Σωφρόνη Καβαλιέρου ν. Ειρήνης Σ. Καβαλιέρου, Αρ. Αίτησης: 342/07, 27 Νοεμβρίου, 2008

(1997)1 Α.Α.Δ. 501, 503 «το Οικογενειακό Δικαστήριο ερευνά το θέμα που άγεται ενώπιόν του στη βάση μόνο των λόγων και γεγονότων στα οποία στηρίζεται η αίτηση». Το θέμα που εγείρεται εδώ είναι η λύση του γάμου που οι διάδικοι τέλεσαν στην εκκλησία Αγίου Μοδέστου στην Κοφίνου στις 20.10.

1. Ο σύζυγος που πήρε την πρωτοβουλία να κατάγει τη διαφορά σε δίκη στηρίζει το αίτημα του στον ισχυρό κλονισμό της έγγαμης σχέσης. Θ΄ αναφερθούμε στα γεγονότα που κατά τον σύζυγο κλόνισαν το γάμο τους, αφού πρώτα εξηγήσουμε ό,τι διαδραματίστηκε στη δίκη και που περιορίστηκε στην ένορκη κατάθεση του συζύγου. Από την κύρια εξέταση ενδιαφέρουν οι πέντε από τις δεκατρείς ερωτήσεις που του τέθηκαν και οι αντίστοιχες απαντήσεις. Τις μεταφέρουμε εδώ: «Ε. Πώς ήταν οι σχέσεις σας όταν παντρευτήκατε; Α. Για 4 χρόνια οι σχέσεις μας ήταν καλές. Μετά τα 4 χρόνια άρχισαν τα προβλήματα. Ε. Ποια ήταν τα προβλήματα; Α. Έλλειψη σεβασμού, εμπιστοσύνη προς τον εαυτό μου, μου έλεγε επανειλημμένα ότι δεν με αγαπούσε, μου ζητούσε να την αφήσω ήσυχη, με απειλούσε να με διώξει από το σπίτι και τον τελευταίο χρόνο δεν είχαμε σεξουαλικές σχέσεις. Ε. Αυτή η κατάσταση μέχρι πότε συνεχίστηκε; Α. Μέχρι το Μάϊο του
2. Ε. Τι έγινε τότε; Α. Δεν άντεχα τη συμπεριφορά της απέναντι μου και έφυγα από το σπίτι. Ε. Έκτοτε βρίσκεστε σε διάσταση; Α. Ναι. Ε. Πώς αισθάνεστε γι΄ αυτό το γάμο; Α. Ο γάμος μου είναι νεκρός.» Η αντεξέταση άφησε ανέπαφες τις παραπάνω απαντήσεις του συζύγου. Εξαντλείται με δύο ερωτήσεις και μια δήλωση. Τις παραθέτουμε μαζί με τις αντίστοιχες απαντήσεις: «Ε. Μας αναφέρατε τα προβλήματα στο γάμο σας. Σ΄ αυτή την κατάσταση που κατέληξε ο γάμος σας είχατε εσείς οποιαδήποτε ευθύνη; Α. Τσακωνόμασταν. Ε. Κατά τη διάρκεια αυτών των τσακωμών τι συνέβαινε; Α. Αλληλοβριζόμασταν. Ε. Τίποτε άλλο.» Δεν υπήρξε επανεξέταση του συζύγου. Στη συνέχεια η κυρία Ζαχαρίου απέσυρε την ανταπαίτηση και δεν προσκόμισε μαρτυρία για την υπόθεση της συζύγου. Στην αγόρευση της συμφώνησε με τον ευπαίδευτο συνήγορο του Αιτητή πως οι μεταξύ των συζύγων σχέσεις έχουν κλονισθεί από λόγο ο οποίος αφορά το πρόσωπο και των δυο συζύγων. Γι΄ αυτό και μας κάλεσε και η ίδια να λύσουμε το γάμο των διαδίκων κατά την κοινή τους εισήγηση. Πρέπει να πούμε, με εκτίμηση, πως δε μας είναι δυνατό να συμμεριστούμε την άποψη και ν΄ ακολουθήσομε την εισήγηση των ευπαίδευτων συνηγόρων των διαδίκων. Έχει επισημανθεί στην υπόθεση Σωφρονίου ν. Πανταζή

(1998)1 Α.Α.Δ. 805 και επαναληφθεί στη Δανού ν. Δανού

(1998)1 Α.Α.Δ. 829 πως ο κλονισμός του γάμου μπορεί να οφείλεται σε ένα μεμονωμένο περιστατικό ή σε συμπεριφορά που λειτουργεί κατ΄ εξακολούθηση και πως θα πρέπει να εξετάζεται καταπόσο το περιστατικό ή η συμπεριφορά εμπίπτουν, σε κάθε περίπτωση βεβαίως, στην έννοια του νόμου, (Βλ. σσ. 809 και 835 αντίστοιχα). Ο νόμος δεν είναι άλλος από το Άρθρο 111.2.Β(β) του Συντάγματος όπως τροποποιήθηκε από τον περί της Πρώτης Τροποποίησης του Συντάγματος Νόμο του 1989, (Ν.95/89). Παρατίθεται άλλωστε στη σ. 807 στην υπόθεση Σωφρονίου. Τον μεταφέρουμε και εδώ για ευχερέστερη αναφορά: «Β. Το διαζύγιον χωρεί μόνον - (α) ................... (β) όταν οι μεταξύ των συζύγων σχέσεις έχουν κλονισθή τόσον ισχυρώς από λόγον ο οποίος αφορά το πρόσωπο του εναγομένου ή και των δυο συζύγων, ώστε βασίμως η εξακολούθησις της εγγάμου σχέσεως να είναι αφόρητος δια τον ενάγοντα». Στη βάση των παραπάνω θα πρέπει ν΄ αναζητήσουμε το περιστατικό ή τη συμπεριφορά που οδήγησε (αν οδήγησε) στον κλονισμό τη σχέση των διαδίκων. Χρονικά θα πρέπει βεβαίως να εντοπίσομε αυτό ή αυτή στο τελευταίο εξάμηνο του 2005 και μέχρι το Μάη του 2006, εφόσο κατά τον Αιτητή για τέσσερα χρόνια οι σχέσεις τους ήσαν καλές. Στην κύρια εξέταση ο σύζυγος παρέθεσε, με τη δεύτερή του απάντηση, «περίγραμμα συμπεριφοράς» της συζύγου χωρίς κανένα χρονικό προσδιορισμό. Πρόκειται για επανάληψη των ισχυρισμών που προβάλλει στην §5 της αίτησης. Ορθά καταγράφονται εκεί ως μέρος του δικόγραφου του. Στη δίκη, ωστόσο, αναμέναμε ν΄ ακούσουμε για συμπεριφορά της συζύγου που να είχε σχέση με το γάμο και να επηρέαζε εκείνον. Στην Αγγλία η συμπεριφορά του εναγόμενου αναγνωρίζεται ως αιτία για την ανεπανόρθωτη κατάρρευση του γάμου (irretrievable breakdown of marriage) που αντιστοιχεί στον υπό εξέταση λόγο διαζυγίου. Είναι χαρακτηριστική η αρχή που διετύπωσε στην υπόθεση Katz v. Katz

(1972)3 All E.R. 219, 229 o Baker P: "Behaviour is something more than a mere state of affairs or a state of mind, such as for example a repugnance to sexual intercourse, or a feeling that the wife is not reciprocating the husband´s love, or not being a demonstrative as he thinks she should be. Behaviour in this context is action or conduct by one which affects the other. Such conduct may either take the form of acts or omissions or may be a course of conduct, and in my view, it must have some reference to the marriage." Παραφράζοντας την παραπάνω αρχή επαρκεί να πούμε πως συμπεριφορά είναι κάτι παραπάνω από απλή κατάσταση πραγμάτων ή κατάσταση του νου. Η συμπεριφορά που ενδιαφέρει είναι ενέργεια ή διαγωγή του ενός που επηρεάζει τον άλλο. Η διαγωγή μπορεί να πάρει τη μορφή πράξεων ή παραλείψεων ή μπορεί να πρόκειται για αλλαγή στη διαγωγή η οποία έχει σχέση με το γάμο. Μίλησε για έλλειψη σεβασμού και εμπιστοσύνης προς τον ίδιο, ο σύζυγος. Πρόκειται για δική του αποτίμηση συμπεριφοράς της συζύγου, άγνωστης στο δικαστήριο. Στην υπόθεση Δ. Ζαχαρίου ν. Α. Ζαχαρίου

(1993)1 Α.Α.Δ. 159, 167 το Δευτεροβάθμιο Οικογενειακό Δικαστήριο ακολουθώντας την αγγλική απόφαση Livingstone - Stallard v. Livingstone - Stallard

(1974)2 All E.R. 766, 771 είπε: «Το κριτήριο για την αξιολόγηση των αντιδράσεων του ενάγοντα προς το γάμο και το παραδεκτό του αιτήματος για διάλυση, είναι αντικειμενικό και συναρτάται με την κρίση του ορθοφρονούντα (right thinking) τρίτου. Εκφραστής των αντιδράσεων του συνετού αυτού ανθρώπου είναι το δικαστήριο ..». Με άγνωστη τη συμπεριφορά της συζύγου η αξιολόγηση των αντιδράσεων του Αιτητή είναι αδύνατη. Αδύνατη είναι και η σύνδεση του κλονισμού (αν επήλθε) με το λόγο του κλονισμού. Παρέλειψε ο σύζυγος να εξηγήσει τι ήταν εκείνο που το Μάη του 2006 τον έκανε να πει «δεν πάει άλλο» και έφυγε από το σπίτι. Δεν είχαν, είπε, σεξουαλικές σχέσεις. Παρέλειψε, ωστόσο, να εξηγήσει εάν ο ίδιος είχε τη ψυχική διάθεση να συνεχίσει τη σχέση του με την Καθ΄ης η αίτηση και αν η συμπεριφορά της τελευταίας την κατέστρεφε ή εάν και οι δυο τους απώλεσαν τη διάθεση για συνεύρεση λόγω γεγονότων ή καταστάσεων που δημιουργούσε η Καθ΄ης η αίτηση ή και οι δύο. Οι ίδιες παρατηρήσεις ισχύουν για κάθε άλλο παράπονο που ο σύζυγος διετύπωσε εναντίον της συζύγου στην κύρια εξέταση. «Τσακωνόμασταν» και «αλληλοβριζόμασταν» ήσαν οι μονολεκτικές απαντήσεις του στις δυο ερωτήσεις που του τέθηκαν στην αντεξέταση. Επρόκειτο για υποχώρηση από την προσπάθεια που κατέβαλε στην κύρια εξέταση. Εκεί ο «κλονισμός» επήλθε από συμπεριφορά της συζύγου. Εδώ από τη συμπεριφορά και των δυο. Ας είναι. Η μαρτυρία, ωστόσο, δεν απεκάλυψε ούτε καβγάδες ούτε ύβρεις, όπως εκ πρώτης όψεως, άφηνε να νοηθεί η χρήση των δυο ρημάτων σε χρόνο παρατατικό που συναποτελούν τις απαντήσεις του Αιτητή. Οι καβγάδες (εάν υπήρχαν) είχαν βεβαίως αιτία και αφορμή, που ενδιέφεραν το δικαστήριο προκειμένου να επιτελέσει το ρόλο του ορθοφρονούντα τρίτου. Γιατί όπως επισημαίνεται στην υπόθεση Κουφαλλίδου ν. Κουφαλλίδη

(1994)1 Α.Α.Δ. 782, 785 «[η] υπερβολή του μέτρου στις αντιδράσεις συζύγου προς την κλονιστική συμπεριφορά του άλλου μέρους του γάμου, παρόλο που πρέπει ν΄ αποφεύγεται, δε συνιστά αφεαυτού κλονιστικό γεγονός, εκτός αν η υπερβολή προσλαμβάνει μορφή και έκταση που τη διαχωρίζει από το γεγονός που τον προκάλεσε▪ οπότε μπορεί ν΄ αποτελέσει συμπεριφορά κλονιστική του γάμου.». Στην προκειμένη περίπτωση είναι άγνωστο ποιος προκαλούσε τους καβγάδες (εάν υπήρξαν) και άγνωστο εάν η εμπλοκή του άλλου (εάν υπήρξε) προσελάμβανε μορφή και έκταση που τη διαχωρίζει από το γεγονός που τον προκάλεσε. Οι ύβρεις από την άλλη (εάν υπήρξαν) ενδιέφεραν το δικαστήριο προκειμένου ν΄ αποτιμήσει τη βαρύτητα τους. Ακόμη θα έπρεπε να προσδιοριστούν χρονικά, ώστε να ελέγχεται η σύνδεση τους με τον κλονισμό. «Δεν άντεχα τη συμπεριφορά της απέναντι μου και έφυγα από το σπίτι» κατέθεσε στην κύρια εξέταση ο σύζυγος. Ο κλονισμός εκεί συνδέθηκε με συμπεριφορά της συζύγου αποκλειστικά και όχι με συμπεριφορά και των δυο. Οι «καβγάδες» και «αλληλουβρισίες» δε συνδέθηκαν με τον κλονισμό στην αντεξέταση. Εναπομένει ν΄ αναφερθούμε στο γεγονός ότι η μαρτυρία δεν απεκάλυψε κατά πόσο «βασίμως η εξακολούθησις της εγγάμου σχέσεως ... είναι αφόρητος διά τον ενάγοντα». Η δήλωση του Αιτητή πως θεωρεί το γάμο του νεκρό δεν αποτελεί παραμόνο την υποκειμενική διάσταση του ζητήματος, διάσταση που ενδιαφέρει, αλλά δεν επαρκεί. Το δικαστήριο για να προχωρήσει στη λύση του γάμου θα πρέπει να καταλήξει πως και αντικειμενικά η εξακολούθηση της έγγαμης σχέσης είναι αφόρητη για τον ενάγοντα. Διαπίστωση στην οποία η μαρτυρία δεν μας επιτρέπει να αχθούμε. Για όσα παραπάνω εξηγούμε, η αίτηση απορρίπτεται. Ενόψει των χειρισμών δεν εκδίδουμε διαταγή για έξοδα. Η ανταπαίτηση απορρίπτεται ως αποσυρθείσα χωρίς έξοδα. (Υπ.) ............. Σ. Κ. Καρατσής, Π. (Υπ.) ............ Σ. Α. Λιασίδης, Δ. (Υπ.) ............. Χρ. Δημητρίου, Δ. ΠΙΣΤΟ ΑΝΤΙΓΡΑΦΟ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΗΤΗΣ /ΠΑΝ cylaw.org: Από το ΚΙΝOΠ/CyLii για τον Παγκύπριο Δικηγορικό Σύλλογο