Uchwała nr 161 Rady Ministrów z dnia 26 października 2018 r. w sprawie przyjęcia dokumentu Polityka społeczna wobec osób starszych 2030. BEZPIECZEŃSTW

Dokument podpisany przez Krzysztof Madej Data: 2018.11.30 16:13:22 CET MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 30 listopada 2018 r. Poz. 1169 UCHWAŁA Nr 161 RADY MINISTRÓW z dnia 26 października 2018 r. w sprawie przyjęcia dokumentu Polityka społeczna wobec osób starszych 2030. BEZPIECZEŃSTWO – UCZESTNICTWO – SOLIDARNOŚĆ Rada Ministrów uchwala, co następuje: § 1. Przyjmuje się dokument Polityka społeczna wobec osób starszych 2030. BEZPIECZEŃSTWO – UCZESTNICTWO – SOLIDARNOŚĆ, zwany dalej „Polityką”, stanowiący załącznik do niniejszej uchwały. § 2. Polityka zawiera kierunki rozwoju polityki społecznej wobec osób starszych oraz ich wykonawców, a także stanowi element Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, koordynowanej przez ministra właściwego do spraw rozwoju. § 3. Monitorowanie realizacji Polityki powierza się ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego. § 4. Traci moc uchwała nr 238 Rady Ministrów z dnia 24 grudnia 2013 r. w sprawie przyjęcia dokumentu Założenia Długofalowej Polityki Senioralnej w Polsce na lata 2014–2020 (M.P. z 2014 r. poz. 118). § 5. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki  Monitor Polski – 2 – Załącznik do uchwały nr 161 Poz. 1169 Rady Ministrów z dnia 26Załącznik października r. Ministrów do uchwały2018 nr 161 Rady z dnia 26 października 2018 r. (poz. 1169) (poz. …) Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Polityka społeczna wobec osób starszych 2030. BEZPIECZEŃSTWO – UCZESTNICTWO – SOLIDARNOŚĆ Warszawa, 2018 r.  Monitor Polski – 3 – Poz. 1169 Spis treści: Wstęp ..................................................................................................................................................... 4 I. Polityka społeczna wobec osób starszych ................................................................................. 11 II. Sytuacja osób starszych w Polsce ................................................................................................ 16 II.1 Sytuacja demograficzna Polski oraz przewidywane zmiany liczby i struktury ludności w wieku 60 lat lub więcej w perspektywie do 2050 r. .................................................................................... 16 II.2 Stan zdrowia osób starszych i niesamodzielność ....................................................................... 19 II.3 Aktywność zawodowa, społeczna, edukacyjna, sportowa, kulturalna i religijna osób starszych ........................................................................................................................................... 21 II.4 Dyskryminacja i przemoc wobec osób starszych . ...................................................................... 23 II.5 Sytuacja ekonomiczna i warunki mieszkaniowe osób starszych ................................................ 24 III. Obszary dotyczące ogółu osób starszych .................................................................................. 26 III.1 Kształtowanie pozytywnego postrzegania starości w społeczeństwie ...................................... 27 III.2 Uczestnictwo w życiu społecznym oraz wspieranie wszelkich form aktywności obywatelskiej, społecznej, kulturalnej, artystycznej, sportowej i religijnej ............................................................. 30 III.3 Tworzenie warunków umożliwiających wykorzystanie potencjału osób starszych jako aktywnych uczestników życia gospodarczego i rynku pracy, dostosowanych do ich możliwości psychofizycznych oraz sytuacji rodzinnej ......................................................................................... 38 III.4 Promocja zdrowia, profilaktyka chorób, dostęp do diagnostyki, leczenia i rehabilitacji .......... 42 III.5 Zwiększanie bezpieczeństwa fizycznego – przeciwdziałanie przemocy i zaniedbaniom wobec osób starszych .................................................................................................................................. 48 III.6 Tworzenie warunków do solidarności i integracji międzypokoleniowej ................................... 52 III.7 Działania na rzecz edukacji dla starości (kadry opiekuńcze i medyczne), do starości (całe społeczeństwo), przez starość (od najmłodszego pokolenia) oraz edukacja w starości (osoby starsze) ............................................................................................................................................. 55 IV. Obszary uwzględniające działania wobec niesamodzielnych osób starszych ....................... 58 IV.1 Zmniejszanie skali zależności od innych poprzez ułatwienie dostępu do usług wzmacniających samodzielność oraz dostosowanie środowiska zamieszkania do możliwości funkcjonalnych niesamodzielnych osób starszych ..................................................................................................... 59 IV.2 Zapewnienie optymalnego dostępu do usług zdrowotnych, rehabilitacyjnych i opiekuńczo-pielęgnacyjnych, dostosowanych do potrzeb niesamodzielnych osób starszych ...... 63 IV.3 Sieć usług środowiskowych i instytucjonalnych udzielanych niesamodzielnym osobom starszym ............................................................................................................................................ 66 IV.4 System wsparcia nieformalnych opiekunów niesamodzielnych osób starszych przez instytucje publiczne ........................................................................................................................................... 70 V. Realizacja działań ....................................................................................................................... 73 Słownik pojęć .................................................................................................................................... 111  Monitor Polski – 4 – Poz. 1169 Wstęp Społeczeństwo polskie staje obecnie przed wyzwaniami wynikającymi ze zmian w strukturze demograficznej ludności. Dwa główne zjawiska wynikające z przemian demograficznych to z jednej strony niska dzietność, z drugiej zaś strony wzrastająca liczba osób starszych. Współczynnik dzietności (Total fertility rate, TFR) w Polsce systematycznie spada od 1989 r. Jednocześnie od 1997 r. przyjmuje wartości charakteryzujące zjawisko niskiej dzietności (poniżej 1,5), a od 2001 r. oscyluje wokół wartości 1,3. W 2016 r. współczynnik dzietności w Polsce wyniósł 1,361. Wartość współczynnika dzietności niższa od poziomu ok. 2,1 oznacza, że proces odtwarzania populacji kształtuje się poniżej prostej zastępowalności pokoleń. Jednocześnie, jak wynika z danych GUS, w 2016 r. przeciętne trwanie życia mężczyzny wynosiło 73,9 lat, natomiast kobiety 81,9 – odpowiednio o nieco ponad 8 lat i prawie 7 lat więcej niż w 1991 r.2. W wyniku spadku liczby urodzeń z jednej strony i wydłużaniu się życia z drugiej następuje zjawisko starzenia się ludności. W 2016 r. osoby powyżej 65. roku życia stanowiły 16,4% ludności Polski, w 2035 r. według prognozy GUS będą stanowiły 24,5%, zaś w 2050 r. 32,7% ludności. W związku ze starzeniem się społeczeństwa polskiego grupą, której należy się szczególne wsparcie, są osoby starsze. Święty Jan Paweł II w liście do osób w podeszłym wieku wskazywał, iż Ludzie starzy pomagają nam mądrzej patrzeć na ziemskie wydarzenia, ponieważ dzięki życiowym doświadczeniom zyskali wiedzę i dojrzałość. Są strażnikami pamięci zbiorowej, a więc mają szczególny tytuł, aby być wyrazicielami wspólnych ideałów i wartości, które są podstawą i regułą życia społecznego. Wykluczyć ich ze społeczeństwa znaczy w imię nowoczesności pozbawionej pamięci odrzucić przeszłość, w której zakorzeniona 3 jest teraźniejszość . Osoby starsze wnoszą olbrzymi wkład w rozwój każdej rodziny poprzez kultywowanie i rozwój więzi międzypokoleniowej. To właśnie one realizują ciągłość pokoleń i wspólnie przedstawiają wzajemną zależność. Doświadczenie życiowe osób starszych stanowi bowiem bezcenny skarb, a swoją wiedzą, radą i mądrością mogą zawsze służyć młodszym pokoleniom. W związku z powyższym polityka społeczna wobec osób starszych stanowi dla całej Rady Ministrów jeden z priorytetów realizowanej polityki publicznej. Na potrzeby niniejszego dokumentu polityka społeczna wobec osób starszych zdefiniowana została jako celowe, 1 GUS, Rocznik demograficzny 2017 r. Informacja o sytuacji osób starszych za rok 2016, Warszawa 2017 r., s. 13. 3 List Ojca Świętego Jana Pawła II „Do moich Braci i Sióstr – ludzi w podeszłym wieku”, pkt 10. 2 3  Monitor Polski – 5 – Poz. 1169 długofalowe i systemowe oddziaływanie państwa oraz innych podmiotów publicznych i niepublicznych na kształtowanie warunków prawnych, ekonomicznych oraz społecznych w celu tworzenia osobom starszym korzystnej dla nich sytuacji życiowej, dostosowanej do zmieniających się wraz z wiekiem potrzeb społecznych, ekonomicznych oraz opieki i ochrony zdrowia w każdym okresie życia osoby w starszym wieku. Celem polityki społecznej wobec osób starszych jest podnoszenie jakości życia seniorów poprzez umożliwienie im pozostawania jak najdłużej samodzielnymi i aktywnymi oraz zapewnienie bezpieczeństwa. Kierunki działań powinny uwzględniać rekomendacje Światowej Organizacji Zdrowia4 oraz działania Komisji Europejskiej dotyczące zdrowego i aktywnego starzenia5. Ministrem odpowiedzialnym za programowanie i monitorowanie polityki wobec osób starszych w Polsce jest minister właściwy ds. zabezpieczenia społecznego – Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Realizacja polityki wobec osób starszych zoperacjonalizowana została w 2013 r. poprzez uchwałę nr 238 Rady Ministrów z dnia 24 grudnia 2013 r. w sprawie przyjęcia dokumentu Założenia Długofalowej Polityki Senioralnej w Polsce na lata 2014–2020 (M.P. z 2014 r. poz. 118). Jednakże powyższy dokument miał charakter ramowy – stanowił jedynie rekomendację, przez co nie zostały w nim określone szczegółowe działania przypisane do realizacji konkretnym podmiotom. Założenia Długofalowej Polityki Senioralnej pozostały deklaracją ideową, wyznaczającą obszary priorytetowe Rady Ministrów w obszarze polityki wobec osób starszych. Zgodnie z zaplanowaną na 2017 r. rewizją Założeń Długofalowej Polityki Senioralnej, ze względu na zmieniającą się sytuację społeczno-gospodarczą Polski oraz konieczność stworzenia dokumentu zawierającego konkretne kierunki polityki wobec osób starszych oraz ich wykonawców i działań, Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej we współpracy z Radą do spraw Polityki Senioralnej podjął prace nad weryfikacją i aktualizacją dokumentu. W tym celu został powołany w ramach Rady zespół Tematyczny – Zespół ds. opracowania polityki społecznej wobec osób starszych, który przygotował założenia do Polityki społecznej wobec osób starszych 2030. BEZPIECZEŃSTWO – UCZESTNICTWO – SOLIDARNOŚĆ. Włączenie strony pozarządowej w tworzenie dokumentu pozwoliło na przygotowanie diagnozy społecznej sytuacji osób starszych o wysokim poziomie merytorycznym, adekwatnej do faktycznych potrzeb i wyzwań, oraz określenie działań mających realny wpływ na realizację celów polityki społecznej wobec osób starszych. 4 5 http://www.who.int/ageing/active_ageing/en/. https://ec.europa.eu/eip/ageing/home_en. 4  Monitor Polski Polityka – 6 – społeczna wobec osób starszych Poz. 1169 jest polityką interdyscyplinarną – jej działania wpisują się w większość obszarów polityki publicznej realizowanej przez Radę Ministrów. W celu włączenia w przygotowanie niniejszego dokumentu strategicznego przedstawicieli wszystkich instytucji prowadzących działania wobec osób starszych zarządzeniem nr 25 z dnia 4 września 2017 r. Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej powołał Zespół do spraw opracowania projektu polityki społecznej państwa wobec osób starszych do roku 2030 (Dz. Urz. Min. Rodz. Prac. i Pol. Społ. poz. 26). W jego skład weszli przedstawiciele Ministerstwa Cyfryzacji, Ministerstwa Edukacji Narodowej, Ministerstwa Infrastruktury i Budownictwa, Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Ministerstwa Sportu i Turystyki, Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Ministerstwa Rozwoju i Finansów, Ministerstwa Finansów, Ministerstwa Sprawiedliwości, Ministerstwa Zdrowia, Pełnomocnika Rządu do spraw Równego Traktowania, Pełnomocnika Rządu do spraw Społeczeństwa Obywatelskiego, Pełnomocnika Rządu do spraw Osób Niepełnosprawnych, Głównego Urzędu Statystycznego, Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów oraz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Ponadresortowe zaangażowanie w prace nad przygotowaniem niniejszego dokumentu pozwoliło na wypracowanie realnych i możliwych do realizacji rozwiązań mających na celu poprawę sytuacji osób starszych w Polsce. Polityka społeczna wobec osób starszych 2030. BEZPIECZEŃSTWO – UCZESTNICTWO – SOLIDARNOŚĆ jest komplementarna wobec ustawy z dnia 11 września 2015 r. o osobach starszych (Dz. U. poz. 1705) i pozostaje w zgodności z dokumentami strategicznymi, takimi jak: Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) przyjęta uchwałą nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r. (M.P. poz. 260), w której wskazana została jako projekt strategiczny; Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju. Polska 2030. Trzecia fala nowoczesności, przyjęta uchwałą nr 16 Rady Ministrów z dnia 5 lutego 2013 r. (M.P. poz. 121), wpisując się w cel 11: Wzrost społecznego kapitału rozwoju m.in. poprzez promocję partycypacji społecznej i obywatelskiej, a także Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020, przyjęta uchwałą nr 104 Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 2013 r. (M.P. poz. 640), wpisując się w cel szczegółowy 2: Wydłużenie okresu aktywności zawodowej i zapewnienie lepszej jakości funkcjonowania osób starszych. Przyjęcie przedmiotowego dokumentu nie spowoduje dodatkowych kosztów dla sektora finansów publicznych, a jego finansowanie będzie realizowane poprzez odpowiednią alokację dostępnych środków finansowych będących w dyspozycji jednostek sektora finansów 5  Monitor Polski – 7 – Poz. 1169 publicznych, z uwzględnieniem celów ustanowionych w dokumencie, a także przeorganizowanie dostępnych zasobów ludzkich oraz zadań stosownie do wyzwań związanych z postępującym procesem starzenia się społeczeństwa polskiego. Zaplanowanie programu do 2030 r. wynika z przebiegu procesów społecznych i demograficznych, dla których znana jest nie tyko prognoza, lecz rzeczywiste dane. W końcowym roku obowiązywania dokumentu generacje pierwszego powojennego wyżu demograficznego (1946–1959) osiągną wiek 84 lata (najstarsza) i 71 lat (najmłodsza). Można zatem w okresie kilkunastu lat obserwować funkcjonowanie Polityki w sytuacji zmieniających się – wraz z wiekiem – potrzeb osób w starszym wieku. Wysoki poziom urodzeń w latach 1946–1959 oznacza, że wszystkie wymienione generacje wchodzące w starszy i następnie coraz bardziej zaawansowany wiek będą bardzo liczne, a ich położenie społeczne i ekonomiczne istotnie zróżnicowane. Wybierając okres projektowania działań, uwzględniono także głębokie zróżnicowanie cech położenia społecznego i ekonomicznego wskazanych generacji, wynikające z trudnych warunków życia w okresie bezpośrednio po II wojnie światowej i oddziałujące na różne wymiary ich życia, w tym na stan zdrowia. Na obecne i przyszłe położenie tych generacji wpływały niekorzystne warunki życia i zatrudnienia, trudne i szkodliwe warunki pracy, okresy przymusowego bezrobocia w okresie transformacji systemu, w większości niski poziom wykształcenia osiąganego w okresie szkolnym czy niskie dochody ze świadczeń społecznych. Niekorzystne obecne położenie większości osób ze wskazanych generacji to również skutek utraty rodziny w wyniku migracji młodego pokolenia w latach transformacji. Wraz z procesem starzenia się generacji zwiększa się udział jednoosobowych gospodarstw domowych, wynikający z różnic w trwaniu życia kobiet i mężczyzn (ok. 8 lat). Osoby w starszym wieku nie są skłonne do migrowania i zmiany stałego miejsca zamieszkania. Proces zmiany struktury demograficznej w wielu gminach i powiatach połączony jest w dużym stopniu z procesami wyludniania terenu, ponieważ młode pokolenie wyjeżdża w poszukiwaniu pracy, na miejscu z kolei pozostają starsi mieszkańcy wymagający z czasem pomocy organizowanej przez instytucje publiczne. Zaprojektowane kierunki działań w niniejszym dokumencie zostały oparte na trzech filarach: bezpieczeństwie, uczestnictwie i solidarności. Elementy te stanowią gwarancję właściwej realizacji działań przyczyniających się do znacznego podniesienia jakości i poziomu życia osób starszych w Polsce. 6  Monitor Polski – 8 – Poz. 1169 Bezpieczeństwo oznacza poczucie wolności od ubóstwa, a także wolność od niepokoju o własne bezpieczeństwo zdrowotne, psychiczne i fizyczne we wszystkich wymiarach życia społecznego osoby starszej. Dokument przewiduje realizację działań, które mają zagwarantować osobom starszym bezpieczeństwo socjalne, a więc wolność od braku środków lub warunków do zaspokojenia wszystkich ważnych potrzeb, jakie pojawią się w przebiegu życia czy po zakończeniu pracy zawodowej. Przewidziane rozwiązania mają na celu zapewnić bezpieczeństwo od zagrożeń, m.in. w zakresie zdrowia, warunków życia, uzyskania koniecznych usług i niezbędnej pomocy w trudnych sytuacjach życiowych. Bezpieczeństwo obejmuje także ochronę dóbr osobistych osoby starszej, poszanowanie jej godności, zachowanie prawa do niezależności w podejmowaniu decyzji oraz ochronę przed różnymi formami przemocy stosowanymi wobec nich. Kolejnym filarem jest uczestnictwo postrzegane jako aktywne postawy osób w starszym wieku w tych wszystkich formach działania, które są im z uwagi na wiek i zdrowie oraz warunki życia dostępne. Prowadzenie aktywnego i zdrowego stylu życia w znacznym stopniu wpływa na stan zdrowia, a także wydłużenie się samodzielności osób starszych. Celem działań podejmowanych w obszarze szeroko rozumianej aktywności jest uświadamianie społeczeństwa, w szczególności grupy seniorów, na temat znaczenia ich uczestnictwa w życiu społecznym, kształtowanie pozytywnego postrzegania starości w społeczeństwie, promocję zdrowego stylu życia i aktywnego starzenia się, propagowanie idei i działań mających na celu przygotowanie się do starości i jak najdłuższe zachowanie samodzielności. W związku z zachodzącymi zmianami w strukturze demograficznej ludności niezwykle ważną rolę pełni również solidarność, która w szerokim ujęciu oznacza wspólnotę wszystkich pokoleń w społeczności lokalnej w działaniu na rzecz osób starszych oraz wspólnotę działania z osobami starszymi na rzecz społeczności, w której wspólnie żyją. Solidarność międzypokoleniowa i wewnątrzpokoleniowa oznacza także szacunek i wdzięczność dla starszych pokoleń za przejmowany przez młode pokolenia dorobek duchowy, materialny, kulturalny i społeczny, wyrażający się w tworzeniu godnych warunków życia, dostosowanych do potrzeb osób w starszym i zaawansowanym wieku. Oparcie Polityki społecznej wobec osób starszych 2030 na wspomnianych wyżej trzech filarach sprawia, że jest to dokument komplementarny z rządowym Programem Dostępność Plus stworzonym w celu podniesienia jakości życia i zapewnienia niezależności wszystkim obywatelom, w tym osobom starszym i osobom z trwałymi lub czasowymi ograniczeniami 7  Monitor Polski – 9 – Poz. 1169 sprawności. Służyć temu ma poprawa dostępności przestrzeni publicznej, produktów i usług w aspekcie architektonicznym, informacyjnym i komunikacyjnym, dzięki likwidacji barier fizycznych, legislacyjnych i społecznych. Wiele działań zaprojektowanych w przedmiotowym dokumencie realizuje kierunki wskazane w Programie Dostępność Plus. Przykładem są działania związane z kształtowaniem przestrzeni publicznej przyjaznej osobom starszym, rozwój wypożyczalni sprzętu wspomagającego funkcjonowanie i zwiększającego samodzielność niesamodzielnych osób starszych czy poprawa komunikacji z osobami starszymi w instytucjach publicznych. Komplementarność obu dokumentów wzmocni efekt synergii działań państwa w zakresie poprawy jakości życia, bezpieczeństwa i uczestnictwa w życiu społecznym osób starszych. 8  Monitor Polski – 10 – Poz. 1169 Polityka społeczna wobec osób starszych – celowe, długofalowe i systemowe oddziaływanie państwa oraz innych podmiotów publicznych i niepublicznych na kształtowanie warunków prawnych, ekonomicznych oraz społecznych w celu tworzenia osobom starszym korzystnej dla nich sytuacji życiowej, dostosowanej do zmieniających się wraz z wiekiem potrzeb społecznych, ekonomicznych oraz opieki i ochrony zdrowia w każdym okresie życia osoby w starszym wieku. Bezpieczeństwo – stan i sytuacja, w której ludzie mają ugruntowane przekonanie, że potrzeby materialne, bytowe, psychiczne i duchowe są oraz mogą być zaspokojone dzięki dostosowaniu warunków materialnych, instytucji i organizacji środowiska społecznego do zmieniających się potrzeb osób w starszym wieku. Uczestnictwo – udział osób w starszym wieku w różnych formach aktywności rodzinnej, społecznej, sportowej, zawodowej i obywatelskiej, dostosowanej do zmieniającej się wraz z wiekiem kondycji fizycznej, psychicznej oraz możliwości i zainteresowań. Solidarność – uwzględnianie przez społeczeństwo w swoich działaniach opinii i interesów innych generacji, odzwierciedlających siłę więzi międzypokoleniowej (tj. poczucie łączności z osobami w innym wieku) oraz poczucia odpowiedzialności za osoby reprezentujące inne grupy pokoleniowe. Starość – naturalna faza życia człowieka definiowana ze względu na wiek oraz kryteria ekonomiczne i społeczne. Osoba niesamodzielna – osoba, u której z powodu naruszenia funkcji organizmu stwierdza się ograniczenia aktywności powodujące konieczność stałego albo długotrwałego wsparcia innej osoby w celu zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. 9  Monitor Polski – 11 – Poz. 1169 I. Polityka społeczna wobec osób starszych Polityka społeczna wobec osób starszych to celowe, długofalowe i systemowe oddziaływanie państwa oraz innych podmiotów publicznych i niepublicznych na kształtowanie warunków prawnych, ekonomicznych oraz społecznych w celu tworzenia osobom starszym korzystnej dla nich sytuacji życiowej, dostosowanej do zmieniających się wraz z wiekiem potrzeb społecznych, ekonomicznych oraz opieki i ochrony zdrowia w każdym okresie życia osoby w starszym wieku. Celem polityki społecznej wobec osób starszych jest podnoszenie jakości życia seniorów poprzez umożliwienie im pozostawania jak najdłużej samodzielnymi i aktywnymi oraz zapewnienie bezpieczeństwa. Cele polityki społecznej wobec osób starszych powinny być realizowane systemowo i długofalowo poprzez tworzenie korzystnych warunków dla zachowania i poprawy zdrowia, sprawności fizycznej, psychicznej i umysłowej, aktywności, a także kontaktów społecznych. Współczesna polityka społeczna wobec osób starszych może wpływać na kształtowanie korzystnej sytuacji osób w starszym wieku przez stosowanie narzędzi prawnych, ekonomicznych, społecznych i zdrowotnych w ramach szczegółowych polityk społecznych. W związku z tym, aby spowodować rozwój sektora dostępnych, zróżnicowanych usług, dostosowanych do potrzeb i możliwości osób starszych – priorytetowe cele w polityce społecznej wobec osób starszych to: 1. Poprawa dostępności architektonicznej, cyfrowej i organizacyjnej instytucji publicznych, np. w ramach Programu Dostępność Plus. 2. Rozwój różnorodnych środowiskowych form opieki dziennej dla osób starszych, w tym sieci placówek dziennego pobytu, np. w ramach Programu „Senior+”. 3. Poprawa dostępności usług zdrowotnych i opiekuńczych skierowanych do osób starszych i ich rodzin, np. poprzez rozwój usług świadczonych w miejscu zamieszkania, tj. Program „Opieka 75+”. 4. Stworzenie kompleksowego systemu wsparcia niesamodzielnych osób starszych oraz ich opiekunów, np. poprzez uregulowanie prawne ryzyka niesamodzielności – określenie kryteriów i stopni niesamodzielności, a także profesjonalizację usług w tym zakresie. 10  Monitor Polski – 12 – Poz. 1169 5. Zastosowanie nowych technologii w opiece nad osobami starszymi i kompleksowe monitorowanie ich poziomu zdrowia, np. poprzez rozwój telemedycyny i teleopieki. Natomiast za cele długofalowe dla polityki społecznej wobec osób starszych przyjmuje się: 1. Stworzenie warunków do aktywnego starzenia się społeczeństwa, umożliwiających wydłużanie okresu samodzielności i uwzględnianie w politykach publicznych podejścia międzypokoleniowego, np. poprzez rozwój małej infrastruktury sportowo-rekreacyjnej o charakterze wielopokoleniowym – Otwartych Stref Aktywności – budowę ogólnodostępnych, plenerowych stref aktywności, skierowanych do różnych grup wiekowych, oraz tworzenie przestrzeni aktywności sportowej, sprzyjającej międzypokoleniowej integracji społecznej. 2. Poprawę wizerunku osoby starszej oraz zwiększenie świadomości społeczeństwa na temat starości, w tym o naturalnych skutkach zmiany proporcji między generacjami. 3. Realizację spójnej polityki społecznej wobec osób starszych przez wszystkie instytucje publiczne oraz partnerów społecznych przy wykorzystaniu istniejących zasobów organizacyjnych, kompetencyjnych oraz samopomocy. Szerokie ujęcie polityki społecznej wobec osób starszych wynika z koncepcji spójnego i zrównoważonego rozwoju ludności, aby cele i zadania polityki społecznej dostosowane były do zmieniającej się sytuacji demograficznej, a każda grupa wieku miała określone miejsce w polityce społecznej państwa. Zgodnie z konstytucyjną zasadą pomocniczości mówiącą, iż państwo nie powinno ingerować w sprawy, z którymi poszczególne jednostki są w stanie poradzić sobie same, kluczowymi podmiotami polityki społecznej wobec osób w starszym wieku są: • rodzina – jako podstawowa instytucja i grupa społeczna, • państwo – poprzez odpowiedzialne kształtowanie warunków społeczno-ekonomicznych do realizacji celów i zadań, • samorząd terytorialny – poprzez realizację zadań w poszczególnych społecznościach lokalnych, dostosowanych do zróżnicowanej sytuacji demograficznej i społeczno-ekonomicznej w wymiarze regionalnym i lokalnym. Zaangażowanie samorządu pozwala na wnikliwe diagnozowanie sytuacji i potrzeb oraz dostosowanie działań do lokalnych warunków i potrzeb, 11  Monitor Polski • – 13 – Poz. 1169 organizacje pozarządowe, w szczególności podmioty ekonomii społecznej i solidarnej – w celu diagnozowania i odpowiadania na potrzeby osób starszych w oparciu o zasoby społeczności lokalnej, a także dopełnienia działań prowadzonych przez podmioty publiczne. Kluczowym aspektem związanym z programowaniem polityki wobec osób starszych do 2030 r. jest określenie definicji osoby starszej. Zgodnie z przepisami ustawy o osobach starszych osobą starszą staje się osoba w dniu swoich 60. urodzin6. Granica ta nie jest w pełni zgodna ani z cezurą wyodrębnioną na podstawie wieku funkcjonalnego, ani na podstawie wieku ekonomicznego. W długim okresie, dzięki poprawie stanu zdrowia, następować powinno redefiniowanie cezury wieku, od którego rozpoczyna się starość. Polityka społeczna wobec osób starszych nie może jednak bazować tylko na wieku, jej wdrażanie powinno uwzględniać zróżnicowanie populacji osób starszych ze względu na: • stan zdrowia, • sprawność fizyczną i mentalną, • stopień samodzielności, • sytuację środowiskową (rodzina i najbliższe otoczenie), zamieszkiwanie samotnie lub z innymi członkami gospodarstwa domowego, • sytuację materialną i bytową, • sytuację na rynku pracy, • miejsce zamieszkania (według podziału na tereny wysoko i nisko zurbanizowane). Wyzwaniem dla przedmiotowej polityki jest dostosowanie działań do znacznego zróżnicowania populacji osób starszych. Osoby starsze z poszczególnych grup wiekowych (60–70 lat, 70–80, 80+) różnią się między sobą ze względu na poziom wykształcenia, stan zdrowia, sytuację ekonomiczną, miejsce zamieszkania, stan cywilny czy też styl życia. Polityki publiczne powinny to zróżnicowanie uwzględniać, jak również różne fazy życia osób starszych, a także dostosowywać programy i działania do sytuacji osób starszych. Szczególną rolę pełnić musi polityka publiczna w okresie życia, gdy osoby starsze stają się niesamodzielne i tracą zdolność do samodzielnego zaspokojenia swoich życiowych potrzeb egzystencjalnych związanych z utrzymaniem (zachowaniem) zdrowia i życia. 6 Ustawa z dnia 11 września 2015 r. o osobach starszych art. 4 pkt 1. 12  Monitor Polski – 14 – Poz. 1169 Dlatego też programowana Polityka społeczna wobec osób starszych 2030. BEZPIECZEŃSTWO – UCZESTNICTWO – SOLIDARNOŚĆ kierowana jest do dwóch grup: • ogółu osób starszych, • niesamodzielnych osób starszych, wyodrębnionych na podstawie istniejących w prawie kryteriów, docelowo jednoznacznie mających definiować niesamodzielność. Uwzględnienie poziomu samodzielności umożliwia pełniejszą diagnozę potrzeb danej grupy, określenie możliwości i potrzeb dostosowanych do poziomu zależności, a w konsekwencji zrównoważenie popytu i podaży usług społecznych. Właściwe określenie cech osób starszych przyczyni się do stworzenia swoistej mapy zróżnicowania owej populacji, stanowiąc istotne narzędzie polityki społecznej wobec osób starszych. W związku z powyższym stworzony został katalog konkretnych obszarów działań skierowanych do osób starszych samodzielnych i niesamodzielnych, stanowiących podstawę polityki społecznej wobec osób starszych: Obszary uwzględniające działania wobec ogółu osób starszych: I. Kształtowanie pozytywnego postrzegania starości w społeczeństwie. II. Uczestnictwo w życiu społecznym oraz wspieranie wszelkich form aktywności obywatelskiej, społecznej, kulturalnej, artystycznej, sportowej i religijnej. III. Tworzenie warunków umożliwiających wykorzystanie potencjału osób starszych jako aktywnych uczestników życia gospodarczego i rynku pracy, dostosowanych do ich możliwości psychofizycznych oraz sytuacji rodzinnej. IV. Promocja zdrowia, profilaktyka chorób, dostęp fizycznego – do diagnostyki, leczenia i rehabilitacji. V. Zwiększanie bezpieczeństwa przeciwdziałanie przemocy i zaniedbaniom wobec osób starszych. VI. Tworzenie warunków do solidarności i integracji międzypokoleniowej. VII. Działania na rzecz edukacji dla starości (kadry opiekuńcze i medyczne), do starości (całe społeczeństwo), przez starość (od najmłodszego pokolenia) oraz edukacja w starości (osoby starsze). 13  Monitor Polski – 15 – Poz. 1169 Obszary uwzględniające działania wobec niesamodzielnych osób starszych: I. Zmniejszanie skali zależności od innych poprzez ułatwienie dostępu do usług wzmacniających samodzielność oraz dostosowanie środowiska zamieszkania do możliwości funkcjonalnych niesamodzielnych osób starszych. II. Zapewnienie optymalnego dostępu do usług zdrowotnych, rehabilitacyjnych i opiekuńczo-pielęgnacyjnych dostosowanych do potrzeb niesamodzielnych osób starszych. III. Sieć usług środowiskowych i instytucjonalnych udzielanych niesamodzielnym osobom starszym. IV. System wsparcia nieformalnych opiekunów niesamodzielnych osób starszych przez instytucje publiczne. 14  Monitor Polski – 16 – Poz. 1169 II. Sytuacja osób starszych w Polsce II.1 Sytuacja demograficzna Polski oraz przewidywane zmiany liczby i struktury ludności w wieku 60 lat lub więcej w perspektywie do 2050 r. Współczesne społeczeństwa europejskie charakteryzują się dynamicznymi zmianami struktury demograficznej ludności. Ze względu na dwa współwystępujące zjawiska niski wskaźnik dzietności oraz wydłużające się trwanie życia rośnie udział osób starszych (60+) w populacji. Według danych Eurostatu w 2016 r. osoby starsze stanowiły 25,28% ludności UE-287. Podobne trendy obserwuje się w Polsce. Udział osób starszych w polskim społeczeństwie systematycznie rośnie. W 1988 r. ludność w wieku 60+ stanowiła 14,5% populacji, a w 2011 r. już 19,66%8, co oznacza przyrost o prawie 2 mln osób9. W końcu 2016 r. liczba ludności Polski wynosiła 38,4 mln, w tym prawie 9,1 mln stanowiły osoby w wieku 60 lat lub więcej (23,6%). W miastach ludność w starszym wieku stanowi czwartą część populacji (5,9 mln, tj. 25,6%); na terenach wiejskich osób starszych mieszka mniej (3,1 mln) i stanowią one 20,5% mieszkańców. Wśród krajów europejskich najniższy odsetek ludności w wieku 60 lat lub więcej notuje Irlandia (poniżej 19%), a najwyższy Włochy (ponad 28%). Obecnie notowany w Polsce udział rzędu ok. 24% plasuje Polskę w środku krajów pod względem zaawansowania procesu starzenia się. W subpopulacji osób w starszym wieku najliczniejszą grupę (prawie 1/3) stanowią osoby 60–64-letnie i – w okresie minionych 25 lat – ich liczebność wzrosła o blisko połowę. Należy zwrócić uwagę, że prawie 18% osób starszych stanowią osoby w wieku co najmniej 80 lat10. Wyniki Prognozy ludności na lata 2014–205011 wskazują na pogłębianie się procesu starzenia społeczeństwa. Mimo przewidywanego spadku liczby ludności o 4,5 mln do 2050 r. spodziewany jest systematyczny wzrost liczby ludności w wieku 60 lat lub więcej. Populacja osób w tym wieku wzrośnie w końcu horyzontu prognozy do 13,7 miliona i będzie stanowiła ponad 40% ogółu ludności (z tego w miastach będzie stanowiła 42%, a na wsi 38%). W 2050 r. wśród ludności miast osoby w wieku 60 lat lub więcej będą stanowiły aż 42%, zaś wśród mieszkańców wsi 38%. 7 8 9 10 11 Eurostat, Population structure and ageing; http://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Population_structure_and_ageing. GUS, Rocznik Demograficzny 2011 r. GUS, Narodowy Spis Powszechny 2011, Warszawa 2012 r., s. 50. GUS, Informacja o sytuacji osób starszych na podstawie badań Głównego Urzędu Statystycznego, Warszawa 2016 r., Warszawa 2017 r., tabl. 1.1.1. GUS, Prognoza ludności na lata 2014–2050, Warszawa 2014 r., s. 125. 15  Monitor Polski – 17 – Poz. 1169 W ciągu najbliższego dziesięciolecia będzie wzrastała liczba i udział w ogóle ludności osób w wieku 60–79 lat. W wiek ten będą bowiem wchodziły liczne grupy osób urodzonych w latach wyżu demograficznego z przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. Z kolei w wiek późnej starości będą wchodziły stosunkowo nieliczne grupy osób urodzonych w czasie drugiej wojny światowej. W charakterystyce procesu starzenia się populacji w Polsce ważne jest zwrócenie uwagi na regionalne zróżnicowanie. Obecnie największy udział osób starszych w populacji notowany jest w województwach dolnośląskim, łódzkim i świętokrzyskim (ponad 24%), z medianą wieku przekraczającą 40 lat. Najmłodsze województwa, gdzie odsetek osób starszych nieznacznie przekracza 21%, a mediana wieku kształtuje się na poziomie ok. 39 lat, to podkarpackie, warmińsko-mazurskie i wielkopolskie. „Najstarszym” demograficznie miastem jest Łódź – odsetek osób w wieku 60+ wynosi tam 29,6%, natomiast „najmłodszym” miastem jest Rzeszów z odsetkiem 22,1. Na obszarach wiejskich w Polsce zamieszkuje obecnie ponad 15,3 mln osób12, z czego ponad 2,2 mln stanowią osoby w wieku 65 i więcej lat. Prognozuje się, iż do 2050 r. liczba tych osób wzrośnie o niemal 120%, do ponad 4,6 mln, a ich odsetek wobec ogółu populacji z obecnych 14% do 30%. Starzenie się społeczeństwa na wsi będzie się więc przejawiać zarówno w ogólnym wzroście liczby osób starszych zamieszkujących obszary wiejskie, jak i w zwiększeniu się proporcji seniorów wobec ogółu mieszkańców13. Proces starzenia się społeczeństwa charakteryzuje się kilkoma istotnymi cechami, takimi jak: singularyzacja starości, feminizacja starzenia się czy podwójne starzenie się społeczeństwa. Pierwsza z nich – singularyzacja starości to wzrost odsetka osób starszych prowadzących jednoosobowe gospodarstwa domowe. W 2030 r. aż 53,3% gospodarstw domowych będzie prowadzonych przez osoby w wieku co najmniej 65 lat, w tym 17,3% przez osoby w wieku 80 lat i więcej14. Znacznie częściej w jednoosobowych gospodarstwach domowych pozostają kobiety. Według danych z badania PolSenior, ok. 33% kobiet w wieku co najmniej 75 lat będzie mieszkało samotnie. Singularyzacja wiąże się z osamotnieniem oraz zwiększa ryzyko wykluczenia społecznego (np. w przypadku ograniczonej samodzielności). Wraz z wiekiem zwiększa się liczba osób mieszkających w jednoosobowych 12 GUS, Mały Rocznik Statystyczny Polski 2018 r. GUS, Prognoza ludności na lata 2014–2050, Warszawa 2014 r., s. 111. 14 Raport na temat sytuacji osób starszych w Polsce, Poznań 2012 r., s. 6. 13 16  Monitor Polski – 18 – Poz. 1169 gospodarstwach domowych15. Wśród osób w wieku 80 lat i więcej ok. 60% samotnie prowadzi gospodarstwo domowe, a prognozy demograficzne wskazują, że liczba takich osób będzie się szybko zwiększać. Zapewnienie samotnym seniorom właściwej opieki w miejscu zamieszkania stanowić będzie kolejne wyzwanie dla organów i instytucji administracji publicznej oraz partnerów społecznych. Drugą cechą charakterystyczną jest feminizacja starzenia się. Jak pokazują dane 16 GUS , wśród populacji osób w starszym wieku większość stanowią kobiety (59%) – na 100 mężczyzn przypada ich 141 (dla całej ludności Polski wskaźnik feminizacji wynosi 107). Zgodnie z prognozami proces ten będzie się nasilał aż do 2050 r. Rosnący wraz z wiekiem udział kobiet w populacji jest konsekwencją nadumieralności mężczyzn i zróżnicowania parametrów trwania życia – kobiety osiągające wiek 60 lat mają przed sobą o ponad 5 lat więcej dalszego trwania życia niż mężczyźni. Przewaga liczebna kobiet wzrasta wraz z przechodzeniem do kolejnych grup podeszłego wieku, np. w grupie wieku 60–64 lata kobiety stanowią ponad 53% zbiorowości i współczynnik feminizacji wynosi 114, a wśród osób co najmniej 85-letnich już 72% to kobiety i na 100 mężczyzn przypada ich 263 (w miastach 255, a na wsi 277). Zebrane dane demograficzne wskazują również na kolejną cechę, jaką jest podwójne starzenie się społeczeństwa. Zjawisko to polega na szybkim przyroście liczby osób w wieku 80 lat i więcej w ogólnej populacji osób starszych w społeczeństwie. W końcu 2016 r. liczba seniorów to 1,6 mln, a ich udział w grupie osób w wieku 60 lat lub więcej wyniósł prawie 18%17. Zgodnie z prognozą, w 2050 r. liczebność osób w wieku 80 lat i więcej zwiększy się z do 3,5 miliona18, czyli ponad dwukrotnie19. Przyczyną tego stanu rzeczy będzie wchodzenie w etap późnej starości licznych roczników osób urodzonych między drugą wojną światową a początkiem lat sześćdziesiątych. 15 Opracowanie Ministerstwa Infrastruktury i Budownictwa na podstawie Narodowego Spisu Powszechnego z 2011 r. 16 GUS, Mały Rocznik Statystyczny Polski 2016, Warszawa 2016 r. 17 Rocznik Demograficzny 2017, Warszawa 2017 r. 18 GUS, Prognoza ludności na lata 2014–2050, Warszawa 2014 r. 19 MRPiPS, Informacja o sytuacji osób starszych za rok 2015, 2015 r., s. 341. 17  Monitor Polski – 19 – Poz. 1169 II.2 Stan zdrowia osób starszych i niesamodzielność Zgodnie z wynikami Europejskiego Badania Warunków Życia Ludności co czwarty mieszkaniec Polski w wieku starszym (60 lat lub więcej) ocenił swoje zdrowie jako dobre lub bardzo dobre. Swoje zdrowie częściej pozytywnie oceniali mężczyźni niż kobiety (odpowiednio 25,6% wobec 21%). Z kolei co trzecia osoba starsza deklarowała, iż jej stan zdrowia jest zły lub bardzo zły. Większość osób starszych zmaga się z długotrwałymi problemami zdrowotnymi lub chorobami przewlekłymi (ok. 67%). Częściej były to kobiety (68,8%) niż mężczyźni (62,8%)20. Na podstawie wyników Europejskiego Ankietowego Badania Zdrowia (EHIS) przeprowadzonego w 2014 r. u większości starszych osób stwierdzono występowanie chorób czy dolegliwości przewlekłych21, a tylko co 9 osoba deklarowała brak takich problemów. Przewlekłe choroby lub dolegliwości częściej zgłaszały kobiety i prawidłowość ta występuje we wszystkich grupach wieku. Najczęstsza dolegliwość zdrowotna starszych Polaków to nadciśnienie tętnicze, które występowało u ponad połowy tej grupy. Bardzo często starsze osoby skarżyły się na bóle dolnej partii pleców, które wystąpiły u ponad 40% populacji. Trzecim najczęściej zgłaszanym problemem zdrowotnym była choroba zwyrodnieniowa stawów – występowała u blisko 40% osób starszych, następnie bóle szyi lub środkowej części pleców (po 29%) oraz choroba wieńcowa, która występowała u co czwartej starszej osoby. Kolejne pozycje zajęły: cukrzyca (18%), nietrzymanie moczu, choroby tarczycy oraz migrena (po około 12%). Uwzględniając płeć badanych, można zauważyć, że starsze kobiety częściej niż starsi mężczyźni chorowały na zwyrodnienie stawów, choroby tarczycy, bóle szyi i pleców, częściej również miały nadciśnienie tętnicze, problemy z nietrzymaniem moczu i stany migrenowe. Z kolei u starszych mężczyzn znacznie częściej wystąpił zawał serca lub udar oraz ich negatywne konsekwencje, jak również przewlekłe zapalenie oskrzeli, przewlekła obturacyjna choroba płuc (POCHP) czy rozedma płuc oraz marskość wątroby22. Jedną z cech charakterystycznych stanu zdrowia osób starszych jest współistnienie kilku przewlekłych procesów chorobowych, tzw. wielochorobowość. W związku z tym, kluczową rolę na pierwszym etapie sprawowania opieki nad seniorem odgrywają geriatra 20 EU-SILC. Eurostat, Europejskie Ankietowe Badanie Zdrowia (EHIS), 2014 r. 22 Informacja o sytuacji osób starszych za rok 2015, Warszawa 2016 r., s. 47. 21 18  Monitor Polski – 20 – Poz. 1169 oraz pielęgniarki. Po pogłębionej diagnozie i ustawieniu leków opiekę zazwyczaj przejmuje lekarz podstawowej opieki zdrowotnej. Aktualne badania pokazują, że duże znaczenie dla zapewnienia zdrowego starzenia się mają działania związane z profilaktyką. W związku ze stale rosnącą liczbą osób starszych w społeczeństwie niezbędne jest zwiększenie wsparcia edukacyjnego skierowanego do osób w wieku 60+ w zakresie przeciwdziałania schorzeniom oraz dbałości o zdrowie, co pozwoli zapobiegać rozwojowi lub pojawieniu się niekorzystnych procesów zdrowotnych. Jednym z czynników postępujących zmian struktury demograficznej społeczeństwa polskiego jest m.in. wzrost trwania średniej długości życia ludności Polski. W 2016 r. przeciętne trwanie życia mężczyzny wynosiło 73,9 lat, natomiast kobiety 81,9 – odpowiednio o około 8 i 6,8 lat więcej niż w 1991 r.23. Korzystne zmiany obserwowane są we wszystkich grupach wieku. Wraz z dłuższą średnią trwania życia zwiększa się ryzyko ograniczenia zdolności do samodzielnego wykonywania czynności życia codziennego. Warto zwrócić uwagę, że od 1960 r. oczekiwana długość życia w chwili urodzenia wzrosła o około 8 lat, a do 2050 r. prognozowany jest dalszy wzrost o kolejne 6 lat24. Kluczową kwestią związaną z samodzielnością osób starszych jest oczekiwane trwanie życia w zdrowiu (Healthy Life Years – HLY). Wydłużenie się średniej długości życia w społeczeństwie zwiększa z kolei ryzyko wystąpienia niesamodzielności. Dlatego też konieczne jest podjęcie działań w zakresie stworzenia kompleksowego systemu wsparcia niesamodzielnych osób starszych, który swoją pomocą obejmie zarówno różnorodne formy opieki nad tymi osobami, a także zapewni wsparcie opiekunom niesamodzielnych osób starszych. Pomoc ta powinna opierać się m.in. na dostępie do szerokiej oferty opieki w placówkach zakładowych, a także świadczeń opiekuńczo-pielęgnacyjnych, udzielanych przez profesjonalnych opiekunów w miejscu zamieszkania. 23 24 Opracowanie własne na podstawie aktualnych badań GUS-u oraz Eurostatu. European Commission & Economic Policy Committee, European Economy: The impact of ageing on public expenditure: projections for the EU25 Member States on pensions, health care, long-term care, education and unemployment transfers (2004–2050), Special report n.1/2006, Bruksela 2006 r., s. 8. 19  Monitor Polski – 21 – Poz. 1169 II.3 Aktywność zawodowa, społeczna, edukacyjna, sportowa, kulturalna i religijna osób starszych Aktywność zawodowa osób starszych jest dosyć niska – osoby aktywne zawodowo w wieku 60 lat lub więcej stanowiły zaledwie 6,1% ogółu aktywnych zawodowo w wieku 15 lat i więcej25. Wśród aktywnych zawodowo przeważali mężczyźni – populacja ta liczyła 695 tys. (tj. 65,8%). W związku z powyższymi danymi seniorzy należą do grup biernych zawodowo (87,5%)26. Główną przyczyną bierności była emerytura, którą wskazało aż 6264 tys. osób. Drugą istotną przyczyną była natomiast choroba lub niepełnosprawność, wskazana przez 726 tys. osób. Osoby starsze charakteryzują się także niską aktywnością edukacyjną, mierzoną udziałem w kształceniu formalnym i pozaformalnym oraz uczeniu się nieformalnym27. Poziom uczestnictwa seniorów w Polsce w kształceniu i różnorodnych formach szkoleń jest jednym z najniższych w UE i wynosi 0,6%, wobec 4,8% w UE. Postępujący wraz z wiekiem badanych spadek uczestnictwa w działaniach edukacyjnych miał miejsce we wszystkich kategoriach działań edukacyjnych – obok zmniejszenia udziału osób podejmujących naukę w systemie formalnym, niska aktywność została odnotowana także w przypadku działań z zakresu edukacji pozaformalnej oraz uczenia się nieformalnego. Co czwarta osoba starsza uczestniczy w zajęciach aktywności sportowej lub rekreacji ruchowej (25,1%)28. Deklaracja o uczestnictwie częstym dotyczyła 10,6% osób starszych, natomiast 14,5% stanowiły deklaracje o sporadycznym udziale w sporcie lub rekreacji ruchowej. Mężczyźni w tej grupie wiekowej byli nieco bardziej aktywni 29 sportowo-rekreacyjnie niż kobiety (o 4,5 p.%) . W turystyce krajowej i zagranicznej osoby starsze stanowiły 20,8%30. Wyniki badań wskazują, iż osoby starsze preferują formy „bierne” spędzania czasu, bez potrzeby „wychodzenia z domu”. Wśród przyczyn niskiej aktywności seniorów w aktywności fizycznej należy wymienić stan zdrowia, brak nawyków regularnego uprawiania sportu, brak zainteresowania, utrudniony dostęp do ośrodków sportowych, rekreacyjnych i placówek rehabilitacji ruchowej, a także niedostosowanie zajęć do potrzeb osób starszych. 25 26 27 28 29 30 GUS, Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL), Warszawa 2015 r. GUS, Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL), Warszawa 2016 r. GUS, Badanie Kształcenie dorosłych 2011, Warszawa 2013 r., s. 19. GUS, Uczestnictwo w sporcie i rekreacji ruchowej, Warszawa 2017 r., s. 48. GUS, Uczestnictwo w sporcie i rekreacji ruchowej, Warszawa 2017 r., s. 138. MRPiPS, Informacja o sytuacji osób starszych w Polsce w 2015 roku, Warszawa 2016 r., s. 80. 20  Monitor Polski – 22 – Poz. 1169 Osoby starsze rzadko uczestniczą także w aktywności kulturalnej. Z badania uczestnictwa ludności w kulturze w 2014 r. wynika, że aktywność kulturalna osób w wieku 60 lat lub więcej była znacznie niższa w większości form uczestnictwa niż całej badanej zbiorowości (w wieku 15 lat lub więcej). Do głównych barier uczestnictwa w kulturze osób starszych można zaliczyć wysokie ceny biletów na różne imprezy kulturalne, ograniczoną dostępność placówek kultury, odległość od miejsca zamieszkania, bariery architektoniczne, brak atrakcyjnej oferty uwzględniającej zainteresowania osób starszych, brak informacji o dostępnych imprezach kulturalnych. Nie bez znaczenia są też bariery o charakterze mentalnym, takie jak niezrozumienie współczesnej kultury i sztuki, trudności w odbiorze nowych form i treści, brak nawyków i potrzeb aktywności kulturalnej itp. Przy analizie aktywności społecznej seniorów należy zwrócić również uwagę na aspekt religijny, który ze względu na wysokie poczucie przynależności do Kościoła katolickiego i innych związków wyznaniowych będzie wpływał na stopień partycypacji w życiu społecznym i aktywność religijną. Ważnym wskaźnikiem religijności jest udział we wspólnotowych praktykach religijnych w formie mszy świętych, nabożeństwach czy spotkaniach religijnych. Zgodnie z badaniami CBOS31 większość osób starszych (87,5%) deklaruje uczestnictwo w praktykach religijnych, takich jak: msze święte, nabożeństwa lub spotkania religijne. Wierzący i głęboko wierzący to przede wszystkim osoby w wieku 65 lat lub więcej, a poziom ich deklaracji w 2014 r. wyniósł ponad 88%. Zgodnie z wynikami Badania spójności społecznej 2015, wśród populacji 60 lat lub więcej aktywność we wspólnotach, organizacjach lub grupach religijnych również utrzymuje się na niskim poziomie. W 2015 r. jedynie 6,3% seniorów deklarowało przynależność do świeckich organizacji pozarządowych, natomiast 9,0% osób po 60. roku życia należało do organizacji i stowarzyszeń religijnych. Wskaźnik izolacji społecznej w 2015 r. wskazuje, iż co 10 osoba starsza w Polsce ma ograniczone kontakty społeczne. Osoby starsze wykazują wyższe niż w przypadku młodszych generacji zaufanie od innych osób oraz wyższy poziom satysfakcji ze sposobu spędzania czasu wolnego32. 31 32 CBOS, Subiektywna ocena sytuacji osób starszych, Warszawa 2016 r. GUS, Informacja o sytuacji osób starszych na podstawie badań Głównego Urzędu Statystycznego, Warszawa 2016 r., s. 21. 21  Monitor Polski – 23 – Poz. 1169 II.4 Dyskryminacja i przemoc wobec osób starszych Większość badań opinii publicznej prowadzonych w ostatnich latach wskazuje na deklarowany wysoki szacunek wobec osób starszych33. Jednocześnie niewielki odsetek osób starszych stwierdza zetknięcie się z przejawami gorszego traktowania. W 2016 r. dwie piąte ogółu dorosłych Polaków zetknęło się osobiście z jakimś przejawem ageizmu. Wraz z dochodzeniem do coraz bardziej zaawansowanego wieku odsetek takich osób zmniejszał się34. Szczególnie niepokojący jest fakt rosnącej liczby przestępstw i innych pojawiających się działań prowadzonych na niekorzyść osób starszych (oszustwa, nieuczciwe praktyki przedsiębiorców, nadużycia w prywatnych placówkach całodobowego pobytu, przemoc wobec osób starszych, dyskryminacja ze względu na wiek i inne). Jednym z najbardziej dotkliwych przestępstw dokonywanych na szkodę osób starszych jest oszustwo tzw. „na wnuczka” i „na policjanta”, których liczba od 2006 r. systematycznie rośnie – z 439 w 2006 r. do 2429 w 2015 r. (dane MSWiA). Przy tego rodzaju zdarzeniach ofiary tracą często oszczędności całego życia. Przeciwdziałanie dyskryminacji ze względu na wiek, tj. ageizmu, powinno być realizowane poprzez uświadamianie jednostkom zakresu ich praw, uwrażliwianie ich na przejawy gorszego traktowania i udzielania informacji na temat możliwości uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej w razie takiej potrzeby. Kolejnym problemem społecznym jest przemoc wobec osób starszych i poniżające traktowanie. Zjawisko to jest konsekwencją m.in. obniżenia pozycji życiowej seniora, pojawiających się dysfunkcji organizmu czy braku siły. Osoba w podeszłym wieku często jest słabsza, bezbronna i samotna, a w związku z tym staje się bardziej podatna na oszustwa. 33 Zob. CBOS, Polacy wobec ludzi starszych i własnej starości, Warszawa 2009 r.; CBOS, Czy osoby starsze są w naszym społeczeństwie dyskryminowane?, Warszawa 2016 r. 34 CBOS, MRPiPS, Subiektywna ocena sytuacji osób starszych, Warszawa 2016 r. 22  Monitor Polski – 24 – Poz. 1169 II.5 Sytuacja ekonomiczna i warunki mieszkaniowe osób starszych Zgodnie z wynikami badania budżetów gospodarstw domowych w 2016 r. przeciętny miesięczny dochód rozporządzalny na 1 osobę w gospodarstwach domowych zamieszkiwanych wyłącznie przez osoby starsze w wieku 60 lat lub więcej wyniósł 1828,44 zł i był o 24,3% wyższy niż w gospodarstwach, w skład których wchodziły wyłącznie osoby młodsze w wieku poniżej 60 lat. Analizując te dane, należy wziąć pod uwagę średnią liczbę osób w tych gospodarstwach. W gospodarstwach domowych wyłącznie z osobami w wieku 60 lat lub więcej dominowały gospodarstwa 1- i 2-osobowe, podczas gdy w skład gospodarstw domowych bez osób starszych wchodziło przeciętnie około 3 osób (w tym dzieci, które pozostawały na utrzymaniu). Gospodarstwa domowe wyłącznie z osobami w wieku 60 lat lub więcej utrzymywały się przede wszystkim z emerytur lub rent, podczas gdy gospodarstwa domowe, w skład których wchodziły tylko osoby poniżej 60 lat, utrzymywały się głównie z pracy najemnej oraz pracy na własny rachunek. Przeciętne miesięczne wydatki na 1 osobę w gospodarstwach domowych zamieszkiwanych tylko przez osoby w wieku 60 lat lub więcej wyniosły 1500,00 zł i były o 33,5% wyższe niż w gospodarstwach, w skład których wchodziły wyłącznie osoby młodsze. Udział przeciętnych miesięcznych wydatków na 1 osobę w dochodzie rozporządzalnym w gospodarstwach domowych wyłącznie z osobami w wieku 60 lat lub więcej wyniósł 82,0%, podczas gdy w gospodarstwach domowych z osobami poniżej 60 lat – 76,4%. Gospodarstwa domowe wyłącznie z osobami w wieku 60 lat lub więcej, w porównaniu z gospodarstwami bez osób starszych, rzadziej oceniały swoją sytuację materialną jako bardzo dobrą lub dobrą, a częściej jako przeciętną i raczej złą lub złą. Szczególnie negatywnie swoją sytuację materialną oceniały osoby w wieku 60 lat lub więcej zamieszkujące samotnie na wsi – 27,7% z nich oceniła swoją sytuację jako raczej złą lub złą. Czynnikiem istotnie różnicującym poziom, dynamikę i strukturę dochodów oraz wydatków jest również miejsce zamieszkania gospodarstwa domowego. Sytuacja dochodowa gospodarstw domowych zamieszkujących w miastach jest lepsza niż gospodarstw domowych na wsi. Ta ogólna tendencja dotyczyła również gospodarstw zamieszkiwanych wyłącznie przez osoby w wieku 60 lat lub więcej. Gospodarstwa domowe w miastach miały dochody wyższe o 30,1% w przypadku gospodarstw wyłącznie z osobami w wieku 60 lat lub więcej oraz o 32,9% w przypadku gospodarstw wyłącznie z osobami poniżej 23  Monitor Polski – 25 – Poz. 1169 60. roku życia, jak i wydatki (odpowiednio o 23,5% i 31,5%) niż gospodarstwa na wsi. Ponadto gospodarstwa domowe w miastach również lepiej oceniały swoją sytuację materialną. W związku z dynamicznymi zmianami w strukturze demograficznej ludności w Polsce w nadchodzących latach narastającym problemem będzie zapewnienie osobom starszym odpowiednich warunków mieszkaniowych. Obecnie większość osób starszych (ok. 85%) zamieszkuje samodzielnie. Wraz z wiekiem zwiększa się wśród osób starszych udział gospodarstw domowych jednoosobowych. Wśród osób powyżej 80. roku życia ok. 60% prowadzi jednoosobowe gospodarstwa domowe, a prognozy demograficzne wskazują, że liczba takich gospodarstw będzie się szybko zwiększać. Większość osób w wieku powyżej 60 lat zamieszkuje we własnym domu lub mieszkaniu. W sektorze najmu społecznego znajduje się ok. 12% takich gospodarstw domowych. Biorąc pod uwagę dane dla całej populacji, członkowie „starszych” gospodarstw domowych częściej są właścicielami mieszkań lub spółdzielczych praw do mieszkań, a rzadziej wynajmują mieszkania na rynku komercyjnym35. W międzynarodowym badaniu warunków życia seniorów36 przeprowadzonym w 2015 r. wśród 98 krajów Polska została sklasyfikowana na 32. miejscu. Wyniki badania wskazują, iż zamieszkiwane przez osoby starsze w Polsce mieszkania są w dużej mierze niedostosowane do ich potrzeb oraz możliwości. Do najczęstszych problemów można zaliczyć m.in. wysokie koszty utrzymania, bariery dostępności ruchowej oraz ograniczony dostęp do sieci transportu publicznego. 35 36 Informacja o sytuacji osób starszych za rok 2016, Warszawa 2017 r., s. 19. ONZ, Global Age Watch Index 2015, HelpAge International, Londyn 2015 r. 24  Monitor Polski – 26 – Poz. 1169 III. Obszary dotyczące ogółu osób starszych Osiągnięcie celu polityki wobec osób starszych, jakim jest podnoszenie jakości życia seniorów poprzez umożliwienie im pozostawania jak najdłużej samodzielnymi i aktywnymi oraz zapewnienie bezpieczeństwa, wymaga określenia konkretnych obszarów i działań pozwalających na ich realizację. W związku z interdyscyplinarnym charakterem polityki społecznej wobec osób starszych sformułowane obszary zawierają działania realizowane w ramach kilku szczegółowych polityk publicznych dotyczących m.in. zdrowia, gospodarki, rynku pracy, edukacji czy kultury. Szerokie ujęcie polityki społecznej wobec osób starszych oraz skierowanie działań w pierwszej kolejności do całej populacji seniorów pozwoli na kompleksowe oraz efektywne zaprogramowanie działań publicznych wobec osób starszych w Polsce. Obszary dotyczące ogółu osób starszych: I. Kształtowanie pozytywnego postrzegania starości w społeczeństwie. II. Uczestnictwo w życiu społecznym oraz wspieranie wszelkich form aktywności obywatelskiej, społecznej, kulturalnej, artystycznej, sportowej i religijnej. III. Tworzenie warunków umożliwiających wykorzystanie potencjału osób starszych jako aktywnych uczestników życia gospodarczego i rynku pracy, dostosowanych do ich możliwości psychofizycznych oraz sytuacji rodzinnej. IV. Promocja zdrowia, profilaktyka chorób, dostęp do diagnostyki, leczenia i rehabilitacji. V. Zwiększanie bezpieczeństwa fizycznego – przeciwdziałanie przemocy i zaniedbaniom wobec osób starszych. VI. Tworzenie warunków do solidarności i integracji międzypokoleniowej. VII. Działania na rzecz edukacji dla starości (kadry opiekuńcze i medyczne), do starości (całe społeczeństwo), przez starość (od najmłodszego pokolenia) oraz edukacja w starości (osoby starsze). 25  Monitor Polski – 27 – Poz. 1169 III.1 Kształtowanie pozytywnego postrzegania starości w społeczeństwie Świat społeczny to świat nie tylko faktów, ale przede wszystkim wyobrażeń społecznych. Każde społeczeństwo, dokonując opisu, zrozumienia zjawiska lub próbując na nie wpływać, odwołuje się do właściwego sobie imaginarium, zawierającego „okulary”, przez które „zwyczajny człowiek” patrzy na otaczający świat. Bez wątpienia takie imaginarium społeczne – poza systemem norm i teorii – oddziałuje i na percepcję starości, starzenia się i osób starszych w Polsce. W przypadku przygotowania do starości – a zatem działania mającego jako kluczowych interesariuszy inne grupy wieku niż seniorów – głównym problemem jest zmiana dominującej perspektywy temporalnej, wzmocnienie perspektywy na przyszłość, uwypuklenie problemów, z jakimi zetkną się starzejące jednostki i grupy w przyszłości, a także wskazanie dobrych praktyk umożliwiających zawczasu oddziaływanie na minimalizowanie potencjalnych zagrożeń i problemów. Stąd też działanie władz publicznych ukierunkowane na zmianę postrzegania starości powinno być ukierunkowane na zmianę wizerunku społecznego poprzez dostarczanie wiedzy i przykładów dobrego starzenia się i dobrej starości. Obszar I Kształtowanie pozytywnego postrzegania starości w społeczeństwie realizowane będzie poprzez: 1. przeciwdziałanie dyskryminacji ze względu na wiek; 2. podnoszenie poziomu świadomości społecznej znaczenia uczestnictwa osób starszych w życiu społecznym i gospodarczym; 3. przeciwdziałanie negatywnym stereotypom starości przez społeczne kampanie edukacyjne; 4. propagowanie idei i działań mających na celu przygotowanie się do starości i jak najdłuższe zachowanie samodzielności. 26  Monitor Polski – 28 – Poz. 1169 Przeciwdziałanie dyskryminacji ze względu na wiek, tj. ageizmu, osiągnięte zostanie poprzez uświadamianie jednostkom zakresu ich praw, uwrażliwianie ich na przejawy gorszego traktowania i udzielania informacji na temat możliwości uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej w razie takiej potrzeby, dzięki:  realizacji antydyskryminacyjnych projektów i kampanii społecznych;  wpisaniu do Krajowego Programu Działań na Rzecz Równego Traktowania kwestii związanych z przeciwdziałaniem dyskryminacji ze względu na wiek. Prowadzenie działań w tym obszarze pozwoli na zwiększenie świadomości społecznej na temat potrzeb i możliwości osób starszych oraz na temat dyskryminacji ze względu na wiek, co w konsekwencji przełoży się na ograniczenie zjawiska ageizmu w Polsce. Podnoszenie poziomu świadomości społecznej znaczenia uczestnictwa osób starszych w życiu społecznym i gospodarczym osiągnięte zostanie w szczególności dzięki realizacji kampanii społecznych skierowanych do: • pracodawców i pracowników w zakresie kształtowania opinii na temat starszych pracowników, • przedsiębiorców w zakresie znaczenia osób starszych jako pracowników i konsumentów, • ogółu społeczeństwa. Prowadzone w tym obszarze działania powinny wskazywać na rolę osób starszych jako zasobu ludzkiego na rynku pracy, jako konsumentów stabilizujących popyt, jako źródła wolontariatu (w tym także wolontariatu nieformalnego), a także zaznaczać wagę srebrnej gospodarki oraz sektora usług opiekuńczych i zdrowotnych świadczonych głównie dla osób starszych, tzw. „białych miejsc pracy”, dla stabilnego rozwoju ekonomicznego kraju oraz uwypuklać role rodzinne osób starszych i wskazywać na zaangażowanie seniorów w życie lo …