej i solidarnej, przewidziane w Strategii na Rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. Potencjał ekonomii społecznej i solidarnej wygląda następująco: ok. 94 tys. podmiotów, które zatrudniają blisko 345 tys. pracowników, co stanowi ok. 2,3% zatrudnienia w gospodarce Polski. Ponadto sektor ekonomii społecznej tworzą również koła gospodyń wiejskich, o których mowa w ustawie z dnia 9 listopada 2018 r. o kołach gospodyń wiejskich. Ich liczbę szacuje się obecnie na ok. 26 tys. Koła to organizacje o charakterze członkowskim, które mogą prowadzić działalność gospodarczą, a wypracowany dochód służy realizacji ich celów statutowych, mieszczących się w sferze usług społecznych użyteczności publicznej lub związanych z rozwojem lokalnym. Z tego względu podmioty te zaliczone zostały do grupy podmiotów ekonomii społecznej. Zgodnie z rozwiązaniami powyższej ustawy koła gospodyń wiejskich będą mogły uzyskać osobowość prawną z chwilą wpisu do nowo utworzonego Krajowego Rejestru Kół Gospodyń Wiejskich. Z tego względu nie ujęto ich w poniższym zestawieniu. 8) W GUS trwają obecnie prace nad rachunkiem satelitarnym gospodarki społecznej (ekonomii społecznej), który ma mierzyć efekty ekonomiczne i całościowy wkład w gospodarkę narodową podmiotów ekonomii społecznej w oparciu o parametry makroekonomiczne takie jak: produkt krajowy brutto, produkcja globalna, zatrudnienie itp. Dane dostępne będą w 2019 r. W celu przybliżenia ww. wskaźników, wyliczenia oparto na aktualnie dostępnych danych uwzględniających cały sektor spółdzielczy oraz sektor instytucji niekomercyjnych obejmujący: organizacje społeczne, partie polityczne, organizacje związków zawodowych, stowarzyszenia, fundacje oraz jednostki organizacji wyznaniowych. 9) Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2016, GUS, Warszawa 2016. 10) Diagnoza społeczna 2015. Warunki i jakość życia Polaków. Raport, J. Czapiński, T. Panek (red.), Warszawa 2015. 12  Monitor Polski – 13 – Poz. 214 Tabela 1. Liczba i zatrudnienie w aktywnych podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej Liczba aktywnych podmiotów (w tys.) Liczba osób zatrudnionych na dzień 31.12.2016 r. (w tys.) ) 1 OGÓŁEM11 (wiersze 7+11+12+18) 93,9 344,7 2 stowarzyszenia i podobne organizacje społeczne 73,4 85,4 3 fundacje 13,6 28,3 4 społeczne podmioty wyznaniowe 1,9 40,4 5 samorząd gospodarczy 0,8 2,7 6 kółka rolnicze 1,2 0,2 7 NGO RAZEM 90,9 157 8 spółdzielnie pracy 0,5 16 9 spółdzielnie inwalidów i niewidomych 0,2 17,3 10 spółdzielnie socjalne 0,9 4,2 11 SPÓŁDZIELNIE RAZEM 1,6 37,5 1 147,5 13 CIS 0,2 1,2 14 KIS 0,2 bd. 15 ZAZ 0,1 1,5 16 WTZ 0,7 9,9 17 JEDNOSTKI REINTEGRACYJNE RAZEM 1,2 12,6 18 0,4 2,7 12 ZPCh (bez spółdzielni) w tym prowadzone przez samorząd Opracowanie MRPiPS na podstawie danych GUS. Podstawy interwencji wynikające z diagnozy Pełna diagnoza ekonomii społecznej i solidarnej przedstawiona została w załączniku do programu12). Przedstawione w niej zjawiska, procesy i dane dotyczą wyzwań i szans rozwojowych dla sektora ekonomii społecznej oraz pozwalają na wyznaczenie kierunków interwencji publicznej oraz działań zmierzających do uwolnienia potencjału tego sektora. Współpraca podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej z samorządem terytorialnym Podmioty ekonomii społecznej działają aktywnie na bardzo różnorodnych polach. Nie w każdym przypadku stawiają sobie cele związane z reintegracją osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Nie mniej jednak ich aktywność, oddolny charakter, a także zdolność do angażowania wspólnot lokalnych na rzecz rozwiązywania lokalnych problemów społecznych, sprzyjają zwiększaniu spójności społecznej. To kwestie kluczowe dla rozwoju ekonomii społecznej, także w jej aspekcie reintegracyjnym (solidarnym). Z tego względu tak istotne pozostaje współuczestnictwo podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w identyfikacji, definiowaniu i rozwiązywaniu problemów społecznych oraz zaspokajaniu potrzeb, określanych w gminnych i powiatowych strategiach i programach. 11) Wartości wskazane w wierszu 1. Wynika to z faktu, że CIS, KIS, WTZ i ZAZ są jednostkami organizacyjnymi nieposiadającymi osobowości prawnej, a część z nich jest prowadzona przez organizacje pozarządowe ujęte w wierszach 2, 3 i 4. Z tego względu, aby uniknąć podwójnego liczenia podmiotów i osób w nich zatrudnionych (raz jako NGO a drugi raz jako CIS, KIS, WTZ i ZAZ prowadzone przez NGO), w wierszu ogółem uwzględniono jedynie te CIS, KIS, WTZ i ZAZ prowadzone przez samorząd. 12) W rozdziale I znajdują się najistotniejsze fragmenty diagnozy ekonomii społecznej i solidarnej. Bardziej wyczerpujące informacje oraz źródła danych opisano w załączniku. 13  Monitor Polski – 14 – Poz. 214 Zgodnie z zapisami Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju niezbędne jest uspójnienie programowania rozwoju społecznego. Wyniki badań i analiz wskazują bowiem, że obecny system programowania sfery spraw społecznych na poziomie gmin i powiatów stracił walor realności i skuteczności13). Niezbędne jest zwiększenie poziomu realizacji usług społecznych użyteczności publicznej oraz zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego przez podmioty ekonomii społecznej i solidarnej. W 2015 r. środki przeznaczane na zlecanie zadań w trybie ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie stanowiły zaledwie 1,8 mld zł (0,9%) budżetów jednostek samorządu terytorialnego. W dziedzinach obejmujących sfery pożytku publicznego14) w 2015 r. JST wydatkowały 46,7 mld zł, co stanowiło 24% ich całkowitych wydatków15). Duża część spośród zakupionych usług i zlecanych zadań ma charakter usług społecznych użyteczności publicznej lub zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego, mających coraz większe znaczenie w kontekście wzmacniania spójności społecznej. Tymczasem w ramach trybów określonych w ustawie z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie zleca się zadania publiczne o łącznej wartości nieprzekraczającej 2 mld zł, przy czym należy wskazać, że część zadań, które zgodnie z zakresem przedmiotowym ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie mogłyby być zlecane w trybach określonych w tej ustawie, w praktyce udzielane jest w ramach postępowań o udzielenie zamówienia publicznego zgodnie z trybami określonymi w ustawie – Prawo zamówień publicznych. Niemniej jednak w ten sposób sektor ekonomii społecznej, który w szczególności posiada potencjał do generowania miejsc pracy na lokalnym rynku – czyli dla mieszkańców wspólnoty samorządowej, jest wypierany przez świadczące usługi podmioty komercyjne16). Tym bardziej, że także zamówienia publiczne zawierające tzw. klauzule społeczne o charakterze integracyjnym17) są obecnie stosowane nadal w ograniczonym zakresie. Zgodnie z dostępnymi danymi w 2017 r. udzielono 1360 zamówień, w których uwzględniono tzw. klauzule społeczne o charakterze integracyjnym. Wartość udzielonych zamówień zawierających tzw. klauzule społeczne o charakterze integracyjnym wyniosła 2 693 700 369,27 zł18). Warto zauważyć, iż w ramach tej kwoty niemal 2 444 950 994,59 zł stanowiły zamówienia, w których zamawiający odwołali się w opisie przedmiotu zamówienia do aspektów społecznych lub związanych z zatrudnieniem w ramach wymagań związanych z realizacją zamówienia, o których mowa w art. 29 ust. 4 ustawy PZP. 13) Na podstawie publikacji: A. Hryniewicka, Lipke H., Raport. Analiza strategii rozwiązywania problemów społecznych, IRSS, Warszawa 2008; Frączek P., Strategia rozwiązywania problemów społecznych jako narzędzie realizacji lokalnej polityki społecznej, Polityka Społeczna nr 7/2010, str. 20; opracowanie pt. Ewaluacja lokalnych (gminnych/powiatowych) strategii rozwiązywania problemów społecznych przyjętych do realizacji przez władze samorządowe w woj. dolnośląskim, ASM-Centrum Badań i Analiz Rynku sp. z o.o., Wrocław 2012, a także doświadczeń DES wynikających z rozmów i spotkań roboczych prowadzonych z udziałem przedstawicieli JST oraz ze stowarzyszeniami JST. 14) Wydatki obejmują następujące działy klasyfikacji budżetowej: 630 – Turystyka, 851 – Ochrona zdrowia, 852 – Pomoc społeczna, 853 – Pozostałe zadania w zakresie polityki społecznej, 921 – Kultura i ochrona dziedzictwa narodowego, 926 – Kultura fizyczna. 15) Dane ze sprawozdań jednostek samorządu terytorialnego – Rb-28S. Wydatki obejmują również wydatki administracyjne, nie tylko środki wydatkowane bezpośrednio na zakup usług i zlecanych zadań. 16) Podmioty komercyjne: na potrzeby tego dokumentu pojęcie to rozumiane jest jako przedsiębiorcy inni niż PES. 17) Klauzule społeczne o charakterze integracyjnym odnoszą się do tych instrumentów określonych w przepisach ustawy – Prawo zamówień publicznych (PZP), które mają na celu wsparcie integracji społeczno-zawodowej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz zwiększenie szans na ubieganie się o zamówienia publiczne podmiotów prowadzących działalność w obszarze integracji społeczno-zawodowej. Instrumenty te zostały zdefiniowane w art. 22 ust. 2 oraz 2a; art. 29 ust. 4 oraz art. 138p ustawy PZP, a ich zastosowanie może mieć wpływ na poprawę sytuacji podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w ubieganiu się o zamówienia publiczne. 18) Na wartość 2 693 700 369,27 zł (bez VAT) składa się wartość zamówień publicznych udzielonych w 2017 r., w których zamawiający zastosowali przepis art. 22 ust. 2 oraz 2a; art. 29 ust. 4 oraz art. 138p ustawy PZP. Źródło: Sprawozdanie Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych o funkcjonowaniu systemu zamówień publicznych w 2017 r. 14  Monitor Polski – 15 – Poz. 214 W zakresie danych za 2017 r. dostępne są również dane dotyczące liczby ogłoszeń o zamówieniu opublikowanych w Biuletynie Zamówień Publicznych (BZP)19), w których zamawiający zastosowali tzw. klauzulę zastrzeżoną na podstawie art. 22 ust. 2 oraz 2a ustawy PZP – zostało opublikowanych 294 ogłoszeń o zamówieniu z tzw. klauzulą zastrzeżoną, co stanowiło 0,24% wszystkich ogłoszeń o zamówieniu opublikowanych w BZP w 2017 r. Powyższe dane wskazują, że rozwiązania w zakresie tzw. klauzul społecznych w zamówieniach publicznych nie są jeszcze stosowane w wystarczająco wysokim stopniu. Stąd konieczność kontynuowania działań popularyzujących te instrumenty wśród zamawiających (do których należy wybór trybu zlecenia zamówienia). W odniesieniu jednak do mechanizmów de facto ograniczających udział w zamówieniu do tzw. podmiotów integracyjnych, czyli m.in. podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej, nie bez znaczenia pozostaje również odpowiedź ze strony wykonawców w zakresie ich gotowości do realizacji zamówienia. Informacje z monitoringu stosowania przez administrację rządową klauzul społecznych w zamówieniach publicznych za 2016 r.20) wskazują, że drugą najczęstszą przyczyną unieważnienia postępowania z klauzulami społecznymi po zbyt wysokiej cenie oferty najkorzystniejszej, która przekraczała możliwości finansowe zamawiającego, był brak ważnych ofert. Istnieje zatem potrzeba wspierania tworzenia nowych podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej oraz wzmacniania potencjału już istniejących, tak aby były zainteresowane i zdolne do świadczenia usług dla administracji publicznej. Wskaźniki finansowe oraz te związane z zatrudnieniem wskazują na bardzo duży udział usług społecznych w potencjale ekonomicznym sektora non profit. Wśród podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej realizujących usługi społeczne użyteczności publicznej i zadania publiczne w zakresie rozwoju lokalnego wzrasta zatrudnienie oraz zasoby finansowe. Obecnie ok. 85% całego płatnego personelu sektora pozarządowego skumulowane jest w podmiotach świadczących usługi. Organizacje prowadzące usługi zinstytucjonalizowane charakteryzują się częstszym zatrudnianiem pracowników etatowych, a także większą ich liczbą – średnia liczba zatrudnionych w zależności od dziedziny to od 4 do 45 osób, w pozostałych organizacjach świadczących usługi od 2 do 11 osób. Ponadto podmioty, które prowadziły działalność usługową, pozyskały 84% ogółu przychodów fundacji, stowarzyszeń i społecznych podmiotów wyznaniowych. Ze względu na różnorodne bariery i ograniczenia (m.in. finansowe, organizacyjne, społeczne) aktywność gmin w procesie rewitalizacji nie zawsze przekłada się na osiągnięcie oczekiwanych rezultatów. Zakorzenienie procesu zmian na terenach zdegradowanych i włączanie podmiotów działających na tych obszarach zwiększa szanse na uzyskanie trwałej poprawy jakości życia mieszkańców. Osoby zagrożone wykluczeniem społecznym na rynku pracy Z perspektywy sektora ekonomii społecznej i solidarnej osoby zagrożone wykluczeniem społecznym są w centrum zainteresowania, zarówno jako pracownicy odzyskujący samodzielność ekonomiczną i podmiotowość w zakresie kształtowania swojej sytuacji zawodowej, a także jako osoby wymagające szczególnego, zindywidualizowanego wsparcia w odbudowaniu zdolności do pełnego uczestnictwa w aktywności zawodowej i społecznej. Przy bardzo dobrej sytuacji na rynku pracy i wyjątkowo niskim bezrobociu (stopa bezrobocia 19) W Biuletynie Zamówień Publicznych są publikowane zamówienia powyżej wartości określonych w art. 4 pkt 8 ustawy PZP – próg 30 tys. euro – ale poniżej wartości progów UE. 20) Wyniki monitoringu stosowania przez administrację rządową klauzul społecznych w zamówieniach publicznych za 2016 r., Urząd Zamówień Publicznych Warszawa 2017 r. 15  Monitor Polski – 16 – Poz. 214 zarejestrowanego wg GUS na koniec grudnia 2017 r. wyniosła 6,6%) osobami pozostającymi bez zatrudnienia są przede wszystkim osoby najbardziej oddalone od rynku pracy. Wśród nich wyróżnić można osoby, w stosunku do których działania podejmowane dotychczas są mało skuteczne, a także wymagające bardziej kompleksowego podejścia, nie tylko w zakresie aktywizacji zawodowej, ale również reintegracji społecznej. W związku z tym konieczne jest dostosowanie instrumentów aktywnej polityki społecznej i zatrudnienia do zmieniającej się sytuacji na rynku pracy. Dane wskazują, że ponad 900 tys. osób bezrobotnych posiadało status osoby w szczególnej sytuacji na rynku pracy, w tym ponad pół miliona osób było długotrwale bezrobotnych. Jednocześnie, mimo oczywistych korzystnych zmian wynikających z większego zaangażowania państwa w walkę z ubóstwem ekonomicznym, zjawisko to nadal stanowi w Polsce istotny problem społeczny. Ograniczenie ubóstwa nie objęło jeszcze wszystkich grup gospodarstw domowych. W 2016 r. w ubóstwie skrajnym żyło prawie 5% osób, a w ubóstwie relatywnym – niemal 14%. Ubóstwo ekonomiczne nie jest jedynie skutkiem bezrobocia. Występować może bowiem także jako jedna z jego przyczyn powodująca u osób nim dotkniętych obniżenie zdolności do adaptowania się do zmiennych warunków na rynku pracy. Oferty pracy na rynku są niekiedy nieadekwatne dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, np. ze względu na wymagane doświadczenie zawodowe lub kompetencje. Konieczne jest dopasowanie warunków pracy do potrzeb tych osób oraz zapewnienie im wysokiej jakości miejsc pracy, połączonych z działaniami reintegracyjnymi, co będzie zachętą do podjęcia i utrzymania zatrudnienia. Z analiz ścieżki reintegracji społecznej i zawodowej wynika, że około 37% osób po zakończeniu uczestnictwa w CIS i WTZ oraz zatrudnieniu w ZAZ podjęło pracę poza tymi jednostkami (43,1% uczestników CIS, 23,2% uczestników WTZ oraz 26,2% zatrudnionych w ZAZ). W związku z tym konieczne jest podnoszenie skuteczności jednostek reintegracyjnych w zakresie reintegracji zawodowej i społecznej, a także włączanie w ten proces PES, dysponujących zarówno potencjałem do uzupełniania oferty CIS, WTZ i ZAZ, jak również samodzielnej realizacji zindywidualizowanych działań na rzecz osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Potencjał gospodarczy podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej Ekonomia społeczna i solidarna nie wpływa obecnie w sposób kluczowy na gospodarkę, zarówno z perspektywy udziału w PKB, jak i poziomu zatrudnienia w tym sektorze. Źródła finansowania organizacji pozarządowych nie są zdywersyfikowane. Większość organizacji pozarządowych prowadzi wyłącznie nieodpłatną działalność statutową – 70%. Tylko 30% prowadzi dodatkowo odpłatną działalność statutową lub działalność gospodarczą. Stan ten nie zmienia się od 2010 r. Zdecydowana większość organizacji pozarządowych wykazuje relatywnie niskie kwoty przychodów. Roczne przychody nieprzekraczające 10 tys. zł wykazuje 39% organizacji, w tym 10% wykazuje ich całkowity brak. Wpływy w kwotach powyżej 10 tys. zł, a nieprzekraczające 100 tys. zł, wykazuje 37% podmiotów, natomiast w przedziale powyżej 100 tys. zł, ale nie więcej niż 1 mln zł – 19% podmiotów. Budżetem powyżej 1 mln zł dysponuje jedynie 5% podmiotów. Systematycznie spada liczba osób oraz spółdzielni socjalnych ubiegających się o środki na założenie i finansowanie wynagrodzeń z Funduszu Pracy i PFRON. 16  Monitor Polski – 17 – Poz. 214 Równocześnie oznacza to spadek wydatków na ten cel: od 2014 r. do 2017 r. z PFRON wydatki spadły o 33%, natomiast wydatki z Funduszu Pracy w tym czasie spadły o 58%. Rozpoznawalność i kompetencje w obszarze ekonomii społecznej i solidarnej Niski poziom zaufania społecznego, a także niewystarczająca obecność tematyki dotyczącej ekonomii społecznej i solidarnej, w tym spółdzielczości w debacie publicznej, której przyczyną może być między innymi niedostateczna liczba danych, analiz, ekspertyz dotyczących skuteczności działań reintegracyjnych w PES, działań promocyjnych dotyczących produktów i usług oferowanych przez te podmioty oraz pokazujących korzyści wynikające z działalności podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej, skutkuje obniżeniem potencjału wspólnot lokalnych do podejmowania inicjatyw zarówno w sferze gospodarczej, jak i społecznej. Między 2010 r. a 2016 r. odnotowano spadek w zakresie bazy członkowskiej w organizacjach pozarządowych – liczba członków zmniejszyła się o ok. 11%, co może świadczyć zarówno o niskim poziomie kapitału społecznego, jak i niskiej rozpoznawalności sektora. Istotnym problemem pozostaje wciąż dopasowanie kompetencji osób opuszczających system edukacji formalnej do potrzeb rynku pracy. Poza nabytymi w tej formule wiedzą i umiejętnościami istotną rolę w przebiegu kariery zawodowej odgrywają także kompetencje społeczne nabyte w drodze aktywności społecznej młodych ludzi. Dane wskazują, że bezrobocie nadal dotyka przede wszystkim ludzi młodych. W końcu I kwartału 2017 r. najliczniejszą grupę wśród bezrobotnych stanowiły osoby w wieku 25–34 lata – 370,6 tys., a ich odsetek w ogólnej liczbie bezrobotnych wyniósł 28%. Osoby w wieku do 24 lat w ogólnej liczbie bezrobotnych stanowiły 12,9%. Również wśród przedstawicieli organów jednostek samorządu terytorialnego niewystarczająca jest świadomość społecznej wartości dodanej wynikającej z działalności podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w porównaniu do innych podmiotów świadczących usługi użyteczności publicznej, które są nastawione jedynie na osiągnięcie zysku. 17  Monitor Polski – 18 – Poz. 214 Rozdział II. Cele i rezultaty programu Cele programu Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2023 roku. Ekonomia Solidarności Społecznej jest dokumentem służącym realizacji celów dotyczących rozwoju ekonomii społecznej i solidarnej wyznaczonych w Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju oraz w strategiach zintegrowanych21). Ponadto jest on również wyrazem uporządkowania kierunków interwencji publicznej i działań wpływających na możliwości wykorzystania aktywności podmiotów sektora ekonomii społecznej i solidarnej, w tym spółdzielni, jako instrumentu aktywnej polityki społecznej oraz polityki rozwoju społecznego i lokalnego. Z tych względów cel długofalowy strategiczny programu brzmi: Ekonomia społeczna i solidarna stanie się istotnym instrumentem aktywnej polityki społecznej, wsparcia rozwoju społecznego oraz lokalnego. Uwolnienie potencjału sektora ekonomii społecznej i solidarnej wymaga podjęcia konkretnych, uporządkowanych i skoordynowanych działań, dzięki którym rozwijać się będą szczególnie ważne z perspektywy polityk publicznych cechy podmiotów działających w tym sektorze, to jest:  zdolność do aktywizacji i reintegracji traktowanych podmiotowo osób zagrożonych wykluczeniem społecznym;  koncentrowanie się na potrzebach społeczności lokalnych (oraz bazowanie na jej zasobach);  działania na rzecz dobra wspólnego przez dostarczanie usług społecznych użyteczności publicznej oraz realizację zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego;  samodzielność, samopomoc i samowystarczalność. W związku z powyższym cel główny programu brzmi: Do roku 2023 podmioty ekonomii społecznej i solidarnej będą ważnym elementem aktywizacji i integracji społecznej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz dostarczycielami usług użyteczności publicznej i realizatorami zadań z zakresu rozwoju lokalnego. Osiągnięcie celu głównego możliwe będzie dzięki realizacji następujących celów szczegółowych: 1. Wspieranie trwałego partnerstwa podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej z samorządem terytorialnym w realizacji usług społecznych użyteczności publicznej oraz zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego. 21) Strategia innowacyjności i efektywności gospodarki, Strategia rozwoju kapitału ludzkiego, Strategia Rozwoju Transportu, Strategia Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko, Strategia Sprawne Państwo, Strategia rozwoju kapitału społecznego, Krajowa strategia rozwoju regionalnego – Regiony Miasta Obszary wiejskie, Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa, Strategia rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego RP. 18  Monitor Polski – 19 – Poz. 214 2. Zwiększenie liczby wysokiej jakości miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. 3. Zwiększenie konkurencyjności podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej na rynku. 4. Upowszechnienie pozytywnych postaw wobec ekonomii społecznej i solidarnej. Rezultaty programu Do każdego z celów szczegółowych przyporządkowano rezultat oraz główny wskaźnik pozwalający zidentyfikować zmianę wywołaną interwencją przeprowadzoną na podstawie KPRES. REZULTAT 1: Wzrost udziału środków z budżetów JST przeznaczanych na zlecanie świadczenia usług społecznych użyteczności publicznej i realizacji zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego podmiotom ekonomii społecznej. i solidarnej. WSKAŹNIK 1: W roku 2023 JST przeznaczać będą co najmniej 2% budżetu na zlecanie świadczenia usług społecznych użyteczności publicznej i realizacji zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego podmiotom ekonomii społecznej i solidarnej. REZULTAT 2: Zwiększenie zatrudnienia osób zagrożonych wykluczeniem społecznym na wysokiej jakości miejscach pracy w przedsiębiorstwach społecznych. WSKAŹNIK 2: Do 2023 r. powstanie 35 tys. nowych, wysokiej jakości miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. REZULTAT 3: Zwiększenie liczby podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej prowadzących działalność gospodarczą lub odpłatną działalność pożytku publicznego. WSKAŹNIK 3: Do 2023 r. liczba podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej prowadzących działalność gospodarczą lub odpłatną działalność pożytku publicznego zwiększy się co najmniej o 5 tys. REZULTAT 4: Zwiększenie członkostwa osób młodych (16–34 lata) w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej. WSKAŹNIK 4: Do 2023 członkostwo osób młodych (16–34 lata) w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej zwiększy się do 28%. Przyjęto także następujący rezultat celu głównego programu oraz wskaźnik tego rezultatu. REZULTAT CELU GŁÓWNEGO: Zwiększenie zasięgu oddziaływania ekonomii społecznej i solidarnej. 19  Monitor Polski – 20 – Poz. 214 WSKAŹNIK REZULTATU CELU GŁÓWNEGO: Do 2023 r. wzrośnie do 40% liczba osób podejmujących pracę po zakończeniu uczestnictwa w jednostkach reintegracyjnych. Członkostwo osób młodych w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej wzrośnie o 50 tys. oraz powstanie 75 tys. nowych miejsc pracy w PES. Osiągnięcie każdego z rezultatów przypisanych do celów szczegółowych przekładać się będzie bezpośrednio lub pośrednio na osiągnięcie rezultatu głównego programu. Określony w KPRES sposób dojścia do wyznaczonych, wymiernych rezultatów i efektów interwencji pozostaje kluczowy, ponieważ to właśnie dzięki przewidzianym działaniom rozwój sektora ekonomii społecznej i solidarnej zależny będzie od podstaw wykraczających poza ramy krótko- i średniookresowego programowania. Ma to szczególnie duże znaczenie w przypadku rezultatu celu głównego. Zwiększenie zasięgu oddziaływania ekonomii społecznej i solidarnej obrazować będzie uwolnienie potencjału PES wynikającego z dostępu do finansowego wsparcia w zatrudnianiu i reintegracji osób zagrożonych wykluczeniem, preferencyjnego dostępu do realizacji usług użyteczności publicznej na rzecz społeczności lokalnych, wzmocnienia zdolności do prowadzenia działalności odpłatnej pożytku publicznego i gospodarczej oraz ze zwiększenia aktywności społecznej – w szczególności wśród osób młodych. Wzrost zatrudnienia w sektorze wynikać będzie nie tylko z tworzenia nowych miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym w przedsiębiorstwach społecznych (według szacunków do 2023 r. powstanie 35 tys. takich miejsc pracy), ale także ze wzrostu popytu na pracę wywołanego zwiększeniem udziału PES w świadczeniu usług użyteczności publicznej, a także większą aktywnością PES na otwartym rynku. Wzrost zatrudnienia i aktywności społecznej w sektorze ekonomii społecznej i solidarnej Wzrost zatrudnienia w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej realizujących usługi społeczne użyteczności publicznej i zadania publiczne w zakresie rozwoju lokalnego Istotną przestrzenią dla funkcjonowania podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej jest sfera usług społecznych użyteczności publicznej i zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego. Aktywność PES na tym polu związana jest z faktem, że jedną z głównych cech PES jest działalność na rzecz dobra wspólnego oraz gotowość do rozwiązywania problemów zarówno konkretnych wspólnot lokalnych, jak i rodzin i osób zagrożonych wykluczeniem społecznym (w tym osób niepełnosprawnych, niesamodzielnych, starszych i ich rodzin). Jak wynika z diagnozy, organy administracji samorządowej, dysponując znacznymi środkami przeznaczonymi na realizację tych zadań (ok. 24% budżetu JST), często decydują się na ich zlecanie, preferując tryby, w których dominują podmioty nastawione na zysk. Z perspektywy celów programu istotnym wyzwaniem jest stworzenie warunków pozwalających na silniejsze włączenie podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w rynek usług społecznych użyteczności publicznej i zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego. Pozwoli to na zaspokajanie potrzeb wspólnot lokalnych i ich mieszkańców przy jednoczesnym wzmacnianiu PES realizujących funkcje reintegracyjne wobec osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz przyczyniających się do tworzenia nowych miejsc pracy w społeczności lokalnej. Oparcie modelu realizacji usług użyteczności publicznej na współpracy, dialogu i zaangażowaniu mieszkańców oraz PES funkcjonujących w danej wspólnocie lokalnej jest niezwykle istotne z perspektywy rozwoju sektora, przebiegającego niezależnie od możliwości uzyskiwania wsparcia finansowego bezpośrednio ze środków publicznych (np.: EFS, PFRON, Funduszu Pracy), związanego z zatrudnieniem osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. 20  Monitor Polski – 21 – Poz. 214 Częściowe przekierowanie pozostających w dyspozycji samorządu środków w taki sposób, aby usługi społeczne użyteczności publicznej w większym zakresie mogły być świadczone przez podmioty ekonomii społecznej i solidarnej, pozwoli na tworzenie nowego rynku, będącego jednocześnie naturalną przestrzenią dla funkcjonowania PES. Wysokiej jakości miejsca pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym Na trwałe wpisanie sektora ekonomii społecznej i solidarnej w system społeczno-gospodarczy w Polsce decydujący wpływ będzie miał potencjał i zasięg tego sektora rozumiany zarówno jako pryzmat parametrów ekonomicznych (np. udziału w wytwarzaniu PKB), jak i związany ze skalą zatrudnienia. Szczególne znaczenie, również w kontekście zwiększania spójności społecznej, ma zdolność podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej do tworzenia wysokiej jakości miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Na potrzeby realizacji KPRES przyjęto, że na wysoką jakość w kontekście zatrudnienia składają się trzy kluczowe czynniki: zatrudnienie na podstawie umowy o pracę lub spółdzielczej umowy o pracę, podmiotowość pracowników polegająca w szczególności na zapewnieniu im włączenia w proces decyzyjny, dotyczący kierunków działalności przedsiębiorstwa oraz indywidualne podejście do ich potrzeb, a także działania reintegracyjne, których adresatami są pracownicy zagrożeni wykluczeniem społecznym. Z uwagi na konieczność zapewnienia trwałości i ciągłości zatrudnienia należy dążyć do tworzenia w PES takich miejsc pracy, które funkcjonować będą po zakończeniu korzystania ze wsparcia publicznego. W przypadku wsparcia finansowego na tworzenie miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych szacunki oparte są na założeniu, iż w każdym z 380 powiatów ze środków Funduszu Pracy powstawać może średnio 5 miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych rocznie. Oznacza to w skali roku 1900 nowych miejsc pracy. Ponadto ze środków PFRON powstawać będą średniorocznie 2 miejsca pracy w statystycznym powiecie, co daje 760 miejsc pracy rocznie. W obecnym stanie prawnym instrumenty finansowane ze środków publicznych (Funduszu Pracy i PFRON) służące wsparciu zatrudnienia dostępne są jedynie dla spółdzielni socjalnych. Dotychczas PES mogły korzystać ze wskazanych instrumentów na zasadach ogólnych. Z tego względu dla osiągnięcia rezultatów związanych z tworzeniem miejsc pracy w PS proponuje się wprowadzenie do polskiego porządku prawnego statusu przedsiębiorstwa społecznego, a także wdrożenie rozwiązań umożliwiających wspieranie zatrudnienie w PS na zasadach podobnych do tych obowiązujących obecnie w odniesieniu do spółdzielni socjalnych. Dotychczasowe doświadczenia we wspieraniu zatrudnienia w sektorze ekonomii społecznej i solidarnej wskazują, że niezwykle istotnym impulsem do tworzenia dobrej jakości nowych miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych są środki z EFS zapewnione w Regionalnych Programach Operacyjnych. Należy pamiętać, że środki przeznaczone na ten cel w poszczególnych regionach są zróżnicowane, podobnie jak planowane w nich rezultaty dotyczące nowych miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych. Niezależnie od powyższego, w celu zapewnienia równomiernego i efektywnego wzrostu zatrudnienia w sektorze, konieczne jest wyznaczenie oczekiwań dla działań realizowanych w tym obszarze w województwach. Oczekiwany poziom wzrostu zatrudnienia w sektorze ekonomii społecznej i solidarnej ustalony został w szczególności w oparciu o wysokość środków przewidzianych na stymulowanie wzrostu zatrudnienia w przedsiębiorstwach społecznych w ramach Regionalnych Programów Operacyjnych, współfinansowanych z EFS na lata 2014–2020. 21  Monitor Polski – 22 – Poz. 214 Tabela 2. Szacunkowa liczba miejsc pracy tworzonych w latach 2014–202322) w przedsiębiorstwach społecznych dzięki wsparciu z EFS Województwo Liczba miejsc pracy stworzonych w ramach realizacji RPO23) 1 470 1 225 1 260 700 1 155 1 085 1 995 525 1 295 910 1 120 3 255 595 945 1 645 1 050 20 230 Dolnośląskie Kujawsko-Pomorskie Lubelskie Lubuskie Łódzkie Małopolskie Mazowieckie Opolskie Podkarpackie Podlaskie Pomorskie Śląskie Świętokrzyskie Warmińsko-Mazurskie Wielkopolskie Zachodniopomorskie RAZEM Środki europejskie powinny być również wykorzystywane jako dodatkowy impuls wspierający powiaty w zwiększaniu zatrudnienia w sektorze ekonomii społecznej i solidarnej. Taki efekt można osiągnąć, przyznając powiatom, które stworzyły miejsca pracy ze środków krajowych zgodnie z propozycją zawartą w KPRES, dodatkowy limit środków z EFS na stworzenie kolejnych miejsc pracy: 5 w powiatach ziemskich i 20 w powiatach grodzkich. W rezultacie dzięki środkom krajowym i europejskim w ramach realizacji zadań przewidzianych w KPRES i RPO do 2023 roku powstanie 35 000 wysokiej jakości miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Wzrost zatrudnienia w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej działających na rynku Sektor ekonomii społecznej i solidarnej wnosi istotny wkład w osiąganie celów społecznych. Jednocześnie realizowane przez nie funkcje reintegracyjne, a także inne ograniczenia wpływające na możliwość swobodnego zarządzania rozwojem przedsiębiorstwa społecznego (np. ograniczenia w zakresie dysponowania zyskami i kształtowania polityki płacowej) obniżają zdolność PES do konkurowania z innymi uczestnikami otwartego rynku. Wyrównanie tych szans wpłynie na zwiększenie samodzielności PES na rynku, przyczyniając się do zwiększenia ich niezależności od środków publicznych (w szczególności tych 22) W kontekście tworzenia miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych dzięki środkom z EFS wydłużenie perspektywy KPRES do 2023 roku je …