i Falochron). Realizacja tej inwestycji, której zakończenie planuje się w 2014 r., umożliwi włączenie Polski do globalnego rynku gazu ziemnego. .go Wynikająca z dywersyfikacji możliwość zapewnienia większej stabilizacji cen wpłynie pozytywnie na konkurencyjność gospodarki, zwłaszcza branż, dla których gaz ziemny jest istotnym składnikiem kosztotwórczym. Wobec rosnących cen ropy naftowej i prognozowanego znaczącego wzrostu zużycia światowego produktów ropopochodnych Polska musi podjąć niezbędne działania celem zabezpieczenia stałości dostaw ropy naftowej także przy zapewnionej dywersyfikacji kierunków i dróg dostaw oraz w celu utrzymania zdolności rafineryjnych polskich przedsiębiorstw na poziomie zapewniającym maksymalne pokrycie popytu wewnętrznego. Działania podjęte w tym zakresie w najbliższym czasie mogą okazać się kluczowe wobec bardzo napiętej sytuacji na światowym rynku naftowym. w. rcl Zaniechanie działań dotyczących dywersyfikacji dostaw importowanych nośników energii może mieć bardzo negatywne konsekwencje dla krajowej gospodarki. Wysokie ceny gazu ziemnego i ropy naftowej obniżą jej konkurencyjność oraz wpłyną negatywnie na jej stabilność. Brak inwestycji w strukturę magazynową oraz sieci przesyłowe i dystrybucyjne może – w przypadku wystąpienia sytuacji kryzysowej wywołanej przez czynniki natury technicznej, politycznej bądź wynikających z przyczyn naturalnych – utrudnić bądź nawet uniemożliwić zaopatrzenie kraju w paliwa niezbędne do jego funkcjonowania.
\n2.4.
\nModernizacja sektora elektroenergetyki zawodowej, w tym przygotowania do wprowadzenia energetyki jądrowej ww Krajowy system elektroenergetyczny obejmuje sieci wraz z przyłączonymi do nich instalacjami do wytwarzania i pobierania energii elektrycznej. Na początku 2012 r. stan mocy elektrycznej osiągalnej wynosił w Polsce 37 201 MW (rys. 10), z czego 33 588,4 MW pochodziło z elektrowni zawodowych. Produkcja energii elektrycznej w styczniu 2012 r. wyniosła 14 953 GWh, podczas gdy zużycie energii elektrycznej w tym czasie wyniosło 14 500 GWh.
\nBlisko 45% wszystkich urządzeń wytwarzających energię elektryczną ma ponad 30 lat, zaś około 77% ma ponad 20 lat. Biorąc pod uwagę fakt, że przewidywany okres życia bloków węglowych wynosi 40–45 lat, można szacować, że samo odnowienie istniejącego potencjału wymaga wybudowania w ciągu najbliższych lat bloków energetycznych o łącznej mocy od 13 do 18 GW. Proces modernizacji sektora wytwarzania energii elektrycznej pod względem wymagań dotyczących ograniczenia emisji przemysłowych przebiega dość 45 Monitor Polski
\nŹródło: Dane MG. .go Rysunek 10. Moc elektryczna osiągalna w styczniu 2012 r. [MW] w. rcl Z powodu utrzymywania się i prób stopniowego zaostrzania unijnej polityki przeciwdziałania zmianom klimatycznym nastąpił naturalny wzrost zainteresowania źródłami energii o niskiej emisji CO2. Decyzja o uruchomieniu w Polsce siłowni jądrowych znacznie ograniczy emisję gazów cieplarnianych. Energetyka jądrowa jest w stanie zapewnić podaż odpowiedniej ilości energii elektrycznej, przy równoczesnym zachowaniu wymagań związanych z ochroną klimatu. Program taki daje także naszemu krajowi możliwość dostępu do najnowszych technologii oraz zapewnia rozwój wysoko wykwalifikowanych kadr naukowych i technicznych56 oraz przyczynia się do rozwoju przemysłu. ww Rysunek 11. Struktura wiekowa infrastruktury przesyłowej Źródło: PSE S.A.
\n56 Pełne uzasadnienie odnośnie do wprowadzenia w Polsce energetyki jądrowej znajduje się w dokumencie Program Polskiej Energetyki Jądrowej.
\n46 Monitor Polski
\nBrak inwestycji w modernizację i rozbudowę Krajowego Systemu Elektroenergetycznego (KSE) należy więc uznać za najważniejsze zagrożenie bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej i możliwości wzrostu udziału źródeł odnawialnych, dlatego też należy przeanalizować podejście do taryfowania w zakresie środków na inwestycje sieciowe w elektroenergetyce. Jest to o tyle istotne, iż ograniczenia sieciowe wewnątrz KSE wpływają negatywnie na zdolność wymiany energii z innymi krajami, a niewykluczone, iż ewentualne przejściowe problemy ze zbilansowaniem zapotrzebowania na energię trzeba będzie rozwiązać przez import energii z państw sąsiadujących z Polską. Rozwój infrastruktury energetycznej powinien także uwzględniać potencjalne wystąpienie ekstremalnych zagrożeń naturalnych oraz katastrof. w. rcl Rozwijając i modernizując sieć elektroenergetyczną należy mieć na uwadze trendy, jakie zachodzą w wytwarzaniu energii elektrycznej. Rozwijanie odnawialnych źródeł energii, zwłaszcza w formule generacji rozproszonej, oraz dążenie do nieustannego poprawiania efektywności wykorzystania energii sprawiają, iż konieczne jest wdrożenie rozwiązań dotyczących inteligentnych sieci (działanie 26), ponieważ funkcjonujący dotychczas model jednokierunkowego przepływu energii od wielkoskalowych źródeł energii do odbiorcy końcowego będzie ulegał zmianie. Bardzo ważnym elementem, który wchodzi w skład inteligentnej sieci, są inteligentne urządzenia pomiarowe, dzięki którym odbiorca energii posiada stały dostęp do informacji o bieżącym zużyciu energii oraz o jej cenach. Rozwiązanie to niesie ze sobą korzyści także dla przedsiębiorstw energetycznych, które mając stały dostęp do bieżących informacji o zużywanej energii, będą w stanie w sposób bardziej dokładny określać wielkość zapotrzebowania na energię, a co za tym idzie także ograniczać straty energii i wykorzystanie energii pierwotnej. Odbiorcy energii będą z kolei mogli dzięki temu reagować obniżeniem popytu na występowanie szczytów poboru, kiedy ceny są najwyższe. ww Niezwykle ważne jest stałe identyfikowanie i usuwanie barier utrudniających funkcjonowanie sektora elektroenergetycznego (działanie 27). Działanie to powinno objąć swoim obszarem etap przygotowywania inwestycji oraz analizę utrudnień w bieżącej działalności przedsiębiorstw energetycznych. Dla rozwoju sektora energetyki w Polsce kluczowe jest kontynuowanie prac nad wdrażaniem energetyki jądrowej (działanie 28)57.
\nEfektem podjętych działań w perspektywie do 2020 r. powinien być wzrost bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej, wynikający ze zmniejszenia liczby przerw w dostawach energii oraz skrócenia czasu ich trwania. Rozwijanie energetyki jądrowej będzie się wiązało z korzyściami związanymi z rozwojem nowych technologii w Polsce, rozwojem badań w dziedzinach powiązanych z sektorem jądrowym oraz wzrostem liczby miejsc pracy 57 Pełne uzasadnienie odnośnie do wprowadzenia w Polsce energetyki jądrowej znajduje się w dokumencie – Program Polskiej Energetyki Jądrowej.
\n47 Monitor Polski
\n2.5. .go Należy stwierdzić, iż odsuwanie w czasie działań służących zapewnieniu bezpiecznych dostaw energii elektrycznej mogłoby godzić w interes ekonomiczny państwa, osłabiając jego potencjał gospodarczy. Dlatego konieczne są działania zmierzające do rozpoczęcia inwestycji w nowe moce wytwórcze, aby zapobiec potencjalnemu ryzyku wystąpienia niedoboru mocy, szczególnie po 1 stycznia 2016 roku58. Przed tą datą ryzyko wystąpienia niedoborów mocy wzrasta zwłaszcza w okresach remontowania jednostek wytwórczych oraz w przypadku wystąpienia ekstremalnych zjawisk pogodowych. W związku z powyższym celowe wydaje się wprowadzenie mechanizmów ograniczania ryzyka inwestycyjnego.
\nRozwój konkurencji na rynkach paliw i energii oraz umacnianie pozycji odbiorcy w. rcl Kwestia cen energii jest kluczowa dla konkurencyjności naszej gospodarki i jej dalszego rozwoju. Przemysł stanowi bardzo istotną część produktu krajowego brutto (w 2011 r. stanowił 37% PKB), dlatego zapewnienie energii po akceptowalnej dla gospodarki cenie jest kluczowym priorytetem dla działań państwa i istotnym elementem Strategii Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko. W ostatnich latach, ze względu na konieczność realizacji polityki klimatycznej Unii Europejskiej, występuje presja na wzrost cen energii, które są istotnym elementem kosztów produkcji przemysłowej. Kluczowym obszarem działań nakierowanym na utrzymanie racjonalnych cen będzie wdrażanie mechanizmów konkurencji na rynku energii i gazu.
\nKrajowe rynki paliw i energii cechują się zróżnicowanym stopniem rozwoju konkurencyjności. Zasady rynkowe w najszerszym stopniu zostały wdrożone w elektroenergetyce, jest to bowiem największy rynek, obejmujący 16,7 mln odbiorców, z czego około 89% stanowią gospodarstwa domowe. Wolumen sprzedaży energii elektrycznej dla tej grupy stanowi około 25% sprzedaży całkowitej, pozostała zaś część to transakcje z grupami odbiorców przemysłowych. ww Mimo wprowadzenia dotychczas wielu regulacji, rynek energii elektrycznej nie funkcjonuje w pełni zgodnie z oczekiwaniami, choć obowiązek publicznej sprzedaży energii elektrycznej przez przedsiębiorstwa ją wytwarzające przyniósł oczekiwane efekty. W 2010 r. kontrakty dwustronne między wytwórcą energii a przedsiębiorstwem obrotu nadal były główną formą handlu energią elektryczną (90% sprzedaży) i tylko nieznaczny wolumen był realizowany na giełdzie (4,2%) i rynku bilansującym. W 2011 r. przez giełdę sprzedano już 58,7% energii elektrycznej, a 37% przez kontrakty dwustronne (rys. 12).
\nMimo iż od 1 lipca 2007 r. każdy odbiorca ma prawo zmiany dostawcy energii, to ciągle niewielu z nich (zaledwie 0,23%) skorzystało do tej pory z takiej możliwości. Od 58 Sprawozdanie z wyników monitorowania bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej za okres od dnia 1 stycznia 2009 r. do dnia 31 grudnia 2010 r.
\n48 Monitor Polski
\nRysunek 12. Forma sprzedaży energii elektrycznej w latach 2010 i 2011 ww Źródło: URE.
\nW celu poprawy funkcjonowania konkurencyjnych rynków paliw i energii należy przyjąć założenie, że liberalizacja jest procesem ciągłym. W celu dalszego rozwoju 59 Wg stanu na koniec lutego 2013 r. Por. http://www.ure.gov.pl/portal/pl/424/5241/Ponad_165_tysiecy_ odbiorcow_zmienilo_sprzedawce_energii_Wyniki_kolejnego_pomiaru.html 60 Por. http://www.ure.gov.pl/pl/liberalizacja-rynku-ga/4589,Przedstawiamy-charakterystyke-polskiego-rynkugazu.html 49 Monitor Polski
\nPowinny być kontynuowane działania na rzecz zwiększenia ułatwień w zmianie sprzedawcy energii elektrycznej, a także inicjowane nowe działania, służące wzmocnieniu pozycji odbiorcy wobec przedsiębiorstw energetycznych. Należy podkreślić jednak, że tak długo, jak ceny dla gospodarstw domowych będą regulowane, a różnice w cenie między sprzedawcami energii elektrycznej w tej grupie odbiorców niewielkie, działania te mogą nie przynieść spodziewanego efektu. Zasadne wydaje się obniżenie obciążeń mających wpływ na cenę energii elektrycznej dla odbiorców końcowych. Specyfika rynku gazu ziemnego wymaga opracowania osobnego programu dotyczącego odchodzenia od obecnego systemu na rzecz rozwiązań bardziej konkurencyjnych. Działania podejmowane w ramach tego kierunku interwencji zawsze powinny brać pod uwagę czynnik społeczny, a przede wszystkim ochronę przed skutkami wzrostu cen najgorzej sytuowanych odbiorców energii. W tym celu należy także dokonać rozpoznania w kraju zjawiska tzw. ubóstwa energetycznego i przystąpić do opracowania programu działań zmniejszających skalę tego zjawiska. Realizując to działanie, należy mieć także na uwadze dążenie do stworzenia wspólnotowego rynku paliw i energii.
\nEfektem wdrożenia powyższych działań powinno być funkcjonowanie efektywnego, konkurencyjnego i transparentnego rynku, na którym ceny będą odzwierciedlać relację podaży i popytu, a sygnały z niego wypływające będą ułatwiały zainteresowanym podmiotom podejmowanie racjonalnych decyzji zwiększających konkurencyjność prowadzonej działalności. Zwiększenie świadomości konsumentów odnośnie do możliwości, jakie daje rynek energii, oraz opracowanie i wprowadzenie mechanizmów chroniących grupy najuboższe przed skutkami wzrostu cen powinny być podstawowymi warunkami, których spełnienie umożliwić może przyszłe zliberalizowanie rynku energii elektrycznej dla gospodarstw domowych.
\nOpóźnienie działań w zakresie rozwoju konkurencji na rynkach paliw i energii grozi utrwaleniem obecnego stanu rzeczy, który jest nieefektywny i nie sprzyja rozwojowi konkurencji między przedsiębiorstwami energetycznymi. Szczególnie istotne jest rozwijanie konkurencji na rynku gazu ziemnego. Brak konkurencji nie stymuluje przedsiębiorstw do obniżania kosztów i uatrakcyjnienia oferty, co mogłoby skutkować coraz szybszym oddalaniem się polskiej energetyki od światowych standardów. ww Akceptowalność cen jest terminem niezwykle trudnym do sprecyzowania, a przy tym jest zagadnieniem bardzo wrażliwym społecznie i zbyt szerokim, aby ująć go w jednym kierunku interwencji. Utrzymanie cen energii na akceptowalnym poziomie jest jednak celem większości działań i kierunków interwencji w Strategii. Widoczne jest to zwłaszcza w kierunku interwencji 2.4, w którym zaproponowane działania nakierowane na modernizację sektora elektroenergetycznego będą kluczowe dla kształtowania się cen energii w najbliższych latach. Obecna infrastruktura wytwórcza produkuje energię znacznie mniej efektywnie niż mogłyby to się odbywać w nowoczesnych elektrowniach konwencjonalnych 50 Monitor Polski
\nW związku z tym poziom udzielanego wsparcia dla ekologicznych sposobów wytwarzania energii będzie uwzględniał interes odbiorców końcowych. Takie podejście będzie kluczowe dla realizacji polityki państwa nakierowanej na zapewnienie akceptowalnych cen energii i rozwój gospodarczy, przy jednoczesnej realizacji zobowiązań dotyczących zrównoważonego rozwoju.
\nWzrost znaczenia rozproszonych, odnawialnych źródeł energii w. rcl W latach 2006–2012 pozyskanie energii pierwotnej z OZE wzrosło w Polsce o 78% (z 200 PJ do 356 PJ). Z uwagi na krajowe uwarunkowania geologiczne i klimatyczne, energia pozyskiwana ze źródeł odnawialnych pochodziła w 2011 r. z: biopaliw stałych (85,3%), biopaliw ciekłych (5,8%), z energii wody (2,7%), energii wiatru (3,7%), biogazu (1,8%), z odpadów komunalnych ulegających biodegradacji (0,4%), energii geotermalnej (0,2%) oraz energii promieniowania słonecznego (0,1%). Struktura ta wynika przede wszystkim z charakterystycznych dla naszego kraju warunków geograficznych i możliwych do zagospodarowania zasobów. Udział energii ze źródeł odnawialnych w finalnym zużyciu energii brutto w 2012 r. wynosił ponad 11%, a zgodnie z pakietem klimatyczno-energetycznym udział ten ma osiągnąć 15% w 2020 r. W przypadku zużycia energii elektrycznej brutto w Polsce udział OZE w latach 2006–2012 systematycznie wzrastał i w 2011 r. wynosił 10,6%. Energia elektryczna wytworzona z OZE pochodziła: z biopaliw stałych (56,5%), energii wiatru (28,1%), energii wody (12,1%) oraz z biogazu (3,4%)61. ww W krajowym systemie energetycznym należy wykorzystywać zalety, jakie daje OZE, dla wzrostu bezpieczeństwa energetycznego na tych obszarach, w których rozwój energetyki zawodowej napotkać może duże ograniczenia. Należy jednak pamiętać, że rozwijanie generacji rozproszonej opartej na odnawialnych źródłach energii będzie wymagało dostosowania do nowych warunków zarówno samej sieci przesyłowej i dystrybucyjnej, jak i procedur dotyczących ich funkcjonowania, zabezpieczeń itp.
\nRozwijanie odnawialnych źródeł energii ma także bardzo silny kontekst regionalny, ze względu na zróżnicowanie warunków klimatycznych (rys. 13). Dla rozwoju energetyki 61 Energia ze źródeł odnawialnych w 2012 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2013.
\n51 Monitor Polski
\nRysunek 13. Rozmieszczenie najbardziej optymalnych stref lokalizacji źródeł OZE (wiatrowych, fotowoltaicznych i geotermalnych) W Polsce z każdym rokiem wzrasta ilość biokomponentów wykorzystawanych w paliwach transportowych.
\nW 2012 r. wykorzystano około 217 tys. ton bioetanolu i około 730 tys. ton estrów metylowych kwasów tłuszczowych, tym samym liczony według wartości opałowej udział biokomponentów w paliwach transportowych wyniósł około 6,09%62. Zgodnie z założonymi na kolejne lata poziomami Narodowych Celów Wskaźnikowych, udział ten powinien wynieść 7,10% (poziom obowiązujący w 2013 r.) w latach 2014–2016, natomiast w latach 2017 i 2018 odpowiednio 7,80% i 8,50%. w. rcl .go Mapa nie uwzględnia ograniczeń środowiskowych zgodnie z ustawą o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 r. i ustawą – Prawo ochrony środowiska z dnia 27 kwietnia 2001 r. lubelskiego, południowo-zachodniej części woj. podlaskiego, wschodniej części Mazowsza oraz w okolicach Skierniewic i na Wybrzeżu Gdańskim, najlepsze warunki dla geotermii znajdują się zaś w pasie północno-zachodnim.
\nRysunek 14. Zużycie biomasy w elektroenergetyce zawodowej (w tys. GJ) ww W celu wspierania inwestycji w odnawialne źródła energii (działanie 30) należy przede wszystkim dążyć do uproszczenia w skali kraju procedur administracyjnych dotyczących inwestycji w ten sektor. Barierą dla rozwoju OZE jest stan infrastruktury przesyłowej i dystrybucyjnej energii elektrycznej, dlatego też istotne jest znalezienie 62 Energia ze źródeł odnawialnych w 2012 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2013.
\n52 Monitor Polski
\nUjednolicenie interpretacji przepisów i zmodyfikowanie systemu wsparcia OZE w kierunku większego rozwoju sieci przyczyniłoby się także do szybszego uruchamiania nowych OZE.
\nRozwój OZE w Polsce wymaga podjęcia działań mających na celu promocję energetyki odnawialnej w Polsce (działanie 31), opartego o Politykę energetyczną Polski, Krajowy plan działania w zakresie energii ze źródeł odnawialnych (KPD), a także sprawozdania okresowe dotyczące postępu w promowaniu i wykorzystaniu energii ze źródeł odnawialnych w Polsce (przygotowane na podstawie art. 22 dyrektywy 2009/28/WE). Celem programu będzie wypracowanie konkretnych działań zapewniających realizację orientacyjnej ścieżki rozwoju poszczególnych technologii OZE określonej w KPD, a w rezultacie osiągnięcie co najmniej 15% udziału energii z OZE w końcowym zużyciu energii brutto do 2020 r. Program powinien zawierać rozwiązania obejmujące kwestie ekonomiczne, społeczne i środowiskowe, tak aby zapewnić zrównoważony rozwój tego sektora gospodarki.
\nBiorąc pod uwagę krajowy potencjał OZE, szczególną rolę może mieć biomasa. Na cele energetyczne w pierwszej kolejności powinna być wykorzystywana biomasa pochodząca z produktów ubocznych, pozostałości, a także odpadów z rolnictwa i przetwórstwa rolno-spożywczego. Surowce te powinny być wykorzystywane lokalnie w rozproszonych jednostkach wytwórczych. w. rcl Opracowanie zasad i systemu promocji wysokosprawnych instalacji dedykowanych do spalania biomasy ze szczególnym uwzględnieniem małych instalacji (działanie 32) oraz podjęcie inicjatywy wspierania powstawania upraw energetycznych na glebach najniższych kategorii (działanie 33) powinny przyczynić się do zwiększenia udziału OZE w krajowym bilansie energetycznym. Podstawą dla powstawania areałów upraw energetycznych jest jednak zbudowanie przede wszystkim rynku zbytu i właściwie działających powiązań między odbiorcami i producentami biomasy wykorzystywanej dla celów energetycznych. Wzrost lokalnego wykorzystania biomasy, w małych jednostkach wytwórczych wpisuje się w rozwój biogospodarki oraz umożliwia osiągnięcie skumulowanych efektów środowiskowych związanych z ograniczeniem emisji gazów cieplarnianych, gospodarczych – umożliwiających rozwój nowych działalności, a także społecznych w postaci nowych miejsc pracy. Ponadto przyczyni się do zwiększenia bezpieczeństwa energetycznego, zmniejszenia ilości odpadów w gospodarstwach, rozwiąże problemy z ich składowaniem, ułatwi spełnienie rosnących wymagań w zakresie ochrony środowiska, a także może być źródłem dodatkowych dochodów. ww Osiągnięcie celów unijnych w zakresie energii odnawialnej w 2020 r. wymagać będzie produkcji energii elektrycznej brutto z OZE na poziomie około 31 TWh, co będzie stanowić 18,4% końcowego zużycia energii elektrycznej. Obligatoryjne jest także osiągnięcie 10% udziału energii ze źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii w transporcie.
\nW perspektywie do 2020 r. ze wszystkich technologii wykorzystujących OZE największą moc zainstalowaną będzie stanowić energia z elektrowni wiatrowych – 6089 MW63. Tymczasem polska sieć w 2015 r. będzie dysponowała jedynie 2060 MW 63 Zał. 2 do Polityki energetycznej Polski do 2030 r.
\n53 Monitor Polski
\nRozwój energetyki odnawialnej – zwłaszcza rozproszonej – ma istotne znaczenie dla realizacji podstawowych celów polityki klimatyczno-energetycznej. Zwiększenie wykorzystania tych źródeł daje szansę na obniżenie emisji CO2 oraz na tworzenie nowych miejsc pracy. Planowane działania powinny doprowadzić do określenia, jaki „mix” OZE jest dla naszego kraju najkorzystniejszy oraz jaka technologia powinna stać się w Polsce dominująca. Zaletami takiej „specjalizacji” będzie wzrost nakładów na badania rozwojowe i wdrożenia. Równie istotne jest stworzenie jak najlepszych warunków dla rozwoju rynku biokomponentów i biopaliw ciekłych m.in. przez uruchomienie systemu wsparcia finansowego, który poprawi opłacalność poszczególnych etapów wytwarzania i wykorzystania biokomponentów.
\nRozwój energetyczny obszarów podmiejskich i wiejskich w. rcl Na obszarach wiejskich czy też obszarach w niewielkim stopniu zurbanizowanych mieszka blisko 15 mln obywateli (39% mieszkańców Polski). Obszary te charakteryzują się niewielkim stopniem wykorzystania nowoczesnych źródeł energii, bazując raczej na zaspokajaniu potrzeb energetycznych tanimi, łatwo dostępnymi, wysokoemisyjnymi nośnikami, które nie są przyjazne dla środowiska. Najczęściej wykorzystywane są węgiel i drewno (w ponad 80%), które są spalane w nieefektywnych instalacjach domowych. Kolejną cechą tych obszarów jest wyjątkowo zły stan sieci dystrybucyjnych energii elektrycznej, co w połączeniu z oddaleniem od jednostek wytwórczych powoduje przerwy w dostawach energii. Zjawisko przerw w zasilaniu nie tylko ogranicza możliwość rozwoju regionów, ale przede wszystkim ma negatywny wpływ na jakość życia mieszkańców, zwłaszcza w okresie zimowym. Polityka energetyczna na obszarach wiejskich lub w niewielkim stopniu zurbanizowanych stoi zatem przed tymi samymi wyzwaniami co energetyka w ujęciu krajowym. ww W obecnych uwarunkowaniach prawnych na gminach spoczywa obowiązek przygotowania założeń do planów zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe, które m.in. powinny przeciwdziałać zagrożeniom bezpieczeństwa energetycznego ludności. Jednak niewielka liczba gmin wywiązuje się z tego obowiązku, co może być spowodowane np. brakiem środków finansowych, brakiem odpowiedniej kadry, ale także brakiem przekonania o potrzebie przygotowania takiego planu. W pierwszych dwóch przypadkach nawet nałożenie sankcji za brak przedmiotowego dokumentu nie gwarantuje wykonania ustawowego obowiązku. Poważnym problemem w funkcjonowaniu samorządów jest także fakt, iż zgodnie z obowiązującymi przepisami finansują one oświetlenie ulic, placów i dróg znajdujących się na ich terenie, podczas gdy infrastruktura techniczna należy do przedsiębiorstw energetycznych.
\nPodstawowym działaniem w tym kierunku powinna być poprawa lokalnego bezpieczeństwa energetycznego (działanie 34), opierająca się przede wszystkim na 64 Informacja o dostępności mocy przyłączeniowej do sieci przesyłowej, stan na 31 października 2010 r., Polskie Sieci Elektroenergetyczne.
\n54 Monitor Polski
\nDziałania, w wyniku których większa liczba gospodarstw domowych podłączona będzie do sieci ciepłowniczej lub gazowniczej, nierozłącznie wiążą się z ograniczeniem emisji zanieczyszczeń do powietrza. Równocześnie należy prowadzić kampanie mające na celu zwiększenie świadomości społeczeństwa w zakresie przyjaznych środowisku źródeł ciepła oraz konsekwencji niekontrolowanego spalania odpadów. Działania w tym zakresie będą realizowane w ramach kierunku interwencji 3.2. ww w. rcl Odpowiednie planowanie energetyczne stać się może fundamentem rozwoju gospodarczego regionu, podnieść jego konkurencyjność oraz przyczynić się do powstania nowych miejsc pracy. W znacznej mierze wpłynąć może także na poprawę lokalnego bezpieczeństwa energetycznego. Planowanie energetyczne jest istotnym elementem wspierania rozwoju energetyki rozproszonej, co stanowi szansę nie tylko na zapewnienie nieprzerwanych dostaw energii elektrycznej, ale także na rozwój obszarów wiejskich pod kątem pozarolniczej aktywizacji ludności. Przykładem wspierania rozwoju energetyki na obszarach wiejskich (a jednocześnie promowania biogospodarki) jest program wspierania biogazowni rolniczych. Przy występujących obecnie dysproporcjach regionalnych w rozwoju systemu elektroenergetycznego, dodatkowe problemy wynikają ze zdarzających się coraz częściej ekstremalnych zjawisk pogodowych powodujących przerwy w dostawach energii elektrycznej, które na niektórych terenach (szczególnie wiejskich) trwają ponad tydzień.
\nPonieważ tereny wiejskie wymagają często budowy układów sieciowych o wysokich nakładach kapitałowych, cechując się przy tym stosunkowo niską konsumpcją energii, to inwestycja taka nie jest opłacalna dla inwestorów, co grozi nie tylko utrwalaniem obecnego stanu rzeczy, ale i wzrostem zjawiska długotrwałych przerw w dostawach energii.
\n2.8.
\nRozwój systemu zaopatrywania nowej generacji pojazdów wykorzystujących paliwa alternatywne Polityka unijna przewiduje rozwój flot pojazdów wykorzystujących paliwa alternatywne, takich jak energia elektryczna dla pojazdów elektrycznych, sprężony i skroplony gaz ziemny lub wodór. W swoich działaniach UE powołuje się na cele dotyczące utworzenia jednolitego europejskiego obszaru transportu – dążenie do osiągnięcia 55 Monitor Polski
\nW związku z powyższym KE podjęła działania legislacyjne mające na celu wsparcie rozwoju transportu wykorzystującego paliwa alternatywne. Rozwój e-mobilności pociąga za sobą dodatkowe korzyści, ponad te dotyczące redukcji emisji CO2 i ograniczenia zależności od importu ropy naftowej. W przypadku pojazdów elektrycznych istnieje możliwość przesyłania energii z akumulatorów z powrotem do sieci w godzinach o wysokim ogólnym zapotrzebowaniu, co może poprawiać bezpieczeństwo energetyczne i obniżać zapotrzebowanie na budowę mocy szczytowych.
\nCel 3. Poprawa stanu środowiska Działalność człowieka, często w sposób niekorzystny, wpływa na środowisko.
\nZmniejszenie tego oddziaływania wymaga podjęcia szeregu działań, na czele z promocją nowych wzorców konsumpcji i produkcji oraz zmianą podejścia do oszczędnego wykorzystania zasobów. Ambitne normy środowiskowe mogą pobudzać wprowadzanie innowacyjnych rozwiązań i stymulować rozwój działalności gospodarczej.
\nZapewnienie dostępu do czystej wody dla społeczeństwa i gospodarki w. rcl 3.1.
\nDegradacja wód negatywnie oddziałuje na różnorodność biologiczną ekosystemów, natomiast w ekosystemach wodnych problemem jest eutrofizacja. Największym wyzwaniem dla Polski w zakresie ochrony wód jest więc realizacja wymagań Ramowej Dyrektywy Wodnej, która zobowiązuje wszystkie państwa członkowskie do podjęcia działań na rzecz ochrony śródlądowych wód powierzchniowych, wód przejściowych, wód przybrzeżnych oraz wód podziemnych. Jej celem jest osiągnięcie do 2015 r. (a w uzasadnionych przypadkach do 2021 r. lub 2027 r.) dobrego stanu wód i ekosystemów od nich zależnych. W Polsce wydzielono 5711 jednolitych części wód (JCW), w tym 5532 wody śródlądowe, 18 wód morskich i 161 wód podziemnych (JCWPd). ww Ocena stanu wód rzek i zbiorników zaporowych opracowana została na podstawie zweryfikowanych danych monitoringowych z lat 2010–2012, z zastosowaniem zasady dziedziczenia. W 2013 r. oceniono 1815 JCW monitorowanych w latach 2010–2012, w tym w pełnym zakresie na 584 (12,7%) i w niepełnym zakresie na 1231 (27%) JCW oraz 10 zbiornikach zaporowych niebędących odrębnymi częściami wód rzek, w odniesieniu do całkowitej liczby 4596 JCW rzecznych w Polsce. Dokonano także oceny nieopomiarownych JCW na podstawie zidentyfikowanych cech określających stopień podobieństwa. Im większa jest zgodność ustalonych cech, tym lepszy jest stopień dopasowania wyniku oceny.
\n56 Monitor Polski
\nTabela 4. Statystyczne zestawienie wyników oceny stanu/potencjału ekologicznego JCW rzek i zbiorników zaporowych monitorowanych w latach 2010–2012, wraz z oceną JCW niemonitorowanych KLASYFIKACJA STANU I POTENCJAŁU EKOLOGICZNEGO 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 254 940 1696 165 170 87 30 175 338 965 2661 2 ODRA 1080 662 1742 9 117 160 47 14 281 452 1080 108 193 96 13 50 201 661 1741 3 DNIESTR 3 2 3 1 1 4 4 DUNAJ 8 3 11 2 1 2 3 8 2 1 3 11 5 JARFT 6 6 5 6 6 ŁABA 8 8 7 NIEMEN 38 1 39 8 PREGOŁA 114 6 120 9 ŚWIEŻA 4 10 UCKER 1 4 1638 4596 .go 1 1 2 4 1 8 8 3 6 20 38 10 12 75 16 114 1 1 0 2958 PONIŻEJ DOBREGO 1 22 257 416 151 625 1 1
\n1)
\nZły Dotyczy przeniesionych wyników ocen potencjału ekologicznego Słaby Dotyczy przeniesionych wyników ocen stanu ekologicznego KLASYFIKACJA POTENCJAŁU EKOLOGICZNEGO 1) SZTUCZNE I SILNIE ZMIENIONE KLASYFIKACJA STANU EKOLOGICZNEGO Umiarkowany SZTUCZNYCH I SILNIE ZMIENIONYCH LICZBA OCENIONYCH CZĘŚCI WÓD 4 1637 4594 W tym 10 zbiorników zaporowych niebędących jednolitymi częściami wód rzek.
\n4586 JCW rzek – 2 niemonitorowane JCW rzek (2 JCW, dla których z powodu braku zgodności cech podobieństwa nie przeniesiono wyników ocen) + 10 zbiorników zaporowych niebędących jednolitymi częściami wód = 4594.
\nŹródło: GIOŚ/PMŚ.
\nW latach 2010–2012 oceniono 4594 jednolite części wód rzecznych (JCW) na obszarze całego kraju. Wśród naturalnych JCW rzecznych 30,6% osiągnęło stan dobry lub bardzo dobry, natomiast wśród sztucznych i silnie zmienionych JCW rzecznych potencjał co najmniej dobry osiągnęło 30,7% JCW. ww W przypadku jezior zrealizowane w latach 2010–2012 badania monitoringowe pozwoliły ocenić 375 jednolitych części wód powierzchniowych (JCWP) jeziornych, z których 27 zostało wyznaczonych przez zarządzającego wodami w Polsce jako silnie zmienione, a 348 jako naturalne. Ocena stanu ekologicznego (naturalnych JCWP jeziornych) oraz potencjału ekologicznego (silnie zmienionych JCWP jeziornych) została przeprowadzona w taki sam sposób, z uwzględnieniem tych samych wartości granicznych.
\nWśród 348 zbadanych JCWP jeziornych wyznaczonych jako naturalne 34,5% osiągnęło bardzo dobry lub dobry stan ekologiczny, a pozostałe 65,5% nie osiągnęło oczekiwanego stanu ekologicznego. Spośród 27 monitorowanych JCWP jeziornych wyznaczonych jako silnie zmienione, 44,5% osiągnęły maksymalny lub dobry potencjał ekologiczny.
\n57 Monitor Polski
\nJednocześnie od 1990 r. odnotowywana jest ciągła tendencja spadkowa w sumie ładunków substancji biogennych. Jest to efektem znacznych inwestycji w zakresie oczyszczania ścieków komunalnych, usuwania różnego rodzaju źródeł przemysłowych oraz wdrażania Kodeksu dobrych praktyk rolniczych. w. rcl Działania związane z ochroną wód prowadzone będą równolegle w odniesieniu do wód powierzchniowych i podziemnych oraz kompleksowo w ramach zlewni. Dla poprawy jakości wód istotna jest rozbudowa infrastruktury oczyszczania ścieków (działanie 35).
\nIstotna jest także promocja dobrych praktyk rolniczych (działanie 36), bowiem znaczna część zanieczyszczeń zrzucanych do wód pochodzi z terenów rolniczych. Ponadto kontynuowany będzie monitoring jakości wód na potrzeby Ramowej Dyrektywy Wodnej (działanie 37). Jednocześnie działania będą skierowane na prawną ochronę strategicznych zbiorników wód podziemnych oraz stref ochrony ujęć wód podziemnych i powierzchniowych (działanie 38).
\nDziałania zaplanowane w ramach niniejszego kierunku interwencji umożliwią realizację zobowiązań związanych z członkostwem Polski w UE, jak również wpłyną na zwiększenie dostępności do czystej wody oraz przyczynią się do zachowania cennych ekosystemów.
\nRacjonalne gospodarowanie odpadami, w tym wykorzystanie ich na cele energetyczne Synergia ww 3.2.
\nEnergetyka wdrażanie efektywnych ekonomicznie i ekologicznie technologii pozyskiwania biogazu spalanie odpadów z odzyskiem energii 58 funkcjonowanie systemu selektywnego odbierania odpadów komunalnych, zredukowanie liczby nieefektywnych, lokalnych składowisk odpadów innych niż niebezpieczne i obojętne Środowisko Monitor Polski
\nDominujące wśród wytwarzanych odpadów przemysłowych były: odpady powstające przy płukaniu i oczyszczaniu kopalin (31,2 mln ton), odpady ze wzbogacania rud metali nieżelaznych (29,8 mln ton) oraz mieszanki popiołowo-żużlowe z mokrego odprowadzania odpadów paleniskowych (10,6 mln ton). W 2012 r. w Polsce wytworzono 123,1 mln ton odpadów (z wyłączeniem odpadów komunalnych)66. w. rcl .go W 2012 r. około 72% wytworzonych odpadów (z wyłączeniem odpadów komunalnych) poddano procesom odzysku, 25,6% unieszkodliwiono, z czego prawie 22% unieszkodliwiono przez składowanie. Ogólna ilość odpadów dotychczas składowanych (z wyłączeniem odpadów komunalnych) wynosiła na koniec 2012 r. 1649,6 mln ton (zmniejszyła się o ok. 75 mln ton wobec 2010 r.). Ilość zbieranych w Polsce odpadów komunalnych w latach 1998–2008 spadła o 20% w ujęciu masowym (z 12 do 10 mln t/rok), a w przeliczeniu na mieszkańca o 15% (z 306 na 265 kg/mieszkańca/rok). Szacunkowa ilość wytworzonych odpadów komunalnych w 2012 r. wyniosła 12 085 tys. ton, co stanowi około 314 kg na jednego mieszkańca. W latach 2000–2012 nastąpił wzrost liczby ludności objętej zorganizowaną zbiórką odpadów komunalnych. W 2012 r. wyniósł on 80,4%.67 Zmniejszenie ilości zebranych odpadów może być spowodowane wieloma czynnikami, m.in. niewłaściwymi praktykami gospodarowania odpadami komunalnymi, tj. wykorzystaniem na cele grzewcze w domowych paleniskach (m.in. dlatego ważne jest promowanie rozwoju sieci ciepłowniczej) oraz pozbywaniem się odpadów przez umieszczanie ich na dzikich wysypiskach.
\nKonieczne jest w Polsce podjęcie natychmiastowych działań ukierunkowanych na stopniowe przechodzenie z systemu polegającego na składowaniu odpadów na system wspierający przetworzenie i odzysk surowców oraz energetyczne wykorzystanie odpadów68, co jest jednocześnie jednym z warunków rozwoju biogospodarki. Celem właściwego gospodarowania odpadami jest ochrona środowiska i zdrowia ludzkiego przez zapobieganie i zmniejszanie negatywnego wpływu wynikającego z wytwarzania odpadów i gospodarowania nimi oraz przez zmniejszenie ogólnych skutków użytkowania zasobów i poprawę efektywności takiego użytkowania. ww Równocześnie ogromne znaczenie ma zapobieganie powstawaniu odpadów, co może pomóc w zmniejszeniu wpływu na środowisko na każdym etapie cyklu życia zasobów69.
\nZa najważniejsze działanie należy uznać zapewnienie funkcjonowania systemu selektywnego zbierania/odbierania odpadów komunalnych (działanie 39) i objęcie nim 100% mieszkańców. Istotne jest także zredukowanie liczby nieefektywnych, lokalnych 65 Obliczenia własne na podstawie danych z publikacji Ochrona Środowiska 2013, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2013.
\n66 Ochrona Środowiska 2013…, dz. cyt.
\n67 Ochrona Środowiska 2013…, dz. cyt., Ochrona Środowiska 2011, GUS, Warszawa 2011.
\n68 Istniejące obecnie regulacje dają zachęty finansowe (uzyskanie dla części tej energii świadectw pochodzenia OZE) dla przedsiębiorców chcących wytwarzać energię z odpadów komunalnych.
\n69 EEA 2010. Środowisko Europy 2010 – Stan i Prognozy. Synteza. Europejska Agencja Środowiska, Kopenhaga.
\n59 Monitor Polski
\nŹródło: GUS/GIOŚ. w. rcl Źródło: Eurostat.
\nRysunek 16. Zagospodarowanie odpadów przemysłowych w Polsce w latach 1998–2008 .go Rysunek 15. Gospodarowanie odpadami w wybranych krajach europejskich Planowane powyżej działania pozwolą nie tylko osiągnąć unijne standardy w gospodarce odpadami, ale przede wszystkim pozytywnie wpłyną na efektywność produkcji, a przez to na konkurencyjność gospodarki. Przedstawiona na rys. 17 hierarchia postępowania z odpadami priorytetyzuje sposób postępowania z odpadami zgodnie z przepisami prawa i politykami środowiskowymi w następującej kolejności:
\n60 Monitor Polski
\nAktualnie, mimo przepisów prawnych zobowiązujących do gromadzenia informacji na temat stanu gleb i ziemi, nie ma spójnych informacji w tym zakresie w jednolitym systemie zarówno na poziomie regionalnym, jak i dla obszaru całego kraju. Trudno jest zatem podać wiarygodne dane na temat powierzchni terenów, na których występują różne formy degradacji gleby i ziemi, obrazujące skalę problemu. w. rcl Konieczne jest w Polsce sukcesywne podejmowanie działań mających na celu: ograniczenie wpływu degradacji gleby i ziemi na zdrowie ludzi i stan elementów środowiska, w tym zwłaszcza wód podziemnych, wód powierzchniowych oraz różnorodności biologicznej (działania 42–44).
\n3.3.
\nOchrona powietrza, w tym ograniczenie oddziaływania energetyki Ochrona powietrza ma bardzo duże znaczenie z punktu widzenia ochrony środowiska i zapewnienia zdrowia społeczeństwa. Zanieczyszczenie powietrza może mieć wpływ na skracanie średniej długości życia ludzi, wzrost kosztów leczenia, straty gospodarki narodowej z tytułu absencji chorobowej pracowników. Polska ma nadal wiele do zrobienia w kwestii poprawy jakości powietrza. Dodatkowo dużym wyzwaniem dla polskiej gospodarki w tym zakresie jest realizacja zobowiązań wynikających z unijnych dyrektyw (dyrektywa dotycząca emisji przemysłowych IED, dyrektywa w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy CAFE). ww W 2012 r. w wyniku oceny jakości powietrza spośród 46 stref w skali kraju, w 38 strefach odnotowano przekroczenie poziomu dopuszczalnego PM10, w 22 strefach przekroczenie poziomów dopuszczalnych, powiększonych o margines tolerancji, pyłu PM2,5 oraz w 42 strefach przekroczenie poziomu docelowego benzo(a)pirenu. Dominującą przyczyną, przekroczeń wartości kryterialnych była tzw. niska emisja związana z indywidualnym ogrzewaniem budynków (sektor bytowo-komunalny), czyli emisja pochodząca ze spalania paliw w piecach, kotłach domowych oraz z transportu. Wśród innych głównych przyczyn, ze znacznie mniejszym udziałem procentowym, wymieniane są również 61 Monitor Polski
\nDo podstawowych oddziaływań konwencjonalnej energetyki zawodowej na otoczenie zaliczyć można emisje: pyłów, SO2, NO2 oraz CO2 (tabela 5). Modernizacja energetyki zawodowej opisana w kierunku interwencji 2.4 powinna więc także uwzględniać inwestycje zmniejszające jej wieloaspektowe oddziaływanie na środowisko, tak aby ewentualne zaostrzenie w przyszłości wymagań dotyczących ochrony środowiska nie zagroziło utrzymaniu krajowego potencjału produkcyjnego energii. ww Tabela 5. Emisja ogółem pyłów, SO2, NO2, CO2 oraz CH4 w energetyce zawodowej [Mg] Popiół lotny SO2 NO2 CO2 CH4 Rok 1998 94 143 1 038 531 271 189 144 383 000 b.d.
\nRok 2004 44 552 684 803 242 539 148 918 000 1 506 Rok 2010 21 649 378 268 238 823 148 573 000 3 163 70 Ocena jakości powietrza w strefach w Polsce za rok 2012. Zbiorczy raport krajowy, Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy na zlecenie Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska, Warszawa 2013.
\n62 Monitor Polski
\n3.4. .go Właściwie zaprojektowane działania zmierzające do poprawy jakości powietrza wymagają lepszej współpracy na wszystkich szczeblach administracji państwowej i samorządowej.
\nWspieranie nowych i promocja polskich technologii energetycznych i środowiskowych w. rcl Trendy rozwojowe krajów wysokorozwiniętych pokazują, że budowanie przewagi konkurencyjnej opartej na wynikach prac badawczo-rozwojowych oraz eksploatującej postęp naukowo-techniczny może zagwarantować trwały zrównoważony rozwój. Wysoka innowacyjność technologii energetycznych i środowiskowych poprawia konkurencyjność gospodarek oraz minimalizuje negatywny wpływ działalności człowieka na środowisko naturalne, w tym przez zmniejszenie emisji zanieczyszczeń powietrza oraz gazów cieplarnianych do atmosfery. W związku z powyższym, aby zrealizować cele w zakresie zrównoważonego rozwoju, tj. osiągnięcia gospodarki niskoemisyjnej i przyjaznej środowisku, wsparcia wymagają badania naukowe nad nowymi technologiami i ich wdrożenia. Polska posiada bardzo niewielką liczbę rozwiązań nowatorskich i w dalszym ciągu należy do najmniej innowacyjnych krajów w Europie71. ww Dużym problemem polskich firm z branży technologii środowiskowych są małe szanse na wypromowanie swoich rozwiązań za granicą. Stworzenie i rozwój Systemu Weryfikacji Technologii Środowiskowych (ETV) oraz opracowanie krajowego systemu monitorowania technologii środowiskowych mogą znacznie poprawić sytuację polskich przedsiębiorstw technologicznych oraz przyczynić się do pobudzenia innowacyjności. Z tego powodu ważne jest systematyczne wspieranie badań naukowych, innowacyjności i wdrożeń w sektorze energetyki i ochrony środowiska (działanie 48). W parze ze stworzeniem systemu ułatwień dla wdrażania nowych technologii powinny iść działania modernizujące krajową bazę naukową.
\n71 Potwierdzają to statystyki, w tym wyniki przygotowanego na zlecenie Komisji Europejskiej raportu European Innovation Scoreboard 2009, którego celem jest porównawcza analiza poziomu innowacyjności w krajach UE.
\n63 Monitor Polski
\n3.5.
\nPromowanie zachowań ekologicznych oraz tworzenie warunków do powstawania zielonych miejsc pracy ww Skuteczna ochrona środowiska wymaga zaangażowania wszystkich obywateli w działania podstawowe, do których można zaliczyć świadomą konsumpcję, w tym ochronę zasobów, a więc ograniczenie ilości wytwarzanych odpadów w gospodarstwach domowych oraz segregację wytworzonych odpadów, oszczędzanie energii i wody, a także aktywną ochronę przyrody. W tym celu nie wystarczy stosowanie zakazów i kar, dużo bardziej 72 Pojęcie czyste technologie węglowe (CTW) jest używane w odniesieniu do wszelkich działań zmniejszających uciążliwość ekologiczną produkcji i wykorzystania węgla. Za czyste technologie węglowe uważane są technologie zaprojektowane w celu poprawy skuteczności eksploatacji, przeróbki, przetwarzania oraz utylizacji węgla, pozwalające na wyeliminowanie lub znaczne ograniczenie szkodliwego wpływu tych procesów na środowisko naturalne.
\n64 Monitor Polski
\nIstotne jest również uświadamianie społeczeństwu środowiskowych konsekwencji codziennych indywidualnych działań. Należy także skoncentrować uwagę na informowaniu o realnych zagrożeniach wynikających m.in. z zanieczyszczenia środowiska, chaotycznej zabudowy przestrzeni, zanikania gatunków roślin, zwierząt i całych ekosystemów73, nieracjonalnego wykorzystania zasobów naturalnych, nieefektywnego korzystania z energii i środków transportu oraz braku systemów segregacji odpadów. Należy również pokazywać wymierne korzyści, np. finansowe i zdrowotne, związane z racjonalnym gospodarowaniem zasobami środowiskowymi i świadomą konsumpcją74. Istotne jest więc systematyczne zwiększanie świadomości ekologicznej Polaków i zmiana zachowań w obszarach objętych strategią (działanie 50). Dla kształtowania świadomości ekologicznej i promowania w społeczeństwie ekologicznych postaw i zachowań niezbędne jest rozwijanie szeroko dostępnej oferty edukacyjnej w zakresie racjonalnego gospodarowania zasobami środowiskowymi, zagrożeń wynikających z wpływu człowieka na środowisko oraz znaczenia działań na rzecz ochrony środowiska dla zapewnienia zrównoważonego rozwoju. Aby oferta edukacyjna w tym zakresie była skuteczna, powinna obejmować całość edukacji i uczenia się (formalnego, pozaformalnego i nieformalnego). W edukacji formalnej dotyczy to zaangażowania wszystkich poziomów kształcenia – od przedszkola do kształcenia wyższego i kształcenia dorosłych, łącznie z kształceniem ogólnym i zawodowym (z uwzględnieniem ich specyfiki). W edukacji innej niż formalna szczególną rolę ma rozwój świadomości ekologicznej na stanowiskach pracy oraz w działalności organizacji obywatelskich. Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju, ze względu na swoją złożoność i szeroki zasięg, jest szczególnie użyteczna w kształtowaniu przekrojowych kompetencji kluczowych młodzieży i dorosłych. Rozwijanie takiej edukacji wymaga aktywnego udziału interesariuszy edukacji formalnej oraz edukacji innej niż formalna, w tym pracodawców, organizacji społecznych, lokalnych społeczności. ww Dodatkowym działaniem edukacyjno-promocyjnym będzie rozpowszechnianie wśród przedsiębiorców zrównoważonych wzorców produkcji, w tym systemów zarządzania środowiskowego (działanie 51). Stosowanie efektywniejszych środowiskowo rozwiązań w firmach, wraz ze wzrostem świadomości ekologicznej społeczeństwa, będzie stawać się niezbędnym wymogiem wynikającym z zasad rynkowych.
\n73 Osób, które pozytywnie oceniają obecny stan środowiska, powietrza, różnorodności biologicznej i wody, jest więcej niż połowa – od 51% do 55%. Na tle wymienionych zasobów w przypadku różnorodności biologicznej mniej jest ocen negatywnych (29% w porównaniu do około 40%) oraz więcej odpowiedzi „trudno powiedzieć”.
\nŚwiadczyć to może o stosunkowo niskiej świadomości tego, czym jest różnorodność biologiczna. Badania świadomości i zachowań ekologicznych…, dz. cyt.
\n74 30% respondentów często zwraca uwagę na oznaczenia ekologiczne na produktach, 37% robi to rzadko, a 23% wcale. Co trzeci Polak (35%) deklaruje gotowość ponoszenia dodatkowych kosztów związanych z wyborem rozwiązań ekologicznych. Większość (59%) natomiast nie decyduje się na wybór takich rozwiązań, jeśli istnieją inne, tańsze. Badania świadomości i zachowań ekologicznych… dz. cyt.
\n65 Monitor Polski
\n66 ww MG
\n75 MŚ
\nPIG-PIB Polityka energetyczna Polski v.p l Polityka energetyczna Polski, Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030, strategie rozwoju województw Polityka energetyczna Polski Monitor Polski MG, PIG-PIB, samorząd województwa GDOŚ, GIOŚ, WUG, MG, MIiR, MSP, MSZ, MF, instytuty badawcze .go MŚ Rozpoznanie możliwości wykorzystania energii geotermalnej 4 3
\nPrzygotowanie i wdrożenie przejrzystej struktury prawno-regulacyjnej w obszarze wydobycia gazu łupkowego MŚ w. rcl węgla dla zwiększenia konkurencyjności, poprawy bezpieczeństwa pracy, ochrony środowiska oraz stworzenie podstaw pod rozwój technologiczny i naukowy,
\nMonitor Polski 7 6 ww Ograniczenie presji wywieranej na środowisko i ludność lokalną podczas prowadzenia prac geologicznych, jak i tych dotyczących eksploatacji i magazynowania kopalin
\nMŚ Krajowa strategia ochrony i zrównoważonego użytkowania różnorodności biologicznej, strategie rozwoju województw, Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 v.p l GDOŚ, RDOŚ, PGL LP, KZGW, RZGW, NFOŚiGW, WFOŚiGW, jednostki samorządu terytorialnego Krajowa strategia ochrony i zrównoważonego użytkowania różnorodności biologicznej, Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030, strategie rozwoju województw, plany zagospodarowania przestrzennego Monitor Polski 72 MŚ MIiR, GDOŚ, RDOŚ, PGL LP, KZGW, RZGW, jednostki samorządu terytorialnego .go
\nMG MIiR, MEN terytorialnego Polityka energetyczna Polski i zrównoważonego użytkowania różnorodności biologicznej, plany zagospodarowania przestrzennego województwa, miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego, programy ochrony powietrza v.p l .go Kierunek Interwencji 2.2. Poprawa efektywności energetycznej w. rcl o przestrzeń,
\nMonitor Polski 17 ww przestrzennego
\nMG -/- -/- MIiR, URE Program rozwoju wysokosprawnej kogeneracji do 2030 roku Polityka energetyczna Polski Polityka energetyczna Polski v.p l .go MG
\nDywersyfikacja źródeł i kierunków dostaw gazu ziemnego i ropy naftowej 75
\nMG MSZ, MIiR, MSP, podmioty komercyjne rekomendowane do realizacji działania Polityka energetyczna Polski Monitor Polski Kierunek Interwencji 2.3. Zapewnienie bezpieczeństwa dostaw importowanych surowców energetycznych Promocja działalności firm ESCO i zniesienie uregulowań prawnych utrudniających ich działanie 18 ww Stworzenie możliwości dokonywania działań proefektywnościowych przez osoby prywatne, a w szczególności przez spółdzielnie i wspólnoty mieszkaniowe, oraz wspieranie budownictwa efektywnego energetycznie
\nMG
\nPozyskiwanie dostępu do złóż gazu ziemnego i ropy naftowej poza granicami naszego kraju Silniejsza integracja z rynkami naszych sąsiadów 23 24 25 v.p l Polityka energetyczna Polski 26 Wdrożenie rozwiązań dotyczących inteligentnych sieci 76
\nZwiększenie i modernizacja pojemności magazynowych 22 w. rcl MG Rozbudowa i modernizacja systemu sieci przesyłowych i dystrybucyjnych gazu ziemnego i ropy naftowej ww
\nMG Polityka energetyczna Polski, Program polskiej energetyki jądrowej Polityka energetyczna Polski v.p l URE PAA, Zakład Unieszkodliwiania Odpadów Promieniotwórczych .go
\nRozwój konkurencji na rynkach paliw i energii 77
\nDziałania mające na celu promocję energetyki odnawialnej w Polsce 30 31 78 MG Wspieranie inwestycji w odnawialne źródła energii Polityka energetyczna Polski, Krajowy plan działań w zakresie energii ze źródeł odnawialnych Polityka energetyczna Polski, Krajowy plan działania w zakresie energii ze źródeł odnawialnych v.p l -/- MŚ, NFOŚiGW, WFOŚiGW, MRiRW w Polsce, Polityka konkurencji na lata 2011–2013 Monitor Polski
\nKierunek Interwencji 2.6. Wzrost znaczenia rozproszonych, odnawialnych źródeł energii ww wobec przedsiębiorstw energetycznych,
\nMŚ, MRiRW, ARR, ARiMR MRiRW 79 MG Polityka energetyczna Polski, Kierunki rozwoju biogazowni rolniczych w Polsce w latach 2010–2020 v.p l MRiRW, MŚ, WFOŚiGW, NFOŚiGW, jednostki samorządu terytorialnego Polityka energetyczna Polski, Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 Polityka energetyczna Polski, Krajowy Plan Działań w zakresie energii ze źródeł odnawialnych Monitor Polski
\nKierunek Interwencji 2.7. Rozwój energetyczny obszarów podmiejskich i wiejskich ww Opracowanie zasad i systemu promocji wysokosprawnych instalacji dedykowanych do spalania biomasy ze szczególnym uwzględnieniem małych instalacji
\nPromocja dobrych praktyk rolniczych Wdrożenie monitoringu jakości wód na potrzeby Ramowej Dyrektywy Wodnej Objęcie prawną ochroną strategicznych zbiorników wód podziemnych oraz stref ochrony ujęć wód podziemnych i powierzchniowych 36 37 38 MŚ MŚ Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030, Program wodno-środowiskowy kraju Krajowy Program Oczyszczania Ścieków Komunalnych Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 v.p l RZGW GIOŚ, WIOŚ MRiRW, jednostki samorządu terytorialnego Krajowy Program Oczyszczania Ścieków Komunalnych Program wodno-środowiskowy kraju, Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 Monitor Polski 80 MŚ MŚ .go
\nRozbudowa infrastruktury oczyszczania ścieków 35
\nKZGW, NFOŚiGW, WFOŚiGW, jednostki samorządu terytorialnego, MRiRW Kierunek Interwencji 3.1. Zapewnienie dostępu do czystej wody dla społeczeństwa i gospodarki
\nZredukowanie liczby nieefektywnych, lokalnych składowisk odpadów innych niż niebezpieczne i obojętne 39 gminy Zapewnienie funkcjonowania systemu selektywnego zbierania/odbierania odpadów komunalnych
\nMŚ, WFOŚiGW, NFOŚiGW, jednostki samorządu terytorialnego 3.2. Racjonalne gospodarowanie odpadami, w tym wykorzystanie ich na cele energetyczne
\nZapewnienie gromadzenia informacji na temat stanu gleb i ziemi 43 MŚ/MRiRW Zapewnienie właściwego sposobu użytkowania powierzchni ziemi
\n42 ww
\nKierunek Interwencji 3.3. Ochrona powietrza, w tym ograniczenie oddziaływania energetyki ww morfologicznym (ukształtowania powierzchni ziemi), w tym zwłaszcza rekultywacji z wykorzystaniem odpadów.
\nMonitor Polski 48A 47 ww
\nMŚ .go
\nMSZ, MG NFOŚiGW Polityka energetyczna Polski Polityka energetyczna Polski Zwiększanie świadomości ekologicznej Polaków i zmiana ich zachowań w obszarach objętych strategią 85
\nTworzenie zielonych miejsc pracy 51 .go MŚ
\n76 ODEX (zagregowany wskaźnik efektywności energetycznej)76 Cel 2. Zapewnienie gospodarce krajowej bezpiecznego i konkurencyjnego zaopatrzenia w energię 35% 90% 30% 65% 10 100,0 hm3 .go 29,2% Poziom lesistości kraju (%) 3 74% Udział przemysłu w zużyciu wody ogółem (%) 2 10 356,5 hm3 Zużycie wody na potrzeby gospodarki narodowej i ludności ogółem w hm3 (hektometrach sześciennych) Źródło danych (instytucja bądź publikacja) Monitor Polski 6 Wartość oczekiwana w 2020 r.
\nCel 1. Zrównoważone gospodarowanie zasobami środowiska Wartość bazowa w 2010 r.
\n1 Lp.
\nNazwa wskaźnika ww 5. Wskaźniki
\n88 3,7 tendencja malejąca -/- Sprawozdania z działalności Prezesa URE Sprawozdania z działalności Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki Coroczna informacja Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki Informacja operatorów sieci elektroenergetycznych Agencja Rynku Energii, Statystyka elektroenergetyki polskiej Agencja Rynku Energii, Statystyka elektroenergetyki polskiej Agencja Rynku Energii, Statystyka elektroenergetyki polskiej Sprawozdanie z wyników monitorowania Bezpieczeństwa dostaw paliw gazowych, MG v.p l .go -/- 80% poniżej 1,5 200 powyżej 115 tendencja malejąca Monitor Polski 77 316,1 SAIDI – wskaźnik przeciętnego systemowego czasu trwania przerwy długiej w przeliczeniu na jednego odbiorcę (nieplanowe, min/odbiorcę) 9 w. rcl 108 Stosunek mocy dyspozycyjnej elektrowni zawodowych i przemysłowych do obciążenia elektrowni w dniu maksymalnego zapotrzebowania w MW 8 ww 89,10% Udział importu gazu ziemnego z kierunku wschodniego w zaopatrzeniu kraju – wskaźnik poglądowy 7
\n79 Patrz przypis 78.
\n80 Patrz przypis 78.
\nGIOŚ GIOŚ v.p l GIOŚ GIOŚ informacja zbiorcza od urzędów marszałkowskich GUS, Energia ze źródeł odnawialnych Monitor Polski 78 wzrost udziału JCW o stanie dobrym79 (mierzone JCW) dobry stan chemiczny – 64%, poniżej dobrego – 36% Stan chemiczny jednolitych części wód (dobry/poniżej dobrego) 18 .go wzrost udziału JCW o stanie/potencjale dobrym i bardzo dobrym78 Stan/potencjał ekologiczny jednolitych części wód (klasy I–V) 17 100% min. 15%
\nLiczba polskich technologii środowiskowych zweryfikowanych w ramach systemu ETV (Europejski System Weryfikacji Technologii Środowiskowych) Odsetek zielonych zamówień publicznych 23 24 25 26 69% Wartość za 2012 r., brak danych za 2010 r.
\n85% 90 9% 0 25% 20 UZP MŚ GUS MŚ MŚ GUS v.p l .go 35% 70% 50% 71,5% Monitor Polski 81 Poziom recyklingu, przygotowania do ponownego użycia i odzysku innymi metodami innych niż niebezpieczne odpadów budowlanych i rozbiórkowych (% wagowo) w. rcl 18%81 Poziom recyklingu i przygotowania do ponownego użycia wybranych frakcji odpadów: papier, metale, tworzywa sztuczne i szkło (% wagowo) 22 ww 65,2% Odsetek ludności korzystającej z oczyszczalni ścieków 21
\n6.2. Kształcenie kadr Niezbędne jest stałe poszerzanie i uzupełnianie kompetencji i kwalifikacji osób pracujących w zawodach związanych z energetyką i ochroną środowiska przez: • • ww • poprawę poziomu kompetencji kluczowych jako efektu kształcenia ogólnego, kształcenia i szkolenia zawodowego oraz kształcenia wyższego, podniesienie atrakcyjności i elastyczności kształcenia i szkolenia zawodowego, w tym szczególnie elastycznych form szkoleń dorosłych dostosowanych do potrzeb rynku pracy oraz uwzględniających zaangażowanie dorosłych w wykonywanie pracy zarobkowej, wzmocnienie zaangażowania pracodawców w kształcenie zawodowe młodzieży oraz w podnoszenie kompetencji i podwyższanie kwalifikacji pracowników i poszukujących pracy, rozwijanie uczenia się praktycznego – kształcenia i szkoleń zawodowych opartych na wykonywanej pracy, przygotowanie nauczycieli do zmian w kształceniu i szkoleniu zawodowym, dostosowanie modelu szkolnictwa wyższego do warunków masowości kształcenia oraz do potrzeb gospodarczych i społecznych, • • • 91 Monitor Polski • • Poz. 469 rozwijanie poradnictwa edukacyjnego i zawodowego przez całe życie (ang. lifelong guidance), modernizowanie systemu oceny osiągnięć w kształceniu i szkoleniu zawodowym, z uwzględnieniem systemu oceny kompetencji nabytych w doświadczeniu zawodowym oraz w innych zakresach edukacji innej niż formalna, uznawanie efektów uczenia się niezależnie od miejsca i form ich uzyskania, w tym uznawanie kwalifikacji w ramach krajowego systemu kwalifikacji. v.p l •
\nZastosowanie działań dążących do zmniejszenia zużycia energii dotyczy takich dziedzin jak: wybory konsumenckie82, wprowadzanie nowych rozwiązań informatycznych do codziennej pracy, komunikacja elektroniczna oraz systemy pracy zdalnej. Jednym z głównych aspektów zielonego ICT jest dążenie do efektywnego wykorzystywania sprzętu komputerowego, dzięki wirtualizacji serwerów i desktopów, przeniesieniu części procesów do przetwarzania w chmurze (ang. cloud computing)83 oraz wprowadzeniu rozwiązań terminalowych84. Dla zachowania bezpieczeństwa i poufności danych, zastosowanie technologii chmur w administracji publicznej powinno być jednak ograniczone jedynie do rozwiązań tworzonych specjalnie na potrzeby administracji publicznej (np. chmura rządowa czy chmura danego urzędu), które wykluczałyby przetwarzanie danych w systemach teleinformatycznych wyłączonych spod kontroli państwa.
\nObecne technologie dostępu do aplikacji dają możliwości przeprowadzania audioi wideokonferencji, a także komfortowe warunki pracy zdalnej już przy standardowym szerokopasmowym łączu, także tym dostępnym dla użytkowników domowych. Dalszy rozwój mobilnych połączeń oraz jakości dostępnego łącza, a także miejsc zapewniających darmowy dostęp do Internetu, pozwoli na zoptymalizowanie standardów pracy zdalnej oraz możliwości szkolenia pracowników on-line85. Jednym z aspektów zielonego ICT są działania 82 ww Coraz większa konkurencja na rynku dostawców sprzętu komputerowego gwarantuje zmniejszanie zużycia energii nie tylko w czasie użytkowania, ale już na etapie produkcji sprzętu, jak i jego utylizacji. Powinno dążyć się do podniesienia świadomości ekologicznej konsumenta na tyle, by jednym z kryteriów wyboru był cykl życia produktu oraz zastosowane rozwiązania energooszczędne.
\n83 Działania te podnoszą efektywność wykorzystania mocy obliczeniowej oraz możliwość redukcji liczby sprzętu, co bezpośrednio wpływa na obniżenia zużycia energii potrzebnej na ich utrzymanie oraz schładzanie, a także na obniżenie ilości surowców zużywanych do produkcji oraz powstających odpadów.
\n84 Działanie wskazujące powrót do stosowania terminali, które modernizuje się znacznie rzadziej, wymagają mniej skomplikowanych komputerów, co przekłada się na mniejsze potrzeby energetyczne oraz zredukowanie ilości odpadów.
\n85 Zastosowanie wideo- lub audiokonferencji pozwoli na znaczne zredukowanie liczby wyjazdów służbowych, co bezpośrednio przyczyni się do oszczędności pieniędzy, czasu pracownika oraz ograniczenia emisji CO2.
\nZastosowanie powyższych technologii wymaga działań prowadzących do poprawy infrastruktury teleinformatycznej oraz podniesienia poziomu jej niezawodności, a także edukacji i działań zachęcających społeczeństwo do ich stosowania.
\n92 Monitor Polski
\n6.4. Współpraca międzynarodowa w. rcl Współpraca międzynarodowa jest istotnym elementem wsparcia w realizacji strategii BEiŚ. Ze względu na procesy globalizacyjne i internacjonalizację wyzwań podejmowanych w BEiŚ, strategie dotyczące energii i środowiska realizowane przez inne państwa będą wpływać na realizację celów i zadań strategii Polski w tych obszarach. Jednocześnie efektywna realizacja strategii BEiŚ wpływać będzie na wzrost międzynarodowej konkurencyjności Polski, co należy wykorzystać w celu wzmocnienia jej pozycji geostrategicznej.
\nWspółpraca międzynarodowa w przedmiotowym obszarze prowadzona powinna być zarówno w wymiarze dwustronnym, jak i wielostronnym. Wśród najważniejszych zagadnień będących przedmiotem współpracy wymienić można zrównoważony i bezpieczny dla środowiska rozwój własnych zasobów energetycznych, bezpieczeństwo energetyczne i klimatyczne, rozwój bezemisyjnych źródeł energii, w tym energetyki jądrowej, dostęp do wody, bezpieczeństwo żywnościowe, bioróżnorodność itp. ww Celem współpracy międzynarodowej powinno być sprzyjanie rozwojowi, transferowi i rozpowszechnianiu nowoczesnych technologii w obszarze energii i środowiska. W praktyce istotne jest również pozyskiwanie poparcia (w szczególności w wymiarze europejskim) dla polskich interesów w obszarze energii i środowiska w dyskusjach na forum UE i na innych płaszczyznach współpracy międzynarodowej. Narzędziami realizacji współpracy międzynarodowej w wymiarze zarówno wielo-, jak i dwustronnym mogą być zagraniczne i krajowe wizyty studyjne; konsultacje polityczne na wysokim szczeblu oraz na poziomie eksperckim; warsztaty i konferencje międzynarodowe.
\n6.5. Zielone zamówienia/zielone zakupy Zielone zamówienia są jednym z najskuteczniejszych narzędzi pozwalających na kształtowanie obecnych wzorców produkcji i konsumpcji, które powodują zbyt dużą presję na 93 Monitor Polski
\nW okresie objętym strategią przewiduje się stymulowanie wzrostu poziomu zielonych zamówień tak, aby połowa zamówień publicznych miała charakter ekologiczny. Aby osiągnąć ten cel należy przeprowadzić działania takie jak: − zwiększenie świadomości urzędników dotyczących stosowania kryteriów środowiskowych w zamówieniach publicznych (popularyzacja katalogu kryteriów środowiskowych i zasad ich stosowania oraz przykładów dobrych praktyk), − ułatwienie dostępu do informacji na temat systemu zielonych zamówień za pośrednictwem portalu www.zielonezamowienia.gov.pl oraz portalu Urzędu Zamówień Publicznych propagujących system zielonych zamówień, ww − kampanie informacyjne zwiększające świadomość, jak również inne instrumenty zachęcające do stosowania zielonych zamówień i upowszechnienia się dobrych praktyk w sektorze prywatnym (m.in. systemy certyfikacji).
\nZwiększenie liczby podmiotów legitymujących się zweryfikowanym systemem zarządzania środowiskiem, zwiększenie liczby podmiotów stosujących certyfikowane technologie środowiskowe oraz zwiększenie liczby krajowych produktów certyfikowanych