Χ.Χ. ν. Σ.Σ., Αρ. Αίτησης: 223/22, 28/12/2023

(1)του Περί Σχέσεων Γονέων και Τέκνων Νόμου του 1990 (Νόμος 216/90) οι γονείς έχουν υποχρέωση να διατρέφουν το ανήλικο τέκνο τους από κοινού, ο καθένας ανάλογα με τις δυνάμεις του. Καθιερώνεται έτσι η αρχή της υποχρέωσης και των δύο γονέων για την από κοινού διατροφή των ανήλικων τέκνων τους, αναλόγως των δυνάμεων τους (Π. Μαρκουλίδη v. Α. Μαρκουλίδη κ.α

(1998)1 ΑΑΔ 1386). Το άρθρο 37

(1)του Νόμου αναφέρει ότι η διατροφή προσδιορίζεται με βάση τις ανάγκες του δικαιούχου, όπως αυτές προκύπτουν από τις συνθήκες της ζωής του και τις οικονομικές δυνατότητες που υπάρχουν για διατροφή προσώπου, ενώ το άρθρο 37

(2)του Νόμου ορίζει ότι η διατροφή περιλαμβάνει όλα όσα είναι αναγκαία για τη συντήρηση και ευημερία του δικαιούχου και επιπλέον, ανάλογα με την περίπτωση, τα έξοδα για την εν γένει εκπαίδευσή του. Η εκατέρωθεν μαρτυρία θα αξιολογηθεί λαμβάνοντας υπόψη τις παραμέτρους που θέτουν τα άρθρα 33

(1)και 37 του Νόμου, ήτοι τις ανάγκες του δικαιούχου και τις δυνάμεις των υπόχρεων γονέων. Οικονομικές Δυνάμεις Διαδίκων Αρχικά θα εξετάσω την οικονομική ικανότητα και δυνατότητα των διαδίκων, αντλώντας καθοδήγηση από τη νομολογία του Δευτεροβάθμιου Οικογενειακού Δικαστηρίου σύμφωνα με την οποία στη διαδικασία εξέτασης αιτήσεων για καθορισμό της συνεισφοράς στη διατροφή ανηλίκων, οι γονείς έχουν την υποχρέωση να προβαίνουν σε πλήρη και αληθινή αποκάλυψη των οικονομικών τους πόρων και δυνατοτήτων, έτσι ώστε να καθορίζεται ανάλογα και η υποχρέωση τους για καταβολή ενός ποσού ως συνεισφορά τους στα έξοδα διαβίωσης των τέκνων τους. Στην υπόθεση Δημητρίου V. Περδίου

(2005)1 Α.Α.Δ.1418 αναφέρθηκαν τα εξής σχετικά: «Όπως έχει η σχετική Νομοθετική διάταξη (αρ.33

(1)Ν.216/1990) η υποχρέωση για διατροφή των ανηλίκων τέκνων μιας οικογένειας ανήκει και στους δύο γονείς, ανάλογα με την οικονομική κατάσταση του καθενός. Έχουν και οι δύο υποχρέωση όπως προβαίνουν σε πλήρη και ειλικρινή αποκάλυψη των πραγματικών τους εισοδημάτων και όχι μόνο των εξόδων τους. Στην υπόθεση Ette v. Ette

(1965)1 AII E.R. 341, 346 έχει λεχθεί ότι όταν ο καθ' ου η αίτηση δεν προβαίνει ο ίδιος σε ειλικρινή και πλήρη αποκάλυψη σχετικά με την οικονομική του κατάσταση, τότε το Δικαστήριο μπορεί λαμβάνοντας υπόψη την φύση του επαγγέλματος του και το τι κερδίζουν οι άλλοι στο ίδιο επάγγελμα, να υπολογίσει ότι ο καθ' ου η αίτηση έχει ψηλότερα, απ' ότι ισχυρίζεται, εισοδήματα. Η αρχή αυτή συνάδει και με τον κανόνα ότι εκεί που κάποιος έχει την αποκλειστική γνώση των γεγονότων, οφείλει να τα αποδείξει. (βλ. Tarapoulouzis v. District Officer

(1962)C.L.R. 91 και Μαρκουλίδης V. Μαρκουλίδη κ.α

(1998)1 (Γ) Α.Α.Δ. 1386,1390) Επομένως, σε υποθέσεις διατροφής των ανηλίκων τέκνων μια οικογένειας, η οικονομική δυνατότητα του καθενός από τους γονείς δεν είναι θέμα που πρέπει να αποδεικνύεται από τον αιτητή ή την αιτήτρια, ανάλογα με την περίπτωση αλλά θέμα αληθινής αποκάλυψης από τους ίδιους τους γονείς, των αντιστοίχων εισοδημάτων τους. Το δε Δικαστήριο προβαίνει σε πλήρη έρευνα αυτών των στοιχείων. Περαιτέρω αναφέρουμε ότι από σχετική νομολογία φαίνεται ότι το Δικαστήριο μπορεί να λάβει υπόψη όχι μόνο τα πραματικά εισοδήματα αλλά και την ικανότητα του καθ' ου η αίτηση να κερδίζει (his potential earning capacity) (Βλ. Klucinsky v. Klucinsky

(1953)1 All E.R. 683 και McEwan v. McEwan

(1972)2 All E.R. 708) » Η Αιτήτρια ισχυρίζεται ότι μέχρι τον Ιούνιο του 2022 εργαζόταν με σύμβαση στην Α.Η.Κ. με μηνιαίο εισόδημα ύψους €500. Σήμερα είναι άνεργη, δεν έχει καμία άλλη πηγή εισοδημάτων και δανείζεται χρήματα από φιλικά και συγγενικά της πρόσωπα για να καλύπτει τα έξοδα των παιδιών. Ισχυρίζεται ότι δεν μπορεί να εργαστεί λόγω του ότι τον Οκτώβριο του 2022 υποβλήθηκε σε εγχείρηση στον ώμο του αριστερού της χεριού και ακόμα συνεχίζει την αποθεραπεία. Καταβάλλει όμως προσπάθειες εξεύρεσης εργασίας. Ο Καθ' ου η αίτηση στην μαρτυρία του ισχυρίζεται ότι η Αιτήτρια λαμβάνει επίδομα τέκνου ύψους €180 μηνιαίως για κάθε παιδί και επίδομα μονογονέα ύψους €40 για κάθε παιδί. Είναι ικανή προς εργασία, ωστόσο δεν εργάζεται από δική της επιλογή επειδή λαμβάνει επαρκή οικονομική στήριξη από τους γονείς της. Αναφέρει ότι στο υπόγειο της πολυτελέστατης οικίας των 560 τ.μ. που διαμένει διατηρεί ινστιτούτο αισθητικής, το οποίο επέλεξε να μην λειτουργεί εφόσον δεν έχει ανάγκη να εργαστεί. Υποδεικνύει επίσης ότι η κατ' ισχυρισμόν οικονομική κατάσταση της Αιτήτριας, δεν συνάδει με τα αυξημένα έξοδα των παιδιών και τα συχνά ταξίδια που κάνει για λόγους αναψυχής. Αναφορικά με τα εισοδήματα του Καθ' ου η αίτηση, η Αιτήτρια ισχυρίζεται ότι από την εργασία του στην Εθνική Φρουρά λαμβάνει περί τα €1.085 μηνιαίως και το ποσό των €400 μηνιαίως από άλλη περιστασιακή εργασία τα Σαββατοκύριακα. Ισχυρίζεται περαιτέρω ότι τον χειμώνα εμπορεύεται ξύλα και κερδίζει πέραν των €5.000, το καλοκαίρι εμπορεύεται ρίγανη με εισόδημα πέραν των €8.000 και παράλληλα εργάζεται ως βοηθός κρεοπωλείου, εργάζεται σε οικοδομές και περιστασιακά εμπορεύεται άχρηστα μεταλλικά αντικείμενα. Υπολογίζει ότι τα εισοδήματα του Καθ' ου η αίτηση ανέρχονται σε €2.500 - €3.000 περίπου μηνιαίως. Ο Καθ' ου η αίτηση υποστηρίζει ότι κατά την καταχώριση της αίτησης μέχρι σήμερα ο μηνιαίος καθαρός μισθός του είναι €1.128 και προς τούτο κατέθεσε ως τεκμήριο 2, αντίγραφο της σύμβασης απασχόλησης του. Αποδέχεται ότι εκτελεί κάποιες εργασίες με εισόδημα ύψους €400 μηνιαίως, που δεν είναι σταθερό κάθε μήνα, χωρίς να επεξηγεί τι είδους εργασίες εκτελεί. Αναφέρει μόνο ότι επειδή νυχτώνει νωρίς δεν μπορεί να εργαστεί μέχρι αργά και ότι λόγω του ότι διαμένει στον Κάτω Πύργο και εργάζεται στη Λευκωσία, δεν του απομένει ελεύθερος χρόνος παρά μόνο για ξεκούραση. Τέλος, ισχυρίζεται ότι όταν φιλοξενεί τα παιδιά με βάση το διάταγμα γονικής μέριμνας δεν έχει χρόνο να εργαστεί. Εξηγεί ότι από τα εισοδήματα του καλύπτει τα προσωπικά του έξοδα (βλ. τεκμήρια 3 και 4), καταβάλλει το ποσό της διατροφής και ξοδεύει περί τα €150 μηνιαίως όταν φιλοξενεί τα παιδιά. Στο σημείο αυτό, υποδεικνύω ότι οι ισχυρισμοί της Αιτήτριας για τα προβλήματα υγείας που αντιμετωπίζει και που δεν της επιτρέπουν να εργαστεί δεν έχουν δικογραφηθεί και δεν μπορούν να ληφθούν υπόψη από το Δικαστήριο, όπως και οι ισχυρισμοί του Καθ' ου η αίτηση για τα επιμέρους κονδύλια που ξοδεύει για την κάλυψη των προσωπικών του εξόδων διαβίωσης (βλ. Αντώνης Σαλαχώρη v. Αργυρούλα Παναγιώτου, Πολ. Έφεση 257/2010). Λαμβάνεται ωστόσο υπόψη ως ζήτημα λογικής ότι πέραν της υποχρέωσης διατροφής των παιδιών τους, η οποία προηγείται οιασδήποτε άλλης οικονομικής φύσεως υποχρέωση, κάθε υπόχρεος γονέας αναπόφευκτα πρέπει να καλύπτει και τις δικές του βασικές ανάγκες διαβίωσης. Για την υπό εξέταση περίπτωση, λαμβάνεται επίσης υπόψη ότι ο Καθ' ου η αίτηση καθημερινά μεταβαίνει από τον Κάτω Πύργο στη Λευκωσία για να εργαστεί αλλά και για να παραλάβει τα παιδιά όταν ασκεί το δικαίωμα επικοινωνίας του, κάτι που συνεπάγεται αυξημένα μεταφορικά έξοδα. Σπεύδω επίσης να τονίσω ότι το γεγονός ότι η Αιτήτρια λαμβάνει οικονομική βοήθεια από τους γονείς της ή από φιλικά της πρόσωπα, οικονομική βοήθεια η οποία δεν προσδιορίζεται, δεν την απαλλάσσει από την ευθύνη και την υποχρέωση που έχει προς τα ανήλικα τέκνα της να εξασφαλίζει εισοδήματα για να ανταποκρίνεται στις ανάγκες τους ανάλογα με τις δυνάμεις της. Η Αιτήτρια αρκέστηκε να αναφέρει ότι δέχεται οικονομική βοήθεια και ότι προσπαθεί να εξεύρει εργασία, παραλείποντας να διαφωτίσει το Δικαστήριο για τα προσόντα της και να τεκμηριώσει τους ισχυρισμούς της για την εργασία που έκανε στο παρελθόν και τα εισοδήματα που ελάμβανε από αυτήν. Με αυτό τον τρόπο θα εκπλήρωνε την υποχρέωση της και θα βοηθούσε το Δικαστήριο να διαμορφώσει μία σαφή εικόνα και/ή άποψη για την ικανότητα της να κερδίζει χρήματα, ικανότητα η οποία εν πάση περιπτώσει δεν αμφισβητείται, εφόσον όπως η ίδια αναφέρει, προσπαθεί να εξεύρει εργασία. Συνεπώς, είναι ικανή προς εργασία. Ο ισχυρισμός του Καθ' ου η αίτηση ότι η Αιτήτρια έχει ινστιτούτο αισθητικής το οποίο κατ' επιλογήν της δεν λειτουργεί παρέμεινε αναντίλεκτος, η δε ιδιότητα της ως αισθητικός δεν έχει αμφισβητηθεί. Τα όσα αναφέρονται στην απόφαση Δημητρίου V. Περδίου (βλ. ανωτέρω), ότι δηλαδή το Δικαστήριο λαμβάνει υπόψη όχι μόνο τα πραγματικά εισοδήματα αλλά και την ικανότητα του υπόχρεου να κερδίζει (his potential earning capacity), ισχύουν για κάθε υπόχρεο διατροφής, αφού το Δικαστήριο εξετάζει και διερευνά τα εισοδήματα και των δύο γονέων, ως υπόχρεων διατροφής, προτού καταλήξει στο ποσό που ο κάθε ένας θα κληθεί να συνεισφέρει για την κάλυψη των αναγκών των ανήλικων. Αν ο υπόχρεος επιλέξει να μη βοηθήσει το Δικαστήριο στη διακρίβωση της οικονομικής του δυνατότητας, αυτό δεν σημαίνει πως μπορεί η στάση του αυτή να χρησιμοποιηθεί και ως επιχείρημα περί ελλείψεως μαρτυρίας. Το Δικαστήριο οφείλει να ενεργήσει στη βάση των στοιχείων που έχει ενώπιον του. Στη διαδικασία εκδίκασης αιτήσεων διατροφής είναι ευθύνη του υπόχρεου να προβεί σε πλήρη και αληθή αποκάλυψη των οικονομικών του πόρων και δυνατοτήτων, ώστε να καθοριστεί η υποχρέωσή του σύμφωνα με το νόμο. (βλ. Μαρκουλίδης ν. Μαρκουλίδη κ.α.

(1998)1 Α.Α.Δ. 1386). Ακολουθώντας όσα λέχθηκαν στην Μαρκουλίδη, έχοντας ως δεδομένο ότι το Δικαστήριο μπορεί να λάβει υπόψη όχι μόνο τα πραγματικά εισοδήματα αλλά και την ικανότητα ενός ατόμου να κερδίζει, λαμβάνοντας δε υπόψη ότι η Αιτήτρια είναι αισθητικός και ότι είναι ικανή προς εργασία, κατέληξα ότι η εισοδηματική της ικανότητα δεν μπορεί να είναι κατώτερη από €900-€1000 μηνιαίως (έστω €950), ως ένα ελάχιστο ποσό αμοιβής. Αναφορικά με τους ισχυρισμούς του Καθ' ου η αίτηση ότι η Αιτήτρια λαμβάνει επίδομα τέκνου και μονογονέα, ισχυρισμοί που επίσης παρέμειναν αναντίλεκτοι, σημειώνω τα εξής. Αποτελεί δικαστική γνώση ότι το ύψος επιδόματος μονογονεϊκής οικογένειας που δικαιούται η Αιτήτρια ανέρχεται σε €180 μηνιαίως για κάθε εξαρτώμενο τέκνο και ότι το ύψος του επιδόματος τέκνου, σε μία οικογένεια με δύο εξαρτώμενα τέκνα ανέρχεται σε €570 ανά τέκνο ετησίως. Δηλαδή, €47.5 μηνιαίως ανά τέκνο, έστω €48 (βλ. Ο Περί Παροχής Επιδόματος Τέκνου Νόμος του 2002 (Ν.167(I)/2002). Αποτελεί αδιαμφισβήτητο γεγονός ότι οι διάδικοι βρίσκονται σε διάσταση από τον Ιούλιο του 2022, ότι στις 06.03.2023 εκδόθηκε διάταγμα λύσης του γάμου των διαδίκων και ότι στις 16.02.2023 εκδόθηκε εκ συμφώνου διάταγμα γονικής μέριμνας με βάση το οποίο, μεταξύ άλλων, ανατέθηκε στην Αιτήτρια η φύλαξη και φροντίδα των ανηλίκων και καθορίστηκε ως τόπος διαμονής τους, ο εκάστοτε τόπος διαμονής της Αιτήτριας. Συνεπώς, ακόμη και στην περίπτωση που η Αιτήτρια δεν λαμβάνει τα πιο πάνω επιδόματα, νομιμοποιείται τουλάχιστον από τον Φεβρουάριο του 2023 να αιτηθεί τη λήψη τους, γεγονός που λαμβάνεται υπόψη τόσο στον καθορισμό των οικονομικών της δυνάμεων όσο και στον καθαρισμό του ποσού που απαιτείται για την κάλυψη των εξόδων διατροφής και συντήρησης των ανηλίκων και εξηγώ. Σύμφωνα με δυο αποφάσεις του Δευτεροβάθμιου Οικογενειακού Δικαστηρίου, το μονογονεϊκό επίδομα πρέπει να πιστώνεται στα εισοδήματα του γονιού που το λαμβάνει. Συγκεκριμένα, στην απόφαση Μάρκου ν. Kuzichava Μάρκου, Έφεση Αρ. 22/2019, 24/6/2021 αναφέρθηκαν τα εξής: «Θεωρούμε λοιπόν ορθή την προσέγγιση ότι το μονογονεϊκό επίδομα πρέπει να πιστώνεται στα εισοδήματα του γονιού που το λαμβάνει. Το επίδομα αυτό έχει ως στόχο την παροχή οικονομικής βοήθειας στον γονέα που δεν συζεί με άλλο πρόσωπο και που έχει όλο το βάρος συντήρησης του νοικοκυριού. Προϋπόθεση για την χορήγηση του είναι βέβαια να διαμένει με τον γονέα και ένα τουλάχιστον παιδί, ωστόσο, το επίδομα έχει ξεκάθαρο σκοπό την διευκόλυνση του γονέα, έστω προς αντιμετώπιση των εξόδων του παιδιού ή παιδιών που διαμένουν μαζί του. Και η πρόνοια του σχετικού νόμου ότι το επίδομα απαλλάσσεται του φόρου εισοδήματος, προϋποθέτει ότι συνιστά μέρος του εισοδήματος του προσώπου, συνήθως γονέα, που το λαμβάνει». Στην απόφαση Konyalian ν. Paskulov, Έφεση Αρ. 2/20, 24/6/21 αναφέρθηκαν τα εξής: «Παρατηρούμε συναφώς από τα πιο πάνω ότι το επίδομα μονογονεϊκής οικογένειας είναι δικαίωμα προσωπαγές το οποίο απόλλυται είτε με την απώλεια της μονογονεϊκής ιδιότητας του ατόμου είτε με τον θάνατο του είτε άλλως πως, όλα συναρτημένα με το δικαιούχο άτομο. Ως προσωπαγές δικαίωμα είναι συνυφασμένο με το πρόσωπο του δικαιούχου και δεν μπορεί να απαλλοτριωθεί προς όφελος τρίτου. Έχοντας υπόψιν τα πιο πάνω θα έπρεπε συνεπώς το πρωτόδικο Δικαστήριο να συνυπολογίσει τα επιδόματα μονογονεϊκής οικογένειας που λάμβανε η Εφεσείουσα στα εισοδήματα της και όχι να τα αφαιρέσει από τα έξοδα των ανηλίκων» Έτσι, στα εισοδήματα της Αιτήτριας προστίθεται το ποσό των €360 μηνιαίως, ανεβάζοντας τις οικονομικές της δυνάμεις στο ποσό των €1.

1. Το επίδομα τέκνου, με βάση τα όσα αναφέρονται στην απόφαση Μάρκου (βλ. ανωτέρω), αφαιρείται από τα έξοδα των ανηλίκων. Παραθέτω σχετικό απόσπασμα από την απόφαση Μάρκου (βλέπε ανωτέρω): «Αρκούμαστε να σημειώσουμε ότι καθ' όσον αφορά το επίδομα τέκνου υπάρχει και νεότερη νομολογία, ότι δικαιούχος του επιδόματος τέκνου είναι η οικογένεια και αυτό δεν αποτελεί εισόδημα των γονέων και ότι εφόσον παραχωρηθεί, προορίζεται, αποκλειστικά, για την εξασφάλιση και τη διατήρηση μιας αξιοπρεπούς διαβίωσης των παιδιών της οικογένειας (Εθνική Ασφαλιστική (Κύπρου) Λτδ ν. Δημητρίου κ.ά., ECLI:CY:AD:2021:A52, Πολ. Έφ. Αρ.136/2013, ημερ.28.2.2021), ECLI:CY:AD:2021:A52». Για σκοπούς καθορισμού της υποχρέωσης του Καθ' ου η αίτηση να διατρέφει τα ανήλικα τέκνα του και αφού έλαβα υπόψη τους εκατέρωθεν ισχυρισμούς των διαδίκων, κατέληξα ότι οι οικονομικές του δυνάμεις συμπεριλαμβανομένου και του εισοδήματος που λαμβάνει από την επιπλέον εργασία που διεξάγει δεν μπορεί να είναι κατώτερες των €1.500 μηνιαίως. Οι ισχυρισμοί της Αιτήτριας ότι ο Καθ' ου η αίτηση λαμβάνει περί τις €8.000 μηνιαίως δεν μπορούν να γίνουν αποδεκτοί, εφόσον ως θέμα λογικής πρωτίστως, κρίνεται απίθανο ένας άνθρωπος να εργάζεται σε 5 διαφορετικές εργασίες και ταυτόχρονα να πηγαινοέρχεται καθημερινά από τον Κάτω Πύργο στη Λευκωσία. Σημειώνεται περαιτέρω ότι στο δικόγραφο της η Αιτήτρια ισχυρίστηκε ότι τα εισοδήματα του Καθ' ου η αίτηση είναι της τάξεως των €2.500 μηνιαίως, γεγονός που δείχνει μια υπερβολή στα όσα ισχυρίζεται με τη μαρτυρία της. Ανάγκες - Έξοδα ανηλίκων: Κατωτέρω θα εξετάσω τις ανάγκες των παιδιών, όπως αυτές προκύπτουν από τις συνθήκες της ζωής τους, λαμβάνοντας υπόψη ότι η διατροφή περιλαμβάνει όλα όσα είναι αναγκαία για τη συντήρηση και ευημερία του δικαιούχου και επιπλέον, ανάλογα με την περίπτωση, τα έξοδα για την εν γένει εκπαίδευση του (βλ. άρθρο 37 του Ν.216/90). Η Αιτήτρια ισχυρίζεται ότι για τη διατροφή και συντήρηση του ανήλικου Μ.Β, απαιτείται μηνιαίως το συνολικό ποσό των €1.120 και αντιστοίχως για τον ανήλικο Ρ, το συνολικό ποσό των €
2. Η βασική θέση του Καθ' ου η αίτηση είναι τα ποσά αυτά είναι υπέρογκα και δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Προβαίνει δε σε σχολιασμό των επιμέρους κονδυλίων και καταγράφει ποια ποσά θεωρεί ο ίδιος ως λογικά. Στο σύγγραμμα «ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟ ΔΙΚΑΙΟ», τρίτη έκδοση, 2022, στην σελ. 766, ο Απόστολος Σ. Γεωργιάδης αναφέρει αναλυτικά τι περιλαμβάνει η διατροφή του δικαιούχου, απόσπασμα το οποίο παραθέτω αυτούσιο: «
3. Ανάγκες του δικαιούχου Η διατροφή περιλαμβάνει όλα όσα είναι αναγκαία για τη συντήρηση του δικαιούχου και επιπλέον τα έξοδα για την ανατροφή, καθώς και την επαγγελματική και την εν γένει εκπαίδευση του (πλήρης διατροφή: ΑΚ 1493 εδ. β΄). Στο περιεχόμενο της διατροφής περιλαμβάνονται ειδικότερα βιοτικές ανάγκες του δικαιούχου που είτε υφίστανται πραγματικά κατά τον χρόνο συζήτησης της αγωγής είτε μπορούν με βεβαιότητα να προβλεφθούν μελλοντικά. Η διατροφή λοιπόν περιλαμβάνει κάθε αναγκαία βιοτική δαπάνη: τροφή, στέγη, ένδυση, θέρμανση, φωτισμό, λοιπά λειτουργικά έξοδα της οικίας διαμονής, ψυχαγωγία, μόρφωση (π.χ. αγορά βιβλίων), διαπαιδαγώγηση, νοσηλεία και δαπάνες ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης, παραθέριση, συγκοινωνία και επικοινωνία. Ιδίως περιλαμβάνονται δαπάνες θεωρητικής, επαγγελματικής ή τεχνικής μόρφωσης, ακόμη και μεταπτυχιακές σπουδές». Όπως έχει υποδειχθεί από τη νομολογία του Δευτεροβάθμιου Οικογενειακού Δικαστηρίου, το μέτρο της διατροφής δεν μπορεί να εξευρεθεί με απόλυτους αριθμούς. Η κοινή λογική και η πείρα της ζωής είναι παράγοντες οι οποίοι διαδραματίζουν ρόλο στην καλύτερη αντίληψη των γεγονότων, προς εντοπισμό των πραγματικών αναγκών συγκεκριμένων ατόμων. Οι οικονομικές ανάγκες των παιδιών δεν είναι στατικές. Το Δικαστήριο, εξετάζοντας και καθορίζοντας το εύλογο των κονδυλίων που απαιτούνται για τη διατροφή και συντήρηση του δικαιούχου, δεν είναι υποχρεωμένο να υπεισέρχεται σε λεπτομέρειες που να οδηγούν σε υπολογισμό με σεντ, αλλά θα πρέπει να σταθμίζει τις ανάγκες και να καταλήγει σε συμπεράσματα που θα επαναφέρουν, ή δυνατό, τα ανήλικα παιδιά σε μία πλησιέστερη κατάσταση, όπως θα ήταν εάν οι γονείς τους ζούσαν μαζί. Το Δικαστήριο δε δεσμεύεται από τη μαρτυρία των διαδίκων και οφείλει να ασχοληθεί με το εύλογο των κονδυλίων που απαιτούνται για την ικανοποίηση των αναγκών των δικαιούχων. (βλ. Μαρκουλίδης ν. Μαρκουλίδης (ανωτέρω), Κορελλίδης ν. Κορελλίδη

(2012)1 ΑΑΔ 1975, Παναγιώτου ν. Σφικτού

(2001)1 ΑΑΔ 625, Χαραλάμπους ν. Χαραλάμπους

(2010)1 (Β) ΑΑΔ 951), Α.Ι. Ζαχαρουδιού ν. Ι.Α. Ιωάννου

(2000)1 ΑΑΔ 1614). Έτσι, κονδύλια που κατ' ισχυρισμό απαιτούνται για την κάλυψη συγκεκριμένων αναγκών μπορεί να μη γίνουν αποδεκτά, είτε επειδή δεν έχουν αποδειχθεί, είτε επειδή παρουσιάζονται αυξημένα. Κάποια δε, μπορεί να κριθούν ως μη αναγκαία, με την έννοια του ότι δεν αφορούν βασικές ανάγκες διατροφής ενός τέκνου. Ανεξαρτήτως όμως αυτού, είναι σημαντικό να επαναληφθεί ότι τα έξοδα των παιδιών δεν είναι δυνατό να υπολογίζονται επακριβώς μέχρι και το τελευταίο σεντ, ούτε αναμένεται η απόδειξη τους με περισσή αυστηρότητα, όπως η Αιτήτρια επιχειρεί να πράξει με την κατάθεση σωρείας αποδείξεων και εγγράφων. Αδιαμφισβήτητα, τα έξοδα και οι ανάγκες των παιδιών παρουσιάζουν διακυμάνσεις και δεν είναι σταθερά κάθε μήνα. Σε κάθε περίπτωση, το Δικαστήριο εξετάζει το εύλογο των κονδυλίων και καταλήγει σε ένα λογικό και εύλογο υπό τις περιστάσεις ποσό για την κάλυψη της κάθε ανάγκης, χωρίς να είναι αναγκαίος ούτε ο ακριβής σε κλάσμα προσδιορισμός της συνεισφοράς των υπόχρεων σε αυτά. Αναπόφευκτα δε, κάποια τεκμήρια που αφορούν αγορές τροφίμων, ειδών ρουχισμού ή λειτουργικά έξοδα της οικίας που διαμένουν τα παιδιά, μόνο ενδεικτικά μπορεί να είναι για τα ποσά που οι διάδικοι ξοδεύουν για την κάλυψη των σχετικών αναγκών ενώ κάποια από αυτά συμπεριλαμβάνουν και έξοδα των διαδίκων. Προτού όμως καταπιαστώ με κάθε ξεχωριστό κονδύλι των ισχυριζόμενων εξόδων των παιδιών θα ήθελα να αποδοκιμάσω τον τρόπο με τον οποίο η Αιτήτρια επέλεξε να καταθέσει τα τεκμήρια που υποστηρίζουν τους ισχυρισμούς της. Κατέθεσε ως τεκμήριο 9, σωρεία αποδείξεων και εγγράφων όπως αποδείξεις αγορών από υπεραγορές και άλλα καταστήματα και διάφορες άλλες χειρόγραφες αποδείξεις που προφανώς αφορούν κάποια από τα έξοδα των παιδιών, χωρίς να τα έχει αριθμήσει και χωρίς να παραπέμπει ή να επεξηγεί στη μαρτυρία της σε τι αφορά το κάθε έγγραφο. Το Δικαστήριο δεν υποχρεούται να ψάχνει μέσα από πληθώρα εγγράφων το λόγο που ο διάδικος τα έχει προσκομίσει και/ή να προβλέπει το ίδιο σε τι αφορά κάθε έγγραφο. Συνεπώς, το Δικαστήριο θα προχωρήσει στον καθορισμό των κονδυλίων προσπαθώντας όπου είναι δυνατό να εξεύρει και τα αντίστοιχα τεκμήρια. Αναφορικά με τον πραγματικό χρόνο που τα παιδιά περνούν με τον Καθ' ου η αίτηση, η Αιτήτρια αναφέρει στη μαρτυρία της ότι το διάταγμα γονικής μέριμνας δεν τηρείται από τον Καθ' ου η αίτηση εφόσον δεν παραλαμβάνει τα παιδιά όπως προνοείται σε αυτό, ο δε Καθ' ου η αίτηση υποστηρίζει ότι φιλοξενεί τα παιδιά κάθε δεύτερο Σαββατοκύριακο πλην κάποιων μεμονωμένων περιπτώσεων όπου δεν άσκησε το δικαίωμα επικοινωνίας του. Όπως και να έχουν τα πράγματα, η συχνότητα που τα παιδιά διανυκτερεύουν ή θα έπρεπε να διανυκτερεύουν στην οικία του Καθ' ου η αίτηση με βάση το διάταγμα γονικής μέριμνας, δεν είναι ανάλογη με τον χρόνο που διαμένουν με την Αιτήτρια, εφόσον η επικοινωνία του Καθ' ου η αίτηση κατά βάση περιορίζεται σε δύο μόνο βράδια τον μήνα. Θεωρώ ότι είναι λογικό και αναπόφευκτο, κατά την άσκηση του δικαιώματος επικοινωνίας του ο Καθ' ου η αίτηση να ξοδεύει κάποια ποσά για την κάλυψη των εξόδων και αναγκών που προκύπτουν στο χρόνο αυτό, όχι μόνο από ιδιαίτερο καθήκον προς τα παιδιά του αλλά και προς εκδήλωση αισθημάτων αγάπης και πάντα από δική του βούληση. Ταυτόχρονα όμως, θεωρώ ότι είναι λογικό και αναμενόμενο καθημερινά να προκύπτουν πολλά άλλα απρόβλεπτα και έκτακτα έξοδα, τα οποία δεν είναι δυνατό να συμπεριληφθούν εξαντλητικά σε ένα διάταγμα διατροφής, έξοδα τα οποία συνήθως καλείται να καλύψει ο γονέας με τον οποίο διαμένει ένα παιδί, ιδιαίτερα στις περιπτώσεις όπου οι διάδικοι αδυνατούν να επικοινωνήσουν έστω και για τυπικά θέματα που αφορούν τα παιδιά τους και επιλέγουν τη δικαστική οδό για να τα επιλύσουν. Στην πολύ πρόσφατη απόφαση του Δευτεροβάθμιου Οικογενειακού Δικαστηρίου, xxx Ρουσουνίδης v. Xxx Παναγή Ρουσουνίδου, Έφεση Αρ. 25/2019, αναφέρθηκαν τα εξής σχετικά με το πιο πάνω θέμα: «Τα έξοδα των παιδιών πληρώνονται από τον γονέα με τον οποίο τα παιδιά διαμένουν και ο άλλος γονέας δεν απαλλάσσεται της υποχρέωσης συνεισφοράς του σε αυτά επειδή επιθυμεί, κατά την επικοινωνία του με το παιδί του ή σε οποιοδήποτε χρόνο, να του προσφέρει, είτε αγοράζοντας του κάποιο είδος, είτε προσφέροντας του αναψυχή. Αυτά προσφέρονται οικειοθελώς και το παιδί τα απολαμβάνει επιπλέον των αναγκών του, όπως καθορίζονται στη δικαστική απόφαση. Από την άλλη, τα έξοδα διατροφής του παιδιού κατά τις ημέρες που διαμένει με τον υπόχρεο για καταβολή διατροφής γονέα μπορούν να συνυπολογιστούν.[1] Κατά κύριο λόγο στις περιπτώσεις όπου υπάρχει ιδιαίτερο οικονομικό πρόβλημα». Έχοντας όλα τα πιο πάνω κατά νου, θα προβώ στον εντοπισμό και καθορισμό των κονδυλίων που απαιτούνται για την κάλυψη του συνόλου των εξόδων των ανηλίκων, αφού λάβω υπόψη μου κάθε σχετικό παράγοντα με τα περιστατικά της υπό εξέταση υπόθεσης. Η Αιτήτρια ισχυρίζεται ότι για τη διατροφή, τη σίτιση δηλαδή των παιδιών, απαιτείται το ποσό των €150 μηνιαίως για τον Μ.Β και €100 για τον Ρ, ποσά τα οποία ο Καθ' ου η αίτηση δεν αμφισβητεί και λαμβάνονται υπόψη. Για την ένδυση και υπόδηση των παιδιών η Αιτήτρια ισχυρίζεται ότι απαιτείται μηνιαίως το ποσό των €80 για τον Μ.Β και το ποσό των €50 για τον Ρ. Ο Καθ' ου η αίτηση υποστηρίζει ότι ένα ποσό της τάξεως των €100 μηνιαίως είναι υπέρ αρκετό και για τα δύο παιδιά. Λαμβάνοντας υπόψη την ηλικία των παιδιών και ότι η ανάγκη ένδυσης και υπόδησης στην οποία αδιαμφισβήτητα συμπεριλαμβάνεται και η αγορά σχολικού ρουχισμού είναι δεδομένη, καθημερινή και τρέχουσα, εφόσον τα παιδιά μεγαλώνουν και αναπτύσσονται με ραγδαίους ρυθμούς, κρίνω ότι το ποσό που ισχυρίζεται ότι ξοδεύει η Αιτήτρια είναι πολύ λογικό και λαμβάνεται υπόψη. Για την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη των παιδιών η Αιτήτρια ισχυρίζεται ότι απαιτείται το ποσό των €60 για κάθε παιδί. Ο Καθ' ου η αίτηση απορρίπτει το συγκεκριμένο κονδύλι καθότι όπως αναφέρει αυτό καλύπτεται από το ΓΕΣΥ. Συμφωνώ με τον Καθ' ου η αίτηση, εφόσον με την εφαρμογή του Γενικού Συστήματος Υγείας και την παροχή δωρεάν ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης για τις πλείστες ειδικότητες ιατρών, το ποσό των €120 κρίνεται υπερβολικό. Επιπλέον, από τη μαρτυρία που έχει τεθεί ενώπιον μου, δεν φαίνεται ότι τα παιδιά αντιμετωπίζουν κάποιο συγκεκριμένο πρόβλημα υγείας που να χρήζει συνεχούς ιατρικής παρακολούθησης ή θεραπείας, άρα και ανάλογης δαπάνης. Αποδέχομαι ωστόσο ως ζήτημα λογικής, ότι πέραν των ποσών που καλύπτει το ΓΕΣΥ, πολύ συχνά προκύπτουν έκτακτες ανάγκες, όπως κοινά κρυολογήματα και ιώσεις, όπου απαιτείται αγορά φαρμάκων χωρίς απαραίτητα να έχει προηγηθεί επίσκεψη σε κάποιο παιδίατρο, ούτως ώστε να καλυφθεί το κόστος τους. Στη βάση αυτή, θεωρώ ότι ένα ποσό της τάξεως των €15 μηνιαίως για κάθε παιδί είναι λογικό και αρκετό για να καλύψει τις όποιες έκτακτες ανάγκες ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης προκύπτουν. Για τα έξοδα διακίνησης των παιδιών, η Αιτήτρια ισχυρίζεται ότι μηνιαίως απαιτείται το ποσό των €50 για κάθε παιδί, ήτοι €100 συνολικά. Ο Καθ' ου η αίτηση από την άλλη υποστηρίζει ότι €30 μηνιαίως επαρκούν για να καλύψουν τις ανάγκες μετακίνησης των παιδιών από και προς το σχολείο και την ακαδημία ποδοσφαίρου. Λαμβάνοντας υπόψη ότι στα μεταφορικά έξοδα των παιδιών συμπεριλαμβάνεται και η καθημερινή τους μεταφορά στο σχολείο, στις απογευματινές τους δραστηριότητες αλλά και στις κοινωνικές εξόδους ψυχαγωγίας, κρίνω ως εύλογο το ποσό των €100 μηνιαίως (€50 για κάθε παιδί) που ισχυρίζεται η Αιτήτρια. Για τα ιδιαίτερα μαθήματα των παιδιών η Αιτήτρια ισχυρίζεται ότι ξοδεύει το ποσό των €315 για τον Μ.Β και το ποσό των €65 για τον Ρ (σύνολο €380) και για τις αθλοπαιδιές €80 για το κάθε παιδί. Ο Καθ' ου η αίτηση υποστηρίζει ότι τα παιδιά παρακολουθούν μόνο μαθήματα Αγγλικών που κοστίζουν €150 μηνιαίως και για τα δύο παιδιά και είναι εγεγγραμμένα σε ακαδημία ποδοσφαίρου με κόστος €80 για το κάθε παιδί. Υποδεικνύει ότι η Αιτήτρια δεν έχει τεκμηριώσει το ποσό των €380 και ότι από τις αποδείξεις που κατέθεσε δεν δικαιολογείται το ποσό των €100 για το ποδόσφαιρο. Σημειώνεται ότι η Αιτήτρια παρέθεσε γενικά το συνολικό κόστος των μαθημάτων των παιδιών, χωρίς ειδική αναφορά και/ή επεξήγηση ως προς τα μαθήματα που παρακολουθούν τα παιδιά. Έχω διεξέλθει του τεκμηρίου αρ. 9 και δεν έχω εντοπίσει κάποια απόδειξη πληρωμής φροντιστηρίων. Εφόσον όμως ο Καθ' ου η αίτηση αποδέχεται ότι τα παιδιά, όπως τα πλείστα εξάλλου παιδιά της ηλικίας τους, παρακολουθούν μαθήματα Αγγλικών, λαμβάνω υπόψη μου ότι αυτά κοστίζουν €75 για το κάθε παιδί. Αναφορικά με την Ακαδημία ποδοσφαίρου, αποδέχομαι ότι αυτή κοστίζει €80 μηνιαίως για κάθε παιδί, ως ο Καθ' ου η αίτηση ισχυρίζεται, εφόσον στο τεκμήριο 9 περιέχονται μεταξύ άλλων αποδείξεις πληρωμής για το ποσό αυτό. Η Αιτήτρια κατέθεσε και άλλες αποδείξεις σχετικές με το κονδύλι αυτό χωρίς καμία ειδική επεξήγηση και καθίσταται ανέφικτο για το Δικαστήριο να καταλήξει σε ασφαλές εύρημα πέραν του πιο πάνω μηνιαίου κόστους. Για την ψυχαγωγία των παιδιών η Αιτήτρια ισχυρίζεται ότι απαιτείται το ποσό των €100 μηνιαίως, ήτοι €60 για τον Μ.Β και €40 για τον Ρ. Ο Καθ' ου η αίτηση ισχυρίζεται ότι €70 επαρκούν για την ψυχαγωγία και των δύο παιδιών επειδή ασκεί δικαίωμα επικοινωνίας δύο Σαββατοκύριακα τον μήνα. Έχοντας ως δεδομένη την ανάγκη των παιδιών να ψυχαγωγούνται με διάφορους τρόπους και ταυτόχρονα να κοινωνικοποιούνται με άλλα άτομα της ηλικίας τους, να λαμβάνουν μέρος σε διάφορες δράσεις και εκδηλώσεις του σχολικού τους περιβάλλοντος και να περνούν χρόνο με τους φίλους τους εκτός της οικίας και του σχολείου τους, κρίνω ως λογικό το ποσό των €100 μηνιαίως για την κάλυψη της ανάγκης αυτής, χωρίς να παραβλέπω ότι και ο Καθ' ου η αίτηση ξοδεύει κάποια ποσά στα πλαίσια της άσκησης του δικαιώματος επικοινωνίας του. Όπως έχω υποδείξει, και ο γονέας με τον οποίο διαμένουν κατά βάση τα παιδιά καλείται πολύ συχνά να καλύψει έκτακτα καθημερινά έξοδα των παιδιών. Αναφορικά με το κονδύλι των διακοπών, το οποίο η Αιτήτρια συμπεριλαμβάνει στο αναλυτικό εξοδολόγιο των παιδιών, δεν προτίθεμαι να συνυπολογίζω κάποιο ποσό εφόσον κρίνω ότι ο κάθε γονέας πρέπει να επωμίζεται ο ίδιος το κόστος των δικών του επιλογών για το πως θα περάσει τις καλοκαιρινές ή άλλες διακοπές με τα παιδιά του. Παρά τις αντιρρήσεις του Καθ' ου η αίτηση ως προς το ύψος του κονδυλίου για το χαρτζιλίκι των παιδιών, ήτοι €50 για κάθε παιδί, το ποσό κρίνεται απόλυτα λογικό. Αναφορικά με τα λειτουργικά έξοδα της οικίας στην οποία διαμένουν τα παιδιά με την Αιτήτρια, η τελευταία ισχυρίζεται ότι η αναλογία των παιδιών στα έξοδα τηλεφώνου/διαδικτύου ανέρχεται σε €55 για κάθε παιδί και στην κατανάλωση ηλεκτρικού ρεύματος και νερού ανέρχεται σε €100 για κάθε παιδί. Ο Καθ' ου η αίτηση απορρίπτει τα πιο πάνω ποσά και ισχυρίζεται ότι για το μεν τηλέφωνο και διαδίκτυο επαρκούν €40 και για τα δύο παιδιά και για το ρεύμα και το νερό €30, σημειώνοντας ότι στην οικία της η Αιτήτρια έχει φωτοβολταικά και ότι το διάστημα που διέμεναν όλοι μαζί πλήρωναν περί τα €15 μηνιαίως για το ρεύμα. Οι ισχυρισμοί αυτοί παρέμειναν αναντίλεκτοι. Όπως παρατηρεί και ο Καθ' ου η αίτηση, η Αιτήτρια δεν προσκόμισε οποιαδήποτε απόδειξη πληρωμής των πιο πάνω εξόδων, το Δικαστήριο ωστόσο οφείλει να καθορίσει ένα εύλογο ποσό για την κάλυψη τους με βάση την κοινή λογική και την πείρα της ζωής. Επαναλαμβάνω ότι οι ανάγκες των ανηλίκων δεν είναι στατικές και ότι αυτού του είδους τα κονδύλια δεν αναμένεται να αποδεικνύονται ούτε ασφαλώς και να καθορίζονται μέχρι και το τελευταίο σεντ. Κατά την κρίση μου είναι απαραίτητο να υπάρχει σύνδεση διαδικτύου και τηλεφώνου στο σπίτι, εφόσον πέραν των σκοπών ψυχαγωγίας που αυτή εξυπηρετεί, αποτελεί απαραίτητο εργαλείο εκπαίδευσης των παιδιών και εξυπηρέτησης βασικών πτυχών καθημερινότητάς τους, όπως της κοινωνικοποίησης και της ψυχαγωγίας. Κρίνεται ότι το ποσό των €20 μηνιαίως για κάθε παιδί είναι αρκούντως ικανοποιητικό. Για την αναλογία των παιδιών στην κατανάλωση ρεύματος και εφόσον η Αιτήτρια δεν αμφισβήτησε την ύπαρξη φωτοβολταικών, αποδέχομαι τους ισχυρισμούς του Καθ' ου η αίτηση ότι μηνιαίως πλήρωναν περί τα €15. Με δεδομένο ότι τελευταίως παρατηρείται αύξηση στους λογαριασμούς ρεύματος, λαμβάνω υπόψη μου ότι απαιτείται το ποσό των €10 μηνιαίως για κάθε παιδί. Για το νερό, με βάση την πείρα ης ζωής κρίνεται ότι ένα ποσό της τάξεως των €10 για κάθε παιδί επαρκεί για την κάλυψη της ανάγκης αυτής. Με βάση όλα όσα έχω αναφέρει, αποτελεί εύρημα του Δικαστηρίου ότι το συνολικό μηνιαίο ποσό που απαιτείτο για την κάλυψη των εξόδων διατροφής, συντήρησης και εκπαίδευσης του ανήλικου Μ.Β ανέρχεται στο ποσό των €600 μηνιαίως και του Ρ στο ποσό των €500 μηνιαίως. Αφού αφαιρεθεί το ποσό των €47.5 που η Αιτήτρια λαμβάνει και/ή δύναται να λαμβάνει, ως έχει ήδη αναλυθεί, ως επίδομα τέκνου (βλ. ανωτέρω απόφαση Μάρκου) το ποσό ανέρχεται σε €552.5, έστω €553 για τον ανήλικο Μ.Β και €452.5, έστω €453 για τον ανήλικο Ρ. Τα ποσά αυτά θα πρέπει να τα επωμιστούν οι διάδικοι, ο κάθε ένας ανάλογα με τις δυνάμεις του. Όπως έχω ήδη αναφέρει, η εισοδηματική ικανότητα του Καθ' ου η αίτηση είναι τουλάχιστον της τάξεως των €1.500 μηνιαίως και της Αιτήτριας της τάξεως των €1.310 μηνιαίως. Συνυπολογίζοντας όλα τα πιο πάνω και κυρίως το γεγονός ότι η υποχρέωση διατροφής ανηλίκων προηγείται κάθε άλλης οικονομικής υποχρέωσης του υπόχρεου προς διατροφή, η συνεισφορά του Καθ' ου η αίτηση στα μηνιαία έξοδα διατροφής και συντήρησης του ανήλικου Μ.Β καθορίζεται στο ποσό των €280 μηνιαίως και του ανήλικου Ρ στο ποσό των €230 μηνιαίως. Συνακόλουθα: Α) Εκδίδεται διάταγμα με το οποίο διατάσσεται ο Καθ' ου η αίτηση όπως από 01.01.24 και την 1η ημέρα κάθε επόμενου μήνα καταβάλλει στην Αιτήτρια το ποσό των €510, ως συνεισφορά του για τη διατροφή και συντήρηση των ανήλικων τέκνων του Μ.Β και Ρ (€280 για τον Μ.Β και €230 για τον Ρ). Β) Εκδίδεται διάταγμα με το οποίο διατάσσεται ο Καθ' ου η αίτηση όπως καταβάλει το συνολικό ποσό των €2.400 ως εφάπαξ οφειλόμενη αναδρομική διατροφή, για την περίοδο από 01.10.2022 μέχρι 31.12.2023 (15 μήνες x €160 διαφορά ποσού διατροφής). Ένεκα της συσσώρευσης του πιο πάνω ποσού αναδρομικής διατροφής και επειδή εξακολουθεί να υφίσταται η υποχρέωση του Καθ' ου η αίτηση να καταβάλλει το ποσό των €510 μηνιαίως ως διατροφή για τα τέκνα του, κρίνω ορθό και δίκαιο όπως δοθεί στον Καθ' ου η αίτηση περίοδος χάριτος 8 μηνών από σήμερα για να συμμορφωθεί πλήρως με το διάταγμα που αφορά τα αναδρομικά ποσά διατροφής. Τα έξοδα, όπως αυτά θα υπολογιστούν από τον Πρωτοκολλητή και εγκριθούν από το Δικαστήριο, επιδικάζονται υπέρ της Αιτήτριας και εναντίον του Καθ' ου η αίτηση. (Υπ.) ........... Σ. Νεοφύτου, Δ. ΠΙΣΤΟΝ ΑΝΤΙΓΡΑΦΟ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΗΤΗ cylaw.org: Από το ΚΙΝOΠ/CyLii για τον Παγκύπριο Δικηγορικό Σύλλογο