Uchwała nr 88 Rady Ministrów z dnia 26 kwietnia 2022 r. w sprawie Wieloletniego Planu Finansowego Państwa na lata 2022-2025

MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 29 kwietnia 2022 r. Poz. 439 UCHWAŁA NR 88 RADY MINISTRÓW z dnia 26 kwietnia 2022 r. w sprawie Wieloletniego Planu Finansowego Państwa na lata 2022–2025 Na podstawie art. 106 ust. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 305, z późn. zm.1)) Rada Ministrów uchwala, co następuje: § 1. Uchwala się Wieloletni Plan Finansowy Państwa na lata 2022–2025, stanowiący załącznik do uchwały. § 2. Uchwała wchodzi w życie z dniem podjęcia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki 1) Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2021 r. poz. 1236, 1535, 1773, 1927, 1981, 2054 i 2270 oraz z 2022 r. poz. 583 i 655.  Monitor Polski – 2 – Poz. 439 Załącznik do uchwały nr 88 Rady Ministrów z dnia 26 kwietnia 2022 r. (poz. 439) Załącznik do uchwały nr 88 Rady Ministrów z dnia 26 kwietnia 2022 r. (poz. ) RZECZPOSPOLITA POLSKA WIELOLETNI PLAN FINANSOWY PAŃSTWA NA LATA 2022–2025 Warszawa, kwiecień 2022 roku  Monitor Polski – 3 – Wstęp Przyjęcie wieloletniej perspektywy planowania budżetowego sprzyja przejrzystości i racjonalności polityki budżetowej państwa, większość działań fiskalnych powoduje bowiem konsekwencje wykraczające poza cykl roczny. Wieloletni Plan Finansowy Państwa (WPFP), uchwalany przez Radę Ministrów do końca kwietnia danego roku, stanowi podstawę przygotowania projektu ustawy budżetowej na kolejny rok budżetowy. Obejmuje on dwie części:  Program konwergencji,  określenie celów głównych funkcji państwa wraz z miernikami stopnia ich realizacji. Poz. 439  Monitor Polski – 4 – Poz. 439 CZĘŚĆ I. PROGRAM KONWERGENCJI. AKTUALIZACJA 2022 Program konwergencji. Aktualizacja 2022 3  Monitor Polski – 5 – Poz. 439 Spis treści Strona Przedmowa 6 Podsumowanie 7 I. Ocena bieżącej sytuacji gospodarczej i prognoza 8 I.1. Sytuacja bieżąca 8 I.2. Scenariusz średniookresowy 10 II. Wynik i dług sektora instytucji rządowych i samorządowych 13 II.1. Strategia i cele średniookresowe rządu 13 II.2. Sytuacja bieżąca 13 II.3. Projekcja średniookresowa 17 II.4. Wynik strukturalny 22 II.5. Dług sektora instytucji rządowych i samorządowych 24 III. Analiza wrażliwości i porównanie z poprzednią aktualizacją Programu 26 III.1. Czynniki ryzyka 26 III.2. Analiza wrażliwości 27 III.3. Porównanie z poprzednią aktualizacją Programu 28 IV. Stabilność finansów publicznych w długim okresie 30 IV.1. Stabilność finansów publicznych, w tym skutki starzenia się ludności 30 IV.2. Zobowiązania warunkowe (contingent liabilities) 33 V. Krajowe ramy budżetowe 35 Aneks tabelaryczny 37 Spis wykresów Strona Wykres 1. Porównanie luki VAT (% teoretycznych wpływów) w krajach UE w 2019 roku 16 Wykres 2. Luka VAT (w %) oraz tzw. compliance effect (w mld zł) 17 Wykres 3. Wynik nominalny i strukturalny sektora instytucji rządowych i samorządowych 22 Wykres 4. Kurs EUR/PLN (lewy wykres) oraz reakcja wyniku i długu sektora instytucji rządowych i samorządowych na zmianę kursu EUR/PLN (prawy wykres) 27 Wykres 5. Krótkookresowa stopa procentowa (lewy wykres) oraz reakcja wyniku i długu sektora instytucji rządowych i samorządowych na zmianę krótkookresowej stopy procentowej (prawy wykres) 28 Wykres 6. Stochastyczne projekcje długu od 2022 roku 31 Program konwergencji. Aktualizacja 2022 4  Monitor Polski – 6 – Poz. 439 Spis tabel Strona Tabela 1. Wzrost gospodarczy – kluczowe elementy prognozy 12 Tabela 2. Sektor instytucji rządowych i samorządowych – kluczowe elementy prognozy 13 Tabela 3. Wynik strukturalny sektora instytucji rządowych i samorządowych 23 Tabela 4. Dług sektora instytucji rządowych i samorządowych (koniec roku) 25 Tabela 5. Różnice w porównaniu z poprzednią aktualizacją 29 Tabela 6. Zestawienie wskaźników stabilności fiskalnej w kolejnych okresach 30 Tabela 7. Długookresowa stabilność finansów publicznych 32 Tabela 8. Gwarancje rządowe w związku z pandemią i pozostałe 34 Tabela 9. Wzrost gospodarczy 37 Tabela 10. Procesy inflacyjne 37 Tabela 11. Rynek pracy 38 Tabela 12. Salda sektorów instytucjonalnych 38 Tabela 13. Podstawowe założenia egzogeniczne 39 Tabela 14. Sektor instytucji rządowych i samorządowych 39 Tabela 15. Projekcje przy założeniu niezmienionej polityki rządu 40 Tabela 16. Wydatki wyłączane z agregatu wydatków (expenditure benchmark) 41 Tabela 17. Wydatki według funkcji 41 Tabela 18. Pożyczki z Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności 42 Tabela 19. Dotacje z Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności 42 Spis ramek Strona Ramka 1. Nastawienie polityki budżetowej 23 Program konwergencji. Aktualizacja 2022 5  Monitor Polski – 7 – Poz. 439 Przedmowa Państwa członkowskie Unii Europejskiej przedkładają co roku Komisji Europejskiej i Radzie Ecofin aktualizacje programów stabilności lub konwergencji. Na podstawie analizy tych dokumentów Rada Ecofin wydaje następnie zalecenia dla polityk gospodarczych państw członkowskich, które należy uwzględnić przy projektowaniu budżetów na kolejny rok. Niniejszy Program konwergencji (dalej jako „Program”) przedstawia średniookresową prognozę sytuacji gospodarczej Polski i jej finansów publicznych do 2025 roku. Stanowi on zarazem część, przyjętego przez Radę Ministrów, Wieloletniego Planu Finansowego Państwa (WPFP) opracowywanego na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 305, z późn. zm.) – dalej jako „ustawa o finansach publicznych”. WPFP będzie podstawą przygotowania projektu ustawy budżetowej na rok 2023. Program opracowano zgodnie z rozporządzeniem Rady (WE) nr 1466/97/WE z dnia 7 lipca 1997 r. w sprawie wzmocnienia nadzoru pozycji budżetowych oraz nadzoru i koordynacji polityk gospodarczych oraz wytycznymi dotyczącymi programów stabilności i konwergencji państw członkowskich UE, przyjętymi w 2017 roku przez Radę Ecofin. Program uwzględnia także wytyczne Komisji Europejskiej z 2 marca br. dla polityk budżetowych państw członkowskich w 2023 roku. Scenariusz makrofiskalny prezentowany w Programie wykorzystuje dostępne do 1 kwietnia br. dane i projekty przepisów prawnych i programów, których realizacja jest wysoce prawdopodobna. Program powstawał równolegle z tegoroczną edycją Krajowego Programu Reform, który przedstawia przegląd reform strukturalnych realizowanych w związku z unijną strategią Europejski Zielony Ład i zaleceniami Rady UE dla Polski z lat poprzednich. Opinia Rady na temat niniejszego Programu oraz zalecenia Rady dotyczące Krajowego Programu Reform są standardowo przedmiotem obrad polskiego Parlamentu. Program nie uwzględnia wpływu realizacji Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności, który oczekuje na akceptację instytucji UE. Plan stanowi odpowiedź na zalecenia Rady UE dla Polski dotyczące polityk strukturalnych, także z lat 2019–2020 w postaci reform i inwestycji, szczególnie w zieloną i cyfrową transformację. Program konwergencji. Aktualizacja 2022 6  Monitor Polski – 8 – Poz. 439 Podsumowanie Polska gospodarka dobrze poradziła sobie w czasie pandemii, a w 2021 roku jako jedna z pierwszych gospodarek UE powróciła do poziomu PKB sprzed pandemii. Perspektywy wzrostu gospodarczego zależeć będą m.in. od rozwoju konfliktu w Ukrainie. W tym roku oczekiwane jest spowolnienie tempa wzrostu PKB do 3,8%, a w horyzoncie prognozy do 3,1%. Wyższa dynamika aktywności gospodarczej będzie możliwa dzięki finansowaniu inwestycji publicznych i prywatnych z unijnego Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności. Deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych w 2021 roku 1 ukształtował się na poziomie 1,8% PKB, a dług sektora na poziomie 53,8% PKB. Wzrost dochodów, który przyczynił się do silnej redukcji deficytu, był efektem nie tylko dobrej koniunktury, ale i wysokiej dynamiki cen konsumpcyjnych. Działania rządu mające na celu łagodzenie skutków inflacji, w tym zmiany w systemie podatkowym, a także wsparcie dla ukraińskich uchodźców będą znaczącym obciążeniem dla sektora instytucji rządowych i samorządowych w bieżącym roku. Aktualnie prognozowany deficyt sektora zwiększy się w bieżącym roku do 4,3% PKB. Scenariusz makrofiskalny, w tym prognoza deficytu na 2023 rok, uwzględnia wytyczne Komisji Europejskiej, aby w przyszłym roku skupić się na kontroli tempa wzrostu wydatków bieżących, przy priorytetowym traktowaniu wydatków inwestycyjnych. Przy założeniu konsolidacji w minimalnym tempie wynikającym z Paktu Stabilności i Wzrostu nastąpiłaby redukcja deficytu i długu sektora odpowiednio do 2,5% PKB i 49,7% PKB w 2025 roku. Komisja Europejska w ciągu najbliższych tygodni prawdopodobnie zaktualizuje wytyczne, by uwzględnić skutki konfliktu w Ukrainie dla gospodarki unijnej. Nowe wytyczne będą mogły być uwzględnione przy opracowywaniu projektu ustawy budżetowej na rok 2023. Konflikt zbrojny na terytorium Ukrainy może wpływać na konwergencję polskiej gospodarki i gospodarek krajów strefy euro. W związku z sankcjami nakładanymi na Rosję należy bowiem oczekiwać, że skala i siła powiązań politycznych i gospodarczych między Polską a państwami obszaru wspólnej waluty ulegną znaczącemu wzmocnieniu. Polska będzie przy tym w dalszym ciągu uczestniczyła w procesie pogłębiania Unii Gospodarczej i Walutowej, w szczególności w działaniach mających na celu zapewnienie stabilności w strefie euro. Przy aktualnym stopniu podobieństwa między gospodarkami Polski i strefy euro – w szczególności co do poziomu rozwoju mierzonego np. przez PKB per capita – członkostwo Polski w strefie euro mogłoby jednak stanowić źródło zaburzeń w gospodarce. W rozważaniach dotyczących przyjęcia wspólnej waluty warto jednak wziąć pod uwagę nie tylko zagrożenia i korzyści ekonomiczne, ale także polityczne. Dlatego decyzja dotycząca tempa integracji ze strefą euro powinna być oparta na wnikliwej analizie. Zgodnie z aktualnymi prognozami z końcem 2022 roku wygaśnie klauzula powrotu do stabilizującej reguły wydatkowej, podobnie jak ogólna klauzula wyjścia w UE. Biorąc pod uwagę prowadzoną w UE dyskusję na temat ram fiskalnych oraz sytuację geopolityczną, nie wyklucza się jednak dalszych dostosowań tej reguły. 1 Zgodnie ze wstępną informacją o relacji deficytu i długu sektora instytucji rządowych i samorządowych do PKB, ogłoszoną przez GUS 1 kwietnia br. Program konwergencji. Aktualizacja 2022 7  Monitor Polski – 9 – Poz. 439 I. Ocena bieżącej sytuacji gospodarczej i prognoza I. Ocena bieżącej sytuacji gospodarczej i prognoza I.1. Sytuacja bieżąca W 2021 roku gospodarka polska znalazła się na ścieżce szybkiej odbudowy aktywności gospodarczej po recesji wywołanej pandemią. Przeciętne tempo wzrostu gospodarczego (kw/kw, sa) było blisko dwukrotnie wyższe od długookresowej średniej. Wyniki gospodarki w kolejnych kwartałach okazywały się przy tym lepsze od oczekiwań, mimo III i IV fali pandemii i utrzymywania restrykcji administracyjnych. Wpłynęło na to kilka czynników: dostosowanie się firm i gospodarstw domowych do funkcjonowania w warunkach obostrzeń, poprawa sytuacji na głównych rynkach eksportowych oraz silne wsparcie ze strony polityki makroekonomicznej. PKB już w II kw. 2021 roku osiągnął poziom sprzed pandemii, tj. wcześniej niż w większości krajów Unii Europejskiej. W 2021 roku gospodarka europejska odnotowała silne ożywienie. W całym roku PKB w strefie euro zwiększył się o 5,3%, a w IV kw. poziom aktywności gospodarczej był wyższy niż przed wybuchem pandemii. Wysoką dynamikę zanotował popyt krajowy, w tym zwłaszcza konsumpcja prywatna, wspierana przez poprawę sytuacji na rynku pracy oraz realizację przez gospodarstwa domowe odłożonego popytu. Negatywnie na koniunkturę oddziaływały natomiast utrzymujące się zaburzenia w globalnych łańcuchach dostaw oraz wysokie ceny surowców energetycznych. W połączeniu z kolejnymi falami pandemii w końcu 2021 roku i na początku 2022 roku doprowadziły one do osłabienia aktywności gospodarczej w strefie euro w tym okresie. Poprawa sytuacji gospodarczej w otoczeniu zewnętrznym, wysoka konkurencyjność polskich firm oraz rosnące znaczenie w globalnych łańcuchach wartości przyczyniły się do odbicia eksportu już w II połowie 2020 roku. Jego wzrost był również kontynuowany w 2021 roku, co – obok wyższej dynamiki popytu krajowego – sprzyjało silnemu wzrostowi produkcji przemysłowej. Szybko rosła również konsumpcja prywatna, wspierana poprawą nastrojów konsumentów, dobrą sytuacją na rynku pracy oraz realizacją odłożonego popytu (co potwierdzał wyraźny spadek stopy oszczędności gospodarstw domowych). W ubiegłym roku relatywnie niska była natomiast dynamika inwestycji. W tym przypadku wciąż nie udało się odrobić strat poniesionych w 2020 roku. Przyczyniła się do tego m.in. niska dynamika aktywności inwestycyjnej w sektorze instytucji rządowych i samorządowych. Zaburzenia w globalnych łańcuchach dostaw, problemy z transportem międzynarodowym, wzrost cen surowców i materiałów oraz wysoka niepewność co do rozwoju sytuacji w przyszłości znalazły odzwierciedlenie w rekordowo wysokim przyroście zapasów i znaczącej dodatniej kontrybucji tej kategorii we wzroście PKB. W efekcie dynamika popytu krajowego w 2021 roku była bardzo wysoka, co z kolei przełożyło się na silny wzrost importu i – przy niższej dynamice eksportu – na ujemny wkład eksportu netto we wzrost PKB. W całym 2021 roku PKB zwiększył się o 5,9%, wyraźnie więcej od prognoz formułowanych w trakcie roku. Dane o wyższej częstotliwości z początku br. dotyczące produkcji przemysłowej, sprzedaży detalicznej czy zwłaszcza produkcji budowlano-montażowej wskazują, że roczna dynamika PKB pozostała w I kw. 2022 roku na wysokim poziomie pomimo V fali pandemii. Wybuch wojny w Ukrainie zmienił jednak zasadniczo sytuację w odniesieniu do perspektyw gospodarki w kolejnych kwartałach br. (por. rozdział I.2). Wysoka dynamika aktywności gospodarczej znalazła odzwierciedlenie w dalszej poprawie sytuacji na rynku pracy. Liczba pracujących 2 począwszy od II połowy 2020 roku znalazła się w tendencji wzrostowej i już w IV kw. 2020 roku osiągnęła poziom sprzed pandemii. W całym 2021 roku kategoria ta zwiększyła się aż o 2,6%, po lekkim spadku zanotowanym rok wcześniej. Wzrost ten miał miejsce w warunkach wyraźnej poprawy współczynnika aktywności ekonomicznej3 (o 2,0 pkt. proc. do 57,8%), co – mimo silnego wzrostu popytu na pracę – przyczyniło się do lekkiego wzrostu stopy bezrobocia4 do 3,4%. Wysoka dynamika popytu na pracę, niski poziom stopy bezrobocia (niższy od 2 BAEL, 15–89 lat. 3 BAEL, 15–89 lat. 4 BAEL, 15–74 lata. Program konwergencji. Aktualizacja 2022 8  Monitor Polski – 10 – Poz. 439 I. Ocena bieżącej sytuacji gospodarczej i prognoza stopy NAWRU5) oraz dalszy wzrost płacy minimalnej przyczynił się do wzrostu dynamiki wynagrodzeń w gospodarce. Szybkiej odbudowie aktywności gospodarczej towarzyszył też coraz silniejszy i wyższy od oczekiwań wzrost inflacji. Na początku 2021 roku utrzymywała się ona na poziomie zbliżonym do celu inflacyjnego, natomiast od wiosny tempo wzrostu cen towarów i usług konsumpcyjnych przyspieszyło. Wzrost inflacji związany był przede wszystkim z podwyżkami cen energii, tj. cen paliw w wyniku wzrostu cen ropy naftowej na rynkach światowych oraz cen energii elektrycznej i gazu. Stopniowo zaczęła rosnąć także dynamika cen żywności. W całym 2021 roku podwyższona była także inflacja bazowa. Był to w głównej mierze efekt wysokiej dynamiki cen usług, będącej m.in. skutkiem pandemii (wzrost kosztów związany z koniecznością wdrożenia rozwiązań sanitarnych oraz efekt cenowy otwarcia gospodarki) oraz podwyżek opłat mieszkaniowych. Zwiększona presja inflacyjna to także efekt wysokich kosztów transportu oraz zakłóceń w globalnych łańcuchach dostaw, co wraz z rosnącymi cenami surowców powodowało narastanie presji kosztowej u producentów. W ujęciu średniorocznym inflacja w 2021 roku wyniosła 5,1%. Wobec utrzymywania się wysokiej dynamiki cen został ogłoszony pakiet działań antyinflacyjnych (tzw. Tarcze antyinflacyjne 1.0 i 2.0) nakierowanych na obniżenie tempa wzrostu inflacji w 2022 roku oraz ograniczenie negatywnych skutków podwyższonego poziomu inflacji dla gospodarstw domowych. Pakiety obejmują działania w obszarze podatków oraz działania osłonowe, których celem jest zrekompensowanie wzrostu cen gospodarstwom domowym o najniższych dochodach. Obniżenie stawek podatku akcyzowego i podatku VAT na towary energetyczne (energię elektryczną i cieplną, gaz, paliwa) oraz żywność przyczynią się do ograniczenia wzrostu ich cen (w porównaniu do scenariusza bez Tarcz). Przez większą część 2021 roku Rada Polityki Pieniężnej (RPP) kontynuowała dotychczasową politykę pieniężną. Wskazywała na zewnętrzne przyczyny obserwowanego od II kw. wzrostu inflacji, jego oczekiwany przejściowy charakter oraz niepewność dotyczącą trwałości i skali ożywienia gospodarczego po recesji wywołanej pandemią. Podstawowe stopy procentowe Narodowego Banku Polskiego pozostawały na rekordowo niskich poziomach (w tym stopa referencyjna w wysokości 0,1%). NBP prowadził również zakupy dłużnych papierów wartościowych w ramach strukturalnych operacji otwartego rynku. Skala tych operacji wyraźnie zmniejszyła się na jesieni 2021 roku, a od grudnia program został wygaszony (ostatnia regularna operacja odbyła się w listopadzie). Łącznie na 13 aukcjach NBP kupił w 2021 roku obligacje o wartości nominalnej 36,9 mld zł. W sumie w okresie ostatnich dwóch lat NBP skupił obligacje o wartości nominalnej 144 mld zł. W październiku 2021 roku, wobec ryzyka utrwalenia się inflacji powyżej celu w horyzoncie oddziaływania polityki pieniężnej, RPP podwyższyła stopę referencyjną o 0,4 pkt. proc. do 0,5% oraz zwiększyła stopę rezerwy obowiązkowej z 0,5% do 2,0%. Cykl podwyżek stóp procentowych był kontynuowany w listopadzie i grudniu, kiedy stopa referencyjna wzrosła o odpowiednio 0,75 i 0,50 pkt. proc. do 1,75%. W I kwartale 2022 roku w wyniku trzech kolejnych podwyżek (łącznie o 1,75 pkt. proc.) stopa referencyjna osiągnęła poziom 3,5%. Ponadto w lutym RPP podwyższyła stopę rezerwy obowiązkowej do 3,5% (tj. poziomu obowiązującego przed pandemią). W 2021 roku rachunek bieżący zanotował deficyt w wysokości 0,6% PKB. Przez większą część roku roczna dynamika importu pozostawała wyraźnie wyższa od eksportu. Import poza rosnącym popytem krajowym wyraźnie wspierały wyższe ceny sprowadzanych z zagranicy surowców energetycznych. Na to nakładało się zwiększone gromadzenie zapasów przez przedsiębiorstwa związane z obawami o przyszłe braki środków produkcji lub/i dalszy wzrost ich cen. Eksport pozostawał pod presją problemów podażowych przetwórstwa przemysłowego (brak surowców i komponentów do produkcji). Szczególnie było to widoczne w przypadku przemysłu samochodowego. W efekcie saldo obrotów towarowych w relacji do PKB uległo pogorszeniu. Z uwagi na wysokie dochody zagranicznych inwestorów z tytułu ich kapitałowego zaangażowania w polskich podmiotach pogłębił się deficyt dochodów pierwotnych. 5 NAWRU – stopa bezrobocia nieprzyspieszająca wzrostu płac (ang. non-accelerating wage rate of unemployment). Program konwergencji. Aktualizacja 2022 9  Monitor Polski – 11 – Poz. 439 I. Ocena bieżącej sytuacji gospodarczej i prognoza W 2021 roku kurs złotego był determinowany głównie przez pandemię COVID-19 oraz oczekiwania co do polityki pieniężnej za granicą i w kraju. Pierwszy z powyższych czynników zaznaczył się szczególnie silnie w marcu i w listopadzie, kiedy kolejne fale pandemii doprowadziły do osłabienia złotego. Negatywnie na polską walutę oddziaływały również nasilające się od połowy roku oczekiwania rynkowe dotyczące zacieśnienia polityki pieniężnej w Stanach Zjednoczonych. Z kolei wzrost oczekiwań na kontynuację cyklu podwyżek stóp procentowych NBP wsparł złotego w końcu roku. Średnio w 2021 roku kurs euro w złotych (EUR/PLN) ukształtował się na poziomie 4,57, a kurs dolara amerykańskiego (USD/PLN) wyniósł 3,86. Zbrojna agresja Rosji przeciw Ukrainie doprowadziła na przełomie lutego i marca 2022 roku do gwałtownego wzrostu awersji do ryzyka na światowych rynkach finansowych i przepływu kapitału do aktywów tradycyjnie uznawanych przez inwestorów za tzw. bezpieczne przystanie. Ze względu na geograficzną bliskość Polski i innych krajów Europy Środkowo-Wschodniej do terenów objętych działaniami wojennymi ich waluty znalazły się pod szczególnie silną presją. Kurs euro w złotych wzrósł do najwyższego poziomu w historii (5,0), a kurs dolara amerykańskiego w złotych osiągnął wieloletnie maksimum. Wobec dynamicznego osłabienia złotego NBP przeprowadził serię interwencji na rynku walutowym. Działania banku centralnego zostały wsparte przez Ministerstwo Finansów, które w komunikacie z 2 marca br. poinformowało, że środki walutowe w jego dyspozycji będą wymieniane przede wszystkim na rynku walutowym, a wymiana tych środków w NBP będzie miała charakter uzupełniający. W II połowie marca polska waluta odrobiła dużą część strat wspierana przez poprawę nastrojów na globalnych rynkach finansowych oraz silne fundamenty polskiej gospodarki. I.2. Scenariusz średniookresowy Rosyjska inwazja na Ukrainę, międzynarodowe sankcje na Rosję, gwałtowny wzrost liczby uchodźców przybywających do Polski oraz trwająca pandemia COVID-19 skutkują znaczącą niepewnością dla średniookresowego scenariusza makroekonomicznego. Scenariusz ten uwzględnia wpływ wojny w Ukrainie na polską gospodarkę przez: pogorszenie nastrojów gospodarczych, obniżenie światowej dynamiki PKB, wzrost cen surowców, problemy w światowych łańcuchach dostaw, koszty przyjmowania przez Polskę uchodźców oraz wpływ transferów do uchodźców na krajową konsumpcję. W scenariuszu nie uwzględniono natomiast wpływu uchodźców oraz migrantów wracających do Ukrainy na krajowy rynek pracy, uzasadniając to dużą niepewnością co do skali i kierunku tego wpływu (por. rozdział III.1). Przyjęty scenariusz zakłada, że tempo wzrostu realnego PKB w 2022 roku osiągnie 3,8%, a w 2023 roku 3,2%. W kolejnych latach polska gospodarka będzie rosła w tempie 3,0% oraz 3,1%. Tempo wzrostu produktu potencjalnego wynosi 3,5% w 2022 roku, 3,3% w 2023 roku i 2,9% w kolejnych dwóch latach. Głównymi czynnikami wpływającymi na dynamikę potencjału gospodarki będą: malejąca podaż pracy, akumulacja kapitału produkcyjnego oraz wzrost wydajności czynników produkcji. Luka produktowa, wyraźnie ujemna w latach 2020–2021 (odpowiednio -2,0% i -0,2% PKB potencjalnego), będzie rosnąć, osiągając 0,3% w horyzoncie prognozy. Pomimo prognozowanego wzrostu aktywności zawodowej w następnych latach negatywne tendencje dotyczące liczebności populacji w wieku produkcyjnym będą wpływać na mniejszą dynamikę potencjalnego PKB. O ile od 2003 roku obserwowana była spadająca stopa bezrobocia równowagi NAWRU, w ostatnich dwóch latach horyzontu prognozy przewidywana jest jej stabilizacja na poziomie 2,7–2,8% i ograniczenie jej pozytywnego wpływu na dynamikę wzrostu potencjalnego niemal do zera. Spożycie prywatne w 2022 roku wzrośnie realnie o 5,9%. W kolejnych latach dynamika ta będzie stopniowo zwalniać (4,0% i 2,7% w latach 2023–2024), by na koniec horyzontu prognozy osiągnąć 2,9%. Wysokiej konsumpcji prywatnej – zwłaszcza w pierwszych latach horyzontu prognozy – sprzyjać będzie dobra sytuacja na rynku pracy (niska stopa bezrobocia i utrzymujący się realny wzrost funduszu płac), obniżki podatków oraz wydatki konsumpcyjne uchodźców. Realne tempo wzrostu nakładów brutto na środki trwałe wyniesie w latach 2022–2023 odpowiednio 4,8% oraz 4,0%. W kolejnych latach spadnie do 2,5% w 2024 roku oraz 2,7% w 2025 roku. Stosunkowo wysoka dynamika w początkowych latach prognozy będzie wynikała głównie ze wzrostu Program konwergencji. Aktualizacja 2022 10  Monitor Polski – 12 – Poz. 439 I. Ocena bieżącej sytuacji gospodarczej i prognoza inwestycji publicznych m.in. na obronę narodową (w scenariuszu zakłada się, że wzrost wydatków na obronność częściowo zwiększy inwestycje, a częściowo spożycie publiczne). Dynamika inwestycji prywatnych będzie niska w całym horyzoncie prognozy, na co wpływ będą miały rosnące koszty finansowania wynikające z podwyżek stóp procentowych, niepewność związana z wojną w Ukrainie oraz wysokie ceny surowców i problemy w globalnych łańcuchach dostaw. W III–IV kwartale 2021 roku miał miejsce znaczny przyrost zapasów wywołany m.in. wzrostem cen na rynkach globalnych oraz problemami z łańcuchami dostaw. Zakłada się w kolejnych latach ich stopniowe wykorzystywanie (ujemna zmiana zapasów), co będzie miało ujemny wkład we wzrost PKB, ale jednocześnie będzie generowało dodatkowy eksport oraz inwestycje. Wojna w Ukrainie to kolejny – po pandemii COVID-19 – szok dla globalnych łańcuchów dostaw. Może on spowodować niższą dostępność niektórych surowców, skutkując przerwami w produkcji wybranych towarów (przykładem może być np. stal oraz niektóre komponenty do motoryzacji). Mimo to bezpośredni wpływ wojny dla polskiej wymiany handlowej powinien być umiarkowany. Udział Rosji w eksporcie z Polski wynosił w 2021 roku 2,8%, natomiast Ukrainy 2,2%. W przypadku importu 6,0% pochodziło z Rosji, zaś 1,5% z Ukrainy. Tym samym oczekuje się, że tempo wzrostu eksportu w latach 2022–2025 wyniesie odpowiednio 4,5%, 4,0%, 3,6% oraz 3,6%, podczas gdy importu odpowiednio 4,1%, 3,1%, 2,9%, 2,9%. W drugiej połowie 2021 roku inflacja zaczęła gwałtownie przyspieszać, by w marcu br. osiągnąć 10,9% r/r (dane wstępne). Według scenariusza w 2022 roku stopa inflacji utrzyma się na wysokim poziomie – średniorocznie wyniesie 9,1%, by w kolejnych latach stopniowo spadać (7,8% w 2023 roku, 4,8% w 2024 roku i 3,5% w 2025 roku). Dla 2022 roku założono stabilizację kursu złotego na poziomie odpowiednio 4,59 EUR/PLN oraz 4,10 USD/PLN. Dla kolejnych lat horyzontu prognozy (2023–2025) przyjęto techniczne założenie, że kurs EUR/PLN utrzyma się na poziomie kursu średniego z 2021 roku (tj. 4,57) oraz utrzymanie kursu EUR/USD na poziomie z I kwartału br. Drugi rok pandemii pogłębił problemy demograficzne Polski – łączna liczba ludności w Polsce spadła o ok. 180 tysięcy osób. W wyniku długookresowych trendów demograficznych spadek ten będzie postępował. W scenariuszu założono ujemną dynamikę populacji w grupie 15–89 lat na poziomie 0,3% w 2022 roku oraz 0,4% rocznie w latach 2023–2025. W liczbach tych nie uwzględniono napływu uchodźców z Ukrainy (por. rozdział III.1). Przewiduje się, że w 2022 roku liczba pracujących wzrośnie o 1,2%. Będzie to konsekwencja dalszego wzrostu aktywności zawodowej i spadku stopy bezrobocia. W kolejnych trzech latach prognozy liczba pracujących będzie spadać w tempie 0,1–0,3%, głównie z powodu zmian demograficznych. Zmiany liczby pracujących uwzględniają przyjęte w Programie założenie o stabilizacji do 2025 roku liczby pracujących w sektorze instytucji rządowych i samorządowych. Polska pozostaje krajem o bardzo niskiej stopie bezrobocia. Szacuje się, że stopa bezrobocia według BAEL spadnie z 3,4% w 2021 roku do 2,7% w 2022 roku. W kolejnych latach bezrobocie utrzyma się na niskim poziomie (2,6% w horyzoncie prognozy) w wyniku trendów demograficznych i utrzymywania się tempa wzrostu gospodarczego w okolicach potencjału. W 2022 roku założony został wzrost kosztów pracy na jednego zatrudnionego wynoszący 10,3%, a więc przewyższający prognozowany poziom inflacji (9,1%). Podobnie sytuacja ma wyglądać w kolejnym roku (10,1% wzrost kosztów pracy na zatrudnionego przy inflacji na poziomie 7,8%). Mimo wysokiej inflacji nadmierną presję płacową hamować będzie m.in. pogorszenie nastrojów i spowolnienie wzrostu PKB w wyniku wojny w Ukrainie oraz wejście na rynek pracy części uchodźców (ta kwestia została opisana w części III.1). Wraz z wyhamowaniem inflacji realna dynamika kosztów pracy na jednego zatrudnionego w latach 2024–2025 wyniesie ok. 3,5%. Program konwergencji. Aktualizacja 2022 11  Monitor Polski – 13 – Poz. 439 I. Ocena bieżącej sytuacji gospodarczej i prognoza Tabela 1. Wzrost gospodarczy – kluczowe elementy prognozy 2021 2022 2023 2024 2025 PKB w ujęciu realnym, wzrost w % 5,9 3,8 3,2 3,0 3,1 Nakłady brutto na środki trwałe, wzrost w % 3,8 4,8 4,0 2,5 2,7 Stopa bezrobocia BAEL, w % 3,4 2,7 2,6 2,6 2,6 Inflacja 5,1 9,1 7,8 4,8 3,5 Źródło: Główny Urząd Statystyczny, Ministerstwo Finansów. Program konwergencji. Aktualizacja 2022 12  Monitor Polski – 14 – Poz. 439 II. Wynik i dług sektora instytucji rządowych i samorządowych II. Wynik i dług sektora instytucji rządowych i samorządowych II.1. Strategia i cele średniookresowe rządu Polska zgodnie z zaleceniami Rady UE6 kontynuuje w 2022 roku politykę budżetową zorientowaną na wsparcie gospodarki osłabionej skutkami pandemii. Dalsze prowadzenie działań antykryzysowych umożliwiła ubiegłoroczna nowelizacja ustawy o finansach publicznych7. Wydłużyła ona z 2 do 3 lat klauzulę powrotu do stosowania stabilizującej reguły wydatkowej zgodnie z jej pierwotną formułą. Z kolei inwestycje publiczne wzrosną nieznacznie w bieżącym roku do poziomu 4,3% PKB (z 4,2% PKB w 2021 r.). Jest to zgodne z innym zaleceniem Rady UE, dotyczącym nieograniczania w 2022 roku inwestycji finansowanych ze środków krajowych. W czerwcu ub.r. Rada UE rekomendowała – w przypadku poprawy sytuacji gospodarczej – podjęcie działań w celu zapewnienia stabilności finansów publicznych w średnim okresie, a także zwiększenie inwestycji w celu pobudzenia potencjału wzrostu gospodarczego. W marcu br. Komisja Europejska zachęciła państwa członkowskie do opracowania tegorocznej edycji programów stabilności i konwergencji w oparciu o jej wytyczne dla polityk budżetowych na rok przyszły. W 2023 roku należy ograniczać tempo wzrostu wydatków bieżących, poprawiać jakość i strukturę finansów publicznych, utrzymać inwestycje finansowane ze środków krajowych, a w uzasadnionych wypadkach nawet je zwiększyć. W krajach z niskim lub średnim zadłużeniem priorytetem inwestycyjnym powinna być zielona i cyfrowa transformacja. Polityki budżetowe krajów UE powinny jednak być elastyczne: poprawa lub pogorszenie perspektyw gospodarczych powinny pociągać za sobą adekwatne zmiany tempa wzrostu wydatków. Program został opracowany przy założeniu konsolidacji w minimalnym tempie wynikającym z Paktu Stabilności i Wzrostu, z uwzględnieniem zaleconej przez Komisję Europejską kontroli wydatków bieżących w roku 2023 i priorytetowego traktowania wydatków inwestycyjnych (por. rozdział II.4). Jednocześnie uwzględniono nowe obciążenia dla sektora instytucji rządowych i samorządowych: w 2022 roku wydatki związane z napływem ukraińskich uchodźców oraz dodatkowy wzrost nakładów na obronę od 2023 roku. Komisja Europejska zasygnalizowała aktualizację wytycznych na rok 2023 najpóźniej z końcem maja br. Zmienione wytyczne będą mogły być uwzględnione przy opracowywaniu projektu ustawy budżetowej na rok 2023. Tabela 2. Sektor instytucji rządowych i samorządowych – kluczowe elementy prognozy % PKB 2021 2022 2023 2024 2025 Wynik nominalny -1,8 -4,3 -3,7 -3,1 -2,5 – dochody 42,3 40,0 39,9 39,7 39,7 – wydatki 44,2 44,4 43,6 42,8 42,2 Wynik strukturalny -1,9 -4,2 -3,7 -3,2 -2,7 Dług brutto 53,8 52,1 51,5 51,0 49,7 Źródło: Ministerstwo Finansów, Główny Urząd Statystyczny. II.2. Sytuacja bieżąca Sytuacja sektora instytucji rządowych i samorządowych w 2021 roku była uwarunkowana sytuacją makroekonomiczną kraju i skalą działań nakierowanych na walkę z pandemią COVID-19. Deficyt 6 Zalecenie Rady z 18 czerwca 2021 roku zawierające opinię Rady na temat przedstawionego przez Polskę Programu konwergencji na 2021 rok (2021/C 304/21). 7 Ustawa z dnia 11 sierpnia 2021 r. o zmianie ustawy o finansach publicznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1535, z późn. zm.). Program konwergencji. Aktualizacja 2022 13  Monitor Polski – 15 – Poz. 439 II. Wynik i dług sektora instytucji rządowych i samorządowych sektora (zgodnie z metodyką ESA2010), według wstępnych szacunków Głównego Urzędu Statystycznego z 1 kwietnia br., wyniósł 1,8% PKB. Oznacza to poprawę o ok. 5,1 pkt. proc. w stosunku do 2020 roku. Niższy deficyt sektora był skutkiem znaczącego zmniejszenia w relacji do PKB wydatków sektora o 4,3 pkt. proc. (w tym dotacji do producentów o 2,4 pkt. proc.) przy wzroście dochodów o 0,8 pkt. proc. Poziom dochodów i wydatków sektora w 2021 roku oraz szczegółowa ich struktura w relacji do PKB zostały przedstawione w tabeli 14. Działania nakierowane na powstrzymanie skutków stanu epidemii COVID-19 i walkę z tymi skutkami oraz na wsparcie dotkniętych nimi podmiotów były finansowane przede wszystkim przez Fundusz Przeciwdziałania COVID-19 utworzony z końcem marca 2020 roku w Banku Gospodarstwa Krajowego oraz przez Polski Fundusz Rozwoju (PFR) w ramach programów rządowych. Zostały one odpowiednio ujęte w statystykach sektora instytucji rządowych i samorządowych. Wydatki sektora instytucji rządowych i samorządowych Wydatki sektora instytucji rządowych i samorządowych w 2021 roku wyniosły 44,2% PKB i były wyraźnie mniejsze niż rok wcześniej – o 4,3 pkt. proc. Głównym czynnikiem determinującym ograniczenie wydatków sektora w 2021 roku były niższe wydatki nakierowane na wsparcie podmiotów dotkniętych skutkami stanu epidemii COVID-19. Znalazły one odzwierciedlenie przede wszystkim w kategorii „dotacje dla przedsiębiorców”, które w relacji do PKB spadły o 2,4 pkt. proc. do poziomu 1,2%. W relacji do PKB inwestycje osiągnęły 4,1% PKB (wzrost nominalny o 3,2%). Dla wsparcia inwestycji w podsektorze samorządowym w latach 2020–2021 uruchomiono środki w ramach Rządowego Funduszu Inwestycji Lokalnych (RFIL) o wartości ok. 13 mld zł, których źródłem finansowania był Fundusz Przeciwdziałania COVID-19. Nominalny wzrost inwestycji o ok. 7% odnotowano w podsektorze rządowym, gdzie kontynuowana była realizacja wieloletnich programów w obszarze budowy dróg i modernizacji infrastruktury kolejowej. Rok 2021 stanowił kontynuację programów społecznych z lat poprzednich:  program Rodzina 500 plus kosztował (bez kosztów obsługi, dodatku wychowawczego oraz dodatku do zryczałtowanej kwoty) 40,3 mld zł wobec 39,9 mld zł w roku 2020 i 30,5 mld zł w roku 2019,  program Świadczenie uzupełniające dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji to według wstępnych danych wydatek 3,3 mld zł, sfinansowany z Funduszu Solidarnościowego,  program Mama 4+ skierowany do kobiet, które urodziły i wychowały czworo lub więcej dzieci i nie otrzymują emerytury lub otrzymują ją w wysokości niższej od emerytury minimalnej, został wykonany na kwotę ok. 0,5 mld zł,  całkowity koszt dodatkowego rocznego świadczenia pieniężnego dla emerytów i rencistów Emerytura plus wyniósł 11,9 mld zł wypłaconych z Funduszu Solidarnościowego,  świadczenia rodzinne i opiekuńcze oraz świadczenia z Funduszu Alimentacyjnego wyniosły 12,4 mld zł (bez składek),  program Dobry Start to wydatek 1,3 mld zł (koszty w kolejnych latach przewidziano na podobnym poziomie),  świadczenia finansowane z budżetu państwa, zlecone do wypłaty ZUS i KRUS (m.in. świadczenia dla kombatantów, ryczałt energetyczny, deputaty węglowe, z wyłączeniem programu Mama 4+) osiągnęły 2,9 mld zł (koszty w kolejnych latach przewidziano na podobnym poziomie),  renta socjalna i zasiłek pogrzebowy wypłacane ze środków Funduszu Solidarnościowego stanowiły 4,3 mld zł. Wydatki w kolejnych latach rosną ze względu na waloryzację renty socjalnej. Ponadto w 2021 roku wypłacono dodatkowe roczne świadczenie dla emerytów i rencistów, tzw. 14. emeryturę. Całkowita wartość wypłat sięgnęła 10,4 mld zł. Program konwergencji. Aktualizacja 2022 14  Monitor Polski – 16 – Poz. 439 II. Wynik i dług sektora instytucji rządowych i samorządowych Transfery społeczne łącznie ze świadczeniami z ubezpieczeń społecznych wzrosły w 2021 roku nominalnie o 8,0% r/r i wyniosły 17,9% PKB, co oznacza spadek o 0,8 pkt. proc. w relacji do PKB. W 2021 roku nastąpił nominalny wzrost spożycia publicznego o 9,7% r/r, co przełożyło się na spadek o 0,5 pkt. proc. w relacji do PKB, tj. do 18,7%. Na spadek spożycia publicznego w relacji do PKB wpłynął przede wszystkim istotny spadek kosztów pracy o 0,4 pkt. proc. do 10,5%, przy czym nominalny wzrost wydatków na koszty pracy wyniósł 8,7% r/r (realny wzrost o 3,5% r/r). Dochody sektora instytucji rządowych i samorządowych Dochody sektora instytucji rządowych i samorządowych w 2021 roku ukształtowały się na poziomie 42,3% PKB (wzrost o 0,8 pkt. proc. w porównaniu z 2020 rokiem), a ich wzrost nominalny wyniósł 14,9% w porównaniu do 2,7% w 2020 roku. Podatki W 2021 roku dochody podatkowe zgodnie z metodologią ESA wyniosły 23,6% PKB, co oznacza wzrost o ok. 1,6 pkt. proc. w porównaniu z 2020 rokiem. Dochody z podatków związanych z produkcją i importem wzrosły o 1,2 pkt. proc., a wpływy z podatków od dochodu o 0,4 pkt. proc. Kategoria „dochody podatkowe” jest zgodnie z metodologią ESA kategorią znacznie szerszą w porównaniu do dochodów podatkowych według prawa krajowego i obejmuje również różnego rodzaju obowiązkowe opłaty, które mają ekonomiczny charakter podatku, np. dochody z aukcji ze sprzedaży uprawnień CO2 i inne opłaty związane z ochroną środowiska. Wpływy z podatku VAT wzrosły o 39,2 mld zł, tj. o 21,1%, co jest efektem niskiego poziomu odniesienia z 2020 roku, wysokiej konsumpcji nominalnej w 2021 roku stymulowanej odłożonym popytem konsumentów. W 2021 roku główny element bazy podatku VAT – spożycie prywatne – odnotował nominalny wzrost o ok. 12%, podczas gdy w 2020 roku spożycie prywatne było na poziomie nieznacznie wyższym niż w 2019 roku. Wpływy z podatku akcyzowego łącznie z opłatą paliwową w 2021 roku wzrosły o 6,9 mld zł, tj. 8,7% w porównaniu z 2020 rokiem. Wpływy z samego podatku akcyzowego wzrosły o 5,8 mld zł (8,2%). Analogicznie jak w podatku VAT wysoki wzrost dochodów z akcyzy jest efektem bazy oraz dobrej sytuacji w gospodarce po miesiącach lockdownu. W 2021 roku wpływy z akcyzy od paliw silnikowych i opłaty paliwowej wzrosły o 9,3% r/r. Wpływy z akcyzy od wyrobów tytoniowych wzrosły o 8,8% r/r, a od alkoholu etylowego o 4,3% r/r. Wpływy z tytułu PIT w 2021 roku wzrosły o 17,6 mld zł, tj. o 14,6% w porównaniu z 2020 rokiem. Miało to związek z poprawą otoczenia makroekonomicznego, na którą złożyły się m.in. wysokie nominalne tempo wzrostu przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce narodowej oraz wysoka dynamika nominalnego PKB. Wzrost wpływów z tytułu PIT w 2021 roku wynikał również z mniejszego niż w roku poprzedzającym wpływu na gospodarkę ryzyka związanego z rozwojem epidemii. Zmiany systemu podatkowego miały w tym czasie niewielkie znaczenie dla dochodów z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych. W 2021 roku został podniesiony limit przychodu uprawniający do rozliczania się na ryczałcie (z 250 tys. euro do 2 mln euro). Wpływ tego rozwiązania na wpływy z PIT był jednak umiarkowany. Wpływy z CIT wzrosły o 15,9 mld zł, tj. o 30% w porównaniu do 2020 roku, co także częściowo wynika z efektu bazy, ale jest przede wszystkim wynikiem polepszenia sytuacji w gospodarce. W 2021 roku wyniki finansowe przedsiębiorstw niefinansowych były wyższe od uzyskanych rok wcześniej. Zysk brutto był o 56,4% wyższy, zaś strata o 42% niższa. Pozytywnie na dochody wpłynęło objęcie podatkiem CIT spółek komandytowych do tej pory podmiotowo zwolnionych z CIT. Ponadto wprowadzono przepisy regulujące rozbieżności w kwalifikacji struktur hybrydowych. Program konwergencji. Aktualizacja 2022 15  Monitor Polski – 17 – Poz. 439 II. Wynik i dług sektora instytucji rządowych i samorządowych Według szacunków CASE dla Komisji Europejskiej w 2019 roku8 luka VAT w Polsce była nieco wyższa niż średnia europejska (por. wykres 1). Wykres 1. Porównanie luki VAT (% teoretycznych wpływów) w krajach UE w 2019 roku 35% 30% 25% 20% 15% 10% 0% Chorwacja Szwecja Cypr Finlandia Holandia Estonia Luksemburg Hiszpania Słowenia Francja Portugalia Łotwa Bułgaria Dania Austria Niemcy Wielka Brytania Węgry Irlandia Średnia w UE Polska Belgia Czechy Słowacja Włochy Litwa Malta Grecja Rumunia 5% Źródło: raport CASE dla Komisji Europejskiej VAT Gap in the EU. Report 2021. Dla oszacowania luki VAT w 2021 roku zastosowano metodę odgórną (ang. top down), która wykorzystuje dane makroekonomiczne na temat bazy podatku VAT (konsumpcję prywatną, zużycie pośrednie, inwestycje sektora instytucji rządowych i samorządowych). Obecne szacunki luki VAT dla lat 2018–2020 są niższe niż w poprzedniej aktualizacji Programu. 8 Do porównania wykorzystano szacunki z raportu CASE dla Komisji Europejskiej (wrzesień 2021) dotyczące luki VAT w krajach UE. Dla celów porównawczych stosuje się wskaźnik, który w procentach porównuje rzeczywiste dochody z VAT z teoretycznymi wpływami wynikającymi z przepisów (VTTL – VAT Total Tax Liability). Por. VAT Gap in the EU. Report 2021, https://op.europa.eu/en/publication-detail//publication/f769dd4a-57da-11ec-91ac-01aa75ed71a1/language-en/format-PDF/source-245971484 Program konwergencji. Aktualizacja 2022 16  Monitor Polski – 18 – Poz. 439 II. Wynik i dług sektora instytucji rządowych i samorządowych Według wstępnych szacunków Ministerstwa Finansów 9 , w 2021 roku luka VAT uległa dalszemu ograniczeniu (o 6,1 pkt. proc.) i wynosiła ok. 4,3% potencjalnych wpływów (por. wykres 2). Opierając się na podejściu Komisji Europejskiej dotyczącym analizy tzw. compliance effect, można oszacować, że w 2021 roku poprawa dochodów z VAT dzięki lepszemu przestrzeganiu przez podatników obowiązujących regulacji wyniosła 14,3 mld zł. Wykres 2. Luka VAT (w %) oraz tzw. compliance effect (w mld zł) 25,7% 24,3% 24,1% 20,2% 12,8% 12,1% 6,7 2,3 14,1% 11,8% 10,9 0,3 11,7% 11,9% 11,1% 4,7 10,3% -0,1 2013 10,4% 3,1 14,3 4,3% -0,4 2014 2015 2016 compliance effect 2017 luka VAT 2018 2019 2020 2021 średnia luka VAT w UE Źródło: oszacowania Ministerstwa Finansów (luka VAT i compliance effect). Dane nt. średniej luki w UE - raport CASE dla Komisji Europejskiej VAT Gap in the EU. Report 2021 Składki na ubezpieczenia społeczne Dochody z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne były wyższe o 8,1% r/r (spadek relacji o 0,6 pkt. proc. do 14,0% PKB), tj. poniżej szacowanego tempa wzrostu funduszu wynagrodzeń w gospodarce narodowej, które wyniosło ok. 9% r/r. Poziom składek uzależniony był od kształtowania się podstawy naliczania, której głównym komponentem jest fundusz wynagrodzeń w gospodarce narodowej, oraz podobnie jak w roku 2020, lecz na znacznie mniejszą skalę, działań antycovidowych, polegających na umorzeniu niektórych składek na ubezpieczenia społeczne. Jednocześnie zgodnie z ustawą z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095, z późn. zm.) ubezpieczeni pomimo umorzenia składek mieli zachowaną ciągłość nabywania uprawnień emerytalno-rentowych oraz zachowali prawo do świadczeń zdrowotnych i chorobowych. Umorzone składki zostały zarejestrowane memoriałowo w kategorii składki na ubezpieczenia społeczne. Wartość imputowanych składek dla podsektora ubezpieczeń społecznych wyniosła w roku 2021 ok. 0,1% PKB. II.3. Projekcja średniookresowa Czynniki determinujące wydatki sektora instytucji rządowych i samorządowych Przewiduje się, że w 2022 roku wydatki sektora instytucji rządowych i samorządowych w relacji do PKB ukształtują się na poziomie 44,4%. W 2025 roku ulegną obniżeniu do 42,2% PKB, ale ich poziom będzie wciąż o ok. 0,4 pkt. proc. wyższy w porównaniu do poziomu sprzed pandemii (wydatki w relacji do PKB w 2019 roku wyniosły 41,8%). Zgodnie z wytycznymi Komisji Europejskiej z marca br., działania w obszarze wydatków będą w 2023 roku zmierzały do poprawy ich jakości i struktury, głównie poprzez wzrost finansowania 9 Dla lat 2019–2021 dane mają charakter wstępny ze względu na brak danych statystycznych w takiej szczegółowości, która umożliwiłaby przeprowadzenie pełnego szacunku. Program konwergencji. Aktualizacja 2022 17  Monitor Polski – 19 – Poz. 439 II. Wynik i dług sektora instytucji rządowych i samorządowych programów inwestycyjnych w podsektorze centralnym, w tym wydatków na modernizację sił zbrojnych oraz wsparcie finansowania inwestycji w podsektorze samorządowym. Wydatki bieżące Wydatki bieżące sektora w latach objętych horyzontem prognozy będą w dużym stopniu wynikały z kontynuacji programów polityki społecznej. Jednocześnie w 2023 roku, zgodnie z wytycznymi Komisji Europejskiej (por. rozdział II.1), tempo wzrostu wydatków bieżących zostanie ograniczone. W roku 2022 wprowadzono następujące programy oraz doraźne rozwiązania będące odpowiedzią na zmieniające się otoczenie:  ze względu na rosnące ceny energii, gazu i żywności rząd wprowadził pod koniec 2021 roku tzw. Tarczę antyinflacyjną. Jednym z kluczowych jej elementów jest bezpośrednie wsparcie uboższych gospodarstw domowych w postaci dodatku osłonowego wypłacane w 2022 roku. Jest to jednorazowe wsparcie finansowe w wysokości uzależnionej od wielkości gospodarstwa domowego i spełnienia kryterium dochodowego. Szacunkowy koszt dodatku osłonowego to ok. 4,7 mld zł. Jest to rozwiązanie jednoroczne,  w celu dalszego wsparcia rodzin wprowadzono Rodzinny Kapitał Opiekuńczy (RKO), tj. nowe świadczenie w wysokości 1 tys. zł miesięcznie wypłacane przez rok lub 500 zł miesięcznie wypłacane przez dwa lata. RKO przysługuje na drugie i kolejne dziecko w rodzinie w wieku od ukończenia 12. do 35. miesiąca życia. Świadczenie to nie zależy od dochodu rodziny. Całkowity koszt w pierwszym roku obowiązywania szacowany jest na ok. 3,0 mld zł. W 2023 roku szacowany koszt to 2,4 mld zł,  wskutek agresji Rosji na Ukrainę Polska stała się krajem przyjmującym dużą liczbę uchodźców z Ukrainy (por. rozdział III.1). W odpowiedzi przyjęto ustawę z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (Dz. U. poz. 583, z późn. zm.). Na mocy ustawy Ukraińcom przebywającym legalnie na terenie RP przyznano prawo m.in. do świadczeń rodzinnych, świadczenia wychowawczego (500 plus), świadczenia Dobry start oraz Rodzinnego Kapitału Opiekuńczego. Planowane na ten moment wydatki Funduszu Pomocy na 2022 rok z tytułu świadczeń wynoszą ok. 4,4 mld zł, a wydatki ogółem ok. 11 mld zł. Mogą być jednak aktualizowane. W 2022 roku przewidziana jest wypłata dodatkowego rocznego świadczenia pieniężnego dla emerytów i rencistów. Na ten cel przeznaczone zostanie ok. 11,2 mld zł w 2022 roku. W latach 2022–2026 przewidziana jest kontynuacja wypłaty:  13. emerytury, na którą w 2022 roku przeznaczone zostanie 12,7 mld zł z Funduszu Solidarnościowego. W kolejnych latach łączne wydatki z tytułu 13. emerytury będą rosły z 14,1 mld zł w 2023 roku do 16,4 mld zł w 2026 roku w wyniku wzrostu przeciętnej emerytury oraz waloryzacji rent i emerytur,  świadczenia 500 plus w wysokości ok. 38,7–40,5 mld zł rocznie,  świadczeń rodzinnych i z Funduszu Alimentacyjnego w wysokości ok. 12,6–13,4 mld zł rocznie. Podane kwoty świadczenia 500 plus oraz świadczeń rodzinnych nie obejmują wypłat z tytułu ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. Inwestycje publiczne Inwestycje publiczne stanowią element strategii przezwyciężania negatywnych skutków pandemii COVID-19. Przewiduje się, że w 2022 roku po realnym spadku w 2021 roku rozpocznie się stopniowa odbudowa inwestycji sektora instytucji rządowych i samorządowych. Ich poziom w relacji do PKB wzrośnie do ok. 4,2% i na tym poziomie utrzyma się średnio w latach 2023–2025. Poziom inwestycji sektora będzie kształtowany przez wieloletnie programy rządowe, perspektywę finansową na lata Program konwergencji. Aktualizacja 2022 18  Monitor Polski – 20 – Poz. 439 II. Wynik i dług sektora instytucji rządowych i samorządowych 2014–2020, wieloletnie ramy finansowe na lata 2021–2027, a także instrumenty wsparcia dla samorządów przygotowane przez rząd. Zadania inwestycyjne w podsektorze centralnym będą realizowane m.in. w ramach ustanowionych wcześniej wieloletnich programów:  Programu Budowy Dróg Krajowych na lata 2014–2023 (z perspektywą do 2025 r.), finansowanego głównie ze środków Krajowego Funduszu Drogowego, środków UE oraz budżetu państwa (trwają prace nad Rządowym Programem Budowy Dróg Krajowych do 2030 r. (z perspektywą do 2033 r.) oraz Programem Wzmocnienia Krajowej Sieci Drogowej do 2030 r.),  Programu Budowy 100 Obwodnic na lata 2020–2030, który określa cele i priorytety inwestycyjne w odniesieniu do budowy obwodnic miast na sieci dróg krajowych,  Programu Bezpiecznej Infrastruktury Drogowej 2021–2024,  Narodowego Programu Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego 2021–2030,  Krajowego Programu Kolejowego do 2023 roku, obejmującego wydatki inwestycyjne na budowę i modernizację linii kolejowych, realizowanego przez spółkę PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. i finansowanego ze środków Funduszu Kolejowego, budżetu państwa, środków unijnych, środków własnych PKP PLK S.A. oraz programów uzupełniających, takich jak:  Program Inwestycji Dworcowych na lata 2016–2023,  Program Uzupełniania Lokalnej i Regionalnej Infrastruktury Kolejowej Kolej+ do 2028 roku,  Rządowy program budowy lub modernizacji przystanków kolejowych na lata 2021–2025,  Programu inwestycyjnego Centralny Port Komunikacyjny. Etap I. 2020–2023. Etap ten ma obejmować prace przygotowawcze i wykup gruntów przeznaczonych na wspomnianą inwestycję. W kolejnych latach realizowana będzie budowa Portu Lotniczego „Solidarność” oraz inwestycji towarzyszących: sieci nowych linii kolejowych, w tym kolei dużych prędkości, i inwestycje drogowe,  Rządowego Programu Uzupełniania Lokalnej i Regionalnej Infrastruktury Drogowej – Mosty dla Regionów. Poza programami infrastrukturalnymi na inwestycje w podsektorze centralnym duży wpływ będą miały programy nakierowane na modernizację sił zbrojnych. Ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny (Dz. U. poz. 655) skokowo zwiększyła poziom wydatków na obronę narodową z planowanych 2,2% PKB w 2022 roku do 3% PKB od 2023 roku. W celu finansowania wieloletnich programów zwiększania potencjału militarnego Polski na mocy wspomnianej ustawy zostanie powołany Fundusz Wsparcia Sił Zbrojnych w Banku Gospodarstwa Krajowego. Inwestycje jednostek samorządu terytorialnego (JST) będą wspierane środkami z programów rządowych:  Rządowego Funduszu Inwestycji Lokalnych ustanowionego w 2020 roku. Środki stanowiące bezzwrotne wsparcie wydatków majątkowych JST na poziomie ok. 13 mld zł zostały przekazane samorządom w latach 2020–2021, w tym m.in. gminom, w których funkcjonowały zlikwidowane państwowe przedsiębiorstwa gospodarki rolnej, a także gminom „górskim” na wsparcie inwestycji w ogólnodostępną infrastrukturę turystyczną oraz w infrastrukturę komunalną związaną z usługami turystycznymi,  Rządowego Programu Inwestycji Strategicznych utworzonego w 2021 roku, finansowanego ze środków Funduszu Przeciwdziałania COVID-19. Z Funduszu udzielane jest bezzwrotne dofinansowanie inwestycji realizowanych przez JST lub ich związki. Poziom dofinansowania sięgający nawet 95% wartości projektu uzależniony jest od obszaru gospodarki (im wyższy priorytet, tym niższy wymagany udział własny jednostki samorządu terytorialnego w inwestycji). Wspierane obszary to m.in. budowa lub modernizacja infrastruktury drogowej, budowa lub Program konwergencji. Aktualizacja 2022 19  Monitor Polski – 21 – Poz. 439 II. Wynik i dług sektora instytucji rządowych i samorządowych modernizacja infrastruktury wodno-kanalizacyjnej, źródła ciepła zeroemisyjnego, budowa lub modernizacja infrastruktury gospodarki odpadami, odnawialne źródła energii, transport zeroemisyjny, infrastruktura elektroenergetyczna, cyfryzacja usług publicznych i komunalnych, rewitalizacja obszarów miejskich, infrastruktura kulturalna i turystyczna czy sportowa. Wsparcie JST środkami powyższych programów będzie stymulować ich wydatki inwestycyjne w ramach nowych projektów. Powinno też zmniejszyć ryzyko przesuwania czy rezygnacji z już zaplanowanych inwestycji z uwagi na brak finansowania. Dodatkowym czynnikiem stymulującym inwestycje samorządów są ostatnie zmiany w dochodach JST. Nowelizacja ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego10 wprowadziła nową część subwencji ogólnej – część rozwojową, która zapewnia stałe wsparcie JST w obszarze inwestycyjnym. Algorytm podziału części rozwojowej subwencji ogólnej uwzględnia liczbę mieszkańców, ale także poziom i dynamikę wydatków majątkowych na mieszkańca danej jednostki w porównaniu z analogicznymi danymi dotyczącymi całego kraju. Czynniki determinujące dochody sektora instytucji rządowych i samorządowych Poziom dochodów sektora determinowany jest głównie przez wpływy z podatków oraz składek na ubezpieczenia społeczne. W latach 2022–2025 dochody sektora w relacji do PKB spadną z 40% do 39,7%. Główną przyczyną spadku w obszarze podatków będą skutki zmian wprowadzanych w podatku dochodowym od osób fizycznych. Podatki Wpływy z podatków determinowane są przez kształtowanie się ich bazy, przede wszystkim nominalnych poziomów: spożycia prywatnego, inwestycji publicznych, dochodów z pracy, emerytur i rent oraz zysków przedsiębiorstw. W horyzoncie prognozy na poziom dochodów podatkowych będą miały wpływ m.in. wprowadzone w poprzednich latach i kontynuowane zmiany mające na celu dalsze uszczelnienie systemu podatkowego – głównie w obszarze CIT i VAT. Na dochody z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych największy wpływ będą miały wprowadzone od 2022 roku zmiany podatkowe. Z początkiem roku dla podatników rozliczających się na skali podatkowej znacząco podwyższona została kwota wolna (poprzednio degresywna kwota wolna została zastąpiona stałą kwotą wolną w wysokości 30 tys. zł). Podwyższony do 120 tys. zł (poprzednio 85 528 zł) został również próg podatkowy, powyżej którego podatnicy zostają objęci krańcową stawką podatkową w wysokości 32%. Dodatkowo wprowadzona została tzw. ulga dla klasy średniej, zmniejszająca podstawę opodatkowania podatnikom o dochodach w przedziale od 68 412 zł do 133 692 zł rocznie. Zlikwidowana natomiast została możliwość odliczenia części zapłaconej składki zdrowotnej od obliczonego podatku. Od drugiego półrocza, zgodnie z procedowanym projektem zmian przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych, planowana jest obniżka pierwszej stawki podatkowej (z 17% na 12%). Rozwiązanie to zostanie wprowadzone kosztem likwidacji wspomnianej ulgi dla klasy średniej. Równocześnie wprowadzone zostanie częściowe odliczenie zapłaconych składek na ubezpieczenie zdrowotne od dochodu dla osób prowadzących działalność gospodarczą i rozliczających się przy pomocy 19% liniowej stawki podatku, przy pomocy ryczałtowego podatku dochodowego lub karty podatkowej. Wszystkie te zmiany znacząco obniżają prognozowane dochody z tytułu PIT w roku 2022 oraz w kolejnych latach. Z początkiem 2022 roku zaczął obowiązywać również szereg nowych ulg, w tym m.in. ulga dla osób przyjeżdżających do Polski z zagranicy (tzw. ulga na powrót), ulga dla podatników wychowujących co najmniej czworo dzieci czy ulga dla pracujących seniorów. Wszystkie te ulgi wiążą się ze zwolnieniem od podatku większości osiąganych przez powyższe grupy społeczne dochodów. W podatku CIT to m.in.: zmiany w opodatkowaniu ryczałtem dochodów spółek kapitałowych, zmiany 10 Ustawa z dnia 14 października 2021 r. o zmianie ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1927, z późn. zm.). Program konwergencji. Aktualizacja 2022 20  Monitor Polski – 22 – Poz. 439 II. Wynik i dług sektora instytucji rządowych i samorządowych dotyczące złagodzenia warunków tworzenia i funkcjonowania podatkowych grup kapitałowych, umożliwienie odliczenia kosztów Pierwszej Oferty Publicznej. Wprowadzono również rozwiązania mające pozytywnie wpłynąć na dochody sektora finansów publicznych poprzez uszczelnienie systemu podatku CIT, w tym:  podatek minimalny,  ograniczenie transferów dochodów oraz ograniczenie zawyżania kosztów uzyskania przychodów m.in. poprzez zniesienie neutralności podatkowej transakcji restrukturyzacyjnych w przypadku, gdy podatnik przeszacowuje w wyniku transakcji wartość podatkową aktywów i opodatkowanie w ten sposób ujawnionych „cichych rezerw”,  opodatkowanie transgranicznego transferu aktywów również w przypadku takich zdarzeń jak aport czy połączenie,  ograniczenie zjawiska rejestrowania przez polskich rezydentów podmiotów gospodarczych na terytorium innego państwa, które nie prowadzą tam rzeczywistych operacji gospodarczych,  wyeliminowanie możliwości uzyskania korzyści podatkowej poprzez schematy podatkowe, których celem jest transfer dochodów do jurysdykcji o znikomej efektywnej stawce opodatkowania. W 2022 roku poziom dochodów z podatków będzie także determinowany przez wprowadzenie rozwiązań antyinflacyjnych. Najważniejsze założenia Tarczy antyinflacyjnej 1.0 to:  obniżenie stawki VAT na gaz ziemny z 23 proc. do 8 proc. – od stycznia do marca 2022 roku,  zniesienie akcyzy na energię elektryczną i obniżenie stawki VAT na energię elektryczną z 23 na 5 proc. – od stycznia do marca 2022 roku,  obniżka VAT na ciepło systemowe (ogrzewanie z kaloryferów) z 23 do 8 proc. – od stycznia do marca 2022 roku,  obniżenie ceny paliwa przez maksymalne zmniejszenie akcyzy – do końca maja 2022 roku. Tarcza antyinflacyjna 2.0 obejmuje:  obniżenie podatku VAT z 23% do 8% na paliwa,  przedłużenie 5% stawki VAT na prąd,  obniżenie stawki VAT na ciepło do 5%,  wprowadzenie zerowej stawki VAT na nawozy i inne wybrane środki wykorzystywane w produkcji rolniczej,  wprowadzenie zerowej stawki VAT na gaz ziemny,  wprowadzenie zerowej stawki VAT dla podstawowych produktów żywnościowych objętych wcześniej stawką 5%. Obniżki podatków wprowadzone Tarczą antyinflacyjną 2.0 obowiązują od 1 lutego na okres sześciu miesięcy, tj. do końca lipca 2022 roku. W związku z utrzymującą się wysoką dynamiką cen poważnie analizuje się przedłużenie obowiązywania Tarcz antyinflacyjnych. Całoroczny skutek finansowy rozwiązań antyinflacyjnych w 2022 roku szacuje się na 0,8% PKB. Nie będą one miały wpływu na dochody podatkowe w latach kolejnych. Składki na ubezpieczenia społeczne Znaczącym źródłem dochodów sektora instytucji rządowych i samorządowych są wpływy ze składek na ubezpieczenia społeczne. W prognozowanym okresie składki będą determinowane przez czynniki makroekonomiczne, w szczególności sytuację na rynku pracy, oraz działania podejmowane przez rząd. Wpływy ze składek są uzależnione od kształtowania się podstawy ich naliczania, której Program konwergencji. Aktualizacja 2022 21  Monitor Polski – 23 – Poz. 439 II. Wynik i dług sektora instytucji rządowych i samorządowych głównym komponentem jest fundusz wynagrodzeń w gospodarce narodowej, ale będą też determinowane efektami zmian systemowych, w szczególności w systemie podatkowo-składkowym. Przewiduje się, że składki na ubezpieczenia społeczne w relacji do PKB ukształtują się w 2022 roku na poziomie 14,0% PKB i ulegną obniżeniu do 13,7% w 2025 roku. Wykres 3. Wynik nominalny i strukturalny sektora instytucji rządowych i samorządowych 0 - 0,2 - 0,7 -1 -2 % PKB -3 - 1,5 -2,0 -1,5 - 1,8 -1,9 -1,9 - 2,5 -2,6 - 2,4 - 3,1 -4,2 -4 -3,7 - 3,7 -3,2 2023 2024 -2,7 - 4,3 -5 wynik nominalny -6 wartość referencyjna -7 -8 -6,2 wynik strukturalny - 6,9 MTO 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2025 Źródło: Główny Urząd Statystyczny, Ministerstwo Finansów. II.4. Wynik strukturalny Pakt Stabilności i Wzrostu zobowiązuje państwa członkowskie UE do sformułowania i osiągnięcia tzw. średniookresowego celu budżetowego (MTO). Polska jako swój średniookresowy cel budżetowy przyjęła deficyt strukturalny sektora instytucji rządowych i samorządowych na poziomie 1% PKB. W związku ze spowolnieniem gospodarczym wywołanym pandemią w Unii Europejskiej do końca br. obowiązuje ogólna klauzula wyjścia. Pozwala ona państwom członkowskim prowadzić polityki budżetowe bez konieczności przestrzegania benchmarku wydatkowego 11. Nie jest także wymagana coroczna poprawa wyniku strukturalnego sektora na ścieżce do MTO. W 2023 roku, zgodnie z wytycznymi Komisji Europejskiej (por. rozdział II.1), tempo wzrostu wydatków bieżących powinno być zgodne z neutralnym nastawieniem polityki budżetowej w UE jako całości (por. ramka 1). W …