Uchwała nr 135 Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2022 r. w sprawie przyjęcia polityki publicznej pod nazwą Strategia rozwoju usług społecznych, polityk

MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 10 sierpnia 2022 r. Poz. 767 UCHWAŁA NR 135 RADY MINISTRÓW z dnia 15 czerwca 2022 r. w sprawie przyjęcia polityki publicznej pod nazwą Strategia rozwoju usług społecznych, polityka publiczna do roku 2030 (z perspektywą do 2035 r.) Na podstawie art. 21f ust. 4 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2021 r. poz. 1057 oraz z 2022 r. poz. 1079) Rada Ministrów uchwala, co następuje: § 1. Przyjmuje się politykę publiczną pod nazwą Strategia rozwoju usług społecznych, polityka publiczna do roku 2030 (z perspektywą do 2035 r.), zwaną dalej „Strategią”, stanowiącą załącznik do uchwały. § 2. Monitorowanie realizacji Strategii powierza się ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego. § 3. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki  Monitor Polski –2– Poz. 767 Załącznik do uchwały nr 135 Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2022 r. (M.P. poz. 767) Załącznik do uchwały nr 135 Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2022 r. (poz. ) STRATEGIA ROZWOJU USŁUG SPOŁECZNYCH polityka publiczna do roku 2030 (z perspektywą do 2035 r.)  Monitor Polski – 3 – Poz. 767 Dokument został przygotowany w Ministerstwie Rodziny i Polityki Społecznej, na podstawie ustaleo i wniosków wypracowanych w ramach Zespołu do spraw opracowania Strategii deinstytucjonalizacji usług społecznych w Polsce powołanego przez Ministra Rodziny i Polityki Społecznej oraz przy udziale ekspertów z zakresu poszczególnych obszarów usług społecznych, których dotyczy deinstytucjonalizacja (osoby z niepełnosprawnościami, osoby starsze, rodziny oraz dzieci i młodzież w ramach pieczy zastępczej, osoby z problemami zdrowia psychicznego oraz osoby w kryzysie bezdomności). W opracowaniu dokumentu uczestniczyli przedstawiciele jednostek samorządu terytorialnego różnego szczebla. 2  Monitor Polski –4– Poz. 767 Spis treści WPROWADZENIE .............................................................................................................................. 4 Rozdział I. DIAGNOZA........................................................................................................................ 8 1. Rodzina – dzieci, w tym dzieci z niepełnosprawnościami .............................................................. 8 2. Osoby starsze................................................................................................................................. 21 3. Osoby z niepełnosprawnościami ................................................................................................... 38 4. Osoby z zaburzeniami psychicznymi i w kryzysie psychicznym.................................................. 56 5. Osoby w kryzysie bezdomności .................................................................................................... 63 Rozdział II. USŁUGI OPIEKI DŁUGOTERMINOWEJ................................................................ 74 1. Pomoc społeczna w kontekście realizacji usług społecznych ....................................................... 75 1.1 Ośrodki Pomocy Społecznej ................................................................................................... 76 1.2 Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie ..................................................................................... 76 1.3 Regionalne Ośrodki Polityki Społecznej ................................................................................. 79 1.4 Wydziały Polityki Społecznej .................................................................................................. 80 1.5 Centra usług społecznych ....................................................................................................... 80 1.6 Kadry realizujące usługi społeczne w pomocy społecznej .................................................... 82 2. Inne instytucje i podmioty zaangażowane w realizację usług społecznych .................................. 82 2.1 Podmioty ekonomii społecznej .............................................................................................. 82 2.2 Organizacje społeczeostwa obywatelskiego.......................................................................... 83 3. Programy na rzecz deinstytucjonalizacji usług społecznych ......................................................... 85 Rozdział III. ISTOTA PROCESU DEINSTYTUCJONALIZACJI ............................................... 96 Rozdział IV. WIZJA I CELE STRATEGICZNE .......................................................................... 100 Kierunki działań dla realizacji Celu strategicznego 1 ..................................................................... 102 Kierunki działań dla realizacji Celu strategicznego 2 ..................................................................... 107 Kierunki działań dla realizacji Celu strategicznego 3 ..................................................................... 111 Kierunki działań dla realizacji Celu strategicznego 4 ..................................................................... 114 Kierunki działań dla realizacji Celu strategicznego 5 ..................................................................... 117 Rozdział V. ZASADY REALIZACJI POLITYKI PUBLICZNEJ ............................................... 120 MONITOROWANIE i WSKAŹNIKI ............................................................................................. 120 Tabela wskaźników ......................................................................................................................... 121 FINANSOWANIE ............................................................................................................................. 126 WYKAZ TABEL, ILUSTRACJI I WYKRESÓW ........................................................................ 130 3  Monitor Polski –5– Poz. 767 WPROWADZENIE Usługi społeczne stanowią coraz ważniejszy komponent polityki społecznej paostwa. Jest to związane z takimi procesami jak zmiany demograficzne i starzenie się społeczeostwa, przeobrażenia rynków pracy, wzrost liczby potrzebujących wsparcia w codziennym funkcjonowaniu i osób z niepełnosprawnościami, nowe zapotrzebowanie na kompetencje i kwalifikacje, przeobrażenia w obrębie rodziny, nowe formy wykluczenia społecznego, nowe ryzyka socjalne, w tym pandemii i zagrożeo ekologicznych itd. Usługi społeczne, obok polityki zabezpieczenia dochodu, są istotnym komponentem polityki społecznej, ponieważ prowadzą do poprawy stanu psychofizycznego osób w sensie indywidualnym i zbiorowym lub do zmiany ich sytuacji życiowej. Usługi społeczne, które są udostępniane i organizowane w sposób profesjonalny, realnie wpływają na podniesienie jakości życia osób i rodzin. Należy podkreślid, że usługi społeczne są generalnie dedykowane wszystkim, ale w sposób szczególny tym osobom, które z racji swoich indywidualnych cech i szeroko rozumianych uwarunkowao mogą byd narażone na jakikolwiek przejaw wykluczenia społecznego czy dyskryminacji. Dotyczy to w szczególności: a) dzieci, w tym dzieci z niepełnosprawnościami, b) osób z niepełnosprawnościami i osób potrzebujących wsparcia w codziennym funkcjonowaniu, c) osób w kryzysie psychicznym, d) osób starszych, e) osób w kryzysie bezdomności, f) wszystkich innych grup zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem społecznym. W wielu dokumentach organizacji międzynarodowych, w tym Unii Europejskiej, wymienia się rozwój usług społecznych jako ważny cel realizowanej polityki społecznej, który powinien stanowid priorytet w działaniach paostw przez tworzenie strategii i programów rozwoju usług społecznych i socjalnych. Usługi społeczne mają się przyczyniad do realizacji co najmniej dziesięciu zasad Filaru Praw Socjalnych, przyjętego 17 listopada 2017 r. przez instytucje UE1. Punkt 18 odnosi się bezpośrednio do opieki długoterminowej2 i mówi, że 1 The proclamation of the European Pillar of Social Rights on 17 November 2017. Według definicji przyjętej w ramach UE (m.in. „Challenges in long-term care in Europe. A study of national policies” European Commission 2018 oraz „Adequate social protection for long-term care needs in an ageing society. Report jointly 2 4  Monitor Polski –6– Poz. 767 „każdy ma prawo do przystępnych cenowo i dobrej jakości usług opieki długoterminowej, w szczególności opieki w domu i usług środowiskowych”. Także w wielu dokumentach dedykowanych poszczególnym grupom społecznym wymienia się usługi społeczne jako niezwykle istotny element realizowanej polityki społecznej. Polska zobowiązała się do podjęcia działao na rzecz osób z niepełnosprawnościami, ratyfikując w 2012 r. Konwencję o Prawach Osób Niepełnosprawnych sporządzoną w Nowym Jorku dnia 13 grudnia 2006 r. (Dz. U. z 2012 r. poz. 1169 oraz z 2018 r. poz. 1217). Zgodnie z art. 19 Konwencji osobom niepełnosprawnym przyznaje się prawo dostępu do „szerokiego zakresu usług wspierających świadczonych w domu lub w placówkach zapewniających zakwaterowanie oraz do innych usług wspierających, świadczonych w społeczności lokalnej, w tym do pomocy osobistej niezbędnej do życia i włączenia w społecznośd oraz zapobiegającej izolacji i segregacji społecznej”. Pozostałe grupy społeczne są również wymieniane w innych dokumentach organizacji międzynarodowych, w tym ONZ, Unii Europejskiej czy Rady Europy. Dostęp do usług społecznych zaczyna byd traktowany jako priorytetowy w kontekście rozwoju nowych instrumentów polityki społecznej. Mając na uwadze powyższe, należy podjąd działania zmierzające do rozwoju usług społecznych w społeczności lokalnej w celu zaspokojenia potrzeb osób potrzebujących wsparcia w codziennym funkcjonowaniu, przez opracowanie i wdrożenie kompleksowego systemu realizacji usług społecznych, który będzie gwarantował możliwośd dokonania przez osobę potrzebującą wsparcia osobistego niczym niezdeterminowanego wyboru, najbardziej optymalnej formy realizacji usługi. Usługi społeczne, zgodnie z najnowszymi badaniami naukowymi i wytycznymi UE w tym zakresie, powinny byd organizowane w sposób, który zapewni najbardziej przyjazne i optymalne warunki realizacji potrzeb osób potrzebujących wsparcia w codziennym funkcjonowaniu. Stąd też przyjmuje się, że usługi społeczne w przyszłości powinny mied charakter bardziej zdeinstytucjonalizowany, co oznacza rozwój usług środowiskowych w miejscu zamieszkania. prepared by Social Protection Committee and the European Commission” 2014), opieka długoterminowa to usługi i pomoc dla osób, które z powodu słabości lub niepełnosprawności fizycznej lub psychicznej przez dłuższy czas wymagają pomocy w czynnościach życia codziennego i/lub wymagają stałej opieki pielęgniarskiej. System LTC jest rozumiany jako połączenie usług społecznych i opiekuoczych oraz świadczeo pieniężnych finansowanych w całości lub częściowo w ramach systemu zabezpieczenia społecznego. Ilekrod w niniejszym dokumencie jest stosowane sformułowanie „opieka długoterminowa” i nie wskazano na jego inną definicję (np. wynikającą z krajowych przepisów dotyczących ochrony zdrowia), należy je rozumied zgodnie z przywołaną definicją europejską. 5  Monitor Polski –7– Poz. 767 Dokument „Strategia rozwoju usług społecznych, polityka publiczna do roku 2030 (z perspektywą do 2035 r.)” stanowi politykę publiczną w rozumieniu ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2021 r. poz. 1057 oraz z 2022 r. poz. 1079). Na gruncie krajowym, w polskiej polityce społecznej idea deinstytucjonalizacji jest obecna od lat. Przedmiotowy dokument wpisuje się w cel szczegółowy II Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) – Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony, kierunek interwencji – Poprawa dostępności do usług, w tym społecznych i zdrowotnych, gdzie deinstytucjonalizacja została wskazana jako przyjęty kierunek zmian w systemie usług społecznych. W Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego deinstytucjonalizacja jest uwzględniona wprost m.in. przy działaniach dotyczących usług pieczy zastępczej oraz usług społecznych. Dokument koreluje z Krajowym Programem Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu. Aktualizacja 2021–2027, polityka publiczna z perspektywą do roku 2030 (KPPUiWS)3, Strategią na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami4, a także Krajowym Programem Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2023 roku. Ekonomia Solidarności Społecznej 5. Kwestie dotyczące inkluzji społecznej osób w każdym wieku, m.in. przez diagnozę predyspozycji i umiejętności oraz rozwój umiejętności, podkreślono także w dokumencie o statusie polityki publicznej „Zintegrowana Strategia Umiejętności 2030”6. Opracowanie przedmiotowej strategii dotyczącej deinstytucjonalizacji usług społecznych w Polsce jest jednym z kryteriów spełnienia warunkowości podstawowej dla polityki spójności w obszarze społecznym na lata 2021–2027 (warunek 4.4, dotyczący krajowych ram strategicznych polityki na rzecz włączenia społecznego i ograniczenia ubóstwa). Strategia razem z dokumentem opracowanym przez Ministerstwo Zdrowia pn. „Zdrowa przyszłośd. Ramy strategiczne rozwoju systemu zdrowia na lata 2021–2027, 3 Uchwała nr 105 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 2021 r. w sprawie przyjęcia polityki publicznej pod nazwą „Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu. Aktualizacja 2021–2027, polityka publiczna z perspektywą do roku 2030” (M.P. poz. 843). 4 Uchwała nr 27 Rady Ministrów z dnia 16 lutego 2021 r. w sprawie przyjęcia dokumentu Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021–2030 (M.P. poz. 218). 5 Uchwała nr 11 Rady Ministrów z dnia 31 stycznia 2019 r. zmieniająca uchwałę w sprawie przyjęcia programu pod nazwą „Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej” (M.P. poz. 214). 6 Częśd ogólna ZSU 2030: uchwała nr 12/2019 Rady Ministrów z dnia 25 stycznia 2019 r., częśd szczegółowa ZSU 2030: uchwała nr 195/2020 Rady Ministrów z dnia 28 grudnia 2020 r. 6  Monitor Polski –8– Poz. 767 z perspektywą do 2030 r.”7 stanowi wspólne ramy dla procesu deinstytucjonalizacji. Mimo opracowania dwóch osobnych dokumentów, co wynika z rozdzielności systemów w Polsce, są one wobec siebie komplementarne i wzajemnie się uzupełniają. Dokument ma charakter programowy i na obecnym etapie nie powoduje skutków finansowych oraz nie stanowi podstawy do ubiegania się o dodatkowe środki finansowe. Jest wyznacznikiem kierunków priorytetów i działao, które w pierwszej kolejności są finansowane ze źródeł już dostępnych. Nowe działania, wskazane w poszczególnych priorytetach nie będą powodowad skutków finansowych dla sektora finansów publicznych, jak również nie ulegnie zmianie poziom finansowania zaplanowany ze środków budżetu paostwa. Strategia Rozwoju Usług Społecznych powinna więc byd wykorzystywana zgodnie z przeznaczeniem jako strategiczny dokument wskazujący cele i kierunki rozwoju usług społecznych, przy wykorzystaniu 7 wskazanych możliwości i indykatywnych źródeł finansowania. Uchwała nr 196/2021 Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 2021 r. 7  Monitor Polski –9– Poz. 767 Rozdział I. DIAGNOZA 1. Rodzina – dzieci, w tym dzieci z niepełnosprawnościami Rodzina jest naturalnym środowiskiem narodzin i rozwoju człowieka. Z tego powodu jest ona podstawową instytucją społeczną, która przez swoje funkcje kształtuje strukturę społeczną. Realizacja funkcji rodziny wiąże się z zaspokojeniem potrzeb jej członków, którzy jednocześnie są członkami społeczeostwa. Ostatnie pełne badanie rodzin w Polsce zostało przeprowadzone w ramach „Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkao 2021”(NSP 2021). Jednakże całościowe wyniki NSP 2021 nie zostały jeszcze opublikowane.8 Dlatego na potrzeby niniejszego rozdziału zostały wykorzystane wyniki badania rodzin w Polsce przeprowadzone w ramach „Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkao 2011”. Z danych z roku 2011 wynika, że w Polsce było ok. 10 972,5 tys. rodzin. Niezmiennie najczęstszym typem rodziny pozostawało małżeostwo z dziedmi. W 2011 r. rodzin takich było 5 456,8 tys. i stanowiły prawie połowę (49,7%) ogółu rodzin w Polsce. Ok. 316,5 tys. rodzin w Polsce to związki partnerskie (kohabitacyjne), tworzone głównie przez osoby mieszkające w miastach. Ponad połowa tych par (171,3 tys.) były to rodziny z dziedmi. Odnotowano nieco ponad 2 696 tys. małżeostw bez dzieci. Przeszło co czwarta rodzina była tworzona przez samotnego rodzica z dziedmi. Liczba rodzin niepełnych wynosiła 2 503 tys., przy czym ok. 2/3 tych rodzin mieszkało w mieście. W celu zobrazowania bardziej aktualnego składu rodziny w Polsce można posłużyd się badaniami CBOS z 2019 r.9 Jak z nich wynika, obecnie niemal połowa Polaków (49%) realizuje model rodziny dwupokoleniowej, nuklearnej – składającej się z rodziców i dzieci. Odsetek osób żyjących w dużej, wielopokoleniowej rodzinie wynosi 22%, a w małżeostwie bez dzieci – 11%. Co dziesiąta osoba żyje obecnie samotnie (10%). Grupa żyjących w związkach nieformalnych stanowi 3%, a 1% to osoby samotnie wychowujące dzieci. W okresie międzyspisowym były realizowane m.in. międzynarodowe badania panelowe 8 Zgodnie z harmonogramem GUS wstępne wyniki NSP 2021 dotyczące rodzin zostaną opublikowane na Portalu Informacyjnym GUS do listopada 2022 r. Wyniki wstępne publikowane w maju 2022 r. nie obejmują zakresem tematu rodzin. 9 Fundacja CBOS, Preferowane i realizowane modele życia rodzinnego, komunikat z badao nr 46/2019. Kwiecieo 2019. 8  Monitor Polski – 10 – Poz. 767 „Generacja i Rodzina”10, z których wynika, że coraz trudniej jest mówid o standardowej polskiej rodzinie, a raczej o różnorodności jej form. Dominującą formą jest nadal małżeostwo z dzieckiem lub dwójką dzieci. Jednak coraz więcej osób będących w związku pozostaje bezdzietnych, a z drugiej strony wiele par świadomie decyduje się na wielodzietnośd. Coraz częściej małżeostwo się rozpada, a rozwiedzeni małżonkowie tworzą nowe rodziny bądź decydują się samodzielnie wychowywad dzieci (głównie są to matki). Coraz więcej osób nie decyduje się też na zawarcie związku małżeoskiego, chociaż mają dzieci. Sytuacja materialna gospodarstw domowych W 2020 r. nastąpiła poprawa sytuacji materialnej gospodarstw domowych w Polsce. Poziom przeciętnego miesięcznego dochodu rozporządzalnego na osobę w zaokrągleniu do 1 zł wyniósł w 2020 r. – 1919 zł i był realnie wyższy o 2,0% od dochodu z 2019 r. Przeciętne miesięczne wydatki na 1 osobę w gospodarstwach domowych osiągnęły w 2020 r. wartośd 1210 zł i były realnie niższe o 6,5% od wydatków z 2019 r. Wydatki na towary i usługi konsumpcyjne wyniosły 1165 zł i były realnie niższe o 6,2% w stosunku do 2019 r.11. Należy również dodad, że wpływ na spadek wydatków mógł byd spowodowany pandemią koronawirusa SARS-CoV-2 np. przez ostrożniejsze podejmowanie decyzji wydatkowych, spadek kosztów związanych z zakupem niektórych usług z uwagi na ich ograniczoną dostępnośd i inne. W 2020 r. nastąpił dalszy wzrost odsetka gospodarstw oceniających swoją sytuację materialną jako dobrą albo raczej dobrą (51,6% gospodarstw domowych ogółem wobec 48,6% w 2019 r.) oraz spadek odsetka gospodarstw postrzegających ją jako raczej złą albo złą (5,8% wobec 7,0% w 2019 r.). Najlepiej swoją sytuację materialną postrzegały gospodarstwa domowe pracujących na własny rachunek poza gospodarstwem rolnym (73,4% ocen pozytywnych, prawie bez zmian w porównaniu z 2019 r.), najgorzej zaś 10 I. Kotowska, M. Mynarska kierują polską edycją badao Generacje i Rodziny w ramach międzynarodowego programu Generations and Gender Programme (GGP). W programie obecnie uczestniczy 21 krajów – głównie z Europy. W ramach niego co 3 lata są prowadzone panelowe badania na losowej próbie od 15 do 20 tys. respondentów w wieku 18–79 lat w każdym z krajów, https://forsal.pl/gospodarka/demografia/artykuly/8102395,badanie-nie-sposob-mowic-dzis-o-jednej-standardowejpolskiej-rodzinie.html. 11 GUS, Sytuacja gospodarstw domowych w 2020 r. w świetle wyników badania budżetów gospodarstw domowych. Informacja sygnalna, 31.05.2021 r., s. 1, https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/warunki-zycia/dochody-wydatki-i-warunkizycia-ludnosci/sytuacja-gospodarstw-domowych-w-2020-r-w-swietle-badania-budzetow-gospodarstwdomowych,3,20.html. 9  Monitor Polski – 11 – Poz. 767 gospodarstwa domowe rencistów (23,5% ocen pozytywnych wobec 22,4% w 2019 r.). Subiektywna ocena sytuacji materialnej gospodarstw domowych w znacznym stopniu zależy od miejsca zamieszkania gospodarstwa domowego. Gospodarstwa domowe znajdujące się na wsi gorzej oceniały swoją sytuację materialną niż mieszkaocy miast, zwłaszcza tych największych o liczbie mieszkaoców 500 tys. lub więcej, chod w obu przypadkach oceny te, w stosunku do 2019 r., znacząco się poprawiły. Bardzo ważną obiektywną miarą odzwierciedlającą skalę występowania bardzo trudnej sytuacji materialnej jest ubóstwo skrajne. Podstawą wyznaczania granicy ubóstwa skrajnego stanowi minimum egzystencji szacowane przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych (IPiSS). Kategoria minimum egzystencji wyznacza bardzo niski poziom zaspokojenia potrzeb. Konsumpcja poniżej tego poziomu utrudnia przeżycie i stanowi zagrożenie dla psychofizycznego rozwoju człowieka. W roku 2020 zasięg ubóstwa skrajnego wyniósł ok. 5% wśród osób w gospodarstwach domowych. Był on wyższy o 1 pkt proc. w porównaniu z 2019 r. W 2020 r. szczególnie narażone na ubóstwo skrajne były gospodarstwa domowe rolników oraz gospodarstwa utrzymujące się głównie z tzw. niezarobkowych źródeł (w obu grupach – prawie 14% osób z tych gospodarstw). Wśród tych ostatnich zwracają uwagę gospodarstwa utrzymujące się ze świadczeo społecznych innych niż emerytury i renty (ok. 15% osób ubogich). Wyższy od przeciętnego poziom ubóstwa skrajnego wystąpił także w gospodarstwach domowych rencistów (ok. 8%). Ponadprzeciętnie ubóstwem skrajnym były dotknięte też gospodarstwa domowe osób mających niski poziom wykształcenia. Stopa ubóstwa wśród gospodarstw, których głowa (Głowa gospodarstwa domowego (określana w badaniu budżetów gospodarstw domowych jako osoba odniesienia) to osoba, która ukooczyła 16 lat i osiąga stały w dłuższym okresie czasu najwyższy dochód spośród wszystkich członków gospodarstwa domowego) posiadała wykształcenie co najwyżej gimnazjalne, była ponad dwukrotnie wyższa niż przeciętnie i wyniosła ok. 12% osób w gospodarstwach domowych. Wyższy od przeciętnej był również odsetek ubogich w przypadku gospodarstw osób z wykształceniem zasadniczym zawodowym (ok. 8% osób). Do grupy gospodarstw domowych o relatywnie wysokiej stopie ubóstwa skrajnego należały gospodarstwa posiadające w swoim składzie osoby z orzeczeniem o niepełnosprawności. Stopa ubóstwa skrajnego w gospodarstwach domowych z co najmniej jedną osobą uznaną za niepełnosprawną wyniosła 7,5%. Wyższą od średniej dla Polski stopą 10  Monitor Polski – 12 – Poz. 767 ubóstwa skrajnego w 2020 r. charakteryzowały się także gospodarstwa domowe z dziedmi poniżej 18. roku życia. Dotyczyło to przede wszystkim gospodarstw domowych z co najmniej trójką dzieci w tym wieku (prawie 9% osób ubogich), ale także gospodarstw domowych z dwojgiem dzieci (6,5% osób ubogich). Stopa ubóstwa skrajnego wśród dzieci i młodzieży do 18. roku życia wyniosła w 2020 r. ok. 6%. Jeśli weźmiemy pod uwagę bezwzględne zmiany zasięgu ubóstwa skrajnego między 2020 r. a 2019 r. wyrażone w pkt proc., to okaże się, że największy wzrost stopy tego rodzaju ubóstwa odnotowano w przypadku gospodarstw domowych rolników (o niecałe 4 pkt proc) oraz gospodarstw utrzymujących się ze źródeł niezarobkowych (prawie 3 pkt proc). W mniejszym stopniu – o ok. 2 pkt proc – wzrósł odsetek osób ubogich wśród gospodarstw rencistów, a także wśród gospodarstw z co najmniej trojgiem dzieci poniżej 18. roku życia. O tyle (czyli o ok. 2 pkt proc) zwiększył się też zasięg ubóstwa skrajnego wśród mieszkaoców wsi oraz najmniejszych miast (poniżej 20 tys. mieszkaoców), a także wśród osób z gospodarstw domowych, w których głowa legitymowała się wykształceniem co najwyżej gimnazjalnym. W przypadku pozostałych branych pod uwagę w analizie grup ludności wartości stóp ubóstwa w 2020 r. były na zbliżonym poziomie co w 2019 r. bądź zaobserwowane zmiany nie przekraczały 1,5 pkt proc.12 12 Szerzej nt. zasięgów ubóstwa ekonomicznego w latach 2019 i 2020 w następujących publikacjach GUS: – Ubóstwo w Polsce w latach 2019 i 2020 (dostęp: https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/warunkizycia/ubostwo-pomoc-spoleczna/ubostwo-w-polsce-w-latach-2019-i-2020,1,10.html); – Zasięg ubóstwa ekonomicznego w Polsce w 2020 roku (dostęp: https://stat.gov.pl/obszarytematyczne/warunki-zycia/ubostwo-pomoc-spoleczna/zasieg-ubostwa-ekonomicznego-w-polsce-w-2020roku,14,8.html 11  Monitor Polski – 13 – Wykres 1. Zasięg ubóstwa skrajnego w 2019 r. i 2020 r. wg obecności osób z orzeczeniem o niepełnosprawności w gospodarstwie domowym Źródło: Zasięg ubóstwa ekonomicznego w Polsce w 2020 roku, GUS. Polityka prorodzinna W 2004 r. Rządowa Rada Ludnościowa wskazała, że „świadczenia rodzinne muszą uzupełniad dochód rodziny do poziomu pozwalającego rodzinie prawidłowo wychowywad dzieci. Poziom udzielanych świadczeo musi zapewniad rodzinie z dziedmi społecznie akceptowane warunki materialnego bytu. Rodziny wychowujące dzieci muszą mied dostęp do wszystkich podstawowych usług cywilizacyjnych: ochrony zdrowia, edukacji, kultury, wypoczynku, muszą stwarzad dziecku możliwośd nawiązywania niezbędnych dla jego rozwoju więzi i kontaktów społecznych. Obowiązek pomocy rodzinom w tworzeniu właściwych warunków wychowania dzieci to obowiązek władz publicznych”13. Problem ten był postrzegany także w szerszej perspektywie: „pomoc rodzinie nie może skupiad się wyłącznie na środkach oferowanych przez instytucje pomocy społecznej. Lokalna polityka rodzinna i pomoc rodzinie nie może skupiad się na niwelowaniu najbardziej widocznych i dotkliwych objawów ubóstwa. Pomoc rodzinie wymaga wielokierunkowych działao programowych i organizatorskich budujących w środowiskach lokalnych oraz w środowiskach pracy bezpieczne i przyjazne 13 Rządowa Rada Ludnościowa, Sytuacja demograficzna Polski, Raport 2003, Warszawa 2004, s. 18. 12 Poz. 767  Monitor Polski – 14 – Poz. 767 warunki oraz atmosferę sprzyjającą rodzinom wychowującym dzieci”14. Wypracowanie całościowej i długofalowej polityki rodzinnej wydaje się byd kluczowe dla efektywnego i skutecznego działania na rzecz rodziny w kontekście obecnej sytuacji demograficznej. Ważne jest również, aby obok polityki rodzinnej była prowadzona polityka gospodarcza generująca wysokiej jakości miejsca pracy. A. Sadowski uważa, że „powszechnie dostępna i dobrze płatna praca jest najlepszą polityką rodzinną, a można ją zrealizowad przez redukcję opodatkowania pracy oraz konsumpcji w Polsce”15. Zatem instrumenty prorodzinne będą odgrywad właściwą rolę wówczas, gdy będą stanowid uzupełnienie dochodów osiąganych z pracy pozwalających na utrzymanie rodziny16. Od 2015 r. rodzina znajduje się w centrum polityki społecznej rządu. Dlatego są podejmowane liczne działania z zakresu polityki paostwa na rzecz dziecka i rodziny. Przykładem takiego działania jest rządowy program „Rodzina 500+”, który jest finansowym fundamentem wsparcia rodzin. Program wszedł w życie 1 kwietnia 2016 r. i przyczynił się do znacznej poprawy sytuacji materialnej rodzin, wzmocnił je i nadał należny priorytet. W efekcie uruchomienia rządowego programu „Rodzina 500+”nastąpił znaczący wzrost udziału wydatków paostwa na politykę rodzinną. W ramach tego programu rodzinom z dziedmi na utrzymaniu przysługuje świadczenie wychowawcze w wysokości 500 zł wypłacane co miesiąc na dziecko w wieku do ukooczenia 18. roku życia, bez względu na dochód osiągany przez rodzinę. Drugim rządowym programem wspierającym rodzinę jest program „Dobry Start”, w ramach którego jest świadczone wsparcie stanowiące inwestycję w edukację polskich dzieci w postaci 300 zł jednorazowego wsparcia dla wszystkich uczniów rozpoczynających rok szkolny. Rodziny otrzymują świadczenie bez względu na dochód. To wsparcie dla 4,4 miliona uczniów. Świadczenie „Dobry Start” przysługuje raz w roku na dziecko uczące się w szkole, aż do ukooczenia przez nie 20. roku życia. Na dziecko niepełnosprawne, uczące się w szkole, świadczenie przysługuje do ukooczenia przez nie 24. roku życia. Z kolei Program „Maluch+” wspiera rozwój instytucji opieki nad dziedmi w wieku do lat 3 – żłobków, klubów dziecięcych i dziennych opiekunów. Jego celem jest zwiększenie dostępności terytorialnej i finansowej 14 15 16 Tamże, s. 19. Tamże, s. 2–3, [odczyt: 18.10.2019 r.]. T. Zych, K. Dobrowolska, O. Szczypioski (red. T. Zych), Raport Jakiej polityki rodzinnej potrzebuje Polska? Instytut na Rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris, Warszawa 2015, s. 9, http://demografia.ordoiuris.pl/Jakiej_polityki_rodzinnej_potrzebuje_Polska.pdf. 13  Monitor Polski – 15 – Poz. 767 miejsc opieki w żłobkach, klubach dziecięcych i u dziennych opiekunów dla wszystkich dzieci, w tym dzieci niepełnosprawnych oraz wymagających szczególnej opieki. Najnowsze rozwiązanie wprowadzone przez rząd, które zaczęło obowiązywad od 1 kwietnia 2022 r., to dofinansowanie obniżenia opłaty za pobyt dziecka w żłobku, klubie dziecięcym lub u dziennego opiekuna – to kolejny instrument wsparcia rodzin. Wiemy, że dostęp do instytucji opieki dla najmłodszych dzieci jest ważny dla rodziców. Dofinansowanie będzie przysługiwało rodzicom na dziecko uczęszczające do żłobka, klubu dziecięcego lub znajdujące się pod opieką dziennego opiekuna i niekorzystające z rodzinnego kapitału opiekuoczego. Dzieci pozbawione opieki rodziców Jednym z najbardziej wrażliwych aspektów polityki prorodzinnej w Polsce jest problem adekwatności wsparcia dla dzieci pozbawionych opieki rodziców. System wsparcia tej grupy dzieci opiera się na rodzinnej pieczy zastępczej oraz instytucjonalnej pieczy zastępczej. Najbardziej pożądany i podstawowy element systemu wsparcia dzieci pozbawionych opieki rodziców biologicznych to rodziny zastępcze. Specjalne narzędzia wsparcia powinny byd jednak przede wszystkim kierowane do rodzin w celu zapobiegania konieczności oddzielenia dziecka od jego rodziny. Według danych MRiPS w 2020 r.: – w pieczy rodzinnej wszystkich typów przebywało – 55 772 dzieci, – w pieczy instytucjonalnej wszystkich typów przebywało – 16 291 dzieci. W całym systemie pieczy przebywało – 72 063 dzieci. Należy zauważyd, że we wskazanej wyżej liczbie dzieci są wykazywane także osoby powyżej 18. roku życia, które przebywają w dotychczasowych formach pieczy zastępczej, do ukooczenia 25. roku życia, jeśli się uczą (na koniec 2020 r. – 12 088 osób). Z ww. danych wynika, że piecza rodzinna jest zdecydowanie lepiej rozwiniętym obszarem wsparcia dzieci pozbawionych opieki rodzin biologicznych. Jednak nadal utrzymuje się dośd duży, bo 23%, współczynnik udziału instytucjonalnej pieczy zastępczej w ogólnej liczbie dzieci w systemie. Dostrzegalny jest fakt zmniejszania się liczby dzieci przebywających w pieczy zastępczej ogółem. Dla porównania w 2016 r. w rodzinnej pieczy przebywało 56 544 dzieci, natomiast w placówkach – 18 213 dzieci. Oznacza to, że w 2016 r. w systemie pieczy zastępczej przebywało łącznie 74 757 dzieci, z tego 12 253 dzieci w wieku powyżej 18 lat. Widoczna jest 14  Monitor Polski – 16 – Poz. 767 zatem zmiana w zakresie liczby dzieci przebywających w pieczy, gdyż liczba ta na koniec 2020 r. zmniejszyła się o 2694 osób, co stanowi 3,60%. Przez okres 5 lat dokonały się również procesy deinstytucjonalizacji pieczy zastępczej, gdyż liczba dzieci przebywających w placówkach spadła o 10,55% (2016 r. – 18 213, 2020 r. – 16 291). Co więcej odnotowano również spadek o 17,6% przeciętnej liczby wychowanków (2016 r. – 17, w 2020 r. – 14). Prawo do życia w rodzinie jest jednym z najważniejszych i podstawowych praw dziecka, dlatego najbardziej pożądanym stanem jest, aby dzieci nie musiały korzystad z systemu pieczy zastępczej w ogóle, a jeżeli już korzystają, to najlepiej z pieczy o charakterze rodzinnym. Należy również zaznaczyd, że w Polsce miejscem zamieszkania dzieci są również placówki całodobowego długoterminowego pobytu – funkcjonujące w ramach różnych innych systemów, tj.: pomocy społecznej, ochrony zdrowia oraz oświaty. Dzieci z niepełnosprawnością w placówkach całodobowych Dzieci pozbawione opieki rodziców, które dotyka choroba lub niepełnosprawnośd, mają zabezpieczone potrzeby opieki i pielęgnacji w ramach różnych systemów. W systemie pieczy zastępczej dzieci z niepełnosprawnościami przebywają przede wszystkim w: – rodzinach zastępczych specjalistycznych, – placówkach specjalistyczno-terapeutycznych, – regionalnych placówkach opiekuoczo-terapeutycznych, – interwencyjnych ośrodkach preadopcyjnych. Statystyki publiczne wskazują, że łącznie w instytucjonalnej pieczy zastępczej w 2020 r. przebywało 2017 dzieci z niepełnosprawnościami, natomiast w pieczy rodzinnej – 6446 dzieci. Zatem na 8463 dzieci z niepełnosprawnościami i przewlekle chorymi pozostającymi w pieczy zastępczej 23,83% dzieci przebywało w instytucji. Ponadto należy zaznaczyd, że dzieci z niepełnosprawnością przebywają także w placówkach systemu pomocy społecznej – tj. w domach pomocy społecznej dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie. Liczba domów pomocy społecznej dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie w 2020 r. wynosiła 39 i zmniejszyła się o 12 w porównaniu z 2016 r. Liczba osób do 18. roku życia przebywających w tym typie domów na koniec 2020 r. wyniosła 698 osób. Praktycznie 15  Monitor Polski – 17 – Poz. 767 wszystkie dzieci trafiające do domów pomocy społecznej są skierowane z powodów zdrowotnych oraz opiekuoczo-wychowawczych, w tym przekierowane z rodzinnej i instytucjonalnej pieczy zastępczej. Zgodnie z danymi statystycznymi w 2020 r. liczba dzieci powyżej 18. roku życia, które opuściły pieczę zastępczą, wyniosła 6409, z czego 3939 pełnoletnich osób opuściło rodzinne formy pieczy zastępczej. Pełnoletni wychowankowie pieczy rodzinnej w 79% przypadków założyli własne gospodarstwa domowe (3095 osób), co należy uznad za bardzo dobry wynik. Spośród osób pełnoletnich, które opuściły rodziny zastępcze w 2020 r., do rodzin naturalnych powróciło 159 osób, natomiast spośród osób pełnoletnich, które opuściły rodzinne domy dziecka, do rodzin naturalnych powróciło 19 osób. Grupa 10 240 wychowanków w wieku 1824 lata pozostaje w dotychczasowych rodzinach zastępczych i rodzinnych domach dziecka. Z kolei 2474 pełnoletnich osoby opuściły placówki opiekuoczo-wychowawcze, z czego 771 osób (tj. 31%) powróciło do swoich rodzin naturalnych, natomiast 1278 osób (tj. 52%) założyło własne gospodarstwa domowe. Fakt ten, w zestawieniu z 79% dzieci, które założyły własne gospodarstwa domowe, opuszczając rodziny zastępcze, zdaje się świadczyd o gorszym przygotowaniu do startu w dorosłośd dzieci  wychowanków instytucjonalnej pieczy zastępczej. Według stanu na 31 grudnia 2020 r. 1848 wychowanków w wieku 18–24 lata pozostaje nadal w placówkach opiekuoczo-wychowawczych. PODSUMOWANIE ELEMENTÓW WSPARCIA Wsparcie w zakresie usług świadczonych w społeczności lokalnej W systemie wsparcia rodzina otrzymuje pomoc usługową w postaci: – asystentury rodziny, – asystenta osobistego osoby z niepełnosprawnością, – usług opiekuoczych, w tym specjalistycznych, – usług wytchnieniowych, – placówek wsparcia dziennego dla dzieci, – pomocy rodziny wspierającej, wsparcia dziennego dla dzieci z niepełnosprawnościami, – wsparcia rehabilitacyjno-terapeutycznego w ośrodku wczesnej interwencji, placówce 16  Monitor Polski – 18 – Poz. 767 edukacyjno-wychowawczej, – wsparcia żywieniowego dla dzieci w ramach programów rządowych. Wsparcie w zakresie pomocy finansowej Rodziny wymagające wsparcia finansowego mogą skorzystad z różnych form. Wśród tychże form wyróżniamy: – świadczenia rodzinne, w tym zasiłki rodzinne wraz z odpowiednimi dodatkami, – świadczenie pielęgnacyjne kierowane do rodzica rezygnującego z aktywności zawodowej i opiekującego się dzieckiem legitymującym się odpowiednim orzeczeniem o niepełnosprawności lub znacznym stopniem niepełnosprawności, – świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługujące w przypadku bezskuteczności egzekucji alimentów, – zasiłki z pomocy społecznej. W Polsce wszystkie rodziny wychowujące dzieci mogą otrzymywad wsparcie finansowe w ramach powszechnego (brak kryterium dochodowego) programu „Rodzina 500+” oraz „Dobry Start” adresowanego do rodziców, w tym rodziców, którzy przysposobili dziecko, oraz rodzin zastępczych, prowadzących rodzinne domy dziecka, dyrektorów placówek opiekuoczo-wychowawczych, dyrektorów regionalnych placówek opiekuoczo-terapeutycznych, w których wychowują się dzieci w wieku szkolnym. Program „Rodzina 500+” jako systemowe wsparcie rodzin został wprowadzony 1 kwietnia 2016 r. na podstawie ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy paostwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2022 r. poz. 1577). Jego celem jest poprawa sytuacji materialnej polskich rodzin (przede wszystkim ograniczenie ubóstwa wśród dzieci) oraz stworzenie warunków ułatwiających podejmowanie decyzji o powiększeniu rodziny (cel pronatalistyczny). Źródłem finansowania Programu „Rodzina 500+” jest budżet paostwa. W ramach rządowego programu „Rodzina 500+” rodzinom z dziedmi na utrzymaniu przysługuje świadczenie wychowawcze w wysokości 500 zł na każde dziecko w wieku do ukooczenia 18. roku życia. Od 1 lipca 2019 r. świadczenie wychowawcze ma charakter powszechny i przysługuje niezależnie od dochodu rodziny. Dodatkowo, zgodnie z wprowadzonymi od 2022 r. zmianami w ramach programu „Rodzina 500 +”, świadczenie wychowawcze przysługuje na dzieci umieszczone w pieczy zastępczej w miejsce wypłacanego dotychczas dodatku w wysokości świadczenia 17  Monitor Polski – 19 – Poz. 767 wychowawczego na podstawie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. W związku z tym o świadczenie wychowawcze na dzieci umieszczone w pieczy zastępczej mogą ubiegad się również osoby pobierające dotychczas dodatek wychowawczy, tj. rodziny zastępcze, osoby prowadzące rodzinny dom dziecka, dyrektorzy placówek opiekuoczowychowawczych, dyrektorzy regionalnych placówek opiekuoczo-terapeutycznych oraz dyrektorzy interwencyjnych ośrodków preadopcyjnych. Wsparcie w zakresie opieki nad dziedmi pozbawionymi opieki rodziców Rodziny zastępcze To najbardziej pożądany i podstawowy element systemu wsparcia dzieci pozbawionych opieki rodziców biologicznych. Formami rodzinnej pieczy zastępczej są: 1) rodzina zastępcza: a) spokrewniona, b) niezawodowa, c) zawodowa, w tym zawodowa pełniąca funkcję pogotowia rodzinnego i zawodowa specjalistyczna; 2) rodzinny dom dziecka. Rodziny zastępcze oraz rodzinne domy dziecka mogą byd wspierane przez rodziny pomocowe. Rodzinne domy dziecka są prowadzone w warunkach domu rodzinnego dla maksymalnie 8 dzieci oraz osób, które osiągnęły pełnoletnośd i pozostają w pieczy zastępczej, kontynuując naukę. Zasady ich prowadzenia są określone w przepisach prawa, a szczegółowy zakres usług określa umowa z podmiotem zlecającym zadanie. Instytucjonalna piecza zastępcza Opieka nad dzieckiem jest zorganizowana w sposób instytucjonalny. Typologia placówek jest zróżnicowana ze względu na profil działalności. Instytucjonalna piecza zastępcza jest sprawowana w formie: 1. placówek opiekuoczo-wychowawczych, 2. regionalnych placówek opiekuoczo-terapeutycznych, 3. interwencyjnych ośrodków preadopcyjnych. Funkcjonują następujące typy placówek opiekuoczo-wychowawczych: 18  Monitor Polski – – 20 – Poz. 767 rodzinne (z punktu widzenia funkcjonalnego jest to element systemu rodzinnej pieczy zastępczej), – interwencyjne, – socjalizacyjne, – specjalistyczno-terapeutyczne. Domy pomocy społecznej (DPS) W DPS zamieszkują dzieci i młodzież z niepełnosprawnością intelektualną i ruchową. Są to dzieci kierowane na podstawie postanowienia sądu rodzinnego lub na wniosek rodzica – za zgodą sądu rodzinnego. Częśd z nich jest kierowana do domu pomocy społecznej po wcześniejszym pobycie w rodzinie zastępczej lub placówce opiekuoczo-wychowawczej. REKOMENDACJE W zakresie działao profilaktycznych: – promowanie rodziny jako naturalnego środowiska wychowywania dzieci, – wsparcie rodzin z dzieckiem z niepełnosprawnością od urodzenia lub zaistnienia niepełnosprawności przez całe życie, – upowszechnianie działao z zakresu zatrudnienia przyjaznego rodzinie (ang. family friendly employment), łączących interesy zarówno pracujących rodziców, jak i ich pracodawców, – kontynuowanie i rozwijanie różnych form wspierania rodzin z dziedmi, w tym powszechnego i prostego wsparcia materialnego, rekompensującego koszty podatków pośrednich płaconych w związku z wychowaniem dzieci, – propagowanie działao ukierunkowanych na zwiększenie poziomu wiedzy i kompetencji rodziców w zakresie zaspokajania potrzeb dzieci, w szczególności ochrony ich praw, – skoordynowanie i uspójnienie współpracy multiprofesjonalnej z rodziną i na jej rzecz w celu wzmacniania zasobów wewnętrznych i zewnętrznych, umożliwiających samodzielne zaspakajanie potrzeb rozwojowych dziecka, – wspieranie trwałości rodziny przez m.in. organizowanie lokalnych grup wsparcia, szkół dla rodziców/wychowawców, poradnictwa rodzinnego, asystentury rodziny, 19  Monitor Polski – – 21 – wdrożenie rozwiązao zwiększających Poz. 767 partycypację dziecka zagrożonego rozdzieleniem z rodziną lub rozdzielonego z nią w podejmowaniu decyzji, które go dotyczą. W zakresie rozwoju usług społecznych ukierunkowanych na wsparcie rodzin z dziedmi: – przekształcanie aktualnych placówek całodobowych wspierających dzieci i rodziców ze specjalnymi potrzebami w celu prowadzenia przez nie środowiskowych form resocjalizacji, terapii oraz działao wspomagających wychowanie, – rozwój podmiotów świadczących terapie rodzinne i psychoterapie w sposób stały, łatwodostępny oraz przystępny finansowo, – rozwój różnych form placówek wsparcia dziennego posiadających ofertę dla dzieci i dla całych rodzin (dostępne dla wszystkich rodzin i dzieci), – oferta edukacyjno-kulturalno-sportowo-rekreacyjna dla rodzin i osób wychowujących dzieci, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci, – wsparcie przez trenerów gospodarstwa domowego, – rozwój programów korekcyjno-edukacyjnych dla osób stosujących przemoc, – wsparcie przez rodziny wspierające (w tym specjalistyczne o charakterze terapeutycznym), – partycypacyjne metody pracy z rodzinami, ukierunkowane na pobudzanie szerszych zasobów rodzinnych i/lub środowiskowych/sąsiedzkich, – rozwój różnorodnych form opieki nad dziedmi w wieku do lat 3 (opieka organizowana w formie żłobka lub klubu dziecięcego, a także sprawowana przez dziennego opiekuna oraz nianię), – zwiększenie liczby miejsc w przedszkolach, liczby placówek wsparcia dziennego prowadzonych w formie opiekuoczej i specjalistycznej, – wspieranie rodzin o szczególnych potrzebach: wielodzietnych, niepełnych i z osobami z niepełnosprawnością przez usługi opiekuocze, asystenckie, opiekę wytchnieniową, dzienne formy wsparcia itp. W zakresie wsparcia dziecka w kryzysie: – rozwój sieci środowiskowych ośrodków pomocy psychologicznej i psychoterapeutycznej dla dzieci i młodzieży, 20  Monitor Polski – – 22 – Poz. 767 rozwój bezpłatnych, czynnych całodobowo telefonów zaufania dla dzieci i młodzieży obsługiwanych przez specjalistów, w tym psychologów, psychoterapeutów, – rozwój małych placówek, takich jak rodzinne domy dziecka, w zamian za zmniejszanie miejsc w dużych ośrodkach, – promowanie rodzicielstwa zastępczego i adopcyjnego, – wdrożenie rozwiązao skoncentrowanych na przyspieszeniu osiągnięcia stabilizacji życiowej dziecka po separacji od rodziny, – wspieranie rodzin wieloproblemowych, – wspieranie rodzin adoptujących dzieci, – tworzenie systemu rodzin zastępczych i rodzinnych domów dziecka oraz placówek rodzinnych w miejsce funkcjonujących placówek instytucjonalnej pieczy zastępczej, – dalsza deinstytucjonalizacja placówek pieczy zastępczej, – tworzenie lokalnych grup wsparcia środowisk rodzicielstwa zastępczego, – zmniejszanie liczby miejsc w domach pomocy społecznej dla dzieci na rzecz innych nieinstytucjonalnych form wsparcia dzieci z niepełnosprawnościami, – wsparcie procesu usamodzielnienia wychowanków pieczy zastępczej, ze szczególnym uwzględnieniem osób z niepełnosprawnościami, – audyt sytuacji dziecka umieszczonego w pieczy zastępczej w ramach realizacji Programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego, za pomocą systemu teleinformatycznego, obejmującego centralny rejestr wolnych miejsc w pieczy zastępczej oraz centralny rejestr placówek opiekuoczo-wychowawczych, dzięki któremu będzie możliwe przeprowadzenie analizy sytuacji dzieci umieszczonych w pieczy zastępczej i opracowanie planu działao w kierunku stabilizacji sytuacji dzieci i docelowego usamodzielnienia. 2. Osoby starsze Granica, od której u człowieka rozpoczyna się starośd, bywa różnie definiowana. Zgodnie z definicją zawartą w ustawie z dnia 11 września 2015 r. o osobach starszych (Dz. U. poz. 1705), osoba starsza to osoba, która ukooczyła 60. rok życia (art. 4 pkt 1 ww. ustawy). W analizach demograficznych dotyczących starzenia się ludności często używa się pojęcia wieku poprodukcyjnego, czyli wieku, który uprawnia do przejścia na emeryturę. Aktualnie w Polsce wynosi on najczęściej 60 lat dla kobiet i 65 lat w przypadku mężczyzn. 21  Monitor Polski – 23 – Poz. 767 Strategiczne kierunki obecnie realizowanej w Polsce polityki senioralnej wyznacza dokument rządowy pn.: „Polityka społeczna wobec osób starszych 2030. Bezpieczeostwo – Uczestnictwo – Solidarnośd”, który został przyjęty przez Radę Ministrów w dniu 26 października 2018 r. Starzenie się ludności Od dłuższego czasu na terenie Polski jest obserwowany proces demograficznego starzenia się ludności. Przejawia się on wzrostem udziału osób starszych wśród ogółu populacji. Proces ten jest spowodowany m.in. niską liczbą urodzeo, wydłużaniem się przeciętnej długości trwania życia oraz ujemnym saldem migracji. W latach 2009–2019 liczba osób należących do kategorii wiekowej 60+ dla kobiet i 65+ dla mężczyzn wzrosła o 2 096 328 (z 6 311 615 do 8 407 943), tj. o 33,2%, a udział zwiększył się o 5,4% (z 16,5% do 21,9%). Prognoza ludności do 2050 r. przewiduje kontynuację istniejącej tendencji. Zgodnie z założeniami opracowanej przez Główny Urząd Statystyczny prognozy demograficznej, obejmującej okres do 2050 r., w przyjętej perspektywie wystąpi znaczne zmniejszenie liczby dzieci i osób dorosłych, zaś zwiększy się liczba i udział osób starszych. W stosunku do 2013 r. ubytek dzieci w wieku 0–14 lat jest szacowany na poziomie 1,65 mln, w konsekwencji liczba dzieci w 2050 r. (4,96 mln) będzie stanowid 71,4% ich liczby w bazowym roku prognozy (w miastach – 68,4% oraz 75,2% na wsi). Z kolei liczba osób dorosłych (15–64 lata) zmniejszy się w perspektywie do 2050 r. o 8,3 mln; pod względem liczebności zasoby tej grupy ludności w koocu prognozowanego okresu będą stanowiły w miastach 61,5% stanu z 2013 r., a na wsi 81,2%. Zmniejszenie udziałów dzieci i dorosłych oznacza wzrost odsetka ludzi starszych (65+). Do kooca horyzontu prognozy jest spodziewany przyrost o 19 pkt proc. w miastach, nieco mniej na wsi – o 16,8 pkt proc. W rezultacie udział osób starszych przekroczy 30% na obszarach wiejskich, natomiast w miastach zbliży się do 35%. W skali kraju liczebnośd tej zbiorowości zwiększy się o 5,4 mln w 2050 r. (…). Przebieg zmian liczebności subpopulacji 65+ pokrywa się z występowaniem wyżów i niżów urodzeo w II połowie ubiegłego stulecia. Po 2020 r. dynamika procesu ulegnie spowolnieniu aż do 2035 r., po czym – aż do 2050 r. – nastąpi ponownie znaczne zwiększenie liczebności tej grupy ludności jako konsekwencja wchodzenia w wiek starości demograficznej licznych roczników z lat 1970–1985. W ostatnim roku 22  Monitor Polski – 24 – Poz. 767 prognozowanego okresu liczba osób w wieku 65 lat i więcej będzie stanowiła w miastach 179,3% zasobów z 2013 r. i 224,9% – na terenach wiejskich.17 Można również dostrzec proces tzw. podwójnego demograficznego starzenia się, polegający na wzroście, wśród osób starszych, udziału osób sędziwych (80 lat i więcej lub 85 lat i więcej)18. Zjawiskiem powszechnie występującym we współczesnym świecie jest także feminizacja starości, czyli powiększająca się, wraz z przechodzeniem do kolejnych grup wieku, przewaga liczby kobiet nad liczbą mężczyzn, co jest związane z wyższą przeciętną długością życia tych pierwszych. W 2019 r. wśród osób w wieku 60–64 lat kobiety stanowiły 53,0%. Wraz ze wzrostem wieku udział ten się zwiększał. W przypadku osób należących do przedziału wiekowego 65–69 lat wynosił 55,2%, 70–74 lat – 57,8%, 75–79 lat – 61,7%, 80–84 lat – 66,1%, natomiast dla ludności w wieku 85 lat i więcej – aż 71,9%19. Wspieranie aktywności osób starszych Warunkiem pomyślnego starzenia się jest dobry stan zdrowia, małe ryzyko niepełnosprawności oraz zachowanie aktywności życiowej, wyrażającej się w wysokim poziomie sprawności fizycznej, umysłowej i społecznej. Utrzymaniu aktywności osób starszych sprzyja także ich udział w różnorakich inicjatywach skierowanych do nich przez jednostki samorządu terytorialnego, organizacje pozarządowe i inne podmioty. Ważną rolę w utrzymaniu aktywności życiowej seniorów odgrywają uniwersytety trzeciego wieku (dalej: „UTW”). Są to instytucje, które umożliwiają włączenie osób starszych do systemu kształcenia ustawicznego, proponując edukację nieformalną, nieuwieoczoną wprawdzie certyfikatami wiedzy i umiejętności, ale za to bogatą pod względem formy i treści20. UTW gromadzą zazwyczaj osoby posiadające wykształcenie wyższe i mieszkające w miastach. Zatem nie są reprezentatywne dla całej populacji seniorów, w tym dla osób mieszkających poza dużymi skupiskami ludności. Zgodnie z ostatnimi badaniami GUS, w roku akademickim 2017/18 w Polsce działało 640 UTW. Z zajęd UTW korzystało 113 193 17 GUS Sytuacja demograficzna osób starszych i konsekwencje starzenia się ludności Polski w świetle prognozy 2014–2050. P. Błędowski, Sytuacja osób starszych w województwie śląskim, Ekspertyza wykonana na zlecenie Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Katowicach, Warszawa, listopad 2013 r. 19 Główny Urząd Statystyczny, Bank…, dz. cyt. 20 Z. Hasioska, E. Tracz, Rola uniwersytetów trzeciego wieku w aktywnym starzeniu się, [w:] Nauki Społeczne 1(7)2013, Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, Wrocław 2013 r. 18 23  Monitor Polski – 25 – Poz. 767 seniorów.21 Spora grupa seniorów przejawia swoją aktywnośd także w charakterze wolontariuszy, działając np. w organizacjach pozarządowych, parafiach, kołach gospodyo wiejskich czy też klubach seniora. Wiele osób starszych wspiera swoje rodziny, sprawując opiekę nad wnukami bądź też swoimi sędziwymi rodzicami. Ponadto osoby starsze zazwyczaj dobrze znają środowisko lokalne i pomagają sobie nawzajem w ramach samopomocy sąsiedzkiej. Kolejnym przykładem działao wspierających seniorów jest realizowany od 2015 r. przez Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej program wieloletni „Senior+” skierowany do jednostek samorządu terytorialnego (wcześniej Program „Senior–WIGOR”). Celem Programu jest zwiększenie aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym seniorów przez rozbudowę infrastruktury ośrodków wsparcia w środowisku lokalnym oraz zwiększenie miejsc w placówkach „Senior+” przy dofinansowaniu działao jednostek samorządu terytorialnego w rozwoju na ich terenie sieci Dziennych Domów „Senior+” i Klubów „Senior+”. Nowa edycja programu wieloletniego „Senior+” na lata 2021–2025 została przyjęta uchwałą nr 191 Rady Ministrów z dnia 21 grudnia 2020 r. w sprawie ustanowienia programu wieloletniego „Senior+” na lata 2021–2025 (M.P. z 2021 r. poz. 10). W ramach dotychczasowej realizacji programu wieloletniego „Senior+” na lata 2015–2020 jednostki samorządu terytorialnego utworzyły do kooca 2020 r. na terenie kraju w sumie 970 ośrodków wsparcia „Senior+”, w tym 308 Dziennych Domów „Senior+” i 662 Kluby „Senior+”, które oferują ponad 23 tys. miejsc wsparcia dziennego dla osób starszych. W edycji 2021 przyznano dofinansowanie na utworzenie 113 nowych placówek, czyli ponad 2,5 tys. miejsc dla seniorów, a 560 istniejących klubów i domów Senior+ otrzyma dofinansowanie (ok. 14 tys. miejsc). Wśród działao mających na celu wsparcie aktywności społecznej seniorów należy wymienid realizowany przez Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej Program „Aktywni+”, w ramach którego organizacje pozarządowe i inne podmioty uprawnione mogą ubiegad się o dofinansowanie projektów adresowanych do osób starszych. Program wieloletni na rzecz 21 Główny Urząd Statystyczny / Obszary tematyczne / Edukacja / Edukacja / Szkolnictwo wyższe i jego finanse w 2020 roku; Uniwersytety Trzeciego Wieku w roku akademickim 2017/2018 24  Monitor Polski – 26 – Poz. 767 Osób Starszych „Aktywni+” na lata 2021–2025 został przyjęty uchwałą nr 167 Rady Ministrów z dnia 16 listopada 2020 r. w sprawie ustanowienia programu wieloletniego na rzecz Osób Starszych „Aktywni+” na lata 2021–2025 (M.P. poz. 1125). W ramach tegorocznej edycji konkursu wsparcie uzyskało ponad 290 podmiotów na kwotę przekraczającą 37,5 mln złotych. W ramach Priorytetu I Programu organizacje pozarządowe mogą realizowad inicjatywy mające na celu wsparcie w samodzielności, do których zaliczają się m.in. następujące działania: – usługi w zakresie zaspokajania codziennych potrzeb życiowych, utrzymania higieny, zachowania i rozwijania kontaktów ze środowiskiem oraz rodziną, – treningi samoobsługi i umiejętności w zakresie czynności dnia codziennego oraz funkcjonowania w życiu społecznym, – wspieranie rozwoju i tworzenia sieci usług domowych, – szkolenia dla opiekunów nieformalnych w wieku 60+. Tabela nr 1. Liczba uczestników – seniorów 60+ korzystających ze wsparcia w realizowanych programach rządowych w latach 2016–2020 Program/Rok 2016 2017 2018 2019 2020 Program wieloletni „Senior+” na lata 2772 5010 11 508 19 082 25 073 2015–2020 (Program „Senior+”) Rządowy Program na rzecz 128 560 179 338 106 088 156 152 146 397 Aktywności Społecznej Osób Starszych na lata 2014–2020 (Program ASOS) Źródło: Sprawozdanie MRiPS. Sytuacja materialna osób starszych Głównym źródłem dochodów osób w wieku powyżej 60. roku życia (K) i 65. roku życia (M) są emerytury i renty. Ich przeciętne wysokości na koniec 2020 r. wynosiły: w przypadku emerytury z pozarolniczego systemu ubezpieczeo społecznych – 2544,90 zł, renty z tytułu niezdolności do pracy z pozarolniczego systemu ubezpieczeo społecznych – 2042,02 zł, a świadczenia dla rolników indywidualnych – 1376,40 zł. Relacja przeciętnej miesięcznej emerytury z pozarolniczego systemu do przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia pomniejszonego o składki na ubezpieczenie społeczne wyniosła w 2019 r. 56,4% (w 2009 r. – 25  Monitor Polski – 27 – Poz. 767 60,8%). Dla rolników indywidualnych relacja ta wyniosła 30,4% w 2019 r. (w 2009 r. – 35%), a przeciętna wysokośd renty z tytułu niezdolności do pracy z pozarolniczego systemu ubezpieczeo społecznych – 36,9% przeciętnego wynagrodzenia brutto (w 2009 r. – 36,7%). Chod wskaźniki zagrożenia ubóstwem dla osób w wieku 65+ są aktualnie niższe od średniej dla całej populacji, to najnowsze badania wskazują, że problem ubóstwa wśród seniorów zaczyna byd coraz bardziej widoczny. Pojawia się on zarówno w badaniach budżetów gospodarstw, jak i sondażach opinii społecznej. Jednakże w przypadku wskaźnika zasięgu ubóstwa ustawowego zanotowano spadek z 7,0% w 2016 r. do 6,5% w 2019 r. Z kolei według badania z 2021 r. przeprowadzonego przez Centrum Badania Opinii Społecznej wynika, że sytuacja finansowa w istotny sposób jest związana m.in. z wiekiem. W gorszej sytuacji znajdowali się starsi respondenci – 22% ankietowanych w wieku 65 lat lub więcej deklarowało, że żyje bardzo ubogo lub skromnie, podczas gdy dla całej badanej populacji wartośd ta wynosiła 14%. Powyższy proces będzie się prawdopodobnie pogłębiał wraz z wchodzeniem w wiek emerytalny osób, które doświadczyły w życiu zawodowym długotrwałego bezrobocia, pracy w szarej strefie czy też wynagrodzenia na poziomie płacy minimalnej. Należy też pamiętad, że osoby w wieku 60+/65+ znacznie bardziej niż inne kategorie wiekowe są narażone na koniecznośd ponoszenia zwiększonych wydatków na cele zdrowotne i opiekuocze. Można zaobserwowad silny związek między osiągnięciem zaawansowanego wieku a prawdopodobieostwem wystąpienia niepełnosprawności oraz długotrwałej, często obłożnej choroby. Tak więc rosnąca liczba seniorów przekłada się na wzrost zapotrzebowania na codzienne wsparcie i opiekę22. Jako potrzebujące w zdecydowanej większości przypadków stałego wsparcia są uznawane osoby mające 80 i więcej lat23. W latach 2009–2019 liczba osób w wieku 80+ zwiększyła się o 434 515 (z 1 257 221 do 1 691 736), tj. o 34,6%, natomiast ich udział wśród ogółu ludności wzrósł z 3,3% do 4,4%. Prognoza do 2050 r. wskazuje na kontynuację powyższej tendencji. Na koniec tego okresu liczba osób w wieku 80+ ma wynieśd 3 537 498, czyli o 109,1% więcej niż w 2019 r., a ich udział w ogólnej populacji – 10,4%, co będzie stanowid wzrost o 6,0 pkt proc. w stosunku do 22 P. Szukalski, Starzenie się ludności województwa śląskiego – nieunikniony wzrost zapotrzebowania na wsparcie publiczne?, *w+: Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego, Seniorzy w województwie śląskim, Katowice 2012. 23 jw. 26  Monitor Polski – 28 – Poz. 767 2019 r. Proces starzenia się ludności skutkuje wzrostem wartości współczynnika obciążenia demograficznego24. W latach 2009–2019 współczynnik ten wzrósł z 55,0 do 66,7. Mając na uwadze zachodzące zmiany społeczno-demograficzne, prognozuje się dalsze pogłębianie tego negatywnego trendu, a co za tym idzie zmniejszanie się potencjału opiekuoczego rodzin w Polsce. Prognoza opracowana do 2050 r. wskazuje, że na koniec tego okresu współczynnik obciążenia demograficznego wyniesie w Polsce 104,7. Wedle kanonów dzisiejszej gerontologii podstawowym celem działao na rzecz osób starszych jest jak najdłuższe podtrzymywanie ich autonomii i zapewnienie wysokiej jakości życia przez umożliwienie samodzielnego funkcjonowania w środowisku, w którym przeżyli wcześniejsze etapy życia i do którego przywykli25. Dlatego też w przypadku tej grupy osób szczególnego znaczenia nabierają m.in.: usługi opiekuocze, usługi asystenta osobistego osoby niepełnosprawnej, usługi sąsiedzkie, wolontariat, teleopieka oraz infrastruktura środowiskowa, np. w postaci dziennych domów pomocy, klubów seniora, klubów samopomocy oraz mieszkao wspomaganych. Według danych na koniec 2020 r. na umieszczenie w DPS oczekiwało 1478 osób w podeszłym wieku (na koniec 2010 r. było ich 1901)26. W 2020 r. zmniejszyła się liczba mieszkaoców DPS (wpływ na to miała m.in. trwająca w 2020 r. epidemia spowodowana rozprzestrzenianiem się koronawirusa SARS-CoV-2). Seniorzy i inne osoby potrzebujące wsparcia mogą również korzystad z usług całodobowych placówek działających w ramach systemu ochrony zdrowia – zakładów opiekuoczo-leczniczych oraz pielęgnacyjno-opiekuoczych. W kontekście zapewnienia wsparcia osobom starszym potrzebującym stałej opieki nie można zapominad o wsparciu ich opiekunów nieformalnych, którymi w wielu wypadkach także są osoby po 60. roku życia Zaangażowanie w sprawowanie opieki często utrudnia realizację innych zadao niezbędnych dla funkcjonowania rodziny i prowadzenia gospodarstwa domowego. Ponadto kondycja zdrowotna osób sprawujących codzienną długotrwałą opiekę z czasem ulega pogorszeniu, co przekłada się na jej mniejszą skutecznośd. Długotrwała opieka może negatywnie wpływad na stan zdrowia psychofizycznego opiekunów – 24 Ludnośd w wieku nieprodukcyjnym (przedprodukcyjnym oraz poprodukcyjnym) na 100 osób w wieku produkcyjnym. P. Szukalski, Starzenie…, dz.cyt. 26 Źródło: Sprawozdanie MPiPS-05 za rok 2010 oraz MRPiPS-05 za rok 2020. 25 27  Monitor Polski – 29 – Poz. 767 powodując, że oni sami szybciej będą wymagali opieki i wsparcia, a tym samym nie będą już w stanie sami sprawowad opieki nad swoimi bliskimi. W przeciwdziałaniu tym negatywnym sytuacjom może pomóc opieka wytchnieniowa. Jej zadaniem jest odciążenie członków rodzin lub opiekunów osób wymagających intensywnego wsparcia przez pomoc w codziennych obowiązkach lu …