Uchwała nr 224 Rady Ministrów z dnia 15 listopada 2022 r. w sprawie ustanowienia polityki publicznej pt. "Strategia Demograficzna 2040"

MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 8 grudnia 2022 r. Poz. 1196 UCHWAŁA NR 224 RADY MINISTRÓW z dnia 15 listopada 2022 r. w sprawie ustanowienia polityki publicznej pt. „Strategia Demograficzna 2040” Na podstawie art. 21f ust. 4 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2021 r. poz. 1057 oraz z 2022 r. poz. 1079 i 1846) Rada Ministrów uchwala, co następuje: § 1. Przyjmuje się dokument polityki publicznej pt. „Strategia Demograficzna 2040”, zwany dalej „Strategią”, stanowiący załącznik do niniejszej uchwały. § 2. Strategia ustanawia całościowe ramy polityki krajowej dotyczące zagadnień demograficznych. § 3. Strategia zawiera kierunki rozwoju polityki społecznej dla przeciwdziałania starzeniu się społeczeństwa oraz zwiększenia dzietności. § 4. Monitorowanie realizacji Strategii powierza się ministrowi właściwemu do spraw rodziny. § 5. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki  Monitor Polski –2– Poz. 1196 Załącznik do uchwały nr 224 Rady Ministrów Załącznik z dnia 15 listopada 2022 r. (M.P. poz. 1196) do uchwały nr 224 Rady Ministrów z dnia 15 listopada 2022 r. (poz. ) Strategia Demograficzna 2040 Warszawa, listopad 2022 r.  Monitor Polski –3– Poz. 1196 Spis treści Przesłanki do stworzenia i streszczenie Strategii Demograficznej 2040 ................................................. 4 Rozdział 1. Wprowadzenie ...................................................................................................................... 6 Dzietność w Polsce na tle Europy ........................................................................................................ 6 Trendy demograficzne w Polsce .......................................................................................................... 7 Możliwe scenariusze demograficzne wynikające z wdrożenia SD .................................................... 12 Wnioski dla realizacji SD .................................................................................................................... 15 Źródła SD ........................................................................................................................................... 16 Rozdział 2. Diagnoza. Wyzwania dla rozwoju demograficznego ........................................................... 19 Wyzwania .......................................................................................................................................... 19 1. Przeciwdziałanie obniżaniu standardu życia rodziny wraz z urodzeniem kolejnych dzieci ....... 20 2. Zwiększenie stopnia zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych rodzin ......................................... 23 3. Ułatwianie łączenia pracy z opieką nad dziećmi ....................................................................... 25 4. Podniesienie jakości edukacji .................................................................................................... 34 5. Poprawa stanu zdrowia Polaków .............................................................................................. 36 6. Zwiększanie kapitału społecznego, w tym wzmacnianie więzi rodzinnych ............................... 39 7. Rozwój infrastruktury i usług przyjaznych rodzinie ................................................................... 44 8. Efektywniejsze wykorzystanie potencjału samorządów terytorialnych i organizacji sektora obywatelskiego .............................................................................................................................. 45 9. Przeciwdziałanie nierównościom regionalnym ......................................................................... 47 10. Zapewnienie stabilnych, spójnych i efektywnych polityk publicznych ................................... 51 Rozdział 3. Cele i kierunki interwencji ................................................................................................... 54 Cel główny i cele szczegółowe ........................................................................................................... 54 Cel I. Wzmocnienie rodziny ............................................................................................................... 56 1. Zabezpieczenie finansowe rodzin .............................................................................................. 56 2. Wsparcie w zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych rodzin ...................................................... 57 3. Wsparcie trwałości rodzin ......................................................................................................... 58 4. Popularyzacja kultury sprzyjającej rodzinie............................................................................... 59 5. Wzmocnienie współpracy z III sektorem i innymi podmiotami działającymi na rzecz rodziny . 60 Cel II. Znoszenie barier dla rodziców chcących mieć dzieci ............................................................... 61 6. Rozwój form opieki nad dziećmi ............................................................................................... 61 7. Rozwój rynku pracy przyjaznego rodzinie ................................................................................. 62 8. Poprawa jakości i organizacji edukacji ...................................................................................... 64 9. Rozwój opieki zdrowotnej ......................................................................................................... 65 10. Rozwój Infrastruktury i usług potrzebnych rodzinom ............................................................. 67 2  Monitor Polski –4– Poz. 1196 Cel III. Podniesienie jakości zarządzania i wdrażania polityk............................................................. 68 11. Podniesienie jakości zarządzania i wdrażania polityk na szczeblu centralnym ....................... 68 12. Podniesienie jakości zarządzania i wdrażania polityk na szczeblu samorządowym................ 69 Rozdział 4. System realizacji .................................................................................................................. 71 Podmioty zaangażowane w realizację SD.......................................................................................... 71 Źródła finansowania .......................................................................................................................... 73 Monitorowanie i ewaluacja ............................................................................................................... 74 Projekty strategiczne SOR istotne dla realizacji SD ........................................................................... 77 Wykaz skrótów ...................................................................................................................................... 81 Spis wykresów, map, tabel i schematów............................................................................................... 82 3  Monitor Polski –5– Poz. 1196 Przesłanki do stworzenia i streszczenie Strategii Demograficznej 2040 Zmiany demograficzne należą do najważniejszych długoterminowych wyzwań stojących przed Polską, innymi państwami UE oraz większością państw rozwiniętych świata. Zasadniczym wyzwaniem tych państw jest niska dzietność, która jest najważniejszym czynnikiem wpływającym na starzenie się demograficzne populacji tych krajów oraz prognozowany konsekwentny zanik populacji. Przewiduje się, że te procesy mogą mieć szereg długofalowych, negatywnych konsekwencji w postaci m.in. wpływu na wzrost gospodarczy i ryzyko wystąpienia sekularnej stagnacji, wartość i strukturę dochodów i wydatków budżetu centralnego i budżetów JST, rynek pracy czy zdolności państw i JST do dostarczania usług publicznych, w szczególności zabezpieczenia emerytalnego osób starszych. Negatywne konsekwencje mogą być najbardziej odczuwalne w tych krajach i regionach, w których starzenie się demograficzne oraz spadek liczby ludności będą postępowały szczególnie szybko. Polska należy do państw o dzietności poniżej średniej w Europie. Mimo wzrostu w stosunku do 2015 roku, w roku 2019 współczynnik dzietności teoretycznej TFR osiągnął w Polsce wartość 1,42 dziecka na kobietę, co uplasowało Polskę na 190. miejscu na świecie na 208 sklasyfikowanych państw i terytoriów1). Wiele państw UE jednak boryka się z jeszcze poważniejszymi wyzwaniami, ponieważ dzietność w państwach takich jak: Włochy, Hiszpania, Finlandia, Grecja czy Portugalia jest jeszcze niższa. Starzenie się demograficzne oraz postępujący spadek liczby ludności stawia wyzwanie dla polityk dotyczących dzietności, polityki senioralnej oraz polityki migracyjnej. Strategia Demograficzna 2040 (zwana dalej „SD”) koncentruje się na obszarze dzietności, ze względu na szczególne znaczenie tej problematyki dla przeciwdziałania spadkowi liczby ludności oraz objęcie polityki senioralnej i polityki migracyjnej przez inne programy rządowe. Powstanie SD zostało zapowiedziane w exposé Prezesa Rady Ministrów z 19 listopada 2019 r., a realizacja zadania opracowania projektu SD została powierzona Pełnomocnikowi Rządu do spraw Polityki Demograficznej w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 27 listopada 2019 r. w sprawie ustanowienia Pełnomocnika Rządu do spraw Polityki Demograficznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 521). Działania nakierowane na zwiększenie dzietności powinny być kompleksowe – odnoszące się do wszystkich barier utrudniających posiadanie dzieci stojących przed potencjalnymi rodzicami, spójne między wieloma obszarami życia społecznego, długofalowe i stabilne. Takie założenia przyświecają SD, której głównym celem jest wyjście z pułapki niskiej dzietności i zbliżenie się do poziomu dzietności gwarantującego zastępowalność pokoleń. Na potrzeby SD zidentyfikowano wyzwania stojące przed Polakami chcącymi mieć dzieci, które koncentrują się w 10 obszarach. Analiza wyzwań wskazała, że dla umożliwienia Polakom zrealizowania ich planów prokreacyjnych jest konieczna realizacja 3 celów szczegółowych. Należy do nich wzmocnienie rodziny, która jest miejscem przychodzenia dzieci na świat, znoszenie barier dla rodziców chcących mieć dzieci w podejmowaniu decyzji prokreacyjnych oraz podniesienie jakości zarządzania i wdrażania polityk dla rozwoju kompetencji administracji. Na podstawie analizy wyzwań, dla osiągnięcia celów szczegółowych, zostało sformułowanych 12 kierunków interwencji. Do tych kierunków należy: zabezpieczenie finansowe rodzin, wsparcie w zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych rodzin, wsparcie trwałości rodzin, popularyzacja kultury sprzyjającej rodzinie, wzmocnienie współpracy z III sektorem i innymi podmiotami działającymi na rzecz rodziny, rozwój form opieki nad dziećmi, rozwój rynku pracy przyjaznego rodzinie, poprawa jakości i organizacji edukacji, rozwój opieki zdrowotnej, rozwój infrastruktury i usług potrzebnych 1) https://www.ined.fr/fichier/s_rubrique/29504/569.en.population.societies.world.2019.en.pdf 4  Monitor Polski –6– Poz. 1196 rodzinom, podniesienie jakości zarządzania i wdrażania polityk na szczeblu centralnym oraz podniesienie jakości zarządzania i wdrażania polityk na szczeblu samorządowym. Realizacja celów SD jest powiązana z realizacją wielu projektów strategicznych wskazanych w Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030) (SOR), wymaga także realizacji szeregu nowych inicjatyw. W realizację celów zostaną włączone administracja centralna i samorządowa, organizacje społeczne i ruchy obywatelskie, kościoły i związki wyznaniowe, przedstawiciele świata nauki, twórcy i eksperci. Wdrożenie SD będzie finansowane ze środków własnych zaangażowanych instytucji, budżetu centralnego, budżetów JST oraz środków UE, a także będzie monitorowane przez szereg wskaźników. Długofalowo, z faktu rodzenia się dzieci w kolejnych pokoleniach, które z czasem wchodzą w dorosłość, ich liczebności, wykształcenia, pracy oraz kapitału ludzkiego i społecznego korzysta społeczeństwo, w tym też ci, którzy dzieci nie mają lub mają ich niewielką liczbę. Korzysta też państwo, które dzięki temu finansuje swoje funkcje oraz pozyskuje odpowiednie kadry. Wiele usług publicznych jest opartych na założeniu, że dzięki dużej liczbie pracujących będą w przyszłości napływały składki i podatki na ich utrzymanie. Szczególnym przypadkiem jest system emerytalny i w istotnej części opieka zdrowotna nad emerytowanymi seniorami, w których świadczenia finansują składki młodszych, pracujących pokoleń. Mimo że decyzja o urodzeniu dziecka jest podejmowana indywidualnie, korzyści z jego dorosłości są w znacznej części uspołecznione i nikt z tych korzyści nie może być wyłączony. Dziecko zatem nie jest jedynie dobrem indywidualnym, ale ważnym dobrem publicznym. Na liczbę dzieci w rodzinie oraz ich zdrowie, rozwój emocjonalny i zdolności do osiągnięcia sukcesu w edukacji i na rynku pracy zasadniczo wpływają więzi rodzinne w domu, z którego się wywodzi. Najlepiej na rozwój dziecka wpływają trwałe rodziny uformowane przez oboje rodziców. Szczególna rola przypada tu sformalizowanym małżeństwom, które nie tylko są najtrwalszą formą związku, ale również mają największą dzietność. Dodatkowo art. 18 Konstytucji RP wskazuje na instytucję małżeństwa oraz rodzinę, macierzyństwo i rodzicielstwo jako wartości, które zajmują szczególnie wysoką rangę w hierarchii wartości konstytucyjnych, oraz nakłada na państwo obowiązek ich ochrony oraz szczególnej opieki nad nimi. Zatem upowszechnienie i zwiększenie trwałości małżeństw, a także tworzenie warunków do posiadania dzieci, należy do najważniejszych interesów państwa i społeczeństwa oraz do obowiązków władz publicznych. Długofalowe zagrożenia płynące z niskiej dzietności dla Rzeczypospolitej Polskiej i jej obywateli oraz korzyści wynikające z jej potencjalnie znaczącej poprawy pozwalają określić aktywne i konsekwentne działania na rzecz odwrócenia niekorzystnych trendów jako leżące w żywotnym interesie kraju, a poprawa struktury demograficznej staje się przedmiotem polskiej racji stanu. Tym samym działania na rzecz formowania się rodzin opartych o małżeństwo oraz umożliwiania realizacji planów prokreacyjnych rodzinom chcącym mieć dzieci są inwestycją o istotnym znaczeniu dla długoterminowych możliwości rozwoju gospodarczego i społecznego. Dlatego też działania na rzecz realizacji SD należy traktować jako priorytetowy obszar inwestycji społecznych. 5  Monitor Polski –7– Poz. 1196 Rozdział 1. Wprowadzenie SD jest odpowiedzią na jedno z najważniejszych wyzwań postawionych w SOR, a określone jako niekorzystne trendy demograficzne, które przejawiają się niskim współczynnikiem dzietności i spadkiem liczebności osób w wieku produkcyjnym. Dzietność w Polsce na tle Europy Analizując dzietność krajów Europy, należy zauważyć istotne różnice regionalne w zakresie jej dynamiki od początku XXI w. Aktualnie cała Europa doświadcza dzietności poniżej zastępowalności pokoleń, jednak w regionie Europy Środkowo-Wschodniej są zauważalne znaczące wzrosty z niskiego poziomu, podczas gdy na zachodzie i północy kontynentu nastąpiły spadki ze stosunkowo wysokiego pułapu. W krajach południa natomiast dzietność osiąga najniższe wskaźniki spośród wszystkich regionów na kontynencie. Z perspektywy Polski szczególnie istotne są wzrosty dzietności krajów Europy Środkowo-Wschodniej, które wchodziły w XXI wiek w sytuacji zbliżonych do siebie doświadczeń historycznych i społecznych oraz z dzietnością często lokującą te kraje w obszarach poniżej 1,3, czyli tzw. najniższej niskiej dzietności. Szczególnie jednak w ostatniej dekadzie wiele z tych krajów, w szczególności Rumunia i Czechy, a także Węgry i Słowacja zanotowały bardzo znaczące wzrosty dzietności: Czechy o 0,56 dziecka na kobietę w przeciągu 18 lat (z 1,15 w roku 2001 do 1,71 w roku 2018), Rumunia o 0,50 dziecka w przeciągu 18 lat (z 1,27 w roku 2002 do 1,77 w roku 2019). Rumunia i Czechy dodatkowo zrównały się, a nawet prześcignęły już wielu dotychczasowych liderów dzietności w Europie, takich jak Szwecja (1,71 w 2019 r.), Norwegia (1,53 w 2019 r.), Irlandia (1,71 w 2019 r.) czy Wielka Brytania (1,68 w 2018 r.). Pozwala to wnioskować, że w krajach tej części Europy, szczególnie w Polsce, której TFR w roku 2019 wyniósł 1,42, istnieje znaczny, niewykorzystany potencjał wzrostu. Wykres 1. Współczynnik dzietności TFR krajów Europy, wg regionów, lata 2000–2019 (w liczbie dzieci na kobietę) Europa Południowa Europa Środkowo - Wschodnia Europa Zachodnia Europa Północna 2,3 2,3 2,3 2,3 2,1 2,1 2,1 2,1 1,9 1,9 1,9 1,9 1,7 1,7 1,7 1,7 1,5 1,5 1,5 1,5 1,3 1,3 1,3 1,3 1,1 2000 2005 Portugalia Hiszpania 2010 Cypr Malta 2015 1,1 Włochy 2000 2005 Rumunia Węgry 2010 Czechy Polska 2015 1,1 Słowacja Źródło: Eurostat 6 2000 Francja Belgia 2005 2010 Irlandia Holandia 2015 Wlk. Brytania 1,1 2000 2005 Islandia Norwegia 2010 Szwecja Finlandia 2015 Dania  Monitor Polski –8– Poz. 1196 W krajach Europy Zachodniej sytuacja jest odmienna. Te kraje historycznie utrzymywały stosunkowo wysoką dzietność, która jednak w ostatnich latach zaczęła spadać. Szczególną uwagę należy zwrócić na Francję, przez dekady należącą do liderów dzietności w Europie. Francja jest pierwszym krajem na kontynencie, który wprowadził rozbudowane polityki rodzinne, których korzenie sięgają XIX w. Szczególnego rozmachu nabrały one po II wojnie światowej2). Pozwoliło to przez dziesięciolecia utrzymywać wysoką dzietność, zbliżoną do zastępowalności pokoleń. Podobnie wysokie współczynniki dzietności odnotowywano w Holandii, Belgii czy Irlandii – kraju, który również długo pozostawał liderem dzietności. Pozwala to wnioskować, że niektóre tradycyjne zasoby sprzyjające dzietności – jak polityki czy struktury społeczne – mogą okazywać się wciąż istotne, ale niewystarczające, lub ich oddziaływanie w zmieniających się okolicznościach politycznych i społecznych uległo osłabieniu. Doświadczenie to pozwala wnioskować, że jest konieczne podejście kompleksowe, łączące innowacyjność z wieloletnimi doświadczeniami, w szczególności ochrona zasobów sprzyjających dzietności. Podobna sytuacja, co w krajach Europy Zachodniej, ma miejsce w krajach skandynawskich. Szwecja, obok Francji będąca długo liderem polityk sprzyjających dzietności, w ostatnich latach również doświadcza pewnych spadków. Szczególnie zwraca uwagę spadek dzietności w Finlandii. Podobnie jak w krajach Europy Zachodniej należy wyciągnąć wnioski, że istotne znaczenie ma ochrona zasobów sprzyjających dzietności, charakterystyczna dla specyficznych uwarunkowań kulturowych danego regionu i kraju. Najtrudniejsza sytuacja w zakresie dzietności dotyka region Europy Południowej. Wszystkie kraje tego regionu mają dzietność niższą niż Polska, a dodatkowo w większości z nich można dostrzec istotne spadki. Z perspektywy Polski przykład krajów Europy Środkowo-Wschodniej wskazuje zatem, że znaczący wzrost dzietności jest możliwy, natomiast przykład krajów Europy Zachodniej i Północnej sugeruje, że dla osiągnięcia i utrzymania wysokiej dzietności są potrzebne działania długofalowe, kompleksowe, a następnie ich stały przegląd i aktualizacja. Trendy demograficzne w Polsce Polska jest krajem w trudnej sytuacji demograficznej. Spadek dzietności, który od roku 1990 nie gwarantuje prostej zastępowalności pokoleń, był zasadniczym czynnikiem prowadzącym do momentu, w którym po wieloletnim okresie przewagi urodzeń nad zgonami, w roku 2002 po raz pierwszy pojawiło się zjawisko odwrotne. Od roku 2018 jest notowany znaczny wzrost różnicy między zgonami a urodzeniami, co oznacza wykształcenie się ujemnego przyrostu naturalnego. Znaczące zwiększenie liczby zgonów w 4 kwartale 2020 r. jeszcze przyspieszyło ten proces. Niepewność związana z pandemią SARS-CoV-2 wpłynęła negatywnie na plany prokreacyjne niektórych potencjalnych rodziców, czego skutki częściowo widoczne już w grudniu 2020 r. i styczniu 2021 r. w pełni objawiły się w roku 2021, w postaci zmniejszonej liczby urodzeń wynikającej ze zmniejszonej liczby poczęć w roku 2020. 2) Lesińska, M, Matuszczyk, K. (2017) Działania polityczne państwa jako reakcja na proces starzejącego się społeczeństwa. Przypadek Francji. Studia i Materiały nr 9, Ośrodek Badań nad Migracjami, Uniwersytet Warszawski. 7  Monitor Polski –9– Poz. 1196 Wykres 2. Liczba urodzeń żywych, zgonów i przyrost naturalny, lata 2010–2020, Polska (w tys.) Urodzenia żywe i zgony Przyrost naturalny 500 60 450 0 400 -60 350 -120 300 2010 2011 2012 2013 2014 Zgony 2015 Urodzenia żywe 2016 2017 Przyrost naturalny 2018 2019 2020 -180 Źródło: GUS W przypadku braku istotnej interwencji w zakresie znoszenia barier przed urodzeniami różnice te będą się jeszcze pogłębiać. W początkowym okresie głównym czynnikiem występowania ujemnego przyrostu naturalnego będzie wysoka liczba zgonów osób urodzonych w okresie powojennego wyżu urodzeń, których skompensowanie nawet zwiększeniem w krótkim okresie liczby urodzeń w stosunku do projekcji, wynikającym z oddziaływania SD, jest niemożliwe. W drugim okresie dodatkowym czynnikiem występowania ujemnego przyrostu naturalnego może być potencjalna niska dzietność małej liczby osób w wieku prokreacyjnym, urodzonych w okresach niskiej dzietności. Przywrócenie dodatniego przyrostu naturalnego jest możliwe za dwa pokolenia, dzięki wysokiej dzietności pokolenia urodzonego w okresie wysokiej dzietności, a zatem najwcześniej za kilka dekad. Wykres 3. Liczba urodzeń żywych i zgonów, lata 1990–2019 i projekcja na lata 2020–2100, wariant bazowy, Polska (w tys.) 600 500 400 300 200 100 0 1990 2000 Źródło: Eurostat 3) 2010 3) 2020 2030 2040 2050 Zgony 2060 2070 2080 2090 2100 Urodzenia żywe Projekcja opublikowana w kwietniu 2020. Dane faktyczne wg stanu na 1 stycznia 2019 r. nie uwzględniają zmian w strukturze demograficznej spowodowanej pandemią SARS-CoV-2. 8  Monitor Polski – 10 – Poz. 1196 Konsekwencją utrzymywania się różnicy między urodzeniami a zgonami, tak jak wskazano w projekcji, jest długoterminowy i postępujący spadek liczby ludności. Skala spadku zależy od założeń projekcji. Projekcje na podstawie kilku scenariuszy publikuje ONZ. W przypadku jednego z nich – wariantu średniego – jest zakładany dla Polski pewien stały, ale niewielki wzrost dzietności w przyszłości. Innym scenariuszem jest wariant „bez zmian” pokazujący scenariusz utrzymywania się wszystkich istotnych wskaźników na niezmienionym poziomie w stosunku do momentu przygotowywania projekcji. Konsekwencją tych założeń są zróżnicowane wyniki dotyczące liczby ludności Polski na koniec wieku. Według projekcji w wariancie średnim, liczba ludności Polski spadłaby o 39,1% z 37,9 mln w roku 2019 do 23,0 mln w roku 2100. Natomiast w scenariuszu wariantu „bez zmian”, na koniec XXI wieku, liczba ludności Polski wyniosłaby 16,3 mln, co oznacza spadek w stosunku do roku 2019 o 57,1%. Wykres 4. Liczba ludności, lata 1990–2019 oraz projekcja w dwóch wariantach na lata 2020–2100, Polska (w mln) 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 1990 2000 2010 2020 Dane historyczne 2030 2040 2050 Projekcja wariant "bez zmian" 2060 2070 2080 2090 2100 Projekcja wariant średni Źródło: ONZ Dostępne projekcje demograficzne szacują zmiany najpóźniej do roku 2100. Dalsze utrzymywanie się dzietności istotnie poniżej zastępowalności pokoleń spowoduje jednak, że liczba ludności będzie dalej spadać. Jedyna dostępna projekcja liczby ludności sięgająca dalej, niż do 2100 roku, pochodzi z obliczeń demografów ONZ4). Zgodnie z nią, w przypadku braku zmian w zakresie dzietności, w roku 2300 liczba ludności Polski skurczy się do 2,18 mln. 4) ONZ. (2004). World Population to 2300. Należy zwrócić uwagę, że te projekcje zostały wyliczone przy założeniu utrzymywania się TFR na poziomie 1,48, a zatem wyższego, niż miał miejsce w którymkolwiek roku po roku 1996. Kalkulacja liczby ludności przy niższym TFR dałoby jeszcze niższą liczbę ludności w roku 2300 niż 2,18 mln, przy założeniu stałych założeń dot. umieralności i migracji. 9  Monitor Polski – 11 – Poz. 1196 Wykres 5. Liczba ludności, lata 1990–2019, projekcja wg 2 wariantów na lata 2020–2100, oraz trend w wariancie „bez zmian” do roku 2300, Polska (w mln) Źródło: ONZ Te obliczenia wskazują, że brak priorytetowej, zdecydowanej interwencji w obszarach wpływających na zdolność populacji do posiadania dzieci długoterminowo doprowadzi do biologicznego zaniku polskiego narodu. Konsekwencją braku istotnej interwencji byłoby też dalsze starzenie się demograficzne populacji. Oznacza to znaczący wzrost udziału populacji w wieku poprodukcyjnym. W roku 1990 udział osób w wieku poprodukcyjnym wynosił zaledwie 12,9%, a już w roku 2019 było to 21,9%. Dotychczasowe projekcje wskazują na dalszy wzrost odsetka osób starszych, który nawet przy założeniu pewnego wzrostu dzietności – w roku 2060 – wyniesie 37,5% populacji. Tym samym wzrośnie współczynnik obciążenia demograficznego osobami starszymi5), który w roku 1990 wynosił 22,1%, w roku 2019 wzrósł do 36,5% i zgodnie z projekcjami w roku 2060 może wynieść 80,3%. Oznacza to, że w roku 1990 na jedną osobę w wieku poprodukcyjnym przypadało 4,5 osoby w wieku produkcyjnym, w roku 2019 wartość ta spadła do 2,7, a w roku 2060 może spaść do 1,2 osoby. Będzie to miało istotne konsekwencje m.in. dla zdolności systemu emerytalnego do zapewnienia adekwatnych świadczeń emerytom i zdolności państwa i samorządów do świadczenia usług publicznych o adekwatnej jakości, zwłaszcza na terenach o znacznym odsetku osób starszych i dużej emigracji. 5) Współczynnik obciążenia demograficznego osobami starszymi – stosunek liczby osób w wieku poprodukcyjnym do liczby osób w wieku produkcyjnym. 10  Monitor Polski – 12 – Poz. 1196 Wykres 6. Struktura ludności według grup wieku oraz współczynnik obciążenia demograficznego osobami starszymi, lata 1990–2019 oraz projekcja na lata 2020–2100, wariant średni, Polska (w %) 100% 1 90% 0,9 80% 0,8 70% 0,7 60% 0,6 50% 0,5 40% 0,4 30% 0,3 20% 0,2 10% 0,1 0% 1990 2000 2010 wiek przedprodukcyjny 2020 2030 wiek produkcyjny 2040 2050 wiek poprodukcyjny 2060 2070 2080 2090 2100 współczynnik obciążenia demograficznego osobami starszymi 0 Źródło: ONZ Długoterminowe trendy w zakresie liczby i struktury wieku ludności wpływają na perspektywy gospodarcze kraju, zwiększając ryzyko wpadnięcia w pułapkę demograficzną6) wskazaną w SOR jako jedno z 5 najważniejszych wyzwań, jakie stoją przed Polską. Projekcja wskazuje na znaczący spadek liczby ludności w wieku produkcyjnym, która zgodnie z szacunkami z 2019 r. może zmniejszyć się z 22,8 mln w roku 2019 do 10,8 mln w roku 2100, czyli o 52,3%. Ciągły spadek liczby ludności w wieku produkcyjnym będzie czynnikiem sprzyjającym sekularnej stagnacji lub nawet recesji gospodarczej. Wykres 7. Liczba ludności w wieku produkcyjnym, lata 1990–2019 oraz projekcja na lata 2020–2100, Polska, wariant średni (w mln) 30 25 20 15 10 5 0 1990 2000 2010 2020 2030 2040 Dane historyczne 2050 2060 Projekcja 2070 2080 2090 2100 Źródło: ONZ 6) Pułapka demograficzna – jedna z pułapek rozwojowych zidentyfikowanych w SOR. Definiowana jako zagrożenie spadkiem liczby ludności Polski w wieku produkcyjnym i przedprodukcyjnym, czego konsekwencją może być spadek podaży pracy oraz kryzys systemu ubezpieczeń społecznych. 11  Monitor Polski – 13 – Poz. 1196 Działania na rzecz zachowania ciągłości biologicznej populacji i stabilizacji liczby ludności ze swojej natury muszą mieć charakter długoterminowy. W następnych dekadach wiek prokreacyjny będą osiągać stosunkowo nieliczne osoby urodzone w okresach niskiej dzietności. Wobec tego, w związku ze spadającą liczbą potencjalnych rodziców, co jest wynikiem niskiej dzietności ostatnich trzech dekad, wzrost dzietności przez wiele lat nie będzie równoznaczny ze wzrostem liczby urodzeń. Wykres 8. Liczba kobiet w wieku prokreacyjnym, lata 1990–2019 oraz projekcja na lata 2020–2100, Polska, wariant średni (w mln) 12 10 8 6 4 2 0 1990 2000 2010 2020 2030 2040 Dane historyczne 2050 2060 Projekcja 2070 2080 2090 2100 Źródło: ONZ Możliwe scenariusze demograficzne wynikające z wdrożenia SD Dla określenia możliwości uzyskania korzyści społecznych i gospodarczych wynikających z wdrożenia SD należy określić, jakie skutki demograficzne będzie miało osiągnięcie celów stawianych przed SD. Celem głównym SD jest wyjście z pułapki niskiej dzietności i zbliżenie się do poziomu dzietności gwarantującego zastępowalność pokoleń. Zatem na potrzeby oceny skutków demograficznych wdrożenia SD w pełnym zakresie i osiągnięcia zakładanego celu głównego MRiPS opracowało własną projekcję demograficzną. Projekcje zostały opracowane w dwóch wariantach, różniących się założeniami co do dzietności7): – w wariancie A przyjęto, że współczynnik dzietności na poziomie zastępowalności pokoleń zostanie osiągnięty w roku 2100. Do roku 2040 współczynnik dzietności wzrośnie do poziomu 1,8 dziecka na kobietę (o 0,38 dziecka na kobietę w stosunku do roku 2019) i do roku 2100 będzie systematycznie rósł, – w wariancie B przyjęto, że współczynnik dzietności na poziomie zastępowalności pokoleń zostanie osiągnięty w roku 2040 (co oznacza wzrost o 0,68 dziecka na kobietę w stosunku do roku 2019) i następnie utrzyma się na tym poziomie do roku 2100. 7) W zakresie umieralności oraz migracji wykorzystano założenia projekcji demograficznych Eurostat. 12  Monitor Polski – 14 – Poz. 1196 Wyniki projekcji pokazują, że realizacja SD przyniesie długoterminowo bardzo istotne korzyści demograficzne oraz umożliwi osiągnięcie zasadniczego celu cywilizacyjnego, jakim jest zahamowanie depopulacji Polski, a z czasem osiągnięcie nawet pewnego wzrostu liczby ludności. W roku 2100 realizacja SD umożliwi osiągnięcie – w zależności od wariantu – blisko lub ponad dwukrotnie większą liczbę ludności niż w przypadku, gdyby nic się nie zmieniło: 30,7 mln mieszkańców w wariancie A i 33,1 mln w wariancie B, wobec 16,3 mln w projekcji ONZ, wariant „bez zmian”. Wykres 9. Liczba ludności, projekcja MRiPS wg 2 wariantów oraz projekcja ONZ wariant „bez zmian”, lata 2020–2100, Polska (w mln) Źródło: Opracowanie własne MRiPS; ONZ Początkowy spadek liczby ludności wynika ze spadającej liczby kobiet w wieku prokreacyjnym oraz dopiero stopniowego oddziaływania impulsów wynikających z wdrożenia strategii. Kolejne okresy pewnego zmniejszania się liczby ludności lub stabilizacji, mimo wzrostu dzietności, wynikają głównie z prognoz dot. wysokiej umieralności, w szczególności zgonów osób z wyżu demograficznego. Wzrost liczby ludności pod koniec analizowanego okresu wynika przede wszystkim ze stosunkowo niewielkiej liczby zgonów osób urodzonych w okresie niżu demograficznego, w stosunku do liczby urodzeń. Osiągnięcie tych scenariuszy jest możliwe dzięki wzrostowi liczby urodzeń, wynikających ze wzrostu dzietności. Różnice w liczbie urodzeń w stosunku do projekcji ONZ (wariant „bez zmian”) są zauważalne od samego początku i stopniowo rosną. Różnice stają się bardzo istotne w momencie, kiedy dzieci zaczną rodzić pokolenia rodziców urodzonych w okresie oddziaływania SD i stają się kilkukrotne na koniec okresu: w latach 2096–2100 projekcja ONZ szacuje łącznie 610 tys. urodzeń, podczas gdy projekcja MRiPS w wariancie A 2 056 tys. (3,4 razy więcej), a w wariancie B: 2 232 tys. (3,7 razy więcej). Skumulowana różnica w liczbie urodzeń w okresie 2026–2100 w stosunku do wariantu „bez zmian” projekcji ONZ wynosi 12,0 mln w wariancie A i 14,3 mln w wariancie B. 13  Monitor Polski – 15 – Poz. 1196 Wykres 10. Urodzenia w okresach 5-letnich, projekcja MRiPS wg 2 wariantów oraz projekcja ONZ wariant „bez zmian”, lata 2026–2100, Polska (w mln) Źródło: Opracowanie własne MRiPS; ONZ Realizacja strategii umożliwi również znaczną poprawę struktury wieku ludności. Po okresie nieuniknionego spadku liczby ludności w wieku produkcyjnym w najbliższych dekadach liczba ta może zacząć stopniowo wzrastać, co stworzy znaczące demograficzne fundamenty pod wzrost gospodarczy. Wykres 11. Liczba ludności w wieku produkcyjnym, projekcja MRiPS wg 2 wariantów oraz projekcja ONZ, wariant „bez zmian”, lata 2030–2100, Polska (w mln) Źródło: Opracowanie własne MRiPS; ONZ Długoterminowo w zakresie struktury wieku ludności realizacja SD przyczyni się także znacząco do odmłodzenia demograficznego populacji Polski. Po okresie wzrostu współczynnika obciążenia demograficznego osobami starszymi spowodowanego starzeniem się roczników urodzonych w okresie wyżu nastąpi jego silny spadek spowodowany starzeniem się nielicznych roczników okresu niżu oraz wejścia w wiek produkcyjny roczników urodzonych w okresie oddziaływania SD. O ile zatem wg projekcji ONZ w roku 2100 na jedną osobę w wieku poprodukcyjnym przypadałoby 1,3 osoby w wieku 14  Monitor Polski – 16 – Poz. 1196 produkcyjnym, o tyle w przypadku realizacji SD na jedną osobę w wieku poprodukcyjnym będzie przypadać blisko 3,5 osoby w wieku produkcyjnym. Będzie to znacznie lepszy współczynnik niż w roku 2019 (2,7 osoby). Wykres 12. Współczynnik obciążenia demograficznego osobami starszymi, projekcja MRiPS wg 2 wariantów oraz projekcja ONZ, wariant średni, w latach 2030–2100, Polska (w %) Źródło: Opracowanie własne MRiPS; ONZ Wnioski dla realizacji SD W związku z ukierunkowaniem SD na działania służące wzrostowi dzietności polityka demograficzna w SD będzie rozumiana jako wszelkie działania podejmowane na rzecz zwiększania dzietności. SD wyznacza sobie za cel wzrost dzietności w Polsce do 2040 r. zbliżony do poziomu zastępowalności pokoleń. Długofalowym spodziewanym skutkiem jest stabilizacja liczby ludności oraz znaczący wzrost liczby urodzeń i osób w wieku produkcyjnym w stosunku do aktualnych projekcji. Dla osiągnięcia obranego celu SD, uwzględniając aktualne uwarunkowania i wyzwania rozwojowe, które wynikają z procesów gospodarczych i społecznych oraz zjawisk demograficznych mających miejsce w ostatnich dziesięcioleciach, identyfikuje cele polityki demograficznej i działania, jakie powinien podjąć rząd i samorząd lokalny oraz inne podmioty uczestniczące w realizacji tej polityki. Dokument określa wyzwania związane z aktualną sytuacją demograficzną, zadania do podjęcia, sposób monitorowania i oceny efektów realizacji oraz źródła finansowania polityki demograficznej państwa. SOR wskazuje, że procesy demograficzne powinny stanowić punkt odniesienia dla planowania i realizacji działań rozwojowych. Zasada ta oznacza takie ukierunkowanie interwencji w ramach poszczególnych polityk publicznych, zarówno na poziomie krajowym, jak i regionalnym, aby uwzględniały występujące trendy demograficzne. Dlatego SD wskazuje kierunki do działań horyzontalnych, aby zagadnienia demograficzne zostały włączone w polityki publiczne oraz były brane pod uwagę przy podejmowanych działaniach na poziomie regionalnym i lokalnym. 15  Monitor Polski – 17 – Poz. 1196 Działania na rzecz zachowania ciągłości biologicznej populacji są bardzo złożone i w różnorodny sposób uwarunkowane. Decyzja o prokreacji jest podejmowana na poziomie indywidualnym, jednak wpływ na nią ma zarówno bliskie środowisko, społeczne normy, jak i polityka prowadzona na szczeblu lokalnym i centralnym. Dlatego dla powodzenia działań w tym obszarze jest wymagana współpraca, zrozumienie i ogólnospołeczna akceptacja. Polityka demograficzna w perspektywie roku 2040 kładzie nacisk na znoszenie barier i tworzenie warunków do powstawania i rozwoju rodzin, jako miejsca przychodzenia na świat nowych członków społeczności i ich podstawowej socjalizacji. Proponuje w tym obszarze nie tylko kompleksowe rozwiązania w polityce rodzinnej, zawarte w SOR, ale także obejmujące wsparcie finansowe, realizację potrzeb mieszkaniowych, opiekę zdrowotną, możliwości godzenia ról zawodowych i rodzinnych, ale także szereg innych rozwiązań ważnych dla tego obszaru. Problemy demograficzne są zróżnicowane terytorialnie i nierównomiernie rozłożone. To staje się wyzwaniem dla instytucji publicznych do tworzenia odpowiednich i jeśli to zasadne, zróżnicowanych instrumentów przyczyniających się do znoszenia barier dla decyzji prokreacyjnych. SD zakłada bardziej precyzyjne dobieranie działań ukierunkowanych terytorialnie, zgodnie z Krajową Strategią Rozwoju Regionalnego 2030 (zwaną dalej „KSRR”)8), wykraczając poza utrwalone schematy myślenia i administracyjnie podporządkowane podziały. Odnowa demograficzna, rozumiana jako rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony, oznacza także nakierowaną interwencję na tych obszarach, które są zagrożone znaczącą depopulacją. SD podkreśla kluczową rolę współdziałania instytucji z różnych poziomów w realizacji przekrojowej interwencji publicznej prowadzonej na rzecz zwiększenia liczby urodzeń. Promuje rozwiązywanie problemów i pobudzanie potencjałów w oparciu o partnerską współpracę resortów, samorządów, środowiska biznesu, społeczeństwa obywatelskiego oraz przedstawicieli świata nauki. Źródła SD Ramy prawne Głównym dokumentem strategicznym, określającym kierunki rozwoju Rzeczypospolitej Polskiej jest „Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)”. Dokument przyjęty przez Radę Ministrów 14 lutego 2017 r. jako strategia rozwoju w rozumieniu ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2021 r. poz. 1057 oraz z 2022 r. poz. 1079 i 1846) określa cele rozwojowe w obszarze polityki średnio- i długofalowej. Przedmiotowa strategia wyznaczyła nowe zasady, cele i priorytety rozwoju kraju w wymiarze gospodarczym, społecznym, w tym zdrowotnym i przestrzennym. SD jest polityką publiczną zgodnie z ustawą z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju. SD jest odpowiedzią na jedną z 5 pułapek rozwojowych zidentyfikowanych w SOR, jaką jest tzw. pułapka demograficzna. SOR diagnozuje, że jeżeli trend nie zostanie powstrzymany, począwszy od 2016 r. będzie następować ciągły spadek liczby Polaków w wieku produkcyjnym. W okresie przygotowywania SOR żyło 7 mln osób w wieku przedprodukcyjnym (0–17 lat), a prognozy wskazywały, że 20 lat później będzie to 5,6 mln. Doprowadzi to do starzenia się społeczeństwa. Trend ten oddziałuje na niemal wszystkie sfery życia gospodarczego i społecznego. Wymusza on nie tylko przeobrażenie rynku pracy, ale również wpływa na kształt struktury gospodarki, rozwój jej poszczególnych części bądź 8) KSRR, str.4. 16  Monitor Polski – 18 – Poz. 1196 stagnację innych. Starzejące się społeczeństwo to m.in. możliwy spadek tempa wzrostu produktywności, wzrost udziału wydatków na opiekę zdrowotną i długotrwałą opiekę nad osobami w zaawansowanym wieku, a tym samym ograniczenie puli środków na inwestycje. Niska dzietność zatem może być czynnikiem, który w najbliższych dekadach może doprowadzić zarówno do ograniczenia podaży pracy, jak i do większego obciążenia systemu emerytalnego dotacją z budżetu państwa. SD pełni także funkcję przy osiąganiu celu szczegółowego II SOR – Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony oraz w odniesieniu do realizacji przez Polskę celów Agendy 2030 na rzecz zrównoważonego rozwoju ONZ9). Tak zdefiniowane w SOR konsekwencje braku odpowiedzi na wyzwania demograficzne wskazują, że SD ma również związek ze Strategią Rozwoju Kapitału Ludzkiego (SRKL). SRKL stanowi odpowiedź na wyzwania, jakie stoją przed Polską, w zakresie lepszego wykorzystania potencjału ludzkiego i zapewnienia spójności społecznej. Do wyzwań tych należy uczynienie z Polski bardziej atrakcyjnego miejsca do życia, rozwijania wiedzy i podejmowania pracy, a w konsekwencji lokowania inwestycji oraz tworzenia większej liczby trwałych miejsc pracy. Rozwój kapitału ludzkiego i spójności społecznej przyczynia się do pełniejszego wykorzystania zasobów pracy oraz wsparcia wzrostu konkurencyjności gospodarki. Wyzwania, jakie stoją przed Polską w zakresie wzmocnienia kapitału ludzkiego i spójności społecznej, obejmują m.in. poprawę jakości i efektywności edukacji formalnej i pozaformalnej, usprawnienie systemu opieki zdrowotnej, polepszenie sytuacji demograficznej w kierunku zwiększenia dzietności. SD w swoim obszarze również odpowiada na wyzwania zdefiniowane w SRKL, w szczególności zwiększenia dzietności, oraz realizuje część z jej celów szczegółowych. Główny cel SRKL został określony jako rozwijanie kapitału ludzkiego przez wydobywanie potencjałów osób w taki sposób, aby mogły w pełni uczestniczyć w życiu społecznym, politycznym i ekonomicznym na wszystkich etapach życia. Dla realizacji celu głównego wyodrębniono cele szczegółowe, które obejmowały następujące działania: 1) Wzrost zatrudnienia; 2) Wydłużenie okresu aktywności zawodowej i zapewnienie lepszej jakości funkcjonowania osób starszych; 3) Poprawa sytuacji osób i grup zagrożonych wykluczeniem społecznym; 4) Poprawa zdrowia obywateli oraz efektywności systemu opieki zdrowotnej; 5) Podniesienie kwalifikacji i kompetencji obywateli. Cele te realizują cele szczegółowe SD, w szczególności takie jak Wsparcie trwałości rodzin, Popularyzacja kultury sprzyjającej rodzinie, Rozwój form opieki nad dziećmi, Rozwój rynku pracy przyjaznego rodzinie, Poprawa jakości i organizacji edukacji, Rozwój opieki zdrowotnej czy Rozwój infrastruktury i usług potrzebnych rodzinom. SD jest również powiązana z innymi strategiami rozwoju odnoszącymi się do sektorów, dziedzin, regionów lub rozwoju przestrzennego. Taką strategią jest m.in. Strategia Zrównoważonego Rozwoju Wsi, Rolnictwa i Rybactwa 2030 (SZRWRiR 2030), która definiuje działania nakierowane m.in. na rozwój demograficzny terenów wiejskich, w szczególności w zakresie kierunku interwencji II.2 Dostępność wysokiej jakości usług publicznych oraz kierunku interwencji III.1 Odpowiedź na zmiany demograficzne i ich następstwa. Bezpośrednio decyzja o przygotowaniu SD wynika z rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 listopada 2019 r. w sprawie ustanowienia Pełnomocnika Rządu do spraw Polityki Demograficznej. Zgodnie z rozporządzeniem do zadań Pełnomocnika należy przygotowanie projektu SD i wdrożenie postanowień zawartych w SD, a także m.in. opiniowanie projektów aktów prawnych i innych dokumentów rządowych w zakresie ich wpływu na politykę demograficzną, promowanie i upowszechnianie kultury 9) Przede wszystkim w zakresie zagwarantowania równego dostępu do zasobów gospodarczych i podstawowych usług, walki z ubóstwem, szczególnie wśród najmłodszych (cel 1 i 2), zapewnienia opieki zdrowotnej (cel 3), równości płci (cel 5), tworzenia nowych miejsc pracy i promocji zatrudnienia (cel 8 i 9), zapewnienia każdemu bezpiecznych i odpowiednich warunków mieszkaniowych (cel 10 i 11). 17  Monitor Polski – 19 – Poz. 1196 prorodzinnej, a także inicjowanie i opiniowanie działań mających na celu promocję dobrych praktyk sprzyjających rozwojowi rodziny. Należy zwrócić uwagę, że SD jest jednym z dokumentów strategicznych odpowiadających na całą paletę wyzwań demograficznych. Dokumentem, który wyznacza kluczowe kierunki polityki senioralnej na nadchodzące lata, jest „Polityka społeczna wobec osób starszych 2030. Bezpieczeństwo – Uczestnictwo – Solidarność10)”. Realizacja polityki społecznej wobec osób starszych jest monitorowana w ramach obowiązku wynikającego z ustawy z dnia 11 września 2015 r. o osobach starszych (Dz. U. poz. 1705). W zakresie wsparcia aktywności społecznej osób starszych są realizowane programy rządowe: Program wieloletni „Senior+11)” na lata 2021–2025 oraz Program wieloletni na rzecz osób starszych „Aktywni+” na lata 2021–202512). Tematyka zdrowia i zmniejszenia umieralności należy do kompetencji ministra właściwego do spraw zdrowia. 27 grudnia 2021 r. Rada Ministrów przyjęła dokument strategiczny „Zdrowa przyszłość. Ramy strategiczne rozwoju systemu ochrony zdrowia na lata 2021–2027, z perspektywą do 2030 r.”. Tematyka migracji leży w zakresie kompetencji ministra właściwego ds. wewnętrznych. Są jednocześnie prowadzone prace nad dokumentem obejmującym planowanie i realizację kompleksowych działań odpowiadających na wyzwania w obszarze polityki migracyjnej państwa. Przebieg prac nad SD SD jest wynikiem współpracy Pełnomocnika Rządu do spraw Polityki Demograficznej z przedstawicielami wielu środowisk – resortów, samorządu oraz partnerów społeczno-gospodarczych i ośrodków badawczych. Prace nad SD rozpoczęły się w 2020 r. Przeprowadzono szereg konsultacji, m.in. z przedstawicielami organizacji kobiecych, rodzinnych i pracodawców. Zostały zorganizowane konsultacje z przedstawicielami środowiska naukowego. W pracach aktywnie uczestniczyła Rada Rodziny. Przy formułowaniu wyzwań polityki demograficznej uwzględniono rekomendacje i publikacje Rządowej Rady Ludnościowej oraz analizy i diagnozy dotyczące czynników wpływających na dzietność. Został dokonany także pogłębiony przegląd krajowych i międzynarodowych badań naukowych i instrumentów sprzyjających realizacji planów prokreacyjnych, wprowadzanych w krajach Europy, Azji i w Stanach Zjednoczonych. Na potrzeby aktualizacji i pogłębionego zrozumienia stanu obecnego oraz określenia priorytetowych kierunków działań zlecono również badanie mające na celu określenie warunków do poprawy kondycji demograficznej Polski. Uchwała nr 161 Rady Ministrów z dnia 26 października 2018 r. w sprawie przyjęcia dokumentu Polityka społeczna wobec osób starszych 2030. BEZPIECZEŃSTWO – UCZESTNICTWO – SOLIDARNOŚĆ (M.P. poz. 1169). 11) Uchwała nr 191 Rady Ministrów z dnia 21 grudnia 2020 r. w sprawie ustanowienia programu wieloletniego „Senior+” na lata 2021–2025 (M.P. z 2021 r. poz. 10). 12) Uchwała nr 167 Rady Ministrów z dnia 16 listopada 2020 r. w sprawie ustanowienia programu wieloletniego na rzecz Osób Starszych „Aktywni+” na lata 2021–2025 (M.P. poz. 1125). 10) 18  Monitor Polski – 20 – Poz. 1196 Rozdział 2. Diagnoza. Wyzwania dla rozwoju demograficznego Od przełomu XX i XXI wieku w wielu krajach świata następują głębokie zmiany w strukturze populacji, co przejawia się wzrostem udziału osób starszych i malejącym udziałem dzieci. Jest to spowodowane z jednej strony wydłużeniem się średniej długości życia, a z drugiej spadkiem dzietności kobiet poniżej granicy zastępowalności pokoleń. Zmniejszanie się liczby ludności następuje w całej UE, choć zmiany demograficzne nie są równomierne, co w perspektywie będzie skutkować zmniejszeniem się udziału populacji UE-27 w świecie z około 12% w roku 1960 do 6% obecnie, a 4% w roku 2070 13). Głównym czynnikiem jest niska dzietność, obecnie we wszystkich krajach UE będąca poniżej zastępowalności pokoleń. W Polsce taka sytuacja ma miejsce od 1990 roku, kiedy to współczynnik dzietności TFR uzyskał dotąd po raz ostatni wartość 2,1. Natomiast od 1997 roku do chwili obecnej jego wartość waha się między 1,5 a 1,2 – co oznacza płodność niską i bardzo niską. Czynnikami dodatkowymi są umieralność oraz migracje, które nie są przedmiotem SD. Od wielu lat Rządowa Rada Ludnościowa przedstawia raporty na temat sytuacji demograficznej w Polsce, w których analizuje stan ludności kraju. Raporty zawierają także rekomendacje pokazujące obszary wymagające interwencji państwa dla odwrócenia niekorzystnych trendów demograficznych. Wykonana diagnoza przedstawia obecną sytuację w tych obszarach oraz także w innych, które wpływają na urodzenia w kraju. Wyzwania Na zdolność do posiadania dzieci przez rodziny wpływa zróżnicowany zestaw czynników, które oddziałując długoterminowo, kształtują faktyczny poziom dzietności. Analiza badań naukowych, danych statystyki publicznej krajowej i międzynarodowej, badań ankietowych i doświadczeń ekspertów pozwoliła na identyfikację 10 wyzwań. Konsekwentna odpowiedź na te wyzwania umożliwi znaczący wzrost dzietności. 13) Report from the Commission to the European Parliament, the Council, the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions on the impact of demographic change, SWD(2020)109 final, COM(2020) 241 final, 2020. 19  Monitor Polski – 21 – Poz. 1196 Schemat 1. Wyzwania dla rozwoju demograficznego Polski Wyzwania 1. Przeciwdziałanie obniżaniu standardu życia rodziny wraz z urodzeniem kolejnych dzieci 2. Zwiększenie stopnia zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych rodzin 3. Ułatwianie łączenia pracy z opieką nad dziećmi 4. Podniesienie jakości edukacji 5. Poprawa stanu zdrowia Polaków 6. Zwiększanie kapitału społecznego, w tym wzmacnianie więzi rodzinnych 7. Rozwój infrastruktury i usług przyjaznych rodzinie 8. Efektywniejsze wykorzystanie potencjału samorządów terytorialnych i organizacji sektora obywatelskiego 9. Przeciwdziałanie nierównościom regionalnym 10. Zapewnienie stabilnych, spójnych i efektywnych polityk publicznych 1. Przeciwdziałanie obniżaniu standardu życia rodziny wraz z urodzeniem kolejnych dzieci Dochody własne rodziny Przy stałych dochodach wzrost liczby członków rodziny powoduje spadek dochodu na osobę w gospodarstwie domowym. Miesięczny dochód rozporządzalny na osobę małżeństwa bez dzieci w roku 2019 wynosił 2380 zł, z jednym dzieckiem 2087 zł, z dwójką – 1695 zł, trójką – 1304 zł. Rodziny z dziećmi, zwłaszcza większą ich liczbą, mogą być zatem narażone na ubóstwo. Zgodnie z danymi GUS, zasięg ubóstwa relatywnego dla małżeństw bez dzieci wynosił w roku 2019 5,2%, a ubóstwa skrajnego 1,1%. W przypadku rodzin z dziećmi odsetek ten rośnie w miarę zwiększenia się rodziny: dla rodzin z jednym dzieckiem wynosi odpowiednio 4,5% i 1,0%, z dwójką – 8,0% i 1,9%, a z trójką i większą liczbą dzieci – 17,4% i 5,0%. Pojawienie się dziecka, zwłaszcza trzeciego i kolejnego, wiąże się także z prawdopodobieństwem zmniejszenia dochodów na osobę w rodzinie. Poświęcanie czasu na zajęcia pielęgnacyjne, opiekuńcze i wychowawcze powoduje, że rodzic nie ma pełnej możliwości pracy zarobkowej, często też zmieniają się preferencje rodziców, głównie matek, które dobrowolnie rezygnują z pracy zarobkowej. W Polsce w 2019 r. wśród matek w wieku 20–49 lat było zatrudnionych 74,1% matek z jednym dzieckiem, 70,2% matek z dwojgiem dzieci i 54,2% matek z trojgiem i większą liczbą dzieci. System podatkowy Dynamika dochodów własnych i wydatków rodziny w miarę wzrostu liczby dzieci powoduje, że jest uzasadnione wsparcie państwa. Jedną z form wsparcia są specjalne rozwiązania podatkowe dla rodzin. Obowiązujący w Polsce system podatkowy sprzyja ograniczaniu kosztów posiadania dzieci. Istniejąca 20  Monitor Polski – 22 – Poz. 1196 w ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych ulga prorodzinna umożliwia obojgu rodzicom odliczenie miesięcznie stałych kwot w wysokości 92,67 zł za pierwsze i drugie dziecko, 166,67 zł za trzecie i 225 zł za każde kolejne, do wysokości opłaconych składek ZUS z wyłączeniem składek na ubezpieczenie zdrowotne. Dodatkowo istnieje szereg instrumentów bezpośredniego lub pośredniego wsparcia rodzin, w tym preferencyjne opodatkowanie małżonków i osób samotnie wychowujących dzieci. Transfery rodzinne Obok systemu podatkowego wsparciu rodziny służą także transfery. W zakresie transferów w kwietniu 2016 roku nastąpił prawdziwy przełom przez wprowadzenie świadczenia wychowawczego w ramach programu „Rodzina 500+” na drugie i kolejne dziecko oraz na pierwsze, jeśli rodzina spełniała kryterium dochodowe. Spowodowało to poprawę sytuacji ekonomicznej rodzin posiadających dwójkę i więcej dzieci oraz znaczne zmniejszenie skali ubóstwa. W stosunkowo niedługim czasie wpłynęło to na wzrost współczynnika dzietności teoretycznej z poziomu 1,29 w 2015 r. do poziomu 1,45 w roku 2017, głównie przez pozytywny wpływ na urodzenia drugie, trzecie i kolejne. Po roku 2017 dzietność wciąż była istotnie wyższa niż nawet w scenariuszu wysokim prognozy GUS z 2014 r. W lipcu 2019 r. wprowadzono świadczenie na pierwsze dziecko bez kryterium dochodowego. Na koniec 2021 r. liczba dzieci do 18 lat objęta świadczeniem wyniosła 6 506,9 tys. Dla rodzin o dochodach nieprzekraczających 674 zł na osobę miesięcznie przysługuje dodatkowo zasiłek rodzinny, który można pobierać maksymalnie do ukończenia przez dziecko 24. roku życia, pod warunkiem kontynuowania nauki lub niepełnosprawności. Do zasiłku rodzinnego przysługuje 6 dodatków, m.in. jednorazowy dodatek z tytułu urodzenia dziecka w wysokości 1000 zł, dodatek z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego w wysokości 400 zł miesięcznie czy samotnego wychowywania dziecka w wysokości 193 zł miesięcznie. Uprawnienia emerytalne Na świecie wyróżnia się modelowo trzy typy systemów emerytalnych: kapitałowy, w którym wysokość świadczeń jest uzależniona od osobistych oszczędności emeryta w trakcie aktywności zawodowej, repartycyjny (pay-as-you-go), w którym wartość świadczenia zależy od wartości składek ubezpieczeniowych wpłaconych w okresie aktywności zawodowej, a środki na wypłatę emerytom są zapewniane przez bieżące wpłaty ubezpieczonych, oraz alimentacyjny, wiążący świadczenia dla osób starszych bezpośrednio z wkładem członków rodziny, głównie dzieci. W Polsce obowiązuje system mieszany repartycyjno-kapitałowy. W Polsce są zauważalne różnice w średniej wartości emerytur wypłacanych kobietom i mężczyznom. Średnia miesięczna wartość emerytur wypłacana przez ZUS w marcu 2021 r. kobiet wyniosła 2127,81 zł, a mężczyzn 3184,20 zł. Osoby przechodzące na emeryturę w kolejnych dekadach są zagrożone spadkiem teoretycznej stopy zastąpienia14) i dalej utrzymującymi się różnicami w wartości emerytur między kobietami i mężczyznami, których spodziewany wzrost wartości średniego wynagrodzenia może nie skompensować w wystarczający sposób. Szczególnie, że przy wysokości emerytury coraz mniejszą ochronę będzie pełnić kapitał początkowy, ze względu na brak lub niewielki udział okresów zatrudnienia przed dniem 1 stycznia 1999 r. Wśród przyczyn przewidywanego spadku teoretycznej stopy zastąpienia należy wskazać tzw. „umowę międzypokoleniową” polegającą na tym, że w systemie repartycyjnym środki na wypłatę emerytur dla 14) Teoretyczna stopa zastąpienia emerytur – stosunek wartości emerytury w momencie przejścia na emeryturę do wartości dochodów z pracy osiąganymi w ostatnim roku przed przejściem na emeryturę. 21  Monitor Polski – 23 – Poz. 1196 pokolenia emerytów biorą się z bieżących składek i podatków wpłacanych przez pokolenie osób pracujących (składki aktualnych emerytów w czasie ich aktywności zawodowej były z kolei przeznaczane na wypłatę świadczeń dla ówczesnych emerytów). Spadek odsetka osób pracujących i wzrost odsetka emerytów, spowodowany przede wszystkim długo utrzymującymi się okresami niskiej dzietności, powoduje zaburzenie proporcji liczebnej między beneficjentami systemu a osobami zapewniającymi jego finansowanie. System taki generuje również „efekt gapowicza” (freerider effect)15) oraz przyczynia się do zmniejszenia dzietności16). Inne instrumenty wsparcia finansowo-materialnego W roku 2019, w ramach programu „Mama 4 +”, wprowadzono rodzicielskie świadczenie uzupełniające (RSU) dla osób, które z powodu opieki nad co najmniej czwórką dzieci nie mogły podjąć pracy zawodowej lub z niej zrezygnowały i w związku z tym nie nabyły prawa do emerytury lub wysokość ich świadczenia emerytalnego jest niższa niż wysokość najniższej emerytury gwarantowanej przez państwo, pod warunkiem posiadania określonego stażu pracy (20 lat kobiety i 25 lat mężczyźni). W przypadku osoby niemającej prawa do żadnego świadczenia wysokość RSU odpowiada kwocie najniższej emerytury. W przypadku gdy osoba zainteresowana pobiera już świadczenie niższe od najniższej emerytury, świadczenie rodzicielskie będzie uzupełniać pobierane świadczenie do tej kwoty. Na wsparcie rodziców w ramach programu „Mama 4+” przeznaczono do 31 grudnia 2021 r. 1,22 mld zł. Świadczenie to pobiera ponad 67 tys. osób. Ogólnopolska Karta Dużej Rodziny umożliwia rodzinom posiadającym co najmniej trójkę dzieci i rodzicom, którzy kiedykolwiek posiadali trójkę dzieci, korzystanie ze zniżek i dodatkowych uprawnień oferowanych przez instytucje prywatne i publiczne. Na koniec 2021 r. korzystało z karty 1,1 mln rodzin. W 2018 r. został wprowadzony program „Dobry start” w celu partycypacji w kosztach edukacji dzieci do 20. roku życia, w formie jednorazowego, wypłacanego corocznie, wsparcia w wysokości 300 zł na rozpoczęcie roku szkolnego na każde dziecko. W 2021 r. wsparciem było objętych 4,4 mln dzieci. Efekt gapowicza polega na korzystaniu przez daną osobę z dóbr publicznych w stopniu, który przewyższa udział tej osoby w kosztach ich wytworzenia lub zupełnym ich uniknięciu. Kalkulacja „gapowicza” jest oparta na założeniu, że nie można go wykluczyć z użytkowania danego dobra publicznego, oraz przekonaniu, że inne osoby wniosą wystarczająco duży wkład w jego wytworzenie. Problem ten dotyczy zatem związku między kwestią finansowania a konsumpcji dobra publicznego. Konsumuje nie tylko ten, kto zapłacił, ale również ten, kto zapłaty nie dokonał. W przypadku emerytur w systemie repartycyjnym „efekt gapowicza” polega na tym, że wysokość świadczeń emeryta przewyższa wartość składek wpłacanych do systemu przez dzieci i wnuki emeryta (co jest wkładem emeryta do systemu), a różnica jest pokrywana ze składek wpłacanych przez pracujące dzieci innych emerytów oraz dopłaty z budżetu państwa. 16) Sinn, H.-W. (2005) Europe’s Demographic Deficit A Plea For A Child Pension System. De Economist, 153, 1–45. 2005; Cigno, A., & Werding, M. (2007) Children and Pensions. MIT Press, 2007; Cigno, A., & Rosati, F. C. (1996) Jointly determined saving and fertility behaviour: Theory, and estimates for Germany, Italy, UK and USA. European Economic Review, 40(8), 1561–1589, 1996; Ehrlich, I., & Kim, J. (2007) Social security and demographic trends: Theory and evidence from the international experience. Review of Economic Dynamics, 10(1), 55–77, 2007. 15) 22  Monitor Polski – 24 – Poz. 1196 2. Zwiększenie stopnia zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych rodzin Potrzeby mieszkaniowe rodzin Posiadanie mieszkania stanowi jedną z najważniejszych potrzeb młodych rodzin. W Polsce nie każde gospodarstwo domowe posiada własne lokum. Wielopokoleniowe zamieszkiwanie pod jednym dachem jest często koniecznością, a nie wyborem, i jest szczególnie upowszechnione na terenach wiejskich. Skłonności do urodzenia dzieci sprzyja szczególnie posiadanie mieszkania na własność oraz zamieszkiwanie w lokum niewspółdzielonym z rodzicami żadnej z osób z pary17), a niemożność samodzielnego zamieszkania wpływa na odkładanie decyzji wejścia w związek i urodzenia dzieci. Wg szacunków MRiT na podstawie danych GUS w Polsce w 2020 r. statystyczny deficyt mieszkaniowy18) wynosił 549 tys. mieszkań, co oznacza, że ok. 1,4 mln osób zamieszkiwało niesamodzielnie (czyli w jednym mieszkaniu zamieszkiwało więcej niż jedno gospodarstwo domowe). Jednocześnie na koniec 2020 r. było 530 tys. więcej mieszkań niż gospodarstw domowych, czego źródłem może być nabywanie mieszkań w celach inwestycyjnych, budowa lub nabywanie mieszkań na terenach turystycznych czy wzrost liczby niezamieszkałych mieszkań i domów na terenach tracących funkcje społeczne i gospodarcze. Ceny mieszkań Na dostępność mieszkań dla ludzi młodych wpływają rosnące ceny mieszkań, zarówno ceny mieszkań własnościowych, jak i stawki czynszu najmu. Według danych GUS w 2020 r. przeciętna cena 1 m2 powierzchni użytkowej mieszkania wyniosła 5689 zł i była o 31% wyższa niż w 2012 r. Średnia cena na rynku pierwotnym ukształtowała się na poziomie 6212 zł/m2, a na rynku wtórnym – 5278 zł/m2. Wg danych Deloitte w Polsce w 2020 r. do nabycia mieszkania o powierzchni 70 m2 było potrzebne 7,6 przeciętnych rocznych pensji. Według danych NBP, w latach 2015–2019 wzrost stawek najmu w większości z 14 badanych dużych miast był dwucyfrowy. W niektórych przypadkach przekraczał nawet 40% (Gdańsk, Gdynia, Poznań, Wrocław, Zielona Góra). Na najwyższym poziomie stawki kształtowały się w Warszawie (53,6 zł/m2), Trójmieście (49,6 zł/m2 w Gdyni i 45,0 zł/m2 w Gdańsku) i Wrocławiu (47,4 zł/m2). Możliwości finansowe rodzin Głównym sposobem zaspokajania potrzeb mieszkaniowych ludzi młodych jest zakup mieszkania na kredyt lub najem, przede wszystkim komercyjny, wobec niedoboru mieszkań społecznych. W przypadku zakupu mieszkania na własność nabywcy finansują go m.in. kredytem hipotecznym. Konieczne jest zatem posiadanie zdolności kredytowej. Wpływ na zdolność kredytową mają: wysokość wynagrodzenia, ceny mieszkań (w przelicze …