Αστυνομικός Διευθυντής Λεμεσού ν. Παναγιώτης Μαλιαλής, Αρ. Υπόθεσης: 29254/13, 14/2/2017

(1)του Κεφ. 155. Η διαδικασία που ακολουθήθηκε ήταν να κληθεί για να δώσει μαρτυρία η Δρ. Ειρήνη Γεωργίου Κυριάκου, Ψυχίατρος του Τμήματος Φυλακών, η οποία από τις 23.6.16 παρακολουθεί τον κατηγορούμενο στις Φυλακές, όπου αυτός εκτίει ποινή φυλάκισης. Προς το σκοπό αυτό η Δρ. Γεωργίου κατέθεσε στο Δικαστήριο τα ιατρικά πιστοποιητικά Τεκμήρια Α και Β, που συνέταξε και έδωσε σχετική ένορκη μαρτυρία. Στην βάση της πιο πάνω μαρτυρίας, η οποία ουσιαστικά παρέμεινε αναντίλεκτη, και αφού άκουσε τις δύο πλευρές, το Δικαστήριο με απόφαση του ημερομηνίας 2.11.16, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο κατηγορούμενος πάσχει από ψυχική διαταραχή που τον καθιστούσε ανίκανο, σε εκείνο το χρονικό σημείο, να παρακολουθήσει την διαδικασία, εν τη εννοία του άρθρου 70

(1)του Κεφ. 155, εφόσον δεν ήταν σε θέση να αντιληφθεί πλήρως αυτήν και να δώσει τις κατάλληλες οδηγίες στον δικηγόρο του ώστε να μπορέσει να τον υπερασπισθεί κατάλληλα. Περαιτέρω στην βάση του ότι σύμφωνα με την ίδια μαρτυρία, εάν εξακολουθούσε να ανταποκρίνεται στην σχετική ψυχιατρική και ψυχολογική θεραπεία που υποβαλλόταν στις Φυλακές, η εν λόγω κατάσταση του μπορούσε να βελτιωθεί σε βαθμό που να καταστεί ικανός να παρακολουθήσει την δικαστική διαδικασία, εντός 2-3 μηνών, το Δικαστήριο εξέδωσε, δυνάμει του άρθρου 70

(1)(β) του Κεφ. 155, διάταγμα με το οποίο διατάσσετο όπως ο κατηγορούμενος τεθεί υπό την παρακολούθηση του αρμόδιου ψυχιάτρου, στις Κεντρικές Φυλακές, για την παροχή της αναγκαίας νοσηλείας, µέχρις ότου βελτιωθεί η κατάστασή του σε σηµείο που να δύναται να παρακολουθήσει την διαδικασία. Περαιτέρω η υπόθεση ορίστηκε για περαιτέρω εξέταση του εν λόγω θέματος στις 19.12.16 και δόθηκαν οδηγίες στην Δρα Γεωργίου Κυριάκου όπως μέχρι τότε ετοιμάσει και αποστείλει στο Δικαστήριο, έκθεση αναφορικά με την κατάσταση της ψυχικής υγείας του κατηγορούμενου και την, βάση αυτής, ικανότητα του να παρακολουθήσει την δικαστική διαδικασία. Ενόψει της απουσίας μου στις 19.12.16 λόγω ασθενείας, επιλήφθηκα του θέματος στις 22.12.16, οπόταν και έδωσε εκ νέου ένορκη μαρτυρία η Δρ. Γεωργίου Κυριάκου (στο εξής η Μ.1), στα πλαίσια της οποίας κατέθεσε νέα ιατρική έκθεση που αυτή, ως οι οδηγίες του Δικαστηρίου, συνέταξε στις 16.12.16 (Τεκμήριο Γ). Κατά την εξέταση της από τον συνήγορο της κατηγορούσας αρχής και σε ερώτηση εάν ο κατηγορούμενος είναι σε θέση να αντιλαμβάνεται την δικαστική διαδικασία και να μπορεί να δίνει οδηγίες στον δικηγόρο του, η Μ.1 είπε, μεταξύ άλλων, ότι αυτό είναι και θέμα πραγματογνωμοσύνης. Όταν αμέσως μετά της ζητήθηκε να εξηγήσει τι εννοεί είπε ουσιαστικά ότι η ίδια παρακολουθεί τον κατηγορούμενο ως η θεράπουσα γιατρός του, έχει μια σχέση με αυτόν ταγμένη προς όφελος του και εάν είναι στρεσαρισμένος θα τον βοηθήσει υποστηρικτικά και με φαρμακευτική αγωγή ενώ η πραγματογνωμοσύνη είναι μια πράξη που είναι για Δικαστήριο, δηλαδή που θα μπορεί να γίνει από κάποιο ανεξάρτητο ψυχίατρο. Όταν στην συνέχεια της ζητήθηκε να εισηγηθεί κάποιο ψυχίατρο, ο οποίος θα είναι πιο κατάλληλος για να τοποθετηθεί επί του θέματος ανέφερε ότι πιστεύει ότι ο Δρ. Λάμπρος Σαμαρτζής είναι πιο ουδέτερος και μπορεί να παρέχει υπηρεσίες ως πραγματογνώμονας. Αργότερα όταν ρωτήθηκε από το Δικαστήριο να εξηγήσει περαιτέρω, είπε ότι πιστεύει ότι θα μπορούσαν να γίνουν κάποιες ειδικές εξετάσεις από κάποιον που θα έβλεπε τον κατηγορούμενο σαν πραγματογνώμονας για την ικανότητα του να παρακολουθήσει την δικαστική διαδικασία και ότι ο Δρ. Σαμαρτζής, ψυχίατρος στο Νοσοκομείο Αθαλάσσας, έχει περισσότερη εμπειρία σε κάτι τέτοιο. Μετά από τα πιο πάνω και το πέρας της μαρτυρίας της Μ.1 κρίθηκε από το Δικαστήριο ότι θα ήταν ορθό να ζητηθεί η γνώμη και κάποιου άλλου ψυχιάτρου για το υπό εξέταση θέμα και ενημερώθηκαν σχετικά οι συνήγοροι των δύο πλευρών. Από την πλευρά του ο κ. Παυλίδης ενημέρωσε το Δικαστήριο ότι είχε στην κατοχή του ιατρική έκθεση του Δρος Χρήστου Κυπριανού, ιδιώτη ψυχιάτρου, ο οποίος εξέτασε τον κατηγορούμενο, στην παρουσία της Μ.1 και ζήτησε όπως κλητευθεί και αυτός για να δώσει σχετική μαρτυρία. Ο κ. Μάρκου εισηγήθηκε όπως δοθεί νέα ημερομηνία ώστε ο κατηγορούμενος να εξετασθεί από τον Δρα Σαμαρτζή και να κλητευθεί και ο ιατρός που ζητούσε η υπεράσπιση. Ενόψει των ανωτέρω το Δικαστήριο όρισε την υπόθεση για περαιτέρω εξέταση του θέματος στις 9.1.17 και έδωσε οδηγίες όπως κλητευθεί ο Δρ. Κυπριανού και όπως ο κατηγορούμενος εξεταστεί, αναφορικά με την ικανότητα του να παρακολουθήσει δικαστική διαδικασία, από τον Δρα Σαμαρτζή του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Αθαλάσσας, ο οποίος να ετοιμάσει σχετική έκθεση την οποία και να προσκομίσει στο Δικαστήριο κατά την πιο πάνω ημερομηνία. Στις 9.1.17 προσήλθε στο Δικαστήριο ο Δρ. Χρήστος Κυπριανού (στο εξής ο Μ.2), ο οποίος έδωσε ένορκη μαρτυρία και κατέθεσε ιατρική έκθεση που συνέταξε στις 17.12.16 (Τεκμήριο Δ) μετά από εξέταση του κατηγορούμενου στις 16.12.

1. Λόγω δε του ότι, ως διαφάνηκε από τον φάκελο, το Πρωτοκολλητείο δεν απέστειλε το προηγούμενο πρακτικό με τις οδηγίες του Δικαστηρίου, δεν εξετάσθηκε μέχρι τις 9.1.17 ο κατηγορούμενος από τον Δρα Σαμαρτζή. Για αυτό και η υπόθεση ορίσθηκε για περαιτέρω εξέταση στις 23.1.17 με τις ίδιες οδηγίες δηλ. για εξέταση του κατηγορούμενου από τον Δρα Σαμαρτζή, την ετοιμασία από αυτόν σχετικής έκθεσης και την κλήση του στο Δικαστήριο. Έτσι στις 23.1.17, αφού εξέτασε τον κατηγορούμενο στις 11.1.17, προσήλθε στο Δικαστήριο και κατέθεσε ενόρκως ο Δρ. Λάμπρος Σαμαρτζής (στο εξής ο Μ.3), ο οποίος κατέθεσε και σχετική έκθεση του (Τεκμήριο Δ). Μαρτυρία Το θέμα που τίθεται προς εξέταση στην παρούσα δεν είναι το κατά πόσο ο κατηγορούμενος πάσχει από ψυχική διαταραχή. Αυτό ως φαίνεται από την προηγούμενη απόφαση μου είναι δεδομένο. Άλλωστε και οι τρεις μάρτυρες που κατέθεσαν ουσιαστικά συμφωνούν ως προς αυτό. Η διαφωνία που υπάρχει είναι κατά πόσο η κατάσταση του αυτή, ως είναι σήμερα, είναι τέτοια ώστε εξακολουθεί να τον καθιστά ανίκανο να παρακολουθήσει δικαστική διαδικασία. Η Μ.1 στην έκθεση της τεκμήριο Γ ανέφερε ότι παρά το ότι ο κατηγορούμενος τυγχάνει στήριξης, παράλληλα µε ψυχολογική και ψυχιατρική παρακολούθηση, η βελτίωση της κατάστασης του εξακολουθεί να µην υπερβαίνει το 30% περίπου και συνιστάται η συστηµατική παρακολούθηση προγράµµατος απεξάρτησης σε ειδικό κέντρο. Η ψυχική ευαλωτότητα και η αυτοκαταστροφικότητα που συνυπάρχουν στην παρούσα φάση, δεν του επιτρέπουν την αντιµετώπιση στο δικαστήριο των κατηγοριών που εκκρεµούν εναντίον του και υπάρχει πιθανότητα περαιτέρω επιδείνωσης της κατάστασης του. Κατά την μαρτυρία της είπε περαιτέρω ότι στην πορεία η κατάσταση του έχει βελτιωθεί λίγο και διαπιστώθηκε ότι τα περισσότερα από τα συμπτώματα του οφείλονται στη χρόνια χρήση ουσιών και στην κατάχρηση αλκοόλ και ότι δεν πρόκειται μόνο για μια κατάθλιψη ή ένα άγχος ή μια δυσκολία της προσωπικότητας του. Για αυτό και η βελτίωση της κατάστασης του καθυστέρησε ενδεχομένως λόγω του ότι στις φυλακές δεν υπάρχει ειδικό πρόγραμμα για απεξάρτηση. Εξακολουθεί να υπάρχει χαμηλή λειτουργικότητα, αδιαφορία, καταθλιπτική διάθεση, έλλειψη κινήτρων, αρκετή ευαλωτότητα και δυσκολία αντοχής στο στρες. Ανέφερε δε ότι η ακροαματική διαδικασία ιδιαίτερα με τις κατηγορίες που υπάρχουν, του προκαλεί μια έντονη ψυχοπιεστική κατάσταση και ένεκα και της αυτοκαταστροφικής συμπεριφοράς που είχε δείξει στο παρελθόν, υπάρχει πιθανότητα να επαναληφθεί. Διευκρίνισε ότι δεν είναι τόσο καλά ώστε να μπορούμε να πούμε με σιγουριά ότι δεν θα χειροτερέψει η ψυχική του κατάσταση όταν αρχίσει η συγκεκριμένη (στην παρούσα υπόθεση) ακροαματική διαδικασία. Συνέστησε δε για να βοηθηθεί πιο αποτελεσματικά να περάσει από πολύ συγκεκριμένο πρόγραμμα απεξάρτησης. Σε σχέση με την επαφή μαζί του, είπε ότι αυτός αντιλαμβάνεται τις ερωτήσεις που του γίνονται και ότι οι απαντήσεις του είναι σύντομες και περιορισμένες στο πως νιώθει. Ερωτώμενη από τον κ. Μάρκου εάν είναι σε θέση να αντιλαμβάνεται την δικαστική διαδικασία και να δίνει οδηγίες στον δικηγόρο του, είπε βασικά ότι αυτό είναι και θέμα πραγματογνωμοσύνης και ότι η άποψη της είναι ότι η όλη επεξεργασία του θέματος θα του δημιουργήσει πρόβλημα και όχι το γεγονός αν θα αντιληφθεί τις ερωτήσεις. Θα περάσει ένα έντονο στρες κατά τη διάρκεια της διαδικασίας του Δικαστηρίου που, λόγω της μη αντοχής του, δεν είναι γνωστό πώς θα αντιδράσει και όχι ότι δεν θα καταλαβαίνει τι τον ρωτά κάποιος. Όταν ρωτήθηκε ως προς την πραγματογνωμοσύνη είπε τα όσα προαναφέρθηκαν κατά την έκθεση του ιστορικού της διαδικασίας και εισηγήθηκε ουσιαστικά να εξετασθεί ο κατηγορούμενος από τον Μ.
2. Ερωτώμενη από τον κ. Παυλίδη εάν με αυτά που ανέφερε στο Τεκμήριο Γ εννοεί ότι ο κατηγορούμενος δεν είναι ικανός να παρακολουθήσει τη δικαστική διαδικασία απάντησε «Με την ευρεία έννοια ναι. Εννοώ ότι η όλη διαδικασία θα του προκαλέσει έντονο στρες το οποίο δεν αντέχει σε τούτη τη φάση». Σε επόμενη ερώτηση εάν συμφωνεί ότι σήμερα ο κατηγορούμενος δεν μπορεί να παρακολουθήσει δικαστική διαδικασία είπε ότι δεν είναι θέμα αν θα αντιληφθεί ή όχι τις ερωτήσεις αλλά να αντέξει την όλη διαδικασία και ότι μπορεί να αντιληφθεί τι τον ρωτά κάποιος και να απαντήσει επί του θέματος. Σε επόμενη ερώτηση σε σχέση με την παρακολούθηση μιας δικαστικής διαδικασίας εάν μπορεί να είναι παρών και να γίνεται η δίκη του απάντησε «Μάλιστα» και σε διευκρινιστική ερώτηση εάν μπορεί ή όχι είπε ότι στην φάση που είναι τώρα δεν μπορεί. Όταν στην συνέχεια ρωτήθηκε από το Δικαστήριο εάν ο κατηγορούμενος είναι ικανός να αντιληφθεί τι λέγεται στο Δικαστήριο από τους μάρτυρες, τους δικηγόρους, το Δικαστήριο και να δώσει οδηγίες στο δικηγόρο του για να προβάλει την υπεράσπιση του είπε ότι πιστεύει ότι το πρόβλημα του, εάν δεν παρακολουθήσει ειδικό θέμα με αποτελεσματικότητα, τελειώνοντας την ποινή του, έχει μεγάλη πιθανότητα να ξαναγυρίσει στα ίδια που ήταν προηγουμένως. Όταν της αναφέρθηκε ότι εκείνο που ενδιαφέρει για σκοπούς της παρούσας είναι εάν σήμερα είναι σε θέση να παρακολουθήσει την διαδικασία και αν δεν είναι, πότε θα είναι, είπε ότι είναι δύσκολο να το προσδιορίσει με την έννοια ότι υπάρχουν αρκετές δυσκολίες να βελτιωθεί η κατάσταση του και το κυριότερο πρόβλημα που έχει είναι ότι δεν μπορεί να βοηθηθεί αποτελεσματικά στον χώρο των φυλακών δηλ. να μπει σε ένα κλειστό κέντρο απεξάρτησης που θα τον βοηθούσε και για την προσωπικότητα του και για τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει. Στην συνέχεια και πάλι μετά από ερώτηση του Δικαστηρίου είπε ότι πιστεύει ότι θα μπορούσαν να γίνουν κάποιες ειδικές εξετάσεις από κάποιον που θα έβλεπε τον κατηγορούμενο σαν πραγματογνώμονας για την ικανότητα του να παρακολουθήσει τη δικαστική διαδικασία και εισηγήθηκε τον Δρ. Σαμαρτζής, ως έχοντα περισσότερη εμπειρία σε κάτι τέτοιο. Ο Μ.2 ιδιώτης ψυχίατρος, πρώην Διευθυντής των Ιατρικών Υπηρεσιών στην Εθνική Φρουρά, στην δική του έκθεση Τεκμήριο Δ, αναφέρει σχετικά, μεταξύ άλλων, ότι κατόπιν παραμονής του κατηγορούμενου σε ειδικό τµήµα των φυλακών υπό φαρµακευτική αγωγή, µε ψηλές δόσεις φαρµάκων, δεν νοµίζει ότι παρουσίασε αξιόλογη βελτίωση, δηλ. παραµένει η καταθλιπτική διάθεση, η ψυχική ευαλωτότητα, οι σκέψεις - ευχές θανάτου και τάσεις αυτοκαταστροφής. Εκτιµά δε ότι η σοβαρότητα της ψυχοπαθολογίας του, µε το πρόβληµα εξαρτησιογόνων ουσιών, επιβάλλει την εισαγωγή του σε εξειδικευµένο πρόγραµµα απεξάρτησης, που να περιλαµβάνει δυνατότητες µακράς ψυχοθεραπείας και αποκατάστασης. Καταλήγει δε ότι στην παρούσα φάση, το πολύ αδύναµο και εύθραυστο Εγώ του, ο αυξηµένος κίνδυνος αυτοκτονικότητας και η αυξηµένη πιθανότητα κρίσεων πανικού, δεν του επιτρέπουν να παρακολουθήσει την δικαστική διαδικασία. Κατά την εξέταση του από τον κ. Παυλίδη, ερωτώμενος κατά πόσο μπορεί ο κατηγορούμενος να παρακολουθήσει δικαστική διαδικασία στην κατάσταση που είναι σήμερα, ανέφερε ότι λαμβάνοντας υπόψη την υπερβολική ευαλωτότητα, το πολύ αδύναμο και χαοτικό Εγώ, την δυσκολία να διαχειριστεί τα συναισθήματα του που είναι και ένας βασικός πυλώνας της ασθένειας του, την παρορμητικότητα, τον φοβικό χαρακτήρα, την αυτοκτονικότητα και τις κρίσεις πανικού και ολικής κατάρρευσης, πιστεύει ότι καθίσταται αδύνατη η παρουσία του. Σε επόμενη ερώτηση εάν άρα δεν μπορεί να παρακολουθήσει τη δικαστική διαδικασία είπε ότι λαμβάνοντας υπόψη την παρούσα ψυχολογική του κατάσταση, εκτιμά ότι δεν είναι σε θέση. Κατέληξε στα πιο πάνω μετά από συνέντευξη που είχε στις 16.12.16 με τον κατηγορούμενου και αφού είχε προηγουμένως πλήρη ενημέρωση για το ιστορικό του από τους γονείς του, από την Μ.1 και από μελέτη του ιατρικού του φακέλου. Κατά την εξέταση του από τον κ. Μάρκου, σε ερώτηση ποια ήταν η αντίληψη του κατηγορούμενου κατά την συνέντευξη που του έλαβε, είπε ότι υπήρχε μια καλή θεραπευτική συμμαχία, υπήρχε αντίληψη της σοβαρότητας των προβλημάτων του, είχε επαφή με την πραγματικότητα και ήταν έντονη η ψυχική ευαλωτότητα και η αδυναμία του να παρουσιαστεί ενώπιον του Δικαστηρίου. Όταν αμέσως μετά ρωτήθηκε εάν ο λόγος που υποστηρίζει ότι δεν μπορεί να παρακολουθήσει δικαστική διαδικασία, δεν είναι ότι ο κατηγορούμενος δεν μπορεί να αντιληφθεί τι γίνεται ενώπιον του Δικαστηρίου αλλά ότι υπάρχει κίνδυνος να επιδεινωθεί η κατάσταση του με κίνδυνο να καταρρεύσει ή να αυτοκτονήσει, είπε ουσιαστικά ότι αυτό παρεισφρήει και στη δυνατότητα να αντιληφθεί εφόσον με τη συναισθηματική φόρτιση που θα τον καταβάλει δεν θα είναι σε θέση να αντιληφθεί την διαδικασία ούτε να ανταποκριθεί και να απαντήσει αφού δεν είναι σε θέση να διαχειριστεί τις συναισθηματικές του μεταβολές. Η παρουσία του στο Δικαστήριο, κατά την γνώμη του μάρτυρα, τον φορτίζει και δημιουργεί προϋποθέσεις κατάρρευσης. Είπε δε ουσιαστικά συγκρίνοντας το με την εξέταση που ο ίδιος έκανε, ότι το συναισθηματικό φορτίο της δίκης είναι διαφορετικό. Συμφώνησε δε ότι με την αγωγή που του παρασχέθηκε υπήρξε βελτίωση της κατάστασης του και καλώς του παρασχέθηκε τέτοια, συμπλήρωσε όμως ότι λείπουν άλλα θεραπευτικά προγράμματα τα οποία στην περίπτωση του κατηγορούμενου είναι απαραίτητα όπως εξειδικευμένο κέντρο (που σύμφωνα με τον ίδιο, ως είπε σε άλλο σημείο, δεν υπάρχει καν στην Κύπρο) για να βελτιωθεί η κατάσταση του σε βαθμό που να είναι σε θέση να παρακολουθήσει τη διαδικασία. Ερωτώμενος από το Δικαστήριο σε σχέση με την ψυχική διαταραχή του κατηγορούμενου είπε ότι αυτή έχει σαν κεντρικό στοιχείο να μην μπορεί να διαχειριστεί συναισθήματα και άρα μια φόρτιση όπως η παρουσία στο Δικαστήριο, αυτόματα προκαλεί μίαν πλήρη κατάρρευση και σαφώς θόλωση ώστε να μην είναι σε θέση να παρακολουθήσει. Σε ερώτηση εάν μπορεί να αντιληφθεί το τι λέγεται στην αίθουσα του Δικαστηρίου, δηλαδή τι καταθέτουν οι μάρτυρες, τι ρωτούν οι δικηγόροι, τι αναφέρει το Δικαστήριο και εάν μπορεί να δώσει σχετικές οδηγίες στον δικηγόρο που τον εκπροσωπεί ούτως ώστε να διεξάγει την υπεράσπιση του είπε ότι δεν νομίζει ότι έχει την ικανότητα εφόσον συναισθηματικά φορτίζεται σε τέτοιον βαθμό όντας με ένα διασπασμένο Εγώ όπου η ταυτότητα δεν υπάρχει σε τελική ανάλυση, είναι σε πλήρη αποδιοργάνωση και όλα αυτά μαζί προκαλούν θόλωση και αδυναμία τη δεδομένη στιγμή λόγω της φόρτισης του στο Δικαστήριο να ανταπεξέλθει σ' αυτά. Ερωτώμενος τι είναι εκείνο που κάνει τη διαφορά μεταξύ της κατάστασης του όταν δεν είναι στο Δικαστήριο και όταν θα πρέπει να είναι παρών σε μια δικαστική διαδικασία, είπε ότι αφορά σύνδεση με βαθιά ψυχολογικά τραύματα τα οποία σαφώς ενεργοποιούνται και υπεραυξάνονται στη διάρκεια της παρουσίας του. Σε ερώτηση γιατί αυτά δεν τα έχει όταν δεν είναι στο Δικαστήριο και γιατί τα έχει σε αυξημένο βαθμό όταν βρίσκεται σε μια δικαστική διαδικασία, είπε ουσιαστικά ότι καταλήγει σε αυτό από μελέτη του ιστορικού του, τα ψυχολογικά τραύματα που βίωσε και έχοντας γνώση και εκτίμηση του Εγώ του, της ευαλωτότητας, της ευκολίας κατάρρευσης και της απόπειρας αυτοκτονίας. Τέλος κατέθεσε ο Μ.3, από το 2011 ειδικός ψυχίατρος των Υπηρεσιών Ψυχικής Υγείας του Υπουργείου Υγείας, με επαγγελματική εμπειρία στη δικανική ψυχιατρική σε ψυχοδραστικές εκθέσεις. Εξήγησε δε ότι αναφορικά με την εξέταση κάποιου να παρακολουθήσει δικαστική διαδικασία δεν υπάρχει και δεν απαιτείται ένας ψυχίατρος να έχει κάποια εξειδίκευση αλλά απαιτείται επαγγελματική εμπειρία στο αντικείμενο και ο ίδιος ασχολείται με αυτό τα τελευταία χρόνια και έχει κάνει αρκετές αξιολογήσεις στα πλαίσια της υπηρεσίας του. Εξέτασε τον κατηγορούμενο στις 11.1.17 και ενημερώθηκε σχετικά για το ιστορικό του από την Μ.1 και από τον φάκελο του. Στην δική του έκθεση Τεκμήριο Ε αναφέρει ότι κατά την εξέταση του ο κατηγορούμενος παρουσίαζε φυσιολογική εξωτερική εµφάνιση και αυτοφροντίδα. Ήταν πλήρως προσανατολισµένος σε χώρο, χρόνο, πρόσωπα, εαυτό, χωρίς ψυχωσικά στοιχεία. Η διάθεση του βρισκόταν εντός των φυσιολογικών ορίων. Ήταν ήρεµος και συνεργάσιµος και η νοητική του κατάσταση βρίσκεται εντός των ορίων του φυσιολογικού. Επίσης αντιλαμβανόταν και απαντούσε τις ερωτήσεις. Ο κατηγορούμενος του ανέφερε για ποιο λόγο βρίσκεται στην φυλακή και ότι εκκρεµούν σε βάρος του και άλλες υποθέσεις πλην της παρούσας. Είπε επίσης ότι γενικά παρουσιάζεται στα δικαστήρια, αλλά για την υπόθεση της άδικης κατηγορίας σεξουαλικής κακοποίησης δεν αντέχει να ακούσει τις άδικες κατηγορίες που του προσάπτει η πρώην γυναίκα του. Περαιτέρω σύμφωνα με τον Μ.3 ο κατηγορούμενος παρουσιάζει σοβαρή δυσκολία διαχείρισης του άγχους, λόγω της αστάθειας του Εγώ στα πλαίσια της διαταραχής προσωπικότητας µεθοριακού τύπου και κάθε φορά που θα βιώνει έντονο στρες είναι πιθανό να αντιδράσει παρορµητικά. Απόπειρες αυτοτραυµατισµού ή και αυτοκτονίας σε περίοδο έντονου στρες στο κοντινό µέλλον θεωρούνται πιθανές και σίγουρα δεν µπορούν να αποκλειστούν. Για τους λόγους αυτούς συστήνει συνέχιση της θεραπείας του και προσθέτει ότι θεραπευτικό όφελος θα είχε από ψυχοθεραπεία σε µακροχρόνια βάση, µε εστίαση στη διαταραχή προσωπικότητας. Καταλήγει δε ότι από την εξέταση του και το ιστορικό του προκύπτει ότι, στην παρούσα φάση, δεν παρουσιάζει µειωµένη κριτική ικανότητα, γνωρίζει για ποιο λόγο κατηγορείται, αντιλαµβάνεται τη δικαστική διαδικασία, µπορεί να συνεργαστεί µε δικηγόρο για την υπεράσπιση του και συνεπώς, δύναται να παρακολουθήσει δικαστική διαδικασία. Κατά την εξέταση του από τον κ. Μάρκου, είπε ότι η εξέταση που έκανε στον κατηγορούμενο περιλαμβάνει λήψη ιστορικού, εξέταση του προσανατολισμού για να διαπιστωθεί εάν αντιλαμβάνεται τον σκοπό της εξέτασης του, πού βρίσκεται, ποιος είναι απέναντι του. Ακολούθως εξετάζονται οι περιοχές ειδικότερα της νοητικής λειτουργίας, της συναισθηματικής λειτουργίας, η δομή της σκέψης, το περιεχόμενο όπως φαίνεται από τον προφορικό λόγο και ερευνάται αν υπάρχει ψυχοπαθολογία δηλαδή ψυχωσικού τύπου, συναισθηματικού τύπου, τα επίπεδα του άγχους καθώς επίσης και το νοητικό πηλίκο, η νοημοσύνη, αν βρίσκεται μέσα στα όρια του φυσιολογικού ή αν παρουσιάζει κάποιο βαθμό νοητικής υστέρησης ή ανία. Επιπλέον εστιάζουν στο κατά πόσο αντιλαμβάνεται για ποιον σκοπό κατηγορείται, τι είναι η δικαστική διαδικασία και από τη συνεργασία μαζί του συμπεραίνουν με άμεσο τρόπο αν μπορεί να συνεργαστεί με δικηγόρο για την υπεράσπιση του. Το συμπέρασμα του σε σχέση με τον κατηγορούμενο είναι ότι πράγματι αυτός έχει μια σοβαρή ψυχοπαθολογία, θα χρειαστεί συνέχιση της θεραπείας του, ενδεχομένως και μακροχρόνια θεραπεία με συνδυασμό φαρμακευτικών αγωγών και ψυχοθεραπευτικών παρεμβάσεων προκειμένου να βελτιωθεί. Παρόλα αυτά επειδή πληροί τα τρία βασικά κριτήρια, δηλαδή έχει ακέραια κριτική ικανότητα σε βαθμό που να μπορεί να ξεχωρίζει το νόμιμο από το άνομο, αντιλαμβάνεται για ποιο λόγο κατηγορείται καθώς και τη δικαστική διαδικασία και η νοημοσύνη του του επιτρέπει να συνεργαστεί με τον δικηγόρο του για την υπεράσπιση του, είναι η γνώμη του μάρτυρα ότι μπορεί να παρακολουθήσει τη δικαστική διαδικασία στην παρούσα φάση. Εξήγησε ότι επειδή αυτές οι χρόνιες παθήσεις όπως αυτή που πάσχει ο κατηγορούμενος, παρουσιάζουν εξάρσεις και υφέσεις και συχνή αλλαγή της κλινικής εικόνας, ενδεχομένως παλαιότερα να ήταν σε φάση που δεν του επίτρεπε να παρακολουθήσει δικαστική διαδικασία. Θεωρεί επίσης ότι είναι τέτοια η πάθηση του ώστε δυσκολεύεται να διαχειριστεί το στρες και κάθε φορά στη ζωή του που θα στρεσάρεται για κάποιον λόγο, θα βρίσκεται μέσα σε ένα αγχωτικό πλαίσιο, μπορεί να υποτροπιάζει σε κάποιο βαθμό και δεν μπορεί να αποκλειστεί η διενέργεια απόπειρας αυτοκτονίας στο μέλλον, σε περίοδο έντονου στρες. Εξήγησε δε ότι σίγουρα η συμμετοχή σε μια δίκη είναι μια στρεσογόνος διαδικασία. Η πιθανότητα αυτοκτονίας όμως μειώνεται όταν ο άνθρωπος βρίσκεται υπό θεραπεία όπως ο κατηγορούμενος και θεωρεί ο μάρτυρας ότι έτσι είναι μειωμένη η πιθανότητα διενέργειας τέτοιας απόπειρας. Είπε δε ότι εφόσον ο κατηγορούμενος πληροί τα τρία προαναφερόμενα κριτήρια μπορεί να παρακολουθήσει την δικαστική διαδικασία, χωρίς να αποκλείεται η πιθανότητα η συμμετοχή του σε τέτοια να επιδεινώσει την ψυχική του υγεία δηλ. μπορεί να καταρρεύσει από το στρες αν στρεσαριστεί πολύ. Αυτό είναι πιθανόν αλλά είναι κάτι το οποίο μπορεί να αντιμετωπιστεί και θεραπευτικά στην πορεία από τον θεράποντα γιατρό του και υπάρχει και θεραπεία για να προληφθεί κάτι τέτοιο. Δεν αποτελεί λοιπόν, η πιθανότητα να καταρρεύσει από το άγχος κατά τη διάρκεια της δίκης, κριτήριο μη ικανότητας του να παρακολουθήσει την διαδικασία. Ανέφερε επίσης ουσιαστικά, σε σχέση με τα φάρμακα που του χορηγούνται ότι κάποια από αυτά είναι για το άγχος και εφόσον η δόση τους ρυθμίζεται, η λήψη τους από μόνη της, δεν τον καθιστά ανίκανο να παρακολουθήσει. Κατά την εξέταση του από τον κ. Παυλίδη, είπε ότι υπάρχει πιθανότητα περαιτέρω επιδείνωσης της κατάστασης του κατηγορούμενου είτε παρακολουθήσει δικαστική διαδικασία είτε δεν παρακολουθήσει. Σε ερώτηση εάν όταν αρχίσει η δικαστική διαδικασία θα μπορεί να την αντιμετωπίσει κάτω από έντονο στρες και ποια θα είναι η νοητική του κατάσταση, εάν θα μπορεί να αντιληφθεί τη διαδικασία, είπε ότι δεν μπορεί να το προβλέψει αυτό, αναφέροντας ότι μπορεί εάν στρεσαριστεί πολύ να καταρρεύσει αλλά αυτό θα είναι προσωρινό και όχι μόνιμο. Ακόμα λοιπόν και στην περίπτωση της υποτροπής κατά τη διάρκεια της δίκης, μπορεί να του παρασχεθεί η απαιτούμενη θεραπεία και να επανέλθει. Όταν εξέτασε τον κατηγορούμενο δεν προέκυψαν ψυχωσικά στοιχεία. Αυτά είχαν ήδη φύγει. Εξήγησε δε ότι η διάγνωση της ψυχωσικής διαδικασίας, δεν συνεπάγεται αυτόματα αδυναμία παρακολούθησης δικαστικής διαδικασίας. Οι περισσότεροι άνθρωποι που έχουν ακόμα και πιο σοβαρές ψυχωσικές διαταραχές όπως η σχιζοφρένεια, μπορούν να παρακολουθήσουν δικαστική διαδικασία εάν είναι σε αποθεραπεία και βρίσκονται σε φάση ύφεσης των ψυχωσικών συμπτωμάτων. Μπορούν όχι μόνο να παρακολουθήσουν δικαστική διαδικασία αλλά και να εργαστούν σε μια δουλειά δύσκολη και απαιτητική. Μόνο όταν είναι σε φάση κρίσης, υποτροπής, δεν μπορούν. Ανέφερε επίσης ότι άνθρωποι που έχουν διαταραχή προσωπικότητας, όπως ο κατηγορούμενος, που είναι μια συχνή πάθηση, παρακολουθούν και συμμετέχουν στις δικαστικές διαδικασίες. Δεν είναι κάτι το οποίο αν το έχεις σε καθιστά ανίκανο να παρακολουθήσεις όπως είναι άλλες διαγνώσεις όπως νοητική υστέρηση ή ανία τύπου Αλτσχαιμερ. Είναι μια κατάσταση όπου ο άνθρωπος παρακολουθεί αλλά ενδεχομένως να χρειαστεί θεραπεία αλλά αυτό είναι κάτι το οποίο ήδη γίνεται με τον κατηγορούμενο. Αναφορικά με τα φάρμακα που χορηγούνται στον κατηγορούμενο και την δοσολογία τους, είπε ότι η δόση τους είναι μέσα στα συνήθη και θεραπευτικά πλαίσια και ότι με αυτές τις δόσεις, υπάρχουν άνθρωποι που εργάζονται κανονικά στη δουλειά τους. Δεν είναι δόση που σου απαγορεύει να σκέφτεσαι, να κινείσαι, να σχεδιάζεις, να δρας και να είσαι κοινωνικός σε περιβάλλον οικογενειακό, επαγγελματικό, διαπροσωπικών σχέσεων κλπ. Η μακροχρόνια χρήση τέτοιων φαρμάκων προκαλεί παρενέργειες αλλά όχι νοητικές. Διαφώνησε δε με την γνώμη του Μ.2 ότι η κατάσταση του κατηγορούμενου δεν του επιτρέπει να παρακολουθήσει την δικαστική διαδικασία και ανέφερε ότι υπάρχει κίνδυνος αυτοκτονικότητας και πιθανότητα κρίσεων πανικού αλλά αυτή η πιθανότητα μειώνεται με τη θεραπεία. Εξήγησε επίσης ότι η ύπαρξη ιστορικού απόπειρας αυτοκτονίας, δεν είναι λόγος για να μην παρακολουθήσει κάποιος δικαστική διαδικασία και το ιστορικό απόπειρας αυτοκτονίας είναι σημαντικός προγνωστικός παράγοντας για πιθανότητα αυτοκτονικότητας στο μέλλον. Επομένως υπό αυτήν την έννοια, ένας άνθρωπος που έχει ιστορικό με αυτοκαταστροφικές πράξεις ή με αυτοκτονικές πράξεις, υπάρχει αυτή η πιθανότητα να επαναλάβει αυτές τις πράξεις στο μέλλον, αυξημένη σε σχέση με άλλους ανθρώπους που δεν έχουν στο παρελθόν κάνει αυτές τις πράξεις. Αυτό όμως δεν έχει να κάνει με την ικανότητα του να παρακολουθήσει δικαστική διαδικασία. Επανεξεταζόμενος από τον κ. Μάρκου είπε ότι το ενδεχόμενο να επιδεινωθεί εν πάση περιπτώσει η ψυχική υγεία του κατηγορούμενου με κίνδυνο να προκαλέσει συνειδητά κακό στον εαυτό του, δεν οδηγεί αυτόματα στο συμπέρασμα ότι είναι ανίκανος να παρακολουθήσει την δικαστική διαδικασία και ότι δεν θα μπορεί να αντιλαμβάνεται και να δίνει οδηγίες εκτός εάν είναι συνέπεια ψυχοπαθολογίας δηλ. δεν είναι συνειδητή πράξη. Τα όσα έχουν αναφέρει οι συνήγοροι στις αγορεύσεις τους στα πλαίσια της παρούσας είναι καταγραμμένα στα πρακτικά, έχουν μελετηθεί με προσοχή, λαμβάνονται υπόψην στο σύνολο τους και δεν χρήζουν επανάληψης. Η νομική δε πτυχή της εξέτασης της ικανότητας ενός κατηγορουμένου να παρακολουθήσει δικαστική διαδικασία και οι σχετικές νομολογιακές αρχές έχουν εκτεθεί στην προηγούμενη απόφαση μου ημερομηνίας 2.11.16, λαμβάνονται επίσης υπόψην για σκοπούς και της παρούσας και δεν χρήζουν επανάληψης. Αξιολόγηση μαρτυρίας Ως έχει προαναφερθεί και οι τρεις μάρτυρες ουσιαστικά συμφωνούν ότι ο κατηγορούμενος πάσχει από συγκεκριμένη ψυχική διαταραχή. Περαιτέρω συμφωνούν ότι κατά τον διαρρεύσαντα, από την έκδοση της προηγούμενης απόφασης μου χρόνο, με την συνέχιση της θεραπείας του στις φυλακές, η κατάσταση του έχει βελτιωθεί σε κάποιο βαθμό (30%) αλλά και ότι χρήζει περαιτέρω θεραπείας. Προκύπτει επίσης από την μαρτυρία τους ότι συμφωνούν ουσιαστικά και ως προς το ότι ενόψει της υφιστάμενης ψυχικής του κατάστασης, ένα στρεσογόνο γεγονός όπως η παρουσία του και συμμετοχή του σε δικαστική διαδικασία, ενέχει τον κίνδυνο επιδείνωσης της κατάστασης του με ενδεχόμενο την κατάρρευση του ενώ δεν μπορεί να αποκλειστεί ούτε ο κίνδυνος αυτοκτονίας. Εκεί όμως που διαφωνούν είναι κατά πόσο κάτι τέτοιο τον καθιστά ανίκανο να παρακολουθήσει την δικαστική διαδικασία. Σε σχέση με αυτό θα πρέπει να λεχθεί ότι η εικόνα που έδωσε η Μ.1 ήταν ότι δεν ήταν σίγουρη για την όποια γνώμη της. Συγκεκριμένα ενώ στην έκθεση της Τεκμήριο Γ λέει ότι η ψυχική ευαλωτότητα και η αυτοκαταστροφικότητα που συνυπάρχουν στην παρούσα φάση, δεν επιτρέπουν στον κατηγορούμενο την αντιµετώπιση στο Δικαστήριο των κατηγοριών που εκκρεµούν εναντίον του, κατά την μαρτυρία της, όταν ρωτήθηκε από τον κ. Παυλίδη εάν με τα πιο πάνω εννοεί ότι ο κατηγορούμενος δεν είναι ικανός να παρακολουθήσει τη δικαστική διαδικασία απάντησε «Με την ευρεία έννοια ναι. Εννοώ ότι η όλη διαδικασία θα του προκαλέσει έντονο στρες το οποίο δεν αντέχει σε τούτη τη φάση». Σε επόμενη ερώτηση εάν συμφωνεί ότι σήμερα ο κατηγορούμενος δεν μπορεί να παρακολουθήσει δικαστική διαδικασία είπε ότι δεν είναι θέμα αν θα αντιληφθεί ή όχι τις ερωτήσεις αλλά να αντέξει την όλη διαδικασία και ότι μπορεί να αντιληφθεί τι τον ρωτά κάποιος και να απαντήσει επί του θέματος. Περαιτέρω σε επόμενη ερώτηση σε σχέση με την παρακολούθηση μιας δικαστικής διαδικασίας εάν μπορεί να είναι παρών και να γίνεται η δίκη του απάντησε «Μάλιστα» ενώ σε διευκρινιστική ερώτηση αμέσως μετά εάν μπορεί ή όχι, είπε ότι στην φάση που είναι τώρα δεν μπορεί. Η έλλειψη δε της απαιτούμενης βεβαιότητας στην υπό εξέταση γνώμη της Μ.1, προκύπτει και από το ότι η ίδια, προηγουμένως, σε ερώτηση του κ. Μάρκου εάν ο κατηγορούμενος είναι σε θέση να αντιλαμβάνεται την διαδικασία και να δίνει οδηγίες στον δικηγόρο του, είπε βασικά ότι αυτό είναι και θέμα πραγματογνωμοσύνης και στην συνέχεια εξήγησε ότι με αυτό εννοεί ότι παρακολουθεί τον κατηγορούμενο ως η θεράπουσα ιατρός του, έχει μια σχέση με αυτόν ταγμένη προς όφελος του και θα τον βοηθήσει υποστηρικτικά ενώ η πραγματογνωμοσύνη είναι μια πράξη που είναι για Δικαστήριο, δηλαδή που θα μπορεί να γίνει από κάποιο ανεξάρτητο ψυχίατρο, ο οποίος θα είναι πιο κατάλληλος για να τοποθετηθεί επί αυτού του θέματος. Μάλιστα ήταν αυτή, που ουσιαστικά κατόπιν σχετικών ερωτήσεων, εισηγήθηκε όπως ο κατηγορούμενος εξεταστεί σε σχέση με την υπό εξέταση ικανότητα του, από κάποιον ουδέτερο γιατρό που θα τον έβλεπε σαν πραγματογνώμονας και συγκεκριμένα τον Μ.3 για τον οποίο ανέφερε ότι έχει περισσότερη εμπειρία σε κάτι τέτοιο. Είναι λοιπόν προφανές από τα πιο πάνω ότι η Μ.1 δεν ήταν βέβαιη για την γνώμη της, θεωρώντας ότι δεν είναι ειδικός επί του θέματος και ότι για αυτό έπρεπε ο κατηγορούμενος να εξετασθεί από κάποιον πιο ειδικό και ανεξάρτητο ψυχίατρο. Ως εκ των άνω κρίνω ότι δεν μπορεί να γίνει αποδεκτή η γνώμη της Μ.1, που εξέθεσε σε κάποιο σημείο της μαρτυρίας της, ότι δηλ. ο κατηγορούμενος δεν είναι στην παρούσα φάση ικανός να παρακολουθήσει την δικαστική διαδικασία. Η γνώμη του Μ.2 ήταν ότι ο κατηγορούμενος δεν είναι σε θέση στον παρόντα χρόνο να παρακολουθήσει την δικαστική διαδικασία. Υποστήριξε σχετικά ότι υπάρχει κίνδυνος η κατάσταση της ψυχικής του υγείας, λόγω της παρουσίας του στην δικαστική διαδικασία, να επιδεινωθεί, με εκδήλωση αυτοκτονικότητας, κρίσης πανικού και ολικής κατάρρευσης και ότι αυτό παρεισφρήει και στην δυνατότητα του να αντιληφθεί εφόσον με τη συναισθηματική φόρτιση που θα τον καταβάλει δεν θα είναι σε θέση να αντιληφθεί την διαδικασία, ούτε να ανταποκριθεί και να απαντήσει αφού δεν είναι σε θέση να διαχειριστεί τις συναισθηματικές του μεταβολές. Η θέση του όμως για την ανικανότητα του κατηγορούμενου δεν μπορεί να γίνει δεκτή. Αυτό γιατί δεν ήταν κατά την κρίση μου αρκούντως τεκμηριωμένη και εκφράστηκε, μη εύλογα, με απόλυτο τρόπο, αφού ουσιαστικά παρουσίασε την επιδείνωση της κατάστασης του λόγω της παρουσίας του στην δικαστική διαδικασία ως βέβαιη και μη αντιμετωπίσιμη ενώ ήταν φανερό και το ότι συνάρτησε άμεσα την όλη θέση του με την σημαντικότερη για τον ίδιο άποψη (στην οποία έδωσε ιδιαίτερη έμφαση) ότι δηλ. η εν γένει ψυχική κατάσταση του κατηγορούμενου, είτε αυτός βρίσκεται στο Δικαστήριο είτε αλλού, δεν μπορεί να βελτιωθεί παρά μόνο με την άμεση εισαγωγή του σε εξειδικευμένο κέντρο, που δεν υπάρχει στην Κύπρο. Ο δε Μ.3 δεν απέκλεισε τους πιθανούς κινδύνους επιδείνωσης της ψυχικής κατάστασης του κατηγορούμενου ακόμη και με εκδήλωση αυτοκτονίας, λόγω της συμμετοχής του σε μια δικαστική διαδικασία και δεν αρνήθηκε ότι υπάρχει ανάγκη να συνεχισθεί η θεραπεία του με την παροχή ψυχοθεραπείας σε µακροχρόνια βάση, µε εστίαση στη διαταραχή προσωπικότητας. Αντίθετα όμως με τον Μ.2 εξήγησε με τεκμηριωμένο επιστημονικά τρόπο ότι οι εν λόγω κίνδυνοι δεν αποτελούν κριτήριο ως προς την διάγνωση της ικανότητας του να παρακολουθήσει δικαστική διαδικασία ενώ αντίθετα ο κατηγορούμενος πληροί τα τρία βασικά κριτήρια για το πιο πάνω, δηλαδή έχει ακέραια κριτική ικανότητα σε βαθμό που να μπορεί να ξεχωρίζει το νόμιμο από το άνομο, αντιλαμβάνεται για ποιο λόγο κατηγορείται καθώς και την δικαστική διαδικασία και η νοημοσύνη του του επιτρέπει να συνεργαστεί με τον δικηγόρο του για την υπεράσπιση του. Με τον ίδιο δε τρόπο υποστήριξε ότι η επιδείνωση της κατάστασης του κατηγορούμενου λόγω της συμμετοχής του σε τέτοια διαδικασία μπορεί με την κατάλληλη θεραπεία όχι μόνο να αντιμετωπισθεί αποτελεσματικά εάν επισυμβεί (που εν πάση περιπτώσει θα είναι κάτι προσωρινό και όχι μόνιμο) αλλά ακόμη και να προληφθεί. Ως εκ των άνω γίνεται δεκτή η μαρτυρία του Μ.3 στο σύνολο της. Κατάληξη Ενόψει των ανωτέρω κρίνω ότι ο κατηγορούμενος στην παρούσα φάση είναι πλέον ικανός να παρακολουθήσει την δικαστική διαδικασία. Πρέπει επίσης να αναφέρω ότι σε καμία περίπτωση δεν μου διαφεύγει η πιθανότητα επιδείνωσης της κατάστασης του από την συμμετοχή του σε τέτοια διαδικασία και σίγουρα δεν παραγνωρίζω στα πλαίσια αυτά και τον κίνδυνο αυτοκτονίας. Αυτά όμως είναι υπόψην της θεράπουσας ιατρού του (Μ.1) και προφανώς και των αρμόδιων υπηρεσιών ψυχικής υγείας που τον παρακολουθούν και συναφώς ευελπιστώ ότι τόσο οι πιο πάνω αλλά και όλοι οι αρμόδιοι για την φύλαξη του στις φυλακές όπου βρίσκεται, θα λάβουν, πέραν τις επιτήρησης του, όλα τα κατάλληλα θεραπευτικά και άλλα μέτρα για συνέχιση της θεραπείας του αλλά και για πρόληψη των όποιων κινδύνων υπάρχουν για την ζωή και την υγεία του. Ως εκ των άνω δίδονται οδηγίες στο Πρωτοκολλητείο όπως αντίγραφο της παρούσας απόφασης σταλεί αμέσως στις Κεντρικές Φυλακές προς ενημέρωση και λήψη εάν χρειαστούν των κατάλληλων μέτρων. (Υπ.) ............................................. Φ. Τιμοθέου, Ε.Δ. Πιστό Αντίγραφο Πρωτοκολλητής Subject: Criminal/Interim (Αναφορά: Ποινική - Ενδιάμεση - Άρθρο 70 Ποινικής Δικονομίας - Ικανότητα κατηγορουμένου να παρακολουθήσει την διαδικασία) cylaw.org: Από το ΚΙΝOΠ/CyLii για τον Παγκύπριο Δικηγορικό Σύλλογο