Uchwała nr 224 Rady Ministrów z dnia 15 listopada 2022 r. w sprawie ustanowienia polityki publicznej pt. "Strategia Demograficzna 2040"

W skrócie

Niniejsza uchwała Rady Ministrów ustanawia politykę publiczną pod nazwą „Strategia Demograficzna 2040”, która ma na celu przeciwdziałanie starzeniu się społeczeństwa i zwiększenie dzietności w Polsce. Strategia ta stanowi kompleksowe ramy dla krajowej polityki demograficznej.

Co reguluje

Całościowe ramy polityki krajowej dotyczące zagadnień demograficznych.
Kierunki rozwoju polityki społecznej dla przeciwdziałania starzeniu się społeczeństwa.
Kierunki rozwoju polityki społecznej dla zwiększenia dzietności.
Monitorowanie realizacji Strategii przez ministra właściwego do spraw rodziny.

Kogo dotyczy

Rada Ministrów i minister właściwy do spraw rodziny.
Całe społeczeństwo polskie, w szczególności rodziny i potencjalni rodzice.

Kluczowe punkty

Głównym celem jest wyjście z pułapki niskiej dzietności i zbliżenie się do poziomu dzietności gwarantującego zastępowalność pokoleń.
Strategia koncentruje się na obszarze dzietności, uznając ją za kluczową dla przeciwdziałania spadkowi liczby ludności.
Wskazuje 10 obszarów wyzwań dla Polaków chcących mieć dzieci, m.in. przeciwdziałanie obniżaniu standardu życia rodziny, zwiększenie zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych, ułatwianie łączenia pracy z opieką nad dziećmi.
Określa 3 cele szczegółowe: wzmocnienie rodziny, znoszenie barier dla rodziców chcących mieć dzieci oraz podniesienie jakości zarządzania i wdrażania polityk.

Tekst ustawy

MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 8 grudnia 2022 r. Poz. 1196 UCHWAŁA NR 224 RADY MINISTRÓW z dnia 15 listopada 2022 r. w sprawie ustanowienia polityki publicznej pt. „Strategia Demograficzna 2040” Na podstawie art. 21f ust. 4 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2021 r. poz. 1057 oraz z 2022 r. poz. 1079 i 1846) Rada Ministrów uchwala, co następuje: §

Przyjmuje się dokument polityki publicznej pt. „Strategia Demograficzna 2040”, zwany dalej „Strategią”, stanowiący załącznik do niniejszej uchwały. §
Strategia ustanawia całościowe ramy polityki krajowej dotyczące zagadnień demograficznych. §
Strategia zawiera kierunki rozwoju polityki społecznej dla przeciwdziałania starzeniu się społeczeństwa oraz zwiększenia dzietności. §
Monitorowanie realizacji Strategii powierza się ministrowi właściwemu do spraw rodziny. §
Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki Monitor Polski –2– Poz. 1196 Załącznik do uchwały nr 224 Rady Ministrów Załącznik z dnia 15 listopada 2022 r. (M.P. poz. 1196) do uchwały nr 224 Rady Ministrów z dnia 15 listopada 2022 r. (poz. ) Strategia Demograficzna 2040 Warszawa, listopad 2022 r. Monitor Polski –3– Poz. 1196 Spis treści Przesłanki do stworzenia i streszczenie Strategii Demograficznej 2040 ................................................. 4 Rozdział
Wprowadzenie ...................................................................................................................... 6 Dzietność w Polsce na tle Europy ........................................................................................................ 6 Trendy demograficzne w Polsce .......................................................................................................... 7 Możliwe scenariusze demograficzne wynikające z wdrożenia SD .................................................... 12 Wnioski dla realizacji SD .................................................................................................................... 15 Źródła SD ........................................................................................................................................... 16 Rozdział
Diagnoza. Wyzwania dla rozwoju demograficznego ........................................................... 19 Wyzwania .......................................................................................................................................... 19
Przeciwdziałanie obniżaniu standardu życia rodziny wraz z urodzeniem kolejnych dzieci ....... 20
Zwiększenie stopnia zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych rodzin ......................................... 23
Ułatwianie łączenia pracy z opieką nad dziećmi ....................................................................... 25
Podniesienie jakości edukacji .................................................................................................... 34
Poprawa stanu zdrowia Polaków .............................................................................................. 36
Zwiększanie kapitału społecznego, w tym wzmacnianie więzi rodzinnych ............................... 39
Rozwój infrastruktury i usług przyjaznych rodzinie ................................................................... 44
Efektywniejsze wykorzystanie potencjału samorządów terytorialnych i organizacji sektora obywatelskiego .............................................................................................................................. 45
Przeciwdziałanie nierównościom regionalnym ......................................................................... 47
Zapewnienie stabilnych, spójnych i efektywnych polityk publicznych ................................... 51 Rozdział
Cele i kierunki interwencji ................................................................................................... 54 Cel główny i cele szczegółowe ........................................................................................................... 54 Cel I. Wzmocnienie rodziny ............................................................................................................... 56
Zabezpieczenie finansowe rodzin .............................................................................................. 56
Wsparcie w zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych rodzin ...................................................... 57
Wsparcie trwałości rodzin ......................................................................................................... 58
Popularyzacja kultury sprzyjającej rodzinie............................................................................... 59
Wzmocnienie współpracy z III sektorem i innymi podmiotami działającymi na rzecz rodziny . 60 Cel II. Znoszenie barier dla rodziców chcących mieć dzieci ............................................................... 61
Rozwój form opieki nad dziećmi ............................................................................................... 61
Rozwój rynku pracy przyjaznego rodzinie ................................................................................. 62
Poprawa jakości i organizacji edukacji ...................................................................................... 64
Rozwój opieki zdrowotnej ......................................................................................................... 65
Rozwój Infrastruktury i usług potrzebnych rodzinom ............................................................. 67 2 Monitor Polski –4– Poz. 1196 Cel III. Podniesienie jakości zarządzania i wdrażania polityk............................................................. 68
Podniesienie jakości zarządzania i wdrażania polityk na szczeblu centralnym ....................... 68
Podniesienie jakości zarządzania i wdrażania polityk na szczeblu samorządowym................ 69 Rozdział
System realizacji .................................................................................................................. 71 Podmioty zaangażowane w realizację SD.......................................................................................... 71 Źródła finansowania .......................................................................................................................... 73 Monitorowanie i ewaluacja ............................................................................................................... 74 Projekty strategiczne SOR istotne dla realizacji SD ........................................................................... 77 Wykaz skrótów ...................................................................................................................................... 81 Spis wykresów, map, tabel i schematów............................................................................................... 82 3 Monitor Polski –5– Poz. 1196 Przesłanki do stworzenia i streszczenie Strategii Demograficznej 2040 Zmiany demograficzne należą do najważniejszych długoterminowych wyzwań stojących przed Polską, innymi państwami UE oraz większością państw rozwiniętych świata. Zasadniczym wyzwaniem tych państw jest niska dzietność, która jest najważniejszym czynnikiem wpływającym na starzenie się demograficzne populacji tych krajów oraz prognozowany konsekwentny zanik populacji. Przewiduje się, że te procesy mogą mieć szereg długofalowych, negatywnych konsekwencji w postaci m.in. wpływu na wzrost gospodarczy i ryzyko wystąpienia sekularnej stagnacji, wartość i strukturę dochodów i wydatków budżetu centralnego i budżetów JST, rynek pracy czy zdolności państw i JST do dostarczania usług publicznych, w szczególności zabezpieczenia emerytalnego osób starszych. Negatywne konsekwencje mogą być najbardziej odczuwalne w tych krajach i regionach, w których starzenie się demograficzne oraz spadek liczby ludności będą postępowały szczególnie szybko. Polska należy do państw o dzietności poniżej średniej w Europie. Mimo wzrostu w stosunku do 2015 roku, w roku 2019 współczynnik dzietności teoretycznej TFR osiągnął w Polsce wartość 1,42 dziecka na kobietę, co uplasowało Polskę na
miejscu na świecie na 208 sklasyfikowanych państw i terytoriów1). Wiele państw UE jednak boryka się z jeszcze poważniejszymi wyzwaniami, ponieważ dzietność w państwach takich jak: Włochy, Hiszpania, Finlandia, Grecja czy Portugalia jest jeszcze niższa. Starzenie się demograficzne oraz postępujący spadek liczby ludności stawia wyzwanie dla polityk dotyczących dzietności, polityki senioralnej oraz polityki migracyjnej. Strategia Demograficzna 2040 (zwana dalej „SD”) koncentruje się na obszarze dzietności, ze względu na szczególne znaczenie tej problematyki dla przeciwdziałania spadkowi liczby ludności oraz objęcie polityki senioralnej i polityki migracyjnej przez inne programy rządowe. Powstanie SD zostało zapowiedziane w exposé Prezesa Rady Ministrów z 19 listopada 2019 r., a realizacja zadania opracowania projektu SD została powierzona Pełnomocnikowi Rządu do spraw Polityki Demograficznej w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 27 listopada 2019 r. w sprawie ustanowienia Pełnomocnika Rządu do spraw Polityki Demograficznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 521). Działania nakierowane na zwiększenie dzietności powinny być kompleksowe – odnoszące się do wszystkich barier utrudniających posiadanie dzieci stojących przed potencjalnymi rodzicami, spójne między wieloma obszarami życia społecznego, długofalowe i stabilne. Takie założenia przyświecają SD, której głównym celem jest wyjście z pułapki niskiej dzietności i zbliżenie się do poziomu dzietności gwarantującego zastępowalność pokoleń. Na potrzeby SD zidentyfikowano wyzwania stojące przed Polakami chcącymi mieć dzieci, które koncentrują się w 10 obszarach. Analiza wyzwań wskazała, że dla umożliwienia Polakom zrealizowania ich planów prokreacyjnych jest konieczna realizacja 3 celów szczegółowych. Należy do nich wzmocnienie rodziny, która jest miejscem przychodzenia dzieci na świat, znoszenie barier dla rodziców chcących mieć dzieci w podejmowaniu decyzji prokreacyjnych oraz podniesienie jakości zarządzania i wdrażania polityk dla rozwoju kompetencji administracji. Na podstawie analizy wyzwań, dla osiągnięcia celów szczegółowych, zostało sformułowanych 12 kierunków interwencji. Do tych kierunków należy: zabezpieczenie finansowe rodzin, wsparcie w zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych rodzin, wsparcie trwałości rodzin, popularyzacja kultury sprzyjającej rodzinie, wzmocnienie współpracy z III sektorem i innymi podmiotami działającymi na rzecz rodziny, rozwój form opieki nad dziećmi, rozwój rynku pracy przyjaznego rodzinie, poprawa jakości i organizacji edukacji, rozwój opieki zdrowotnej, rozwój infrastruktury i usług potrzebnych 1) https://www.ined.fr/fichier/s_rubrique/29504/569.en.population.societies.world.2019.en.pdf 4 Monitor Polski –6– Poz. 1196 rodzinom, podniesienie jakości zarządzania i wdrażania polityk na szczeblu centralnym oraz podniesienie jakości zarządzania i wdrażania polityk na szczeblu samorządowym. Realizacja celów SD jest powiązana z realizacją wielu projektów strategicznych wskazanych w Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030) (SOR), wymaga także realizacji szeregu nowych inicjatyw. W realizację celów zostaną włączone administracja centralna i samorządowa, organizacje społeczne i ruchy obywatelskie, kościoły i związki wyznaniowe, przedstawiciele świata nauki, twórcy i eksperci. Wdrożenie SD będzie finansowane ze środków własnych zaangażowanych instytucji, budżetu centralnego, budżetów JST oraz środków UE, a także będzie monitorowane przez szereg wskaźników. Długofalowo, z faktu rodzenia się dzieci w kolejnych pokoleniach, które z czasem wchodzą w dorosłość, ich liczebności, wykształcenia, pracy oraz kapitału ludzkiego i społecznego korzysta społeczeństwo, w tym też ci, którzy dzieci nie mają lub mają ich niewielką liczbę. Korzysta też państwo, które dzięki temu finansuje swoje funkcje oraz pozyskuje odpowiednie kadry. Wiele usług publicznych jest opartych na założeniu, że dzięki dużej liczbie pracujących będą w przyszłości napływały składki i podatki na ich utrzymanie. Szczególnym przypadkiem jest system emerytalny i w istotnej części opieka zdrowotna nad emerytowanymi seniorami, w których świadczenia finansują składki młodszych, pracujących pokoleń. Mimo że decyzja o urodzeniu dziecka jest podejmowana indywidualnie, korzyści z jego dorosłości są w znacznej części uspołecznione i nikt z tych korzyści nie może być wyłączony. Dziecko zatem nie jest jedynie dobrem indywidualnym, ale ważnym dobrem publicznym. Na liczbę dzieci w rodzinie oraz ich zdrowie, rozwój emocjonalny i zdolności do osiągnięcia sukcesu w edukacji i na rynku pracy zasadniczo wpływają więzi rodzinne w domu, z którego się wywodzi. Najlepiej na rozwój dziecka wpływają trwałe rodziny uformowane przez oboje rodziców. Szczególna rola przypada tu sformalizowanym małżeństwom, które nie tylko są najtrwalszą formą związku, ale również mają największą dzietność. Dodatkowo art. 18 Konstytucji RP wskazuje na instytucję małżeństwa oraz rodzinę, macierzyństwo i rodzicielstwo jako wartości, które zajmują szczególnie wysoką rangę w hierarchii wartości konstytucyjnych, oraz nakłada na państwo obowiązek ich ochrony oraz szczególnej opieki nad nimi. Zatem upowszechnienie i zwiększenie trwałości małżeństw, a także tworzenie warunków do posiadania dzieci, należy do najważniejszych interesów państwa i społeczeństwa oraz do obowiązków władz publicznych. Długofalowe zagrożenia płynące z niskiej dzietności dla Rzeczypospolitej Polskiej i jej obywateli oraz korzyści wynikające z jej potencjalnie znaczącej poprawy pozwalają określić aktywne i konsekwentne działania na rzecz odwrócenia niekorzystnych trendów jako leżące w żywotnym interesie kraju, a poprawa struktury demograficznej staje się przedmiotem polskiej racji stanu. Tym samym działania na rzecz formowania się rodzin opartych o małżeństwo oraz umożliwiania realizacji planów prokreacyjnych rodzinom chcącym mieć dzieci są inwestycją o istotnym znaczeniu dla długoterminowych możliwości rozwoju gospodarczego i społecznego. Dlatego też działania na rzecz realizacji SD należy traktować jako priorytetowy obszar inwestycji społecznych. 5 Monitor Polski –7– Poz. 1196 Rozdział
Wprowadzenie SD jest odpowiedzią na jedno z najważniejszych wyzwań postawionych w SOR, a określone jako niekorzystne trendy demograficzne, które przejawiają się niskim współczynnikiem dzietności i spadkiem liczebności osób w wieku produkcyjnym. Dzietność w Polsce na tle Europy Analizując dzietność krajów Europy, należy zauważyć istotne różnice regionalne w zakresie jej dynamiki od początku XXI w. Aktualnie cała Europa doświadcza dzietności poniżej zastępowalności pokoleń, jednak w regionie Europy Środkowo-Wschodniej są zauważalne znaczące wzrosty z niskiego poziomu, podczas gdy na zachodzie i północy kontynentu nastąpiły spadki ze stosunkowo wysokiego pułapu. W krajach południa natomiast dzietność osiąga najniższe wskaźniki spośród wszystkich regionów na kontynencie. Z perspektywy Polski szczególnie istotne są wzrosty dzietności krajów Europy Środkowo-Wschodniej, które wchodziły w XXI wiek w sytuacji zbliżonych do siebie doświadczeń historycznych i społecznych oraz z dzietnością często lokującą te kraje w obszarach poniżej 1,3, czyli tzw. najniższej niskiej dzietności. Szczególnie jednak w ostatniej dekadzie wiele z tych krajów, w szczególności Rumunia i Czechy, a także Węgry i Słowacja zanotowały bardzo znaczące wzrosty dzietności: Czechy o 0,56 dziecka na kobietę w przeciągu 18 lat (z 1,15 w roku 2001 do 1,71 w roku 2018), Rumunia o 0,50 dziecka w przeciągu 18 lat (z 1,27 w roku 2002 do 1,77 w roku 2019). Rumunia i Czechy dodatkowo zrównały się, a nawet prześcignęły już wielu dotychczasowych liderów dzietności w Europie, takich jak Szwecja (1,71 w 2019 r.), Norwegia (1,53 w 2019 r.), Irlandia (1,71 w 2019 r.) czy Wielka Brytania (1,68 w 2018 r.). Pozwala to wnioskować, że w krajach tej części Europy, szczególnie w Polsce, której TFR w roku 2019 wyniósł 1,42, istnieje znaczny, niewykorzystany potencjał wzrostu. Wykres
Współczynnik dzietności TFR krajów Europy, wg regionów, lata 2000–2019 (w liczbie dzieci na kobietę) Europa Południowa Europa Środkowo - Wschodnia Europa Zachodnia Europa Północna 2,3 2,3 2,3 2,3 2,1 2,1 2,1 2,1 1,9 1,9 1,9 1,9 1,7 1,7 1,7 1,7 1,5 1,5 1,5 1,5 1,3 1,3 1,3 1,3 1,1 2000 2005 Portugalia Hiszpania 2010 Cypr Malta 2015 1,1 Włochy 2000 2005 Rumunia Węgry 2010 Czechy Polska 2015 1,1 Słowacja Źródło: Eurostat 6 2000 Francja Belgia 2005 2010 Irlandia Holandia 2015 Wlk. Brytania 1,1 2000 2005 Islandia Norwegia 2010 Szwecja Finlandia 2015 Dania Monitor Polski –8– Poz. 1196 W krajach Europy Zachodniej sytuacja jest odmienna. Te kraje historycznie utrzymywały stosunkowo wysoką dzietność, która jednak w ostatnich latach zaczęła spadać. Szczególną uwagę należy zwrócić na Francję, przez dekady należącą do liderów dzietności w Europie. Francja jest pierwszym krajem na kontynencie, który wprowadził rozbudowane polityki rodzinne, których korzenie sięgają XIX w. Szczególnego rozmachu nabrały one po II wojnie światowej2). Pozwoliło to przez dziesięciolecia utrzymywać wysoką dzietność, zbliżoną do zastępowalności pokoleń. Podobnie wysokie współczynniki dzietności odnotowywano w Holandii, Belgii czy Irlandii – kraju, który również długo pozostawał liderem dzietności. Pozwala to wnioskować, że niektóre tradycyjne zasoby sprzyjające dzietności – jak polityki czy struktury społeczne – mogą okazywać się wciąż istotne, ale niewystarczające, lub ich oddziaływanie w zmieniających się okolicznościach politycznych i społecznych uległo osłabieniu. Doświadczenie to pozwala wnioskować, że jest konieczne podejście kompleksowe, łączące innowacyjność z wieloletnimi doświadczeniami, w szczególności ochrona zasobów sprzyjających dzietności. Podobna sytuacja, co w krajach Europy Zachodniej, ma miejsce w krajach skandynawskich. Szwecja, obok Francji będąca długo liderem polityk sprzyjających dzietności, w ostatnich latach również doświadcza pewnych spadków. Szczególnie zwraca uwagę spadek dzietności w Finlandii. Podobnie jak w krajach Europy Zachodniej należy wyciągnąć wnioski, że istotne znaczenie ma ochrona zasobów sprzyjających dzietności, charakterystyczna dla specyficznych uwarunkowań kulturowych danego regionu i kraju. Najtrudniejsza sytuacja w zakresie dzietności dotyka region Europy Południowej. Wszystkie kraje tego regionu mają dzietność niższą niż Polska, a dodatkowo w większości z nich można dostrzec istotne spadki. Z perspektywy Polski przykład krajów Europy Środkowo-Wschodniej wskazuje zatem, że znaczący wzrost dzietności jest możliwy, natomiast przykład krajów Europy Zachodniej i Północnej sugeruje, że dla osiągnięcia i utrzymania wysokiej dzietności są potrzebne działania długofalowe, kompleksowe, a następnie ich stały przegląd i aktualizacja. Trendy demograficzne w Polsce Polska jest krajem w trudnej sytuacji demograficznej. Spadek dzietności, który od roku 1990 nie gwarantuje prostej zastępowalności pokoleń, był zasadniczym czynnikiem prowadzącym do momentu, w którym po wieloletnim okresie przewagi urodzeń nad zgonami, w roku 2002 po raz pierwszy pojawiło się zjawisko odwrotne. Od roku 2018 jest notowany znaczny wzrost różnicy między zgonami a urodzeniami, co oznacza wykształcenie się ujemnego przyrostu naturalnego. Znaczące zwiększenie liczby zgonów w 4 kwartale 2020 r. jeszcze przyspieszyło ten proces. Niepewność związana z pandemią SARS-CoV-2 wpłynęła negatywnie na plany prokreacyjne niektórych potencjalnych rodziców, czego skutki częściowo widoczne już w grudniu 2020 r. i styczniu 2021 r. w pełni objawiły się w roku 2021, w postaci zmniejszonej liczby urodzeń wynikającej ze zmniejszonej liczby poczęć w roku
2) Lesińska, M, Matuszczyk, K.

(2017)Działania polityczne państwa jako reakcja na proces starzejącego się społeczeństwa. Przypadek Francji. Studia i Materiały nr 9, Ośrodek Badań nad Migracjami, Uniwersytet Warszawski. 7 Monitor Polski –9– Poz. 1196 Wykres

Liczba urodzeń żywych, zgonów i przyrost naturalny, lata 2010–2020, Polska (w tys.) Urodzenia żywe i zgony Przyrost naturalny 500 60 450 0 400 -60 350 -120 300 2010 2011 2012 2013 2014 Zgony 2015 Urodzenia żywe 2016 2017 Przyrost naturalny 2018 2019 2020 -180 Źródło: GUS W przypadku braku istotnej interwencji w zakresie znoszenia barier przed urodzeniami różnice te będą się jeszcze pogłębiać. W początkowym okresie głównym czynnikiem występowania ujemnego przyrostu naturalnego będzie wysoka liczba zgonów osób urodzonych w okresie powojennego wyżu urodzeń, których skompensowanie nawet zwiększeniem w krótkim okresie liczby urodzeń w stosunku do projekcji, wynikającym z oddziaływania SD, jest niemożliwe. W drugim okresie dodatkowym czynnikiem występowania ujemnego przyrostu naturalnego może być potencjalna niska dzietność małej liczby osób w wieku prokreacyjnym, urodzonych w okresach niskiej dzietności. Przywrócenie dodatniego przyrostu naturalnego jest możliwe za dwa pokolenia, dzięki wysokiej dzietności pokolenia urodzonego w okresie wysokiej dzietności, a zatem najwcześniej za kilka dekad. Wykres
Liczba urodzeń żywych i zgonów, lata 1990–2019 i projekcja na lata 2020–2100, wariant bazowy, Polska (w tys.) 600 500 400 300 200 100 0 1990 2000 Źródło: Eurostat 3) 2010 3) 2020 2030 2040 2050 Zgony 2060 2070 2080 2090 2100 Urodzenia żywe Projekcja opublikowana w kwietniu
Dane faktyczne wg stanu na 1 stycznia 2019 r. nie uwzględniają zmian w strukturze demograficznej spowodowanej pandemią SARS-CoV-
8 Monitor Polski – 10 – Poz. 1196 Konsekwencją utrzymywania się różnicy między urodzeniami a zgonami, tak jak wskazano w projekcji, jest długoterminowy i postępujący spadek liczby ludności. Skala spadku zależy od założeń projekcji. Projekcje na podstawie kilku scenariuszy publikuje ONZ. W przypadku jednego z nich – wariantu średniego – jest zakładany dla Polski pewien stały, ale niewielki wzrost dzietności w przyszłości. Innym scenariuszem jest wariant „bez zmian” pokazujący scenariusz utrzymywania się wszystkich istotnych wskaźników na niezmienionym poziomie w stosunku do momentu przygotowywania projekcji. Konsekwencją tych założeń są zróżnicowane wyniki dotyczące liczby ludności Polski na koniec wieku. Według projekcji w wariancie średnim, liczba ludności Polski spadłaby o 39,1% z 37,9 mln w roku 2019 do 23,0 mln w roku
Natomiast w scenariuszu wariantu „bez zmian”, na koniec XXI wieku, liczba ludności Polski wyniosłaby 16,3 mln, co oznacza spadek w stosunku do roku 2019 o 57,1%. Wykres
Liczba ludności, lata 1990–2019 oraz projekcja w dwóch wariantach na lata 2020–2100, Polska (w mln) 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 1990 2000 2010 2020 Dane historyczne 2030 2040 2050 Projekcja wariant "bez zmian" 2060 2070 2080 2090 2100 Projekcja wariant średni Źródło: ONZ Dostępne projekcje demograficzne szacują zmiany najpóźniej do roku
Dalsze utrzymywanie się dzietności istotnie poniżej zastępowalności pokoleń spowoduje jednak, że liczba ludności będzie dalej spadać. Jedyna dostępna projekcja liczby ludności sięgająca dalej, niż do 2100 roku, pochodzi z obliczeń demografów ONZ4). Zgodnie z nią, w przypadku braku zmian w zakresie dzietności, w roku 2300 liczba ludności Polski skurczy się do 2,18 mln. 4) ONZ.

(2004). World Population to

Należy zwrócić uwagę, że te projekcje zostały wyliczone przy założeniu utrzymywania się TFR na poziomie 1,48, a zatem wyższego, niż miał miejsce w którymkolwiek roku po roku
Kalkulacja liczby ludności przy niższym TFR dałoby jeszcze niższą liczbę ludności w roku 2300 niż 2,18 mln, przy założeniu stałych założeń dot. umieralności i migracji. 9 Monitor Polski – 11 – Poz. 1196 Wykres
Liczba ludności, lata 1990–2019, projekcja wg 2 wariantów na lata 2020–2100, oraz trend w wariancie „bez zmian” do roku 2300, Polska (w mln) Źródło: ONZ Te obliczenia wskazują, że brak priorytetowej, zdecydowanej interwencji w obszarach wpływających na zdolność populacji do posiadania dzieci długoterminowo doprowadzi do biologicznego zaniku polskiego narodu. Konsekwencją braku istotnej interwencji byłoby też dalsze starzenie się demograficzne populacji. Oznacza to znaczący wzrost udziału populacji w wieku poprodukcyjnym. W roku 1990 udział osób w wieku poprodukcyjnym wynosił zaledwie 12,9%, a już w roku 2019 było to 21,9%. Dotychczasowe projekcje wskazują na dalszy wzrost odsetka osób starszych, który nawet przy założeniu pewnego wzrostu dzietności – w roku 2060 – wyniesie 37,5% populacji. Tym samym wzrośnie współczynnik obciążenia demograficznego osobami starszymi5), który w roku 1990 wynosił 22,1%, w roku 2019 wzrósł do 36,5% i zgodnie z projekcjami w roku 2060 może wynieść 80,3%. Oznacza to, że w roku 1990 na jedną osobę w wieku poprodukcyjnym przypadało 4,5 osoby w wieku produkcyjnym, w roku 2019 wartość ta spadła do 2,7, a w roku 2060 może spaść do 1,2 osoby. Będzie to miało istotne konsekwencje m.in. dla zdolności systemu emerytalnego do zapewnienia adekwatnych świadczeń emerytom i zdolności państwa i samorządów do świadczenia usług publicznych o adekwatnej jakości, zwłaszcza na terenach o znacznym odsetku osób starszych i dużej emigracji. 5) Współczynnik obciążenia demograficznego osobami starszymi – stosunek liczby osób w wieku poprodukcyjnym do liczby osób w wieku produkcyjnym. 10 Monitor Polski – 12 – Poz. 1196 Wykres
Struktura ludności według grup wieku oraz współczynnik obciążenia demograficznego osobami starszymi, lata 1990–2019 oraz projekcja na lata 2020–2100, wariant średni, Polska (w %) 100% 1 90% 0,9 80% 0,8 70% 0,7 60% 0,6 50% 0,5 40% 0,4 30% 0,3 20% 0,2 10% 0,1 0% 1990 2000 2010 wiek przedprodukcyjny 2020 2030 wiek produkcyjny 2040 2050 wiek poprodukcyjny 2060 2070 2080 2090 2100 współczynnik obciążenia demograficznego osobami starszymi 0 Źródło: ONZ Długoterminowe trendy w zakresie liczby i struktury wieku ludności wpływają na perspektywy gospodarcze kraju, zwiększając ryzyko wpadnięcia w pułapkę demograficzną6) wskazaną w SOR jako jedno z 5 najważniejszych wyzwań, jakie stoją przed Polską. Projekcja wskazuje na znaczący spadek liczby ludności w wieku produkcyjnym, która zgodnie z szacunkami z 2019 r. może zmniejszyć się z 22,8 mln w roku 2019 do 10,8 mln w roku 2100, czyli o 52,3%. Ciągły spadek liczby ludności w wieku produkcyjnym będzie czynnikiem sprzyjającym sekularnej stagnacji lub nawet recesji gospodarczej. Wykres
Liczba ludności w wieku produkcyjnym, lata 1990–2019 oraz projekcja na lata 2020–2100, Polska, wariant średni (w mln) 30 25 20 15 10 5 0 1990 2000 2010 2020 2030 2040 Dane historyczne 2050 2060 Projekcja 2070 2080 2090 2100 Źródło: ONZ 6) Pułapka demograficzna – jedna z pułapek rozwojowych zidentyfikowanych w SOR. Definiowana jako zagrożenie spadkiem liczby ludności Polski w wieku produkcyjnym i przedprodukcyjnym, czego konsekwencją może być spadek podaży pracy oraz kryzys systemu ubezpieczeń społecznych. 11 Monitor Polski – 13 – Poz. 1196 Działania na rzecz zachowania ciągłości biologicznej populacji i stabilizacji liczby ludności ze swojej natury muszą mieć charakter długoterminowy. W następnych dekadach wiek prokreacyjny będą osiągać stosunkowo nieliczne osoby urodzone w okresach niskiej dzietności. Wobec tego, w związku ze spadającą liczbą potencjalnych rodziców, co jest wynikiem niskiej dzietności ostatnich trzech dekad, wzrost dzietności przez wiele lat nie będzie równoznaczny ze wzrostem liczby urodzeń. Wykres
Liczba kobiet w wieku prokreacyjnym, lata 1990–2019 oraz projekcja na lata 2020–2100, Polska, wariant średni (w mln) 12 10 8 6 4 2 0 1990 2000 2010 2020 2030 2040 Dane historyczne 2050 2060 Projekcja 2070 2080 2090 2100 Źródło: ONZ Możliwe scenariusze demograficzne wynikające z wdrożenia SD Dla określenia możliwości uzyskania korzyści społecznych i gospodarczych wynikających z wdrożenia SD należy określić, jakie skutki demograficzne będzie miało osiągnięcie celów stawianych przed SD. Celem głównym SD jest wyjście z pułapki niskiej dzietności i zbliżenie się do poziomu dzietności gwarantującego zastępowalność pokoleń. Zatem na potrzeby oceny skutków demograficznych wdrożenia SD w pełnym zakresie i osiągnięcia zakładanego celu głównego MRiPS opracowało własną projekcję demograficzną. Projekcje zostały opracowane w dwóch wariantach, różniących się założeniami co do dzietności7): – w wariancie A przyjęto, że współczynnik dzietności na poziomie zastępowalności pokoleń zostanie osiągnięty w roku
Do roku 2040 współczynnik dzietności wzrośnie do poziomu 1,8 dziecka na kobietę (o 0,38 dziecka na kobietę w stosunku do roku 2019) i do roku 2100 będzie systematycznie rósł, – w wariancie B przyjęto, że współczynnik dzietności na poziomie zastępowalności pokoleń zostanie osiągnięty w roku 2040 (co oznacza wzrost o 0,68 dziecka na kobietę w stosunku do roku 2019) i następnie utrzyma się na tym poziomie do roku
7) W zakresie umieralności oraz migracji wykorzystano założenia projekcji demograficznych Eurostat. 12 Monitor Polski – 14 – Poz. 1196 Wyniki projekcji pokazują, że realizacja SD przyniesie długoterminowo bardzo istotne korzyści demograficzne oraz umożliwi osiągnięcie zasadniczego celu cywilizacyjnego, jakim jest zahamowanie depopulacji Polski, a z czasem osiągnięcie nawet pewnego wzrostu liczby ludności. W roku 2100 realizacja SD umożliwi osiągnięcie – w zależności od wariantu – blisko lub ponad dwukrotnie większą liczbę ludności niż w przypadku, gdyby nic się nie zmieniło: 30,7 mln mieszkańców w wariancie A i 33,1 mln w wariancie B, wobec 16,3 mln w projekcji ONZ, wariant „bez zmian”. Wykres
Liczba ludności, projekcja MRiPS wg 2 wariantów oraz projekcja ONZ wariant „bez zmian”, lata 2020–2100, Polska (w mln) Źródło: Opracowanie własne MRiPS; ONZ Początkowy spadek liczby ludności wynika ze spadającej liczby kobiet w wieku prokreacyjnym oraz dopiero stopniowego oddziaływania impulsów wynikających z wdrożenia strategii. Kolejne okresy pewnego zmniejszania się liczby ludności lub stabilizacji, mimo wzrostu dzietności, wynikają głównie z prognoz dot. wysokiej umieralności, w szczególności zgonów osób z wyżu demograficznego. Wzrost liczby ludności pod koniec analizowanego okresu wynika przede wszystkim ze stosunkowo niewielkiej liczby zgonów osób urodzonych w okresie niżu demograficznego, w stosunku do liczby urodzeń. Osiągnięcie tych scenariuszy jest możliwe dzięki wzrostowi liczby urodzeń, wynikających ze wzrostu dzietności. Różnice w liczbie urodzeń w stosunku do projekcji ONZ (wariant „bez zmian”) są zauważalne od samego początku i stopniowo rosną. Różnice stają się bardzo istotne w momencie, kiedy dzieci zaczną rodzić pokolenia rodziców urodzonych w okresie oddziaływania SD i stają się kilkukrotne na koniec okresu: w latach 2096–2100 projekcja ONZ szacuje łącznie 610 tys. urodzeń, podczas gdy projekcja MRiPS w wariancie A 2 056 tys. (3,4 razy więcej), a w wariancie B: 2 232 tys. (3,7 razy więcej). Skumulowana różnica w liczbie urodzeń w okresie 2026–2100 w stosunku do wariantu „bez zmian” projekcji ONZ wynosi 12,0 mln w wariancie A i 14,3 mln w wariancie B. 13 Monitor Polski – 15 – Poz. 1196 Wykres
Urodzenia w okresach 5-letnich, projekcja MRiPS wg 2 wariantów oraz projekcja ONZ wariant „bez zmian”, lata 2026–2100, Polska (w mln) Źródło: Opracowanie własne MRiPS; ONZ Realizacja strategii umożliwi również znaczną poprawę struktury wieku ludności. Po okresie nieuniknionego spadku liczby ludności w wieku produkcyjnym w najbliższych dekadach liczba ta może zacząć stopniowo wzrastać, co stworzy znaczące demograficzne fundamenty pod wzrost gospodarczy. Wykres
Liczba ludności w wieku produkcyjnym, projekcja MRiPS wg 2 wariantów oraz projekcja ONZ, wariant „bez zmian”, lata 2030–2100, Polska (w mln) Źródło: Opracowanie własne MRiPS; ONZ Długoterminowo w zakresie struktury wieku ludności realizacja SD przyczyni się także znacząco do odmłodzenia demograficznego populacji Polski. Po okresie wzrostu współczynnika obciążenia demograficznego osobami starszymi spowodowanego starzeniem się roczników urodzonych w okresie wyżu nastąpi jego silny spadek spowodowany starzeniem się nielicznych roczników okresu niżu oraz wejścia w wiek produkcyjny roczników urodzonych w okresie oddziaływania SD. O ile zatem wg projekcji ONZ w roku 2100 na jedną osobę w wieku poprodukcyjnym przypadałoby 1,3 osoby w wieku 14 Monitor Polski – 16 – Poz. 1196 produkcyjnym, o tyle w przypadku realizacji SD na jedną osobę w wieku poprodukcyjnym będzie przypadać blisko 3,5 osoby w wieku produkcyjnym. Będzie to znacznie lepszy współczynnik niż w roku 2019 (2,7 osoby). Wykres
Współczynnik obciążenia demograficznego osobami starszymi, projekcja MRiPS wg 2 wariantów oraz projekcja ONZ, wariant średni, w latach 2030–2100, Polska (w %) Źródło: Opracowanie własne MRiPS; ONZ Wnioski dla realizacji SD W związku z ukierunkowaniem SD na działania służące wzrostowi dzietności polityka demograficzna w SD będzie rozumiana jako wszelkie działania podejmowane na rzecz zwiększania dzietności. SD wyznacza sobie za cel wzrost dzietności w Polsce do 2040 r. zbliżony do poziomu zastępowalności pokoleń. Długofalowym spodziewanym skutkiem jest stabilizacja liczby ludności oraz znaczący wzrost liczby urodzeń i osób w wieku produkcyjnym w stosunku do aktualnych projekcji. Dla osiągnięcia obranego celu SD, uwzględniając aktualne uwarunkowania i wyzwania rozwojowe, które wynikają z procesów gospodarczych i społecznych oraz zjawisk demograficznych mających miejsce w ostatnich dziesięcioleciach, identyfikuje cele polityki demograficznej i działania, jakie powinien podjąć rząd i samorząd lokalny oraz inne podmioty uczestniczące w realizacji tej polityki. Dokument określa wyzwania związane z aktualną sytuacją demograficzną, zadania do podjęcia, sposób monitorowania i oceny efektów realizacji oraz źródła finansowania polityki demograficznej państwa. SOR wskazuje, że procesy demograficzne powinny stanowić punkt odniesienia dla planowania i realizacji działań rozwojowych. Zasada ta oznacza takie ukierunkowanie interwencji w ramach poszczególnych polityk publicznych, zarówno na poziomie krajowym, jak i regionalnym, aby uwzględniały występujące trendy demograficzne. Dlatego SD wskazuje kierunki do działań horyzontalnych, aby zagadnienia demograficzne zostały włączone w polityki publiczne oraz były brane pod uwagę przy podejmowanych działaniach na poziomie regionalnym i lokalnym. 15 Monitor Polski – 17 – Poz. 1196 Działania na rzecz zachowania ciągłości biologicznej populacji są bardzo złożone i w różnorodny sposób uwarunkowane. Decyzja o prokreacji jest podejmowana na poziomie indywidualnym, jednak wpływ na nią ma zarówno bliskie środowisko, społeczne normy, jak i polityka prowadzona na szczeblu lokalnym i centralnym. Dlatego dla powodzenia działań w tym obszarze jest wymagana współpraca, zrozumienie i ogólnospołeczna akceptacja. Polityka demograficzna w perspektywie roku 2040 kładzie nacisk na znoszenie barier i tworzenie warunków do powstawania i rozwoju rodzin, jako miejsca przychodzenia na świat nowych członków społeczności i ich podstawowej socjalizacji. Proponuje w tym obszarze nie tylko kompleksowe rozwiązania w polityce rodzinnej, zawarte w SOR, ale także obejmujące wsparcie finansowe, realizację potrzeb mieszkaniowych, opiekę zdrowotną, możliwości godzenia ról zawodowych i rodzinnych, ale także szereg innych rozwiązań ważnych dla tego obszaru. Problemy demograficzne są zróżnicowane terytorialnie i nierównomiernie rozłożone. To staje się wyzwaniem dla instytucji publicznych do tworzenia odpowiednich i jeśli to zasadne, zróżnicowanych instrumentów przyczyniających się do znoszenia barier dla decyzji prokreacyjnych. SD zakłada bardziej precyzyjne dobieranie działań ukierunkowanych terytorialnie, zgodnie z Krajową Strategią Rozwoju Regionalnego 2030 (zwaną dalej „KSRR”)8), wykraczając poza utrwalone schematy myślenia i administracyjnie podporządkowane podziały. Odnowa demograficzna, rozumiana jako rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony, oznacza także nakierowaną interwencję na tych obszarach, które są zagrożone znaczącą depopulacją. SD podkreśla kluczową rolę współdziałania instytucji z różnych poziomów w realizacji przekrojowej interwencji publicznej prowadzonej na rzecz zwiększenia liczby urodzeń. Promuje rozwiązywanie problemów i pobudzanie potencjałów w oparciu o partnerską współpracę resortów, samorządów, środowiska biznesu, społeczeństwa obywatelskiego oraz przedstawicieli świata nauki. Źródła SD Ramy prawne Głównym dokumentem strategicznym, określającym kierunki rozwoju Rzeczypospolitej Polskiej jest „Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)”. Dokument przyjęty przez Radę Ministrów 14 lutego 2017 r. jako strategia rozwoju w rozumieniu ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2021 r. poz. 1057 oraz z 2022 r. poz. 1079 i 1846) określa cele rozwojowe w obszarze polityki średnio- i długofalowej. Przedmiotowa strategia wyznaczyła nowe zasady, cele i priorytety rozwoju kraju w wymiarze gospodarczym, społecznym, w tym zdrowotnym i przestrzennym. SD jest polityką publiczną zgodnie z ustawą z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju. SD jest odpowiedzią na jedną z 5 pułapek rozwojowych zidentyfikowanych w SOR, jaką jest tzw. pułapka demograficzna. SOR diagnozuje, że jeżeli trend nie zostanie powstrzymany, począwszy od 2016 r. będzie następować ciągły spadek liczby Polaków w wieku produkcyjnym. W okresie przygotowywania SOR żyło 7 mln osób w wieku przedprodukcyjnym (0–17 lat), a prognozy wskazywały, że 20 lat później będzie to 5,6 mln. Doprowadzi to do starzenia się społeczeństwa. Trend ten oddziałuje na niemal wszystkie sfery życia gospodarczego i społecznego. Wymusza on nie tylko przeobrażenie rynku pracy, ale również wpływa na kształt struktury gospodarki, rozwój jej poszczególnych części bądź 8) KSRR, str.
16 Monitor Polski – 18 – Poz. 1196 stagnację innych. Starzejące się społeczeństwo to m.in. możliwy spadek tempa wzrostu produktywności, wzrost udziału wydatków na opiekę zdrowotną i długotrwałą opiekę nad osobami w zaawansowanym wieku, a tym samym ograniczenie puli środków na inwestycje. Niska dzietność zatem może być czynnikiem, który w najbliższych dekadach może doprowadzić zarówno do ograniczenia podaży pracy, jak i do większego obciążenia systemu emerytalnego dotacją z budżetu państwa. SD pełni także funkcję przy osiąganiu celu szczegółowego II SOR – Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony oraz w odniesieniu do realizacji przez Polskę celów Agendy 2030 na rzecz zrównoważonego rozwoju ONZ9). Tak zdefiniowane w SOR konsekwencje braku odpowiedzi na wyzwania demograficzne wskazują, że SD ma również związek ze Strategią Rozwoju Kapitału Ludzkiego (SRKL). SRKL stanowi odpowiedź na wyzwania, jakie stoją przed Polską, w zakresie lepszego wykorzystania potencjału ludzkiego i zapewnienia spójności społecznej. Do wyzwań tych należy uczynienie z Polski bardziej atrakcyjnego miejsca do życia, rozwijania wiedzy i podejmowania pracy, a w konsekwencji lokowania inwestycji oraz tworzenia większej liczby trwałych miejsc pracy. Rozwój kapitału ludzkiego i spójności społecznej przyczynia się do pełniejszego wykorzystania zasobów pracy oraz wsparcia wzrostu konkurencyjności gospodarki. Wyzwania, jakie stoją przed Polską w zakresie wzmocnienia kapitału ludzkiego i spójności społecznej, obejmują m.in. poprawę jakości i efektywności edukacji formalnej i pozaformalnej, usprawnienie systemu opieki zdrowotnej, polepszenie sytuacji demograficznej w kierunku zwiększenia dzietności. SD w swoim obszarze również odpowiada na wyzwania zdefiniowane w SRKL, w szczególności zwiększenia dzietności, oraz realizuje część z jej celów szczegółowych. Główny cel SRKL został określony jako rozwijanie kapitału ludzkiego przez wydobywanie potencjałów osób w taki sposób, aby mogły w pełni uczestniczyć w życiu społecznym, politycznym i ekonomicznym na wszystkich etapach życia. Dla realizacji celu głównego wyodrębniono cele szczegółowe, które obejmowały następujące działania: 1) Wzrost zatrudnienia; 2) Wydłużenie okresu aktywności zawodowej i zapewnienie lepszej jakości funkcjonowania osób starszych; 3) Poprawa sytuacji osób i grup zagrożonych wykluczeniem społecznym; 4) Poprawa zdrowia obywateli oraz efektywności systemu opieki zdrowotnej; 5) Podniesienie kwalifikacji i kompetencji obywateli. Cele te realizują cele szczegółowe SD, w szczególności takie jak Wsparcie trwałości rodzin, Popularyzacja kultury sprzyjającej rodzinie, Rozwój form opieki nad dziećmi, Rozwój rynku pracy przyjaznego rodzinie, Poprawa jakości i organizacji edukacji, Rozwój opieki zdrowotnej czy Rozwój infrastruktury i usług potrzebnych rodzinom. SD jest również powiązana z innymi strategiami rozwoju odnoszącymi się do sektorów, dziedzin, regionów lub rozwoju przestrzennego. Taką strategią jest m.in. Strategia Zrównoważonego Rozwoju Wsi, Rolnictwa i Rybactwa 2030 (SZRWRiR 2030), która definiuje działania nakierowane m.in. na rozwój demograficzny terenów wiejskich, w szczególności w zakresie kierunku interwencji II.2 Dostępność wysokiej jakości usług publicznych oraz kierunku interwencji III.1 Odpowiedź na zmiany demograficzne i ich następstwa. Bezpośrednio decyzja o przygotowaniu SD wynika z rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 listopada 2019 r. w sprawie ustanowienia Pełnomocnika Rządu do spraw Polityki Demograficznej. Zgodnie z rozporządzeniem do zadań Pełnomocnika należy przygotowanie projektu SD i wdrożenie postanowień zawartych w SD, a także m.in. opiniowanie projektów aktów prawnych i innych dokumentów rządowych w zakresie ich wpływu na politykę demograficzną, promowanie i upowszechnianie kultury 9) Przede wszystkim w zakresie zagwarantowania równego dostępu do zasobów gospodarczych i podstawowych usług, walki z ubóstwem, szczególnie wśród najmłodszych (cel 1 i 2), zapewnienia opieki zdrowotnej (cel 3), równości płci (cel 5), tworzenia nowych miejsc pracy i promocji zatrudnienia (cel 8 i 9), zapewnienia każdemu bezpiecznych i odpowiednich warunków mieszkaniowych (cel 10 i 11). 17 Monitor Polski – 19 – Poz. 1196 prorodzinnej, a także inicjowanie i opiniowanie działań mających na celu promocję dobrych praktyk sprzyjających rozwojowi rodziny. Należy zwrócić uwagę, że SD jest jednym z dokumentów strategicznych odpowiadających na całą paletę wyzwań demograficznych. Dokumentem, który wyznacza kluczowe kierunki polityki senioralnej na nadchodzące lata, jest „Polityka społeczna wobec osób starszych
Bezpieczeństwo – Uczestnictwo – Solidarność10)”. Realizacja polityki społecznej wobec osób starszych jest monitorowana w ramach obowiązku wynikającego z ustawy z dnia 11 września 2015 r. o osobach starszych (Dz. U. poz. 1705). W zakresie wsparcia aktywności społecznej osób starszych są realizowane programy rządowe: Program wieloletni „Senior+11)” na lata 2021–2025 oraz Program wieloletni na rzecz osób starszych „Aktywni+” na lata 2021–202512). Tematyka zdrowia i zmniejszenia umieralności należy do kompetencji ministra właściwego do spraw zdrowia. 27 grudnia 2021 r. Rada Ministrów przyjęła dokument strategiczny „Zdrowa przyszłość. Ramy strategiczne rozwoju systemu ochrony zdrowia na lata 2021–2027, z perspektywą do 2030 r.”. Tematyka migracji leży w zakresie kompetencji ministra właściwego ds. wewnętrznych. Są jednocześnie prowadzone prace nad dokumentem obejmującym planowanie i realizację kompleksowych działań odpowiadających na wyzwania w obszarze polityki migracyjnej państwa. Przebieg prac nad SD SD jest wynikiem współpracy Pełnomocnika Rządu do spraw Polityki Demograficznej z przedstawicielami wielu środowisk – resortów, samorządu oraz partnerów społeczno-gospodarczych i ośrodków badawczych. Prace nad SD rozpoczęły się w 2020 r. Przeprowadzono szereg konsultacji, m.in. z przedstawicielami organizacji kobiecych, rodzinnych i pracodawców. Zostały zorganizowane konsultacje z przedstawicielami środowiska naukowego. W pracach aktywnie uczestniczyła Rada Rodziny. Przy formułowaniu wyzwań polityki demograficznej uwzględniono rekomendacje i publikacje Rządowej Rady Ludnościowej oraz analizy i diagnozy dotyczące czynników wpływających na dzietność. Został dokonany także pogłębiony przegląd krajowych i międzynarodowych badań naukowych i instrumentów sprzyjających realizacji planów prokreacyjnych, wprowadzanych w krajach Europy, Azji i w Stanach Zjednoczonych. Na potrzeby aktualizacji i pogłębionego zrozumienia stanu obecnego oraz określenia priorytetowych kierunków działań zlecono również badanie mające na celu określenie warunków do poprawy kondycji demograficznej Polski. Uchwała nr 161 Rady Ministrów z dnia 26 października 2018 r. w sprawie przyjęcia dokumentu Polityka społeczna wobec osób starszych
BEZPIECZEŃSTWO – UCZESTNICTWO – SOLIDARNOŚĆ (M.P. poz. 1169). 11) Uchwała nr 191 Rady Ministrów z dnia 21 grudnia 2020 r. w sprawie ustanowienia programu wieloletniego „Senior+” na lata 2021–2025 (M.P. z 2021 r. poz. 10). 12) Uchwała nr 167 Rady Ministrów z dnia 16 listopada 2020 r. w sprawie ustanowienia programu wieloletniego na rzecz Osób Starszych „Aktywni+” na lata 2021–2025 (M.P. poz. 1125). 10) 18 Monitor Polski – 20 – Poz. 1196 Rozdział
Diagnoza. Wyzwania dla rozwoju demograficznego Od przełomu XX i XXI wieku w wielu krajach świata następują głębokie zmiany w strukturze populacji, co przejawia się wzrostem udziału osób starszych i malejącym udziałem dzieci. Jest to spowodowane z jednej strony wydłużeniem się średniej długości życia, a z drugiej spadkiem dzietności kobiet poniżej granicy zastępowalności pokoleń. Zmniejszanie się liczby ludności następuje w całej UE, choć zmiany demograficzne nie są równomierne, co w perspektywie będzie skutkować zmniejszeniem się udziału populacji UE-27 w świecie z około 12% w roku 1960 do 6% obecnie, a 4% w roku 2070 13). Głównym czynnikiem jest niska dzietność, obecnie we wszystkich krajach UE będąca poniżej zastępowalności pokoleń. W Polsce taka sytuacja ma miejsce od 1990 roku, kiedy to współczynnik dzietności TFR uzyskał dotąd po raz ostatni wartość 2,
Natomiast od 1997 roku do chwili obecnej jego wartość waha się między 1,5 a 1,2 – co oznacza płodność niską i bardzo niską. Czynnikami dodatkowymi są umieralność oraz migracje, które nie są przedmiotem SD. Od wielu lat Rządowa Rada Ludnościowa przedstawia raporty na temat sytuacji demograficznej w Polsce, w których analizuje stan ludności kraju. Raporty zawierają także rekomendacje pokazujące obszary wymagające interwencji państwa dla odwrócenia niekorzystnych trendów demograficznych. Wykonana diagnoza przedstawia obecną sytuację w tych obszarach oraz także w innych, które wpływają na urodzenia w kraju. Wyzwania Na zdolność do posiadania dzieci przez rodziny wpływa zróżnicowany zestaw czynników, które oddziałując długoterminowo, kształtują faktyczny poziom dzietności. Analiza badań naukowych, danych statystyki publicznej krajowej i międzynarodowej, badań ankietowych i doświadczeń ekspertów pozwoliła na identyfikację 10 wyzwań. Konsekwentna odpowiedź na te wyzwania umożliwi znaczący wzrost dzietności. 13) Report from the Commission to the European Parliament, the Council, the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions on the impact of demographic change, SWD

(2020)109 final, COM

(2020)241 final,

19 Monitor Polski – 21 – Poz. 1196 Schemat
Wyzwania dla rozwoju demograficznego Polski Wyzwania
Przeciwdziałanie obniżaniu standardu życia rodziny wraz z urodzeniem kolejnych dzieci
Zwiększenie stopnia zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych rodzin
Ułatwianie łączenia pracy z opieką nad dziećmi
Podniesienie jakości edukacji
Poprawa stanu zdrowia Polaków
Zwiększanie kapitału społecznego, w tym wzmacnianie więzi rodzinnych
Rozwój infrastruktury i usług przyjaznych rodzinie
Efektywniejsze wykorzystanie potencjału samorządów terytorialnych i organizacji sektora obywatelskiego
Przeciwdziałanie nierównościom regionalnym
Zapewnienie stabilnych, spójnych i efektywnych polityk publicznych
Przeciwdziałanie obniżaniu standardu życia rodziny wraz z urodzeniem kolejnych dzieci Dochody własne rodziny Przy stałych dochodach wzrost liczby członków rodziny powoduje spadek dochodu na osobę w gospodarstwie domowym. Miesięczny dochód rozporządzalny na osobę małżeństwa bez dzieci w roku 2019 wynosił 2380 zł, z jednym dzieckiem 2087 zł, z dwójką – 1695 zł, trójką – 1304 zł. Rodziny z dziećmi, zwłaszcza większą ich liczbą, mogą być zatem narażone na ubóstwo. Zgodnie z danymi GUS, zasięg ubóstwa relatywnego dla małżeństw bez dzieci wynosił w roku 2019 5,2%, a ubóstwa skrajnego 1,1%. W przypadku rodzin z dziećmi odsetek ten rośnie w miarę zwiększenia się rodziny: dla rodzin z jednym dzieckiem wynosi odpowiednio 4,5% i 1,0%, z dwójką – 8,0% i 1,9%, a z trójką i większą liczbą dzieci – 17,4% i 5,0%. Pojawienie się dziecka, zwłaszcza trzeciego i kolejnego, wiąże się także z prawdopodobieństwem zmniejszenia dochodów na osobę w rodzinie. Poświęcanie czasu na zajęcia pielęgnacyjne, opiekuńcze i wychowawcze powoduje, że rodzic nie ma pełnej możliwości pracy zarobkowej, często też zmieniają się preferencje rodziców, głównie matek, które dobrowolnie rezygnują z pracy zarobkowej. W Polsce w 2019 r. wśród matek w wieku 20–49 lat było zatrudnionych 74,1% matek z jednym dzieckiem, 70,2% matek z dwojgiem dzieci i 54,2% matek z trojgiem i większą liczbą dzieci. System podatkowy Dynamika dochodów własnych i wydatków rodziny w miarę wzrostu liczby dzieci powoduje, że jest uzasadnione wsparcie państwa. Jedną z form wsparcia są specjalne rozwiązania podatkowe dla rodzin. Obowiązujący w Polsce system podatkowy sprzyja ograniczaniu kosztów posiadania dzieci. Istniejąca 20 Monitor Polski – 22 – Poz. 1196 w ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych ulga prorodzinna umożliwia obojgu rodzicom odliczenie miesięcznie stałych kwot w wysokości 92,67 zł za pierwsze i drugie dziecko, 166,67 zł za trzecie i 225 zł za każde kolejne, do wysokości opłaconych składek ZUS z wyłączeniem składek na ubezpieczenie zdrowotne. Dodatkowo istnieje szereg instrumentów bezpośredniego lub pośredniego wsparcia rodzin, w tym preferencyjne opodatkowanie małżonków i osób samotnie wychowujących dzieci. Transfery rodzinne Obok systemu podatkowego wsparciu rodziny służą także transfery. W zakresie transferów w kwietniu 2016 roku nastąpił prawdziwy przełom przez wprowadzenie świadczenia wychowawczego w ramach programu „Rodzina 500+” na drugie i kolejne dziecko oraz na pierwsze, jeśli rodzina spełniała kryterium dochodowe. Spowodowało to poprawę sytuacji ekonomicznej rodzin posiadających dwójkę i więcej dzieci oraz znaczne zmniejszenie skali ubóstwa. W stosunkowo niedługim czasie wpłynęło to na wzrost współczynnika dzietności teoretycznej z poziomu 1,29 w 2015 r. do poziomu 1,45 w roku 2017, głównie przez pozytywny wpływ na urodzenia drugie, trzecie i kolejne. Po roku 2017 dzietność wciąż była istotnie wyższa niż nawet w scenariuszu wysokim prognozy GUS z 2014 r. W lipcu 2019 r. wprowadzono świadczenie na pierwsze dziecko bez kryterium dochodowego. Na koniec 2021 r. liczba dzieci do 18 lat objęta świadczeniem wyniosła 6 506,9 tys. Dla rodzin o dochodach nieprzekraczających 674 zł na osobę miesięcznie przysługuje dodatkowo zasiłek rodzinny, który można pobierać maksymalnie do ukończenia przez dziecko
roku życia, pod warunkiem kontynuowania nauki lub niepełnosprawności. Do zasiłku rodzinnego przysługuje 6 dodatków, m.in. jednorazowy dodatek z tytułu urodzenia dziecka w wysokości 1000 zł, dodatek z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego w wysokości 400 zł miesięcznie czy samotnego wychowywania dziecka w wysokości 193 zł miesięcznie. Uprawnienia emerytalne Na świecie wyróżnia się modelowo trzy typy systemów emerytalnych: kapitałowy, w którym wysokość świadczeń jest uzależniona od osobistych oszczędności emeryta w trakcie aktywności zawodowej, repartycyjny (pay-as-you-go), w którym wartość świadczenia zależy od wartości składek ubezpieczeniowych wpłaconych w okresie aktywności zawodowej, a środki na wypłatę emerytom są zapewniane przez bieżące wpłaty ubezpieczonych, oraz alimentacyjny, wiążący świadczenia dla osób starszych bezpośrednio z wkładem członków rodziny, głównie dzieci. W Polsce obowiązuje system mieszany repartycyjno-kapitałowy. W Polsce są zauważalne różnice w średniej wartości emerytur wypłacanych kobietom i mężczyznom. Średnia miesięczna wartość emerytur wypłacana przez ZUS w marcu 2021 r. kobiet wyniosła 2127,81 zł, a mężczyzn 3184,20 zł. Osoby przechodzące na emeryturę w kolejnych dekadach są zagrożone spadkiem teoretycznej stopy zastąpienia14) i dalej utrzymującymi się różnicami w wartości emerytur między kobietami i mężczyznami, których spodziewany wzrost wartości średniego wynagrodzenia może nie skompensować w wystarczający sposób. Szczególnie, że przy wysokości emerytury coraz mniejszą ochronę będzie pełnić kapitał początkowy, ze względu na brak lub niewielki udział okresów zatrudnienia przed dniem 1 stycznia 1999 r. Wśród przyczyn przewidywanego spadku teoretycznej stopy zastąpienia należy wskazać tzw. „umowę międzypokoleniową” polegającą na tym, że w systemie repartycyjnym środki na wypłatę emerytur dla 14) Teoretyczna stopa zastąpienia emerytur – stosunek wartości emerytury w momencie przejścia na emeryturę do wartości dochodów z pracy osiąganymi w ostatnim roku przed przejściem na emeryturę. 21 Monitor Polski – 23 – Poz. 1196 pokolenia emerytów biorą się z bieżących składek i podatków wpłacanych przez pokolenie osób pracujących (składki aktualnych emerytów w czasie ich aktywności zawodowej były z kolei przeznaczane na wypłatę świadczeń dla ówczesnych emerytów). Spadek odsetka osób pracujących i wzrost odsetka emerytów, spowodowany przede wszystkim długo utrzymującymi się okresami niskiej dzietności, powoduje zaburzenie proporcji liczebnej między beneficjentami systemu a osobami zapewniającymi jego finansowanie. System taki generuje również „efekt gapowicza” (freerider effect)15) oraz przyczynia się do zmniejszenia dzietności16). Inne instrumenty wsparcia finansowo-materialnego W roku 2019, w ramach programu „Mama 4 +”, wprowadzono rodzicielskie świadczenie uzupełniające (RSU) dla osób, które z powodu opieki nad co najmniej czwórką dzieci nie mogły podjąć pracy zawodowej lub z niej zrezygnowały i w związku z tym nie nabyły prawa do emerytury lub wysokość ich świadczenia emerytalnego jest niższa niż wysokość najniższej emerytury gwarantowanej przez państwo, pod warunkiem posiadania określonego stażu pracy (20 lat kobiety i 25 lat mężczyźni). W przypadku osoby niemającej prawa do żadnego świadczenia wysokość RSU odpowiada kwocie najniższej emerytury. W przypadku gdy osoba zainteresowana pobiera już świadczenie niższe od najniższej emerytury, świadczenie rodzicielskie będzie uzupełniać pobierane świadczenie do tej kwoty. Na wsparcie rodziców w ramach programu „Mama 4+” przeznaczono do 31 grudnia 2021 r. 1,22 mld zł. Świadczenie to pobiera ponad 67 tys. osób. Ogólnopolska Karta Dużej Rodziny umożliwia rodzinom posiadającym co najmniej trójkę dzieci i rodzicom, którzy kiedykolwiek posiadali trójkę dzieci, korzystanie ze zniżek i dodatkowych uprawnień oferowanych przez instytucje prywatne i publiczne. Na koniec 2021 r. korzystało z karty 1,1 mln rodzin. W 2018 r. został wprowadzony program „Dobry start” w celu partycypacji w kosztach edukacji dzieci do
roku życia, w formie jednorazowego, wypłacanego corocznie, wsparcia w wysokości 300 zł na rozpoczęcie roku szkolnego na każde dziecko. W 2021 r. wsparciem było objętych 4,4 mln dzieci. Efekt gapowicza polega na korzystaniu przez daną osobę z dóbr publicznych w stopniu, który przewyższa udział tej osoby w kosztach ich wytworzenia lub zupełnym ich uniknięciu. Kalkulacja „gapowicza” jest oparta na założeniu, że nie można go wykluczyć z użytkowania danego dobra publicznego, oraz przekonaniu, że inne osoby wniosą wystarczająco duży wkład w jego wytworzenie. Problem ten dotyczy zatem związku między kwestią finansowania a konsumpcji dobra publicznego. Konsumuje nie tylko ten, kto zapłacił, ale również ten, kto zapłaty nie dokonał. W przypadku emerytur w systemie repartycyjnym „efekt gapowicza” polega na tym, że wysokość świadczeń emeryta przewyższa wartość składek wpłacanych do systemu przez dzieci i wnuki emeryta (co jest wkładem emeryta do systemu), a różnica jest pokrywana ze składek wpłacanych przez pracujące dzieci innych emerytów oraz dopłaty z budżetu państwa. 16) Sinn, H.-W.

(2005)Europe’s Demographic Deficit A Plea For A Child Pension System. De Economist, 153, 1–45. 2005; Cigno, A., & Werding, M.

(2007)Children and Pensions. MIT Press, 2007; Cigno, A., & Rosati, F. C.

(1996)Jointly determined saving and fertility behaviour: Theory, and estimates for Germany, Italy, UK and USA. European Economic Review, 40

(8), 1561–1589, 1996; Ehrlich, I., & Kim, J.

(2007)Social security and demographic trends: Theory and evidence from the international experience. Review of Economic Dynamics, 10

(1), 55–77,

15) 22 Monitor Polski – 24 – Poz. 1196
Zwiększenie stopnia zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych rodzin Potrzeby mieszkaniowe rodzin Posiadanie mieszkania stanowi jedną z najważniejszych potrzeb młodych rodzin. W Polsce nie każde gospodarstwo domowe posiada własne lokum. Wielopokoleniowe zamieszkiwanie pod jednym dachem jest często koniecznością, a nie wyborem, i jest szczególnie upowszechnione na terenach wiejskich. Skłonności do urodzenia dzieci sprzyja szczególnie posiadanie mieszkania na własność oraz zamieszkiwanie w lokum niewspółdzielonym z rodzicami żadnej z osób z pary17), a niemożność samodzielnego zamieszkania wpływa na odkładanie decyzji wejścia w związek i urodzenia dzieci. Wg szacunków MRiT na podstawie danych GUS w Polsce w 2020 r. statystyczny deficyt mieszkaniowy18) wynosił 549 tys. mieszkań, co oznacza, że ok. 1,4 mln osób zamieszkiwało niesamodzielnie (czyli w jednym mieszkaniu zamieszkiwało więcej niż jedno gospodarstwo domowe). Jednocześnie na koniec 2020 r. było 530 tys. więcej mieszkań niż gospodarstw domowych, czego źródłem może być nabywanie mieszkań w celach inwestycyjnych, budowa lub nabywanie mieszkań na terenach turystycznych czy wzrost liczby niezamieszkałych mieszkań i domów na terenach tracących funkcje społeczne i gospodarcze. Ceny mieszkań Na dostępność mieszkań dla ludzi młodych wpływają rosnące ceny mieszkań, zarówno ceny mieszkań własnościowych, jak i stawki czynszu najmu. Według danych GUS w 2020 r. przeciętna cena 1 m2 powierzchni użytkowej mieszkania wyniosła 5689 zł i była o 31% wyższa niż w 2012 r. Średnia cena na rynku pierwotnym ukształtowała się na poziomie 6212 zł/m2, a na rynku wtórnym – 5278 zł/m
Wg danych Deloitte w Polsce w 2020 r. do nabycia mieszkania o powierzchni 70 m2 było potrzebne 7,6 przeciętnych rocznych pensji. Według danych NBP, w latach 2015–2019 wzrost stawek najmu w większości z 14 badanych dużych miast był dwucyfrowy. W niektórych przypadkach przekraczał nawet 40% (Gdańsk, Gdynia, Poznań, Wrocław, Zielona Góra). Na najwyższym poziomie stawki kształtowały się w Warszawie (53,6 zł/m2), Trójmieście (49,6 zł/m2 w Gdyni i 45,0 zł/m2 w Gdańsku) i Wrocławiu (47,4 zł/m2). Możliwości finansowe rodzin Głównym sposobem zaspokajania potrzeb mieszkaniowych ludzi młodych jest zakup mieszkania na kredyt lub najem, przede wszystkim komercyjny, wobec niedoboru mieszkań społecznych. W przypadku zakupu mieszkania na własność nabywcy finansują go m.in. kredytem hipotecznym. Konieczne jest zatem posiadanie zdolności kredytowej. Wpływ na zdolność kredytową mają: wysokość wynagrodzenia, ceny mieszkań (w przeliczeniu na 1 m2), powierzchnia mieszkań dostosowana do wielkości rodziny, dostępność kredytu (stopy procentowe, zapadalność), wysokość innych wydatków. Z szacunków MRiT na podstawie danych GUS wynika, że, przy przyjętych założeniach, biorąc pod uwagę przeciętną cenę mieszkania w 2018 r. oraz strukturę decylową wynagrodzeń za październik 2018 (z uwzględnieniem gospodarstw domowych w wieku 25–34 lat), przyjmując przeciętną powierzchnię mieszkania dla gospodarstw domowych 1-osobowych 35 m2, 2-osobowych 50 m2 +10 m2 na każdą Mynarska, M., & Styrc, M.

(2014)Preferencje i ograniczenia. Czynniki determinujące intencje posiadania pierwszego i drugiego dziecka. W: A. Matysiak (red.), Nowe wzorce formowania i rozwoju rodziny w Polsce. Przyczyny oraz wpływ na zadowolenie z życia (s. 54–76). Wydawnictwo Naukowe Scholar. 18) Statystyczny deficyt mieszkaniowy – różnica między liczbą zamieszkanych mieszkań a liczbą gospodarstw domowych. 17) 23 Monitor Polski – 25 – Poz. 1196 kolejną osobę w rodzinie, można oszacować, że najwyższą zdolnością kredytową dysponowały małżeństwa bezdzietne, ok. 80% z nich mogło sobie pozwolić na zaciągnięcie kredytu hipotecznego na zakup własnego mieszkania. Zdolność kredytowa spadała wraz z liczbą dzieci, dysponowało nią tylko ok. 55% małżeństw z jednym dzieckiem, 45% małżeństw z dwójką dzieci i 35% małżeństw z trójką dzieci. Najgorszą sytuację miały rodziny, w których pracowała tylko jedna osoba, w szczególności osoby samotnie wychowujące dzieci. W przypadku osób samotnie wychowujących jedno dziecko zdolność kredytową miało 25%, a w przypadku dwójki dzieci – 15%. W przypadku kredytów hipotecznych wyzwaniem jest również zgromadzenie wkładu własnego, którego wartość wynosi zwykle 20% wartości nieruchomości. Tylko w szczególnych sytuacjach niektóre banki przyznają kredyt hipoteczny przy zabezpieczeniu wkładu własnego o wartości 10%. Oprócz wkładu własnego banki często oczekują dodatkowych zabezpieczeń, np. wykupienia polisy ubezpieczeniowej na życie. Podaż mieszkań Dostępność mieszkań jest zapewniana na dwóch rynkach – rynku pierwotnym i wtórnym. W przypadku rynku pierwotnego rośnie liczba oddawanych mieszkań, ze 131 tys. w roku 2011 do 221 tys. w roku

W budownictwie mieszkaniowym zasadniczą rolę odgrywają deweloperzy, którzy w roku 2020 oddali do użytku 143 tys. mieszkań, przy 57 tys. w roku
Dostępność budownictwa deweloperskiego poza miastami jest jednak ograniczona. Drugą najważniejszą grupą inwestorów są inwestorzy indywidualni, budujący systemem gospodarczym, głównie w małych miejscowościach i na wsiach. Tym sposobem w roku 2020 powstało 74 tys. mieszkań. Pozostałe typy inwestorów – spółdzielnie mieszkaniowe, gminy, TBS, zakłady pracy oddały w roku 2020 łącznie 4,1 tys. dostępnych mieszkań. Wyzwaniem dla budownictwa mieszkaniowego jest ograniczona dostępność terenów pod zabudowę w ofercie rynkowej. Mieszkania dostępne na rynku wtórnym nierzadko mają atrakcyjniejszą lokalizację. Jednak jedynie część budowanych mieszkań jest dostępna do zakupu dla rodzin z uwagi np. na możliwości finansowe, metraż mieszkania itp. Ponadto konkurencją zmniejszającą liczbę dostępnych mieszkań są osoby i podmioty kupujące mieszkania w celach inwestycyjnych. Powierzchnia mieszkania Powierzchnia mieszkaniowa zajmowana przez rodzinę jest znaczącym czynnikiem wpływającym na liczbę dzieci, jakie pojawią się w rodzinie. Słaba pozycja młodych dorosłych na rynku pracy ogranicza zdolności finansowe, więc pierwsze mieszkania rodzin zwykle mają niewielką powierzchnię. Wyzwaniem jest zatem możliwość przeprowadzki rodziny w miarę pojawiania się kolejnych dzieci do mieszkania lub domu spełniającego oczekiwania co do powierzchni. Oprócz dostępności lokali o odpowiednim metrażu wyzwaniem jest koszt pozyskania nowego lokum. Rodzina wielodzietna posiada wyższe wydatki stałe związane z dziećmi, a jednocześnie często jedno z rodziców, najczęściej matka, ogranicza aktywność na rynku pracy lub wycofuje się z niego, aby skoncentrować się na pracy związanej z wychowywaniem dzieci. W roku 2019 wg GUS przeciętna powierzchnia użytkowa zajmowana przez gospodarstwo domowe na jedną osobę wynosiła 38,6 m2 dla małżeństwa bez dzieci na utrzymaniu, 25,8 m2 dla małżeństwa z jednym dzieckiem na utrzymaniu, 22,2 m2 dla małżeństwa z dwójką dzieci i 18,4 m2 dla małżeństwa z trójką i większą liczbą dzieci. Niski metraż na osobę w gospodarstwie domowym prowadzi do przeludnienia, które w Polsce należy do najwyższych w Europie. Wskaźnik przeludnienia19) dla gospodarstw z dwójką dzieci wynosi 39,4%, a dla gospodarstw z trójką i większą 19) Wskaźnik przeludnienia (overcrowding rate) – odsetek osób zajmujących przeludnione mieszkania, biorąc pod uwagę liczbę pomieszczeń dostępnych w gospodarstwie domowym, wielkość gospodarstwa domowego, wiek jego członków i ich sytuację rodzinną. Mieszkanie uznaje się za przeludnione, jeżeli gospodarstwo domowe 24 Monitor Polski – 26 – Poz. 1196 liczbą dzieci 66,1%. Należy też zwrócić uwagę, że posiadaniu dzieci w szczególności sprzyja zamieszkanie w domach jednorodzinnych. Odległość zamieszkiwania od najbliższych krewnych Z perspektywy demograficznej do wyzwań związanych z mieszkalnictwem można także zaliczyć stosunkowo dużą odległość zamieszkania od członków rodziny, jaka często występuje po wyprowadzce z domu rodzinnego. Wyzwanie to jest zauważalne szczególnie w przypadku migracji młodych do miast w celach edukacji i pracy. Tworzy to istotne utrudnienia do współdzielenia funkcji opiekuńczych nad pojawiającymi się dziećmi młodych rodzin, a w perspektywie także opieki nad starzejącymi się dziadkami.
Ułatwianie łączenia pracy z opieką nad dziećmi Pojawienie się dziecka w rodzinie łączy się z nowymi wyzwaniami, przed jakimi stają rodzice. Konieczne staje się zarówno zapewnienie opieki, jak i środków do życia dla większej liczby osób w gospodarstwie domowym. Obecnie pracujący rodzice, szczególnie matki, korzystają z wielu rozwiązań pozwalających im na lepsze godzenie życia zawodowego i rodzinnego. Uprawnienia pracujących zawodowo rodziców reguluje Kodeks pracy. Szczególna ochrona obejmuje przede wszystkim pracowników zatrudnionych na umowę o pracę na czas nieokreślony. Uprawnienia kobiety w ciąży W ustawodawstwie polskim kobieta w ciąży i po urodzeniu dziecka znajduje się pod szczególną ochroną. W przypadku niezdolności do pracy ubezpieczona kobieta w ciąży jest uprawniona do zwolnienia lekarskiego na maksymalnie cały okres ciąży, z zachowaniem prawa do podwyższonego zasiłku chorobowego w wysokości 100% podstawy wymiaru zasiłku, które stanowi przeciętne miesięczne wynagrodzenie wypłacane pracownikowi za okres 12 miesięcy (w przypadkach niezdolności do pracy w innych okresach, niż w czasie ciąży, do 80% podstawy wymiaru). Spośród kobiet, które podstawowy zasiłek macierzyński zaczęły pobierać w IV kw. 2019 r., 94,8% przynajmniej raz w 2019 r. wystawiono zaświadczenie lekarskie w czasie ciąży. Kobiety w ciąży zwykle biorą zwolnienia na długie okresy. Długość absencji chorobowej dla 36,3% kobiet, którym wystawiono zaświadczenie, wynosiła między 91 a 182 dni, a dla 49,6% powyżej 182 dni. Obecnie pracodawca nie jest zobowiązany, aby uwzględnić wniosek kobiety ciężarnej o zmniejszenie wymiaru czasu pracy, aby wykonywać ją w takim zakresie, na jaki pozwalają jej uwarunkowania zdrowotne20). Wiele kobiet przechodzi zatem na zwolnienie lekarskie lub dalej pracuje w dotychczasowym, zwykle pełnym wymiarze czasu pracy. nie ma do dyspozycji przynajmniej: jednego pokoju na gospodarstwo domowe, jednego pokoju na parę, jednego pokoju na każdą osobę powyżej
roku życia, jednego pokoju na dwie osoby tej samej płci w wieku 12–17 lat, jednego pokoju dla każdej osoby w wieku 12–17 lat, jednego pokoju dla każdej dwójki dzieci w wieku poniżej 12 lat. 20) Z wyjątkiem ograniczeń co do prac uciążliwych, niebezpiecznych, szkodliwych dla zdrowia, w godzinach nadliczbowych, w porze nocnej lub delegacji. 25 Monitor Polski – 27 – Poz. 1196 Opieka nad dziećmi do ukończenia
roku życia Matki w Polsce będące pracownicami w rozumieniu Kodeksu pracy są uprawnione do przerwy w pracy przeznaczonej na opiekę nad dzieckiem w formie urlopu macierzyńskiego, obejmującej, w zależności od liczby dzieci, od 20 tygodni w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie do 37 tygodni w przypadku urodzenia co najmniej pięciorga dzieci przy jednym porodzie, oraz urlopu rodzicielskiego, wynoszącego do 32 tygodni w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie lub do 34 tygodni w przypadku urodzenia co najmniej dwojga dzieci przy jednym porodzie (natomiast matek na działalności gospodarczej podlegających dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu dotyczy możliwość korzystania z zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu rodzicielskiego). Z urlopu rodzicielskiego może również skorzystać ojciec dziecka. W czasie trwania urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego osobom objętym ubezpieczeniem społecznym w razie choroby i macierzyństwa przysługuje zasiłek macierzyński przez cały urlop macierzyński i pierwsze 6 tygodni urlopu rodzicielskiego w wysokości 100% podstawy wymiaru oraz 60% podstawy wymiaru przez pozostałą część urlopu rodzicielskiego. Alternatywnie można pobierać zasiłek w wysokości 80% podstawy wymiaru przez cały okres urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego. Rozwiązanie to należy do najlepiej wspierających dzietność w Europie. Wysokość zasiłku ma uniwersalnie pozytywny wpływ na dzietność. W 27 krajach europejskich, oferujących urlopy od nieprzekraczających 29 tygodni do osiągających 204 tygodnie, największy efekt na urodzenie pierwszego i drugiego dziecka miały wysokie świadczenia w trakcie urlopu. Im wyższe świadczenie, tym wyższy efekt na dzietność bez względu na długość urlopu. W przypadku krótkiego urlopu, nieprzekraczającego 52 tygodni, dla osiągnięcia tego efektu znaczenie miała dostępność opieki nad dzieckiem w innej formie niż przez matkę21) (po ukończeniu przez dziecko
roku życia). Należy zwrócić uwagę, że efekt ten występuje jedynie w grupie kobiet uprawnionych do urlopu i zasiłku (głównie pracujących na umowy o pracę na czas nieokreślony) oraz szczególnie pozytywnie oddziałuje na kobiety o preferencjach wskazujących na chęć łączenia pracy zarobkowej z opieką nad dziećmi oraz preferujących istotne zaangażowanie własne na rynku pracy (tzw. model partnerski i nieproporcjonalny żeński związku22)). Jedynie w przypadku bardzo długich urlopów, przekraczających 156 tygodni, na dzietność lepiej oddziaływało niskie świadczenie lub jego brak23), co można tłumaczyć większą gotowością do macierzyństwa kobiet o preferencjach na dom i rodzinę pozostających w związkach, w których to ojciec jest głównie lub wyłącznie odpowiedzialny za zapewnienie dochodów rodzinie (tzw. model tradycyjny związku). Należy pamiętać, że do łącznie, co do zasady, rocznego urlopu oraz zasiłku macierzyńskiego jest uprawniona jednak jedynie część matek. Części matek, nieuprawnionych do pobierania zasiłku macierzyńskiego, przysługuje świadczenie rodzicielskie w wysokości 1000 zł miesięcznie, które jest niższe niż zasiłek macierzyński, którego podstawą wymiaru jest minimalne wynagrodzenie, wynoszące obecnie 3010 zł brutto. Część matek nie pobiera jednak żadnego świadczenia m.in. z uwagi na brak złożenia stosownego wniosku. Brak wysokiego zasiłku w czasie do 52 tygodni po urodzeniu dziecka powoduje, że takie matki są mniej skłonne do urodzenia dziecka24). Bártová, A.

(2016). Genderising’aspects of birth-related leave policies and fertility behaviour in Europe: understanding policy from an individual’s perspective. University of Edinburgh. 22) Definicja: patrz Wyzwanie 6. Zwiększanie kapitału społecznego, w tym wzmacnianie więzi rodzinnych; punkt: Rola modelu życia rodzinnego. 23) Bártová, A.

(2016). Genderising’aspects… 24) Tamże. 21) 26 Monitor Polski – 28 – Poz. 1196 Tabela 1: Liczba urodzeń wg typu przysługującego świadczenia w

roku po urodzeniu dziecka, Polska, rok 2019 (w tys. i w %) Pobierające zasiłek macierzyński z ZUS 280 (74%) Źródło: MRiPS Pobierające świadczenie Pobierające zasiłek rodzicielskie macierzyński z KRUS 84 14 (22%) (4%) Niepobierające żadnego w/w świadczenia 2 (0%) W
roku po urodzeniu dziecka rodzice zdecydowanie preferują opiekę osobistą nad dzieckiem. Przyczyniają się do tego dostępność zasiłku macierzyńskiego oraz urlopów: macierzyńskiego, rodzicielskiego i ojcowskiego, wpływające na wysokie poczucie bezpieczeństwa dochodowego i możliwości powrotu na rynek pracy; potrzeby emocjonalne rodziców oraz świadomość uwarunkowań rozwojowych dziecka. Jedynie ok. 2% dzieci w tym wieku jest odprowadzanych do placówek opieki instytucjonalnej. W roku 2019 z urlopu macierzyńskiego skorzystało 515 tys. kobiet, a z rodzicielskiego 406 tys. kobiet25). Urlop rodzicielski jest znacznie popularniejszy w przypadku kobiet niż mężczyzn. W okresie styczeń– kwiecień 2020 r. na 236 tys. osób pobierających zasiłek macierzyński na urlopie rodzicielskim 1,9 tys. byli to mężczyźni, co stanowiło mniej niż 1% pobierających świadczenie. Dodatkowo ojcowie są uprawnieni do urlopu ojcowskiego w wymiarze 2 tygodni, który nie może być przeniesiony na matkę. W okresie styczeń–kwiecień 2020 r. z urlopu ojcowskiego skorzystało 61,4 tys. mężczyzn. Na każde dziecko przysługuje także świadczenie wychowawcze w wysokości 500 zł miesięcznie w ramach programu Rodzina 500+. Dla rodzin spełniających kryterium dochodowe przysługuje także jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka – tzw. „becikowe”. Ochrona pracy rodziców dzieci do ukończenia
roku życia Kodeks pracy przewiduje pewne rozwiązania zwiększające poczucie stabilności zatrudnienia i dochodów matek. Pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę pracownicy w okresie ciąży, a także w okresie urlopu macierzyńskiego, rodzicielskiego i wychowawczego. W przypadku umowy o pracę kobiety na czas określony albo okres próbny przekraczający jeden miesiąc umowa o pracę ulega przedłużeniu jedynie do dnia porodu, o ile uległaby rozwiązaniu po upływie trzeciego miesiąca ciąży. W prawie pracy nie ma przewidzianej ochrony po powrocie matki do pracy (możliwość rozwiązania lub wypowiedzenia umowy w krótkim czasie po powrocie, jeżeli nie skorzysta z możliwości obniżenia wymiaru czasu pracy – wówczas ochrona przysługuje przez maksymalnie 12 miesięcy), nie ma też przewidzianej żadnej ochrony przed wypowiedzeniem i rozwiązaniem umowy o pracę ojca dziecka w okresie ciąży oraz wykorzystywania urlopu przez matki. Ograniczenia te są czynnikiem wpływającym na zmniejszenie poczucia bezpieczeństwa materialnego rodziny i zwiększają niechęć do posiadania dziecka. Obawy przed utratą pracy mogły być w części zasadne, gdyż 11% kobiet zadeklarowało, że zdarzyło się, że pracodawca zwolnił je po powrocie do pracy po urlopie macierzyńskim lub wychowawczym 26). Napięcie między pracą zawodową a obowiązkami opiekuńczymi wyraża się też w tym, że 34% kobiet deklaruje, że musiała kiedykolwiek zrezygnować z pracy lub z jej podjęcia ze względu na trudności w zapewnieniu opieki dzieciom27). Uwzględniając również dzieci urodzone w 2018 r. CBOS

(2017). Rodzina PLUS. Sytuacja polskich rodzin i oceny polityki prorodzinnej. 27) Tamże. 25) 26) 27 Monitor Polski – 29 – Poz. 1196 Opieka nad dziećmi w

i
roku życia W kolejnych dwóch latach życia dziecka rodzice mogą skorzystać z bezpłatnego urlopu wychowawczego, trwającego maksymalnie 36 miesięcy. Z urlopu wychowawczego skorzystało w 2019 r. 106 tys. kobiet. Zgodnie z badaniami, takie rozwiązanie również może korzystnie wpływać na dzietność, ale jedynie w grupie kobiet o preferencjach ukierunkowanych na dom i rodzinę, w których to ojciec zapewnia wystarczający dochód na utrzymanie gospodarstwa domowego28). Mimo istotnego wzrostu dochodów w ostatnich latach taka grupa rodzin w Polsce jest stosunkowo nieliczna. W przypadku pozostałych rodzin z dziećmi w
i
roku życia rodzice mają do wyboru dalszą opiekę osobistą, sprawowaną najczęściej przez matkę, połączoną często z dezaktywizacją zawodową i obniżeniem standardów życia rodziny, opiekę sprawowaną przez pozostałych członków rodziny lub nianie oraz opiekę instytucjonalną w żłobkach, klubach dziecięcych i u dziennych opiekunów. Zwrócić należy uwagę, że kobiety w Polsce silnie preferują model opieki sprawowanej osobiście przez dłuższy okres czasu. Jedynie 28% potencjalnych matek chciałoby pozostać z dzieckiem nie dłużej niż 1 rok. Tabela
Deklarowany czas gotowości do pozostania w domu z dzieckiem po jego urodzeniu, Polska, kobiety, wiek 18–45 lat, rok 2017 (w % odpowiedzi) Deklarowany czas gotowości do pozostawania z dzieckiem w domu Wszystkie kobiety Do pół roku Do roku Do dwóch lat Do trzech lat Dłużej niż 3 lata W ogóle nie chciałabym pracować zawodowo Trudno powiedzieć Źródło: CBOS, Rodzina PLUS… 2 21 23 36 17 0 1 Kobiety planujące dzieci w perspektywie 3–4 lat 3 25 28 31 14 0 0 Większość matek w Polsce (55%) chciałaby móc łączyć pracę zarobkową z wychowaniem dzieci. Jednak aż 42% byłaby gotowa zrezygnować z pracy na rzecz zajmowania się w większym stopniu dziećmi i domem, jeśli dochody zabezpieczane przez ojca byłyby wystarczająco wysokie, aby utrzymać rodzinę, co oznaczałoby realizację drugiej ścieżki istotnie sprzyjającej zwiększaniu dzietności29). Tabela
Gotowość do rezygnacji z pracy zawodowej na rzecz zajęcia się w większym stopniu domem i wychowaniem dzieci, gdyby mąż (partner) zarabiał wystarczająco na utrzymanie rodziny na zadowalającym poziomie, Polska, rok 2017 (w % odpowiedzi) Gotowość do rezygnacji % respondentów Zdecydowanie tak Raczej tak Raczej nie Zdecydowanie nie Trudno powiedzieć Źródło: CBOS, Rodzina PLUS… 28) 29) 21 21 33 22 3 Bártová, A.

(2016). Genderising’aspects… Tamże. 28 Monitor Polski – 30 – Poz. 1196 W przypadku niemożności opieki sprawowanej osobiście Polki zdecydowanie preferują opiekę przez inną, indywidualną osobę (78%). Znaczna większość matek (72%) preferuje opiekę sprawowaną przez innych członków najbliższej rodziny, w szczególności przez babcię lub dziadka albo ojca. Opieka przez nianię lub inną, indywidualną osobę jest preferowana przez 6% respondentek, natomiast różne formy opieki instytucjonalnej przez 21% kobiet. Tabela

Preferowane formy opieki nad dzieckiem do lat 3, Polska, kobiety wracające na rynek pracy, wiek 18–45 lat, rok 2017 (w % odpowiedzi) Formy opieki Opieka babci / dziadka Opieka męża / partnera Żłobek publiczny Opieka osoby spoza rodziny / opiekunki / niani Żłobek prywatny / przedszkole prywatne Opieka innej osoby z rodziny (odpłatna lub nie) Opiekun dzienny, który ma pod opieką do 5 małych dzieci Klub dziecięcy, gdzie dzieci do
roku życia mogą przebywać do 5 godzin dziennie30) Trudno powiedzieć Źródło: CBOS Rodzina PLUS… Preferowane rozwiązania – pierwsza odpowiedź (najbardziej preferowana forma opieki) 37 33 15 6 4 2 1 Preferowane rozwiązania – z uwzględnieniem maksymalnie trzech odpowiedzi 70 47 42 19 15 22 13 1 10 1 1 Do momentu wprowadzenia Rodzinnego Kapitału Opiekuńczego (dalej „RKO”) 1 stycznia 2022 r. zasadniczą formą opieki nad dziećmi w
i
roku życia wspieraną przez państwo i samorządy była opieka instytucjonalna w żłobkach, klubach dziecięcych i u dziennych opiekunów, a także opieka przez nianie. Według stanu na maj 2021 r. liczba miejsc w żłobkach, klubach dziecięcych i u dziennego opiekuna opieki wynosiła ponad 200 tys., a odsetek dzieci, dla których były przygotowane miejsca w opiece instytucjonalnej w roku 2021, wyniósł 26,3%. Sieć żłobków w Polsce jest zapewniana głównie przez żłobki prywatne (ponad 60% miejsc). Żłobki gminne zapewniają 40% podaży miejsc. Średni koszt utrzymania miejsca w żłobku wynosi ok. 1200 zł miesięcznie (z istotnymi różnicami w zależności od miejscowości oraz standardów). W przypadku żłobków publicznych większość kosztów jest pokrywanych ze środków publicznych (środki własne gmin i budżetu państwa), średnia opłata dla rodziców, przy zastrzeżeniu istotnych różnic regionalnych, wynosi niecałe 300 zł, w przypadku prywatnych są to rodzice, płacący średnio blisko 750 zł. Zróżnicowanie w kosztach dla rodziców tłumaczy istotne różnice preferencji między żłobkami publicznymi a prywatnymi, wyrażonymi w Tabeli
Dofinansowanie rządowe dla podmiotów organizujących instytucjonalną opiekę nad dziećmi w wieku do lat 3 na tworzenie i funkcjonowanie miejsc opieki jest przekazywane w ramach programu „Maluch+”. Na edycję 2017 r. przeznaczono 151 mln zł. Kwota ta została zwiększona do 450 mln zł od 2018 r. i jest stała w kolejnych latach. Oprócz wsparcia finansowego z rządowego programu „Maluch+” znaczną część dofinansowań pokrywają ze swoich środków samorządy, a część pochodzi ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego. 30) Stan do 2018 r., od 2018 r. możliwość przebywania do 10 godzin dziennie lub więcej za dodatkową opłatą. 29 Monitor Polski – 31 – Poz. 1196 Bez względu na wiek dzieci i formę sprawowania opieki rodzice otrzymują wsparcie finansowe w postaci transferów z programu Rodzina 500+. Do momentu wprowadzenia RKO dodatkowe powszechne wsparcie na opiekę nad dziećmi, w postaci dofinansowania opieki instytucjonalnej, otrzymywali jedynie rodzice korzystający z tej formy opieki. Istotne finansowe wsparcie docierało do rodziców ok. 8,5% (67 tys.) dzieci w
i
roku życia korzystających ze żłobków gminnych. Wsparcie umiarkowane docierało do rodziców 12% (95 tys.) dzieci, które korzystały z mniej dofinansowanych żłobków prywatnych. Rodzice blisko 80% dzieci (631 tys.), preferujący opiekę osobistą, sprawowaną przez krewnych, pozostawało bez dodatkowego wsparcia. Istnieje także możliwość wsparcia pracujących rodziców w zatrudnianiu niani (także dla dzieci do ukończenia
roku życia) w formie refundacji składek przez budżet państwa na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne. W grudniu 2020 r. korzystało z tego wsparcia 5,6 tys. niań, a średnie wsparcie wynosiło blisko 370 zł miesięcznie. Tabela
Liczba dzieci w
i
roku życia wg typu sprawowanej opieki i wsparcie państwa w opiece, Polska, grudzień 2020 (w tys. i %) Zmienna Jedn. Liczba korzystających dzieci % dzieci Wsparcie państwa i gmin Źródło: MRiPS Forma opieki nad dziećmi w
i
roku życia Żłobki publiczne Żłobki prywatne tys. 67 95 % 8,5% Średnio ok. 900 zł miesięcznie + dofinansowanie utworzenia miejsca + Rodzina 500+ 12% Średnio ok. 450 zł miesięcznie + dofinansowanie utworzenia miejsca + Rodzina 500+ Brak opieki instytucjonalnej 631 79,5% Rodzina 500+ + dofinansowanie niań (dla <1% dzieci) RKO istotnie zmniejszył te dysproporcje, wprowadzając świadczenie w wysokości 12 tys. zł dla rodziców drugich i kolejnych dzieci, do elastycznego wykorzystania na potrzeby związane z opieką nad dzieckiem w
i
roku życia, w przeciągu maksymalnie 2 lat. Rodzice mogą dowolnie wykorzystać te środki na opłaty w instytucjach opieki, zatrudnienie opiekunki, utrzymanie rodziców preferujących opiekę osobistą lub utrzymanie innych krewnych opiekujących się dzieckiem. Od dnia 1 kwietnia 2022 r. rodzice dziecka do lat 3 uczęszczającego do instytucji opieki i niekorzystającego z RKO mogą dodatkowo ubiegać się o dofinansowanie w wysokości 400 zł miesięcznie, ale nie więcej niż wysokość opłaty ponoszonej przez rodzica za pobyt dziecka w instytucji. Zdecydowana większość dzieci pozostających w żłobku przebywa w nim przez cały dzień – zgodnie z danymi Eurostat średnia tygodniowa liczba godzin przebywania w opiece instytucjonalnej dla dzieci korzystającej z tej formy opieki wyniosła 34,
Jest to zdecydowanie więcej niż w większości krajów europejskich. Uwarunkowania dotyczące opieki, nieelastyczny rynek pracy zdecydowanie preferujący zatrudnienie w pełnym wymiarze czasu pracy (patrz punkt kolejny) i stosunkowo niewysokie wynagrodzenia31) większości rodziców powodują, że dla zapewnienia opieki zgodnej z możliwościami część matek 31) Powodujące m.in. ograniczoną atrakcyjność powrotu do pracy części matek w sytuacji, gdy istotną część ich wynagrodzenia pochłonęłyby koszty opieki instytucjonalnej lub opiekunki. 30 Monitor Polski – 32 – Poz. 1196 dezaktywizuje się zawodowo dla sprawowania opieki osobiście. Sytuacja ta jednocześnie sprzyja rozwojowi nieewidencjonowanych usług opieki. Tabela
Status na rynku pracy matek w zależności od wieku dzieci, Polska, rok 2019 Sytuacja matki Jedn. Liczba matek Pracujące w tym: uczennice lub studentki 0 1 2 tys. 358 439 470 % 67,6 53,3 56,0 % % 32,4 b.d, 44,4 2,5 41,5 2,6 % w tym: na pełen etat w tym: na część etatu w tym: na własny rachunek % % % Bierne zawodowo Bezrobotne Źródło: GUS Wiek dzieci (w latach) 2,8 93,4 6,6 5,6 3,0 89,3 10,7 4,8 3,2 89,4 10,3 7,2 Studium przypadku: Czechy W Czechach ubezpieczone matki są uprawnione do 28 tygodni urlopu macierzyńskiego (z czego 6 tygodni do wykorzystania przed urodzeniem dziecka) i równoległego zasiłku macierzyńskiego o wartości 70% wynagrodzenia. W Czechach w roku 2019 zgodnie z danymi Eurostat 6,3% dzieci w wieku 0–3 lat korzystało z opieki instytucjonalnej. Co więcej rodzice wszystkich dzieci otrzymują wsparcie w formie gotówkowego zasiłku rodzicielskiego o wartości 300 tys. koron (ok. 50,5 tys. zł), do elastycznego wykorzystania do osiągnięcia przez dziecko
roku życia (450 tys. koron w przypadku ciąż mnogich). Rodzice uprawnieni do zasiłku macierzyńskiego nabywają prawo do korzystania z zasiłku rodzicielskiego od momentu zakończenia okresu uprawnienia do zasiłku macierzyńskiego, a pozostali rodzice od momentu urodzenia dziecka. Najczęstszym schematem wykorzystywania zasiłku rodzicielskiego jest jego równomierne pobieranie w kolejnych miesiącach do osiągnięcia przez dziecko
roku życia. Zgodnie z tym schematem, matka uprawniona do zasiłku macierzyńskiego pobiera miesięcznie równowartość ok. 1640 zł, a pozostałe matki równowartość ok. 1400 zł. W przypadku urodzenia kolejnego dziecka przed upływem wyczerpania zasiłku rodzicielskiego przysługującego na poprzednie dziecko rodzice zwiększają wypłaty do wyczerpania zasiłku rodzicielskiego przed urodzeniem kolejnego dziecka. W przeciwnym razie niewykorzystany zasiłek rodzicielski ulega przepadkowi. Rodzice tracą również prawo do zasiłku rodzicielskiego, jeśli dziecko korzysta z opieki instytucjonalnej w wymiarze większym niż 96 godzin miesięcznie (średnio ok. 4,5 godziny dziennie). Łączenie pracy zawodowej z obowiązkami opiekuńczymi W zakresie pracy kobiet najczęstszym wymiarem czasu pracy jest pełen etat. W tym wymiarze pracowało w 2020 r. 56,0% kobiet w wieku 15–64 lat, na część etatu 5,5%, 36,4% było biernych zawodowo, a 2,1% bezrobotnych. Taka struktura aktywności zawodowej powoduje, że Polki pracują średnio więcej niż kobiety w wiodących krajach UE (uwzględniając kobiety pracujące na pełen etat, część etatu, bierne zawodowo i bezrobotne), gdzie znacznie popularniejsza jest praca na część etatu. Średnia tygodniowa liczba godzin pracy kobiet w Polsce wyniosła w 2 kwartale 2020 r. 23,2 godziny, podczas gdy średnia UE wyniosła 21,0 godzin. Poniżej średniej dla Polski pracują np. kobiety w Wielkiej Brytanii (23,0 godziny), Niemczech (22,5 godziny), Francji (21,5 godziny), Hiszpanii (18,9 godziny), Holandii (18,6 godziny) i Włoszech (15,9 godziny). 31 Monitor Polski – 33 – Poz. 1196 Wykres
Średnia przepracowana liczba godzin tygodniowo, a odsetek aktywnych zawodowo i odsetek pracujących w pełnym wymiarze czasu pracy, kobiety w wieku prokreacyjnym, Polska i kraje Europy, rok 2019 (w godzinach i %) Średnia przepracowana liczba godzin w tygodniu (w godz.) Odsetek aktywnych zawodowo i odsetek pracujących w pełnym wymiarze czasu pracy (w %) 40 80 70 35 60 30 50 25 40 30 20 20 15 10 10 0 Średnia liczba przepracowanych godzin Pracujące na pełen etat Pracujące razem Źródło: obliczenia MRiPS na podstawie danych Eurostat Uwzględnienie wymiaru czasu pracy kobiet pozwala dostrzec, iż mimo że aktywność zawodowa kobiet liczona metodą tradycyjną, czyli odsetkiem kobiet, które wykonują pracę zarobkową (bez względu na wymiar czasu pracy), lokuje Polskę w drugiej połowie krajów w Europie, to fakt, że znacznie częściej pracują w pełnym wymiarze czasu pracy powoduje, że kobiety w Polsce w większym stopniu przyczyniają się do rozwoju gospodarczego kraju niż kobiety w krajach Zachodu i Południa kontynentu. Może to też powodować większe, niż we wspomnianych rejonach, trudności z łączeniem pracy zawodowej z rodziną i stanowić barierę dla zwiększania aktywności zawodowej liczonej metodą tradycyjną kobiet preferujących posiadanie dziecka. Jednocześnie, w przypadku kobiet, które chcą być aktywne na rynku pracy, może być barierą dla zwiększania liczby dzieci. W związku z tym można stwierdzić, że zwiększenie dzietności, nawet kosztem możliwego okresowego wycofania się z rynku pracy części kobiet o preferencjach na dom i rodzinę w celu wychowywania dzieci, może być inwestycją społeczną o istotnym znaczeniu dla długoterminowych możliwości rozwoju gospodarczego. W Polsce przed pandemią SARS-CoV-2 rzadko była stosowana praca z domu, z której w 2019 r. zazwyczaj korzystało 4,9% kobiet w wieku 25–49 lat i czasami 10,3% kobiet z tej grupy wieku. W trakcie pandemii w związku z wprowadzeniem nadzwyczajnych rozwiązań prawnych nastąpiła intensyfikacja pracy zdalnej – 31 grudnia 2020 r. z pracy zdalnej korzystało 11% wszystkich pracujących, z czego blisko 40% to edukacja oraz informacja i komunikacja, a prawie 30% prowadzących działalność profesjonalną, naukową i techniczną. Brak elastyczności pracy rodziców jest jednym z głównych wyzwań dla zwiększenia dzietności. W Polsce dodatkowo rzadko są też stosowane elastyczne godziny rozpoczęcia i zakończenia pracy. Kodeks pracy zmniejsza także rodzicom możliwości wykonywania pracy w godzinach niestandardowych w związku z nieelastycznymi przepisami dotyczącymi okresu odpoczynku i systemu 32 Monitor Polski – 34 – Poz. 1196 oraz rozkładu czasu pracy. Kodeks pracy przyznaje jednak kobietom karmiącym dziecko piersią prawo do przerw na karmienie. Łączenie pracy z rodziną jedynie w niewielkim stopniu obejmuje popularna w Polsce idea CSR (Corporate Social Responsibility). W Polsce mało znane są praktykowane na świecie koncepcje zatrudnienia przyjaznego rodzinie (Family Friendly Employment) oraz CFR (Corporate Family Responsibility), które odnoszą się do działań na rzecz pracowników mających obowiązki rodzinne. Na gruncie europejskim problematyce tej jest poświęcona dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1158 z dnia 20 czerwca 2019 r. w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym rodziców i opiekunów oraz uchylająca dyrektywę Rady 2010/18/UE (Dz. Urz. UE L 188 z 12.07.2019, str. 79). Normuje ona takie sprawy jak dostęp rodziców do elastycznej organizacji pracy oraz urlopy rodziców. Zgodnie z dyrektywą poza 10-dniowym urlopem ojcowskim w związku z urodzeniem się dziecka pracownikom przysługuje także 4-miesięczny urlop rodzicielski, z którego 2 miesiące nie podlegają przeniesieniu na drugiego rodzica, a zatem 2 miesiące tego urlopu powinny być wykorzystane przez ojca maksymalnie do osiągnięcia przez dziecko 8 lat. Pracownikowi wychowującemu przynajmniej jedno dziecko w wieku do 14 lat przysługuje w ciągu roku kalendarzowego zwolnienie od pracy w wymiarze 16 godzin albo 2 dni, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia. Liczba dni jest niezależna od liczby dzieci. Opieka ze strony dziadków Ważną rolę w opiece nad dziećmi odgrywają dziadkowie i osoby starsze, którzy przez wspieranie rodziców w opiece nad dziećmi mogą mieć pozytywny wpływ na dzietność oraz przyczyniać się do łagodzenia konfliktu rodziców między obowiązkami domowymi a pracą zawodową. Szczególnie umożliwiają aktywność zawodową matek32). Bliskie relacje lub zamieszkanie z dziadkami pozwalają wspierać rodziców w opiece nad małymi dziećmi. Co więcej w następnych latach powstałe więzi międzypokoleniowe mogą przyczynić się do solidarności z niedołężnymi osobami starszymi i doprowadzić do sprawowania przez rodzinę długoterminowej opieki nad nimi33). Łączenie kształcenia z obowiązkami opiekuńczymi Mimo często korzystnych przepisów dla studentów na studiach i w szkołach doktorskich sprawujących obowiązki rodzicielskie w praktyce często tacy studenci napotykają bariery w łączeniu edukacji z wychowywaniem dzieci. Podobnie w ścieżce dalszego kształcenia niektórych zawodów wymagających długiego kształcenia po ukończeniu studiów dla uzyskania uprawnień zawodowych, jak m.in. w zawodach medycznych, prawniczych, architekturze, obowiązki rodzinne nie są dostrzegane. Powoduje to, że kobiety, znajdujące się w tym okresie w najlepszym z perspektywy biologicznej czasie do prokreacji, często odkładają decyzję o potomstwie, co może prowadzić do późniejszych trudności z zajściem w ciążę lub rezygnacji z urodzenia dziecka. Wartość i uznanie pracy opiekuńczej rodziców Rodzice, wykonując czynności opiekuńcze nad dziećmi, poświęcają na nie czas i wykonują określony szereg czynności. Jest zatem możliwe i zasadne, aby dokonać wyceny wartości tych prac. W rodzinach z dzieckiem poniżej
roku życia wartość pracy domowej matek jest szacowana miesięcznie na 5809 Arpino, B., Pronzato, C. D., & Tavares, L. P.

(2014). The Effect of Grandparental Support on Mothers’ Labour Market Participation: An Instrumental Variable Approach. European Journal of Population, 30

(4), 369–390. 33) Witkowska, M.

(2016)Osoby starsze w rodzinie – wpływ na demografię W: Dyskryminacja seniorów w Polsce. Diagnoza i przeciwdziałanie, red. P. Broda-Wysocki, A. Dylus, M. Pawlus, Warszawa: Wydawnictwo UKSW. 32) 33 Monitor Polski – 35 – Poz. 1196 złotych, ojców 4309 złotych34). Największą jej część stanowi opieka nad dziećmi, która wynosi dla matki 4329 złotych. W rodzinach z większą liczbą dzieci wartości pracy rodziców są większe niż w rodzinach z mniejszą liczbą potomstwa. Dużo wyższa wartość pracy domowej tych matek uwidacznia się we wszystkich grupach prac domowych, a w szczególności w pracach opiekuńczych. Praca opiekuńcza związana z pracami domowymi wnosi istotną wartość do gospodarki i społeczeństwa. Analizy światowe oceniają wartość prac domowych od 10% do 50% PKB 35), w Polsce w roku 2004 była szacowana na 28,8% PKB36). Mimo to rzadko praca ta w odbiorze społecznym posiada taką samą wartość i prestiż jak praca płatna. Nie jest ona także w żaden sposób rozpoznawana, jako miejsce nabywania nowych umiejętności, mimo że kobiety pracujące w domu nabywają szereg kompetencji, właściwych dla 25 różnych zawodów37). 4. Podniesienie jakości edukacji Szkoła jako miejsce nabywania kompetencji rodzinnych Pierwszym i najważniejszym miejscem przygotowania dzieci i młodzieży do przyszłego życia rodzinnego jest dom rodzinny. System edukacji pełni rolę pomocniczą przez wspieranie rodziców w wypełnianiu tej roli. Jednocześnie szkoła jest ważnym miejscem przekazywania wiedzy, formowania postaw i kształtowania umiejętności ucznia, aby przygotować go do dorosłego życia. Dlatego w ustawie – Prawo oświatowe już w preambule znajdują się zapisy wskazujące na rolę szkoły w przygotowaniu do życia rodzinnego „Szkoła winna zapewnić każdemu uczniowi warunki niezbędne do jego rozwoju, przygotować go do wypełniania obowiązków rodzinnych i obywatelskich”38). Dodatkowo „System oświaty zapewnia w szczególności: realizację prawa każdego obywatela Rzeczypospolitej Polskiej do kształcenia się oraz prawa dzieci i młodzieży do wychowania i opieki, odpowiednich do wieku i osiągniętego rozwoju, wspomaganie przez szkołę wychowawczej roli rodziny, wychowanie rozumiane jako wspieranie dziecka w rozwoju ku pełnej dojrzałości w sferze fizycznej, emocjonalnej, intelektualnej, duchowej i społecznej, wzmacniane i uzupełniane przez działania z zakresu profilaktyki problemów dzieci i młodzieży”39). Dlatego też tematyka rodzinna jest podejmowana w wychowaniu przedszkolnym, w klasach młodszych na etapie edukacji wczesnoszkolnej, a także różnorodne problemy dot. rodziny są podejmowane na takich przedmiotach jak: język polski, wiedza o społeczeństwie, biologia i inne. Błaszczak-Przybycińska I.

(2015)Wycena wartości pracy własnej gospodarstw domowych na podstawie badania budżetu czasu. w: Budżet czasu ludności, cz. I, Warszawa: GUS. s. 154. 35) Goldschmidt-Clermont, L.

(1982). Unpaid Work in the Household: A Review of Economic Evaluation Methods. International Labour Office; Hawrylyshyn, O.

(1976). The Value of Household Services: A Survey of Empirical Estimates. Review of Income and Wealth, 22

(2), 101–103. https://doi.org/10.1111/j.14754991.1976.tb01146.x; ONZ.

(2017). Women’s economic empowerment in the changing world of work; Stiglitz, J. E., Sen, A. K., & Fitoussi, J.-P.

(2009). Report by the Commission on the Measurement of Economic Performance and Social Progress. 36) Błaszczak-Przybycińska I. 2014. Wartość pracy domowej – wycena empiryczna na podstawie ogólnopolskiego badania budżetu czasu ludności.[w:] A. Kubów, J. Szczepaniak-Sienniak. Polityka rodzinna w Polsce z perspektywy wybranych aspektów polityki społecznej i ekonomii. Doświadczenia innych państw europejskich Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, nr 364, s. 44–59, Wrocław. 37) Instytut Spraw Obywatelskich.

(2006). Nieopłacana praca domowa – jak ją traktować, żeby skutecznie tworzyć podstawy opiekuńczego społeczeństwa? 38) Preambuła ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz. U. z 2021 r. poz. 1082 oraz z 2022 r. poz. 655, 1079, 1116, 1383, 1700, 1730 i 2089). 39) Art. 1 pkt 1–3 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe. 34) 34 Monitor Polski – 36 – Poz. 1196 W 1998 r. do nauczania został wprowadzony przedmiot „wychowanie do życia w rodzinie” (WDŻ)40), który jest realizowany od klasy

szkoły podstawowej do klasy
szkoły ponadpodstawowej. Podstawy programowe zakładają, że celem tych zajęć jest nie tylko przekazywanie wiedzy o charakterze prorodzinnym, ale także realizacja istotnych celów wychowawczych i profilaktycznych. W szkole podstawowej cele i treści są ukierunkowane na problemy związane z okresem adolescencji, czyli pomocy w przygotowaniu się, zrozumieniu i akceptacji przemian okresu dojrzewania, natomiast w szkołach ponadpodstawowych wokół pogłębiania wiedzy związanej z funkcjami rodziny, miłością, przyjaźnią, pełnieniem ról małżeńskich i rodzicielskich, seksualności człowieka i prokreacji, umiejętności podejmowania odpowiedzialnych decyzji dotyczących wyboru drogi życiowej, małżeństwa i rodziny, znajomości podstawowych zasad postępowania w sferze ludzkiej płciowości i płodności oraz kształtowania postaw prozdrowotnych, prospołecznych i prorodzinnych. W związku m.in. z występowaniem seksualizacji i uprzedmiotowienia seksualnego nieletnich wprowadzono już w szkole podstawowej wiedzę o sposobach obrony własnej intymności i nietykalności oraz o szacunku dla ciała innej osoby. Zakłada się, że przekaz wiedzy powinien być dostosowany do wieku oraz poziomu rozwoju dzieci i młodzieży. Edukacja prozdrowotna Ważną rolę odgrywa szeroko rozumiana edukacja prozdrowotna. Ma ona na celu kształtowanie kultury prozdrowotnej, która ujmuje zdrowie integralnie (zdrowie somatyczne, psychiczne, emocjonalne, duchowe, a także zdrowie społeczne). W promocji kultury prozdrowotnej ważne są postawy promujące zdrowy styl życia, wolny od uzależnień, troska o właściwy rozwój emocjonalny, harmonię między pracą a odpoczynkiem, zrównoważone zaspokajanie potrzeb materialnych i duchowych, związanych z korzystaniem i udziałem w życiu kulturalnym. W tym zakresie ważne jest pogłębianie wiedzy, rozwijanie umiejętności oraz zdolności do podejmowania właściwych decyzji oraz wyborów w sprawach integralnie ujętego zdrowia, relacji międzyludzkich, prokreacji, odpowiedzialnego rodzicielstwa. Wyrównanie szans w edukacji Mając na uwadze częstą preferencję do łączenia się w pary osób o zbliżonym poziomie wykształcenia oraz możliwości pozyskiwania odpowiednich dochodów do utrzymania rodziny, wyzwaniem jest istnienie znaczącej dysproporcji między młodymi kobietami i mężczyznami w zakresie osiągania kolejnych szczebli edukacji. Zróżnicowanie szczególnie dotyczy wykształcenia wyższego – w roku akademickim 2019/2020 absolwentami studiów w Polsce zostało 185,4 tys. kobiet i 107,8 tys. mężczyzn (przewaga kobiet nad mężczyznami wyniosła 72%). W zależności od poziomu i typu wykształcenia istnieje zróżnicowanie dochodów. Przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto w październiku 2018 r. wynosiło 6671,92 zł dla pracowników z wykształceniem wyższym co najmniej magistra, 4285,80 zł dla pracowników z wykształceniem średnim zawodowym, a 3656,46 zł dla pracowników z wykształceniem zasadniczym zawodowym. Brak wykształcenia odpowiadającego na potrzeby rynku pracy i rodziny stanowi dla wielu młodych barierę utrudniającą założenie rodziny. Chęć osiągania lepszych perspektyw edukacyjnych powoduje także znacznie intensywniejszą migrację pomaturalną młodych kobiet niż mężczyzn z regionów nieposiadających uczelni do ośrodków akademickich. Skutkiem tego istnieje wyraźna nadreprezentacja młodych kobiet w dużych miastach i 40) Wprowadzony na mocy art. 4 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz. U. z 2022 r. poz. 1575). 35 Monitor Polski – 37 – Poz. 1196 nadreprezentacja młodych mężczyzn w wielu rejonach małomiejskich i wiejskich. Stanowi to barierę do formowania rodzin, co jest z kolei główną przyczyną bezdzietności41). Poziom edukacji Wyzwaniem dla rodzin jest często finansowanie dzieciom edukacji uzupełniającej. Wydatki na płatne zajęcia dodatkowe dla dziecka poza szkołą deklarowało 63% rodzin. W 2019 r. 25% rodzin posiadających dzieci w wieku szkolnym korzystało z płatnych korepetycji i kursów przygotowawczych. Wiele rodzin wydawało też środki pieniężne na zajęcia rozwijające: 41% rodzin posyłało dzieci na dodatkowo płatne zajęcia sportowe, 18% na płatne zajęcia artystyczne, a 39% finansowało naukę języków obcych. Średnie miesięczne wydatki rodziny na korepetycje i dodatkowe zajęcia rozwijające dzieci w wieku szkolnym wynoszą 518 zł42). Korepetycje stanowią dodatkowe obciążenie finansowe gospodarstwa domowego oraz wyzwanie w organizacji dnia. Problemem dla rodzin jest także zmianowość pracy niektórych szkół i dowóz młodszych dzieci. Te niedogodności stawiają pytanie o równość szans dzieci z rodzin o niższym dochodzie. Istotne jest zatem podniesienie poziomu edukacji szkolnej w celu minimalizacji potrzeb korepetycji.
Poprawa stanu zdrowia Polaków Profilaktyka zdrowotna Profilaktyka zdrowotna młodych ludzi i leczenie mają istotne znaczenie dla potencjału prokreacyjnego populacji. Znaczenie przy tym mają nie tylko choroby wpływające na biologiczne zdolności do poczęcia, ale też ogólna kondycja zdrowotna wpływająca na gotowość do zajścia w ciążę i urodzenia dziecka. Ogólna kondycja zdrowotna spada wraz z wiekiem kobiet – 40,5% kobiet w wieku 20–24 lata postrzega swój stan zdrowia jako bardzo dobry, tak samo ocenia swój stan zdrowia jedynie 17,6% kobiet w wieku 35–39 lat. Z kolei jako zły lub bardzo zły swój stan zdrowia określa 0,3% kobiet w wieku 20–24 lata i już 5% kobiet w wieku 35–3943). W szczególności na ogólną kondycję psychofizyczną, a także zdolność do wejścia w trwały związek mają choroby przewlekłe i niepełnosprawności. Na początku XXI w. wśród dziewcząt u progu dorosłości w Polsce około 20% miało zróżnicowane problemy związane ze zdrowiem fizycznym, około 30% ze zdrowiem psychospołecznym, a około 20% miało poczucie niedostatecznego wsparcia społecznego. Problemy z nadmiarem masy ciała miała co dziesiąta młoda kobieta, a co czwarta o prawidłowej masie ciała odchudzała się44). Jakość życia kobiet młodszych obniżają m.in. trudności związane ze snem, w tym konieczność brania leków nasennych. Kluczowym wyzwaniem dla zdrowia i rozwoju dzieci jest sposób funkcjonowania rodziny. Brak bezpiecznych więzi w rodzinie utrudnia lub uniemożliwia odwzorowanie konstruktywnych zachowań we własnym życiu rodzinnym dziecka dorosłego. Szczególnie negatywny wpływ na dzieci ma nieobecność ojców (więcej na ten temat patrz: Wyzwanie 6: Zwiększanie kapitału społecznego, w tym wzmacnianie więzi rodzinnych). Mynarska, M., Matysiak, A., & Rybińska, A. Którędy do bezdzietności? Analiza ścieżek życia kobiet, które nigdy nie zostały matkami. W: A. Matysiak (red.) Nowe wzorce formowania i rozwoju rodziny w Polsce. Przyczyny oraz wpływ na zadowolenie z życia (s. 105–131). Wydawnictwo Naukowe Scholar,
42) CBOS

(2020). Wydatki rodziców na edukację dzieci w roku szkolnym 2019/2020. 43) Mynarska, M., & Wróblewska, W.

(2017). The health of women of reproductive age and their childbearing intentions. Zdrowie Publiczne i Zarządzanie, 15

(2), 135–143. 44) UNPFA

(2006)Raport: Zdrowie kobiet w wieku prokreacyjnym 15-49 lat. Polska. 41) 36 Monitor Polski – 38 – Poz. 1196 Do ogólnych przyczyn złego stanu zdrowia należą też nieprawidłowy styl życia, nieodpowiednia dieta i brak ruchu. Wyzwaniem dla zdrowia młodych ludzi są używki. W Polsce odsetek palących kobiet w wieku prokreacyjnym wynosi około 18%, a mężczyzn 24%, przy czym częściej palą osoby bardzo młode, przed

rokiem życia, i młode, poniżej 29 lat. Problematyczna konsumpcja alkoholu w Polsce występuje u ponad 26% chłopców i blisko 26% dziewcząt. W przypadku picia alkoholu przez matkę w czasie ciąży sprzyja to rozwojowi alkoholowego zespołu płodowego (FAS) u dziecka. Po substancje psychoaktywne okazjonalnie sięga 16,4% chłopców i 7,7% dziewcząt w wieku 15–24 lat45). Dla zapobiegania nieplanowanym ciążom osób nieprzygotowanych do rodzicielstwa oraz dla zdrowia prokreacyjnego istotne znaczenie ma aktywność seksualna oraz stosowane metody planowania rodziny. Wśród dziewcząt w wieku 18 lat, kończących szkoły ponadgimnazjalne, prawie połowa przeszła inicjację seksualną, z czego wśród dziewcząt, które współżyją, co ósma miała trzech lub więcej partnerów, a w czasie ostatniego stosunku płciowego co dziesiąta nie stosowała żadnej metody zapobiegania ciąży. Wielość partnerów sprzyja upowszechnianiu chorób przenoszonych drogą płciową. Wśród aktywnych seksualnie kobiet w Polsce stosujących jakąkolwiek metodę zapobiegania ciąży część stosowała metody o ograniczonej skuteczności lub wiążącą się z istotnym prawdopodobieństwem wystąpienia skutków ubocznych46)47). Szczególnym przypadkiem negatywnie oddziałującym na potencjał prokreacyjny populacji jest zjawisko nadumieralności młodych mężczyzn. Skutkuje ono istotnym wpływem na kondycję psychiczną i często sytuację materialną młodych wdów, często wiążąc się z samotnym rodzicielstwem oraz trudnościami z wejściem w kolejny związek. W Polsce 0,6% kobiet w wieku 35–39 lat jest wdowami, podczas gdy wdowcami w tym wieku jest jedynie 0,1% mężczyzn. Odpowiedź na wyzwanie niepłodności Częstą przyczyną trudności z poczęciem jest brak świadomości odnośnie do optymalnego wieku kobiety do zajścia w ciążę i odkładanie urodzeń na później. Im młodsza matka, tym krótszy jest konieczny okres starań na zajście w ciążę. Największy potencjał prokreacyjny mają kobiety między
i
rokiem życia48). W tej grupie osób diagnozuje się: najkrótszy czas starań o poczęcie, najmniejszy odsetek poronień, największy procent kobiet rodzących siłami natury, największy odsetek zdrowych Krajowe Biuro d.s. Przeciwdziałania Narkomanii

(2019). Raport o stanie narkomanii w Polsce. Warszawa. Izdebski, Z., & Wąż, K.

(2017). Plany prokreacyjne i stosowanie antykoncepcji przez Polaków w wieku reprodukcyjnym. Zdrowie Publiczne i Zarządzanie, 15

(2), 126–134. 47) Cibula, D,, Gompel, A,, Mueck, A.O., i in.

(2010)Hormonal contraception and risk of cancer Hum Reprod Update.;16

(6):631‐650; Dragoman, M.V., Tepper, N.K., Fu, R., Curtis, K.M., Chou, R., Gaffield, M.E.

(2018)A systematic review and meta-analysis of venous thrombosis risk among users of combined oral contraception Int J Gynaecol Obstet. 141

(3):287‐294.; Donovan, B.

(1995)Barriers to conception and disease Ann Acad Med Singapore 24

(4):608‐614.; Kubba, A., Guillebaud, J., Anderson, R., MacGregor, E.A.

(2000)Contraception The Lancet 356:1913-1919.; Ortiz, M.E., Croxatto, M.B.

(1987)The mode of action of IUDs Contraception 36: 37–53; Pschyrembl, W., Strauss, G., Petrie E.

(1994)Ginekologia Praktyczna Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa; Stanford, J.B,, Mikolajczyk, R.T.

(2002)Mechanisms of action of intrauterine devices: update and estimation of postfertilization effects Am J Obstet Gynecol 187:1699–1708.; Szarewski, A., Guillebaud, J.

(1999)Przewodnik po antykoncepcji Prószyński i S-ka, Warszawa; Tepper, N.K., Dragoman, M.V., Gaffield, M.E., Curtis, K.M.

(2017)Nonoral combined hormonal contraceptives and thromboembolism: a systematic review Contraception 95

(2):130‐139; WHO Medical Eligibility Criteria for Contraceptive use – Second Edition Overview– Worly, B.L., Gur, T.L., Schaffir, J.

(2018)The relationship between progestin hormonal contraception and depression: a systematic review Contraception 97

(6):478‐

48) Menken J, Trussell J, Larsen U. Age and fertility. Science 1986;233:1389-94.; Anderson A-M, Wohlfahrt J, Christens P, Olsen J, Melbye M. Maternal age and fetal loss: population based register linkage study. BMJ 2000;320:1708-12.; Heffner LJ. Advanced maternal age--how old is too old? N Engl J Med. 2004;351:
45) 46) 37 Monitor Polski – 39 – Poz. 1196 dzieci i najszybszy powrót do sprawności po porodzie49). Blisko 80% kobiet w wieku do 24 lat jest w stanie zajść w ciążę w okresie pierwszych 3 miesięcy od rozpoczęcia starań, podczas gdy w tym czasie jest w stanie zajść w ciążę jedynie ok. 50% kobiet w wieku 35 lat i więcej. Niemal wszystkie kobiety w wieku do 24 lat są w stanie w przeciągu 12 miesięcy od rozpoczęcia starań zajść w ciążę, tę samą zdolność posiada jedynie 70% kobiet w wieku 35 lat i więcej50). W Polsce niepłodność dotyczy ok. 20% wszystkich par w wieku prokreacyjnym, czyli ok. 1,5 mln par. Dane, jaki udział w tym wskaźniku mają niedoszli rodzice wg grup wieku, w szczególności osoby starające się o dziecko w późnym wieku, nie są znane. Przyczyna niepłodności pary w 35% leży po stronie kobiety, 35% mężczyzny, 10% obojga partnerów, a w 20% nie da się jednoznacznie określić przyczyny51). Usługi okołoporodowe W Polsce obowiązuje Standard Organizacyjny Opieki Okołoporodowej, który określa sposób organizacji opieki zdrowotnej w podmiotach wykonujących działalność leczniczą udzielających świadczeń zdrowotnych w zakresie opieki okołoporodowej, tj. w przebiegu ciąży, porodu, połogu i opieki nad noworodkiem. Szczególne miejsce zajmują w nim przepisy dotyczące organizacji edukacji przedporodowej, wsparcia karmienia piersią, łagodzenia bólu porodowego, a także zasad pracy personelu w przypadkach szczególnie trudnych dla kobiet i ich rodzin, takich jak poronienie, urodzenie martwego lub ciężko chorego dziecka. Standard pełni również ważną rolę informacyjną, wyposażając pacjentów w wiedzę z zakresu przysługujących im badań, świadczeń profilaktycznych oraz praw pacjenta, które są tak samo ważnym aspektem udzielania świadczeń medycznych jak postępowanie medyczne. Jednocześnie mimo faktu, że przepisy Standardu kładą szczególny nacisk na ograniczenie do niezbędnego minimum interwencji medycznych, w szczególności: amniotomii, stymulacji czynności skurczowej, podawania opioidów, nacięcia krocza, cięcia cesarskiego lub podania noworodkowi mleka modyfikowanego, z uwzględnieniem zasad bezpieczeństwa zdrowotnego, interwencje medyczne są w dalszym ciągu powszechną praktyką. Zgodnie z badaniami doświadczeń kobiet w zakresie opieki okołoporodowej52) na przestrzeni ostatnich trzech lat nie uległ zmianie odsetek kobiet deklarujących, że miały wywoływany poród, który zarówno w 2018 r., jak i 2021 r. wynosił 43%. Wśród badanych w 2018 r. 54,5% deklarowało, że miały nacinane krocze. Standard jako ważny element opieki nad kobietą w okresie ciąży wskazuje edukację przedporodową. Praktyczne i teoretyczne przygotowanie ciężarnej i osoby bliskiej do rodzicielstwa powinno korzystnie wpłynąć na wzmocnienie zdrowia i samopoczucia matek i ich dzieci, łagodzenie lęku i niepokoju związanego z porodem. Niestety nie wszystkie kobiety w okresie ciąży korzystają z tego świadczenia. Uczestnictwo w edukacji przedporodowej deklarowało w 2018 r. 61%, a w 2021 r. 54% kobiet53). Jednakże, w porównaniu z danymi sprzed okresu pandemii, wyraźnie widać, że z roku na rok w szpitalach i na oddziałach położniczych przepisy Standardu są coraz lepiej realizowane. Jednym z najlepiej respektowanych zapisów Standardu jest możliwość uczestniczenia w trakcie porodu fizjologicznego osoby bliskiej, która była realizowanym jeszcze przed pandemią w prawie wszystkich Slizien-Kuczapska E, Sys D, Baranowska B, Tataj-Puzyna U

(2017). Zdrowie prokreacyjne jako zasadniczy kierunek troski o zdrowie rodziny. Kwartalnik naukowy. 50) Kotowska, I. E., Matysiak, A., & Mynarska, M.

(2016). Od opuszczenia domu rodzinnego do przejścia na emeryturę. Życie Polaków w świetle danych z badania ankietowego „Generacje i Rodziny”. 51) Koperwas, M., & Głowacka, M.

(2017). Problem niepłodności wśród kobiet i mężczyzn-epidemiologia, czynniki ryzyka i świadomość społeczna. Aspekty Zdrowia i Choroby, 2

(3), 31–49. 52) Fundacja Rodzić po Ludzku

(2021), Opieka okołoporodowa podczas pandemii COVID-19 w świetle doświadczeń kobiet i personelu medycznego, Warszawa

53) Tamże. 49) 38 Monitor Polski – 40 – Poz. 1196 szpitalach. Poprawiała się również realizacja złotego standardu – prawa do dwugodzinnego, nieprzerwanego kontaktu matki z dzieckiem skóra do skóry po narodzinach. Ponad 90% kobiet po fizjologicznym porodzie w pandemii również miało kontakt skóra do skóry. Coraz więcej szpitali tworzy warunki, a personel dokłada starań, żeby jak najwięcej kobiet miało możliwość przebywać z dzieckiem po porodzie przez dwie godziny. Standard podkreśla, jak ważna jest postawa i słowa kierowane do rodzącej, poznanie i respektowanie jej potrzeb i oczekiwań. Dbanie o dobre relacje z pacjentką, oparte na zasadzie partnerstwa i dialogu, dają kobiecie poczucie kompetencji i siły, potrzebne do dalszej opieki nad dzieckiem. Doświadczenia z okresu porodowego zapadają na długo w pamięci oraz wywierają wpływ na kondycję psychiczną i dalsze decyzje prokreacyjne kobiet. Niezbędne zatem jest podejmowanie działań, zmierzających do poprawy stosowania standardu opieki okołoporodowej. W Polsce występuje stosunkowo niski odsetek kobiet karmiących wyłącznie piersią, rozbieżny z deklaracjami intencji. Blisko 92% kobiet deklaruje chęć karmienia swoim mlekiem, natomiast miesiąc po porodzie karmi w ten sposób dziecko 85,8%, 4 miesiące po porodzie 66,1%, a w 7 miesiącu po porodzie 41,9%54). Wyzwaniem jest także kondycja psychiczna matki po porodzie. W Polsce depresji poporodowej doświadcza około 15% kobiet (dane dotyczące mężczyzn nie są znane)55). Około 30% osób, które przeszły depresję poporodową, z obawy przed powtórzeniem się incydentu, nie chce mieć więcej dzieci56).
Zwiększanie kapitału społecznego, w tym wzmacnianie więzi rodzinnych Trendy kulturowe na poziomie makro Okres od lat
XX wieku charakteryzuje się rozluźnieniem więzi społecznych. Wśród trendów kulturowych leżących u podstaw formowania indywidualnych zdolności, postaw i preferencji w zakresie więzi społecznych wskazuje się na indywidualizację, upowszechnienie konsumpcyjnego trybu życia, zmniejszenie oddziaływania wartości wspólnotowych, religijnych i altruistycznych. Słabnie znaczenie rodziny, szkoły i instytucji wyznaniowych jako kanałów transmisji norm i wartości, a wzrasta mediów i grup nieformalnych. Skutkiem tych trendów jest także rosnący lęk wobec trwałych zobowiązań, spłycenie relacji oraz tendencja do pozostawiania „otwartych opcji” w życiu społecznym. Trendy kulturowe w relacjach rodzinnych Rozluźnienie więzi jest również dostrzegalne na poziomie rodzin. Słabną relacje dzieci z rodzicami, często pod wpływem migracji dorosłych dzieci do miast akademickich i za granicę. Słabną też zdolności dzieci i młodzieży do wchodzenia w relacje w świecie realnym, często w wyniku nadmiernego spędzania czasu w świecie wirtualnym, braku rodzeństwa i zmniejszenia ilości czasu na socjalizujące gry i zabawy w grupie rówieśniczej w czasie pozaszkolnym. Kolejne roczniki opóźniają wejście w związek małżeński – średni wiek małżeństwa kobiety wzrósł z 23,8 lat w roku 2000 do 27,3 lat w roku 2019, mężczyzny odpowiednio wzrósł z 26,1 lat do 29,6 lat, a większa część młodych dorosłych niż w pokoleniu rodziców GUS

(2021)Stan zdrowia ludności Polski w 2019 r., Warszawa. Jaeschke RR, Dudek D, Topór-Mądry R, et al.

(2017). Postpartum depression: bipolar or unipolar? Analysis of 434 Polish postpartum women. Braz J Psychiatry 39

(2):154–159. 56) Peindl KS, Zolnik EJ, Wisner KL, Hanusa BH

(1995). Effects of postpartum psychiatric illnesses on family planning. Int J Psychiatry Med. 25

(3):291–300. 54) 55) 39 Monitor Polski – 41 – Poz. 1196 decyduje się nie formalizować związku w ogóle. Słabnie także percepcja małżeństwa jako związku „dozgonnego”, a liczba rozwodów osiągnęła w roku 2019 65 tys., przy 183 tys. małżeństw. Do osłabienia relacji w ramach pary, a niekiedy do kryzysu w związku, dochodzi także często w momencie urodzenia dziecka. Od tego momentu, w wyniku koncentracji uwagi na dziecku oraz słabnięcia partnerskiego modelu wykonywania obowiązków domowych na rzecz specjalizacji, sposób funkcjonowania związku zmienia się radykalnie i trwale. Dodatkowym bodźcem zmniejszającym interakcje społeczne była pandemia SARS-CoV-2, wpływająca na zwiększenie poczucia samotności i skłonności depresyjne. Dziedziczenie norm rodzinnych Wśród przyczyn utrudniających rozwój kompetencji rodzinnych należy też wskazać pewne dysfunkcje w funkcjonowaniu rodzin. Zaburzenia osobowości któregoś z rodziców, stres, niskie poczucie własnej wartości rodziców należą do istotnych przyczyn pogarszania relacji w rodzinie, nadużywania alkoholu, przemocy domowej i seksualnej oraz sprzyjają rozpadowi rodzin. Dzieci z rodzin z trudnościami i rodzin, które się rozpadły, doświadczają większych trudności w nauce i rozwoju emocjonalnym, dzieci takie mają także większą skłonność do „dziedziczenia norm” i ich rodziny w większym stopniu podlegają rozpadowi lub dysfunkcjom niż dzieci z rodzin pełnych bez dysfunkcji. Dzieci pochodzące z takich rodzin mają też większe trudności z wejściem w związek w wieku dorosłym. Z drugiej strony tendencjom wzrostu postaw indywidualistycznych młodych ludzi może sprzyjać intensywne rodzicielstwo57). Rola ojców Na rozwój emocjonalny dzieci mają wpływ także fizyczna i emocjonalna nieobecność rodziców w życiu dzieci. Szczególnie negatywny wpływ ma nieobecność ojców, która m.in. niekorzystnie oddziałuje na rozwój zdolności kognitywnych, wyniki w szkole i na uczelni oraz zdrowie psychiczne, zwiększając poczucie niepewności, obniżając poczucie własnej wartości dziecka, zwiększając prawdopodobieństwo wystąpienia symptomów depresji, stresu i niepokoju oraz zachowań impulsywnych. W przypadku chłopców nieobecność ojca w życiu rodziny utrudnia transmisję wzorców ojcostwa i męskości istotnych w dorosłym życiu. Chłopcy wychowujący się bez ojców mają większą skłonność do nadużywania alkoholu, środków odurzających, częstych zachowań seksualnych, agresji i przestępczości młodocianych. W przypadku młodych dziewcząt nieobecność ojca sprzyja wczesnej inicjacji seksualnej, promiskuitycznym zachowaniom seksualnym, niższej akceptacji własnego ciała, autoagresji i innym zaburzeniom psychicznym, w tym zaburzeniom odżywiania58). W Polsce rzadkie jest zintegrowane, zdeinstytucionalizowane podejście do wsparcia rodzin w trudnościach, jedynie eksperymentalnie prowadzi się wsparcie rodzin w formule WWR59). Intensywne rodzicielstwo (nadopiekuńcze rodzicielstwo, helicopter parenting) – nadmierne skupienie uwagi na dziecku, wsparcie lub zastępowanie dziecka w sytuacjach, których rozwiązanie leży w zakresie jego możliwości, stała obserwacja i monitoring jego zachowań oraz nadmierne zaangażowanie w życie dziecka. 58) Schwartz, S.

(2020)The Absent Father Effect on Daughters: Father Desire, Father Wounds, Routledge; Brown, S.

(2018)The Lived Experience of Daughters Who Hav

Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.