Σωκράτης Ζ. Ηλιάδης. ν. Κώστα Βενιζέλου. κ.α., Αρ. Αγωγής: 1491/04, 28 Δεκεμβρίου, 2007

(2007)1 (Β) Α.Α.Δ. 916). Οι εισηγήσεις των ευπαίδευτων δικηγόρων επικεντρώθηκαν στην αξιοπιστία της μαρτυρίας, με την κάθε πλευρά να εκφράζει τις απόψεις της περί της εμβέλειας και σημασίας της. Έκαναν επίσης αναφορά σε κυπριακή και ξένη νομολογία προς επίρρωση των τοποθετήσεων τους σε σχέση με το δυσφημιστικό ή όχι του δημοσιεύματος και τη στοιχειοθέτηση των προβαλλόμενων υπερασπίσεων. Λεπτομέρειες των εισηγήσεων διατυπώνονται στα επιμελή και πολύ βοηθητικά περιγράμματα με τα οποία εφοδίασαν το Δικαστήριο και δε χρειάζεται να επαναληφθούν, αν και αξιολογήθηκαν πλήρως. Όπου κριθεί απαραίτητο θα γίνει αναφορά στο κείμενο της απόφασης. Η προδικαστική ένσταση των εναγομένων 1 και 2, ότι το δημοσίευμα γράφτηκε από τον Μάριο Ευρυβιάδη (ΜΥ2) και δεν αποτελεί δικό τους συγγραφικό έργο, απορρίπτεται. Η εισαγωγή αποτελεί, παραδεκτώς, αναπόσπαστο μέρος του βιβλίου, με τους εναγόμενους 1 και 2 να την υιοθετούν πλήρως και να έχουν πραγματική γνώση του γεγονότος σε όλους τους ουσιώδεις χρόνους (βλ. Gatley On Libel and Slander, 10η έκδοση, 2004, παρ. 8.2, 8.29 - 8.34). Ο ενάγων δε μου δημιούργησε θετική εντύπωση. ΄Ηρθε στο Δικαστήριο με σκοπό να μην πει όλη την αλήθεια. Ήταν ασαφής, αόριστος, διστακτικός και αρκετές φορές αδικαιολογήτως γενικόλογος στις τοποθετήσεις του. Αυτή, αποτελεί μια επιεική εικόνα του μάρτυρα, λαμβανομένης υπόψη της μεγάλης του ηλικίας (δηλώθηκε από τους δικηγόρους του, χωρίς αντίκρουση από την υπεράσπιση, ότι είναι 94 χρονών) και της κάποιας δυσχέρειας που φαίνεται να παρουσίαζε στην ακοή και για την οποία έγιναν σχετικές συστάσεις προς όλους τους παράγοντες της δίκης έτσι ώστε αυτή να διεξαχθεί δίκαια και απρόσκοπτα, όπως και έγινε. Η ηλικία του δημιούργησε ιδιαίτερη αισθαντικότητα στο Δικαστήριο αναφορικώς με το ενδεχόμενο να αδικούνταν από τη μνήμη του αλλά και να μη βρίσκεται σε κατάσταση που να μπορεί να απαντά με αμεσότητα και καθαρότητα στα ερωτήματα που του υποβάλλονταν. Όμως η εικόνα που παρουσιάστηκε τελικώς ήταν διαφορετική. Ο μάρτυς ήταν ιδιαίτερα εύστροφος και εκεί που ήθελε, με καλή μνήμη, όπως για παράδειγμα, κατά την εξιστόρηση των περιστάσεων που οδήγησαν στην ανταλλαγή αλληλογραφίας με τον πρώην Υφυπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ George Ball (Τζορτζ Μπολ) το 1984, αναφορικώς με σχόλια στα οποία είχε προβεί ο τελευταίος στα απομνημονεύματα του με τίτλο «The Past has Another Pattern» (βλ. Τεκμήριο 8). Λεπτομερής αναφορά στα σχόλια αυτά γίνεται πιο κάτω. Σε άλλα στάδια της μαρτυρίας του όταν κλήθηκε να τοποθετηθεί για επισκέψεις του στην Αθήνα, με παράλληλη πάντοτε αναφορά στο περιεχόμενο κάποιων από τα κατατεθέντα τηλεγραφήματα, αρκετές φορές ανάφερε ότι δε μπορούσε να θυμηθεί περί τίνος ακριβώς επρόκειτο, αν και ισχυριζόταν επίσης ότι, εν πάση περιπτώσει, το περιεχόμενο των εγγράφων αυτών ήταν φανταστικό. Ανάφερε ότι ήταν πολύ στενός συνεργάτης του Στρατηγού Γεωργίου Γρίβα Διγενή από το 1955 μέχρι το

1. Είπε μάλιστα ότι αυτό ήταν γνωστό σχεδόν σε όλους. Όταν ρωτήθηκε κατά πόσον ήταν και μέλος της ΕΟΚΑ Β', δεν απάντησε, αρχίζοντας να προβαίνει σε γενικές αναφορές για τη φύση της συνεργασίας που είχε με τον Γρίβα κατά τη διάρκεια του απελευθερωτικού αγώνα 1955-
2. Όταν ρωτήθηκε ξανά, να τοποθετηθεί ευθέως για το κατά πόσον ήταν ή δεν ήταν μέλος της ΕΟΚΑ Β', απάντησε ότι δεν ήταν υπέρ της ένοπλης δράσης τής παράνομης αυτής οργάνωσης και ότι αυτός ήταν ο λόγος που αποχώρησε. Όταν ρωτήθηκε και πάλιν να δηλώσει καθαρώς αν ήταν ή δεν ήταν μέλος της ΕΟΚΑ Β', είπε ότι δεν ήταν, με αναπάντητο όμως το ερώτημα του πώς ήταν δυνατόν να ισχυρίζεται από τη μια ότι είχε αποχωρήσει από την οργάνωση διότι δε συμφωνούσε, όπως είπε, με τις ένοπλες μεθόδους της και από την άλλη να διατείνεται ότι ουδέποτε υπήρξε μέλος της. Υπήρξαν όμως και άλλες αντιφάσεις και ανακολουθίες. Ισχυρίστηκε για παράδειγμα ότι δεν είχε οποιαδήποτε επαφή με αμερικανούς ή άγγλους διπλωμάτες κατά την περίοδο 1963-1974, για ζητήματα που αφορούσαν είτε στην κάθοδο του Γρίβα στην Κύπρο είτε στην αποδοχή σχεδίων που πρότειναν οι αμερικανοί και οι άγγλοι για την επίλυση του κυπριακού προβλήματος, ενώ αργότερα παραδέχθηκε ότι είχε κάποιες τέτοιες επαφές, λέγοντας όμως ότι δεν αφορούσαν σε ζητήματα που άπτονταν της πολιτικής και διπλωματίας αλλά σε θέματα ευρύτερων κοινωνικών συναναστροφών. Αντεξετάστηκε επισταμένως επί του περιεχομένου διαφόρων εγγράφων, κυρίως εμπιστευτικών, απορρήτων και μυστικών τηλεγραφημάτων, που ανταλλάσσονταν (ανάμεσα σε άλλα), μεταξύ της Αμερικανικής Πρεσβείας στη Λευκωσία και Αθήνα και του Αμερικανικού Υπουργείου Εξωτερικών (Department of State) και αντιστρόφως. Σε κάθε ερώτηση κατά την αντεξέταση που αφορούσε στο περιεχόμενο των εγγράφων αυτών (και θα πρέπει να πω ότι η αντεξέταση του ενάγοντα υπήρξε λεπτομερέστατη και υποδειγματική από κάθε άποψη), ο μάρτυς ήταν πασιφανώς διστακτικός και πολύ αμυντικός στις απαντήσεις του. Σε αντίθεση με άλλες απαντήσεις που αφορούσαν σε διαφορετικά ζητήματα και αναφορές, στο στάδιο αυτό της μαρτυρίας ήταν ιδιαίτερα φειδωλός σε αυτά που έλεγε και αρκετές φορές απαντούσε μονολεκτικά, ενώ σίγουρα αυτά που ρωτιόταν θα μπορούσαν, ως εκ της φύσης τους, να δικαιολογούσαν πολύ πιο έντονη και κάθετη αντίδραση. Οι Μιχάλης Ιγνατίου (ΜΥ1) και Μάριος Ευρυβιάδης (ΜΥ2), μου δημιούργησαν εξαιρετική εντύπωση. Ήσαν ευθείς και ακριβολόγοι σε κάθε ερώτημα που τους υποβαλλόταν. Η μαρτυρία τους δεν κλονίστηκε κατά την αντεξέταση, η οποία ήταν σύντομη και στοχευμένη. Η μαρτυρία του Μιχάλη Ιγνατίου (ΜΥ1), περιορίστηκε, σε μεγάλο βαθμό, στην κατάθεση εγγράφων από το Εθνικό Αρχείο των ΗΠΑ (National Archives & Records Administration) («NARA»), χωρίς ο ίδιος να κληθεί για να τοποθετηθεί με λεπτομέρεια επί της ουσίας των πραγμάτων. Αυτό όμως δε μειώνει την καλή εντύπωση που δημιούργησε. Ο Μάριος Ευρυβιάδης (ΜΥ2), ήταν μεθοδικός, σαφής και ενθουσιώδης μάρτυς. Στοιχειοθέτησε κάθε αναφορά του με παραπομπή στην εκάστοτε πηγή έρευνας που χρησιμοποίησε. Τον θεωρώ εμπειρογνώμονα για θέματα που άπτονται του κυπριακού προβλήματος και της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ. Απορρίπτω τη μαρτυρία του ενάγοντα ως αναξιόπιστη και δέχομαι τη μαρτυρία του εναγόμενου 2 Μιχάλη Ιγνατίου (ΜΥ1) και Μάριου Ευρυβιάδη (ΜΥ2), ως αξιόπιστη. Η απόρριψη της μαρτυρίας του ενάγοντα δεν εξυπακούει, υπό τις περιστάσεις της παρούσας υπόθεσης, απόδειξη του αληθούς αυτών για τα οποία δεν είπε την αλήθεια ή απόδειξη όλων όσων συναφώς προβάλλει η υπεράσπιση ως αληθή (βλ. Klami, Grans, Sorvettula, Law and Truth: A Theory of Evidence, 2000, σελ.161 και κατ' αναλογίαν, Κωνσταντίνου v. Δημοκρατίας

(1999)2 Α.Α.Δ. 260). Είναι ισχυρισμός των εναγομένων ότι το δημοσίευμα (όπως δηλαδή, διατυπώνεται στην Έκθεση Απαίτησης), αποτελεί μέρος ενός μεγαλύτερου δημοσιεύματος το οποίο δε δικογραφήθηκε (και τούτο είναι παραδεχτό), με αποτέλεσμα η παράληψη να ισοδυναμεί με ουσιώδη δικογραφική παρατυπία και επαρκή λόγο απόρριψης της αγωγής. Δε συμφωνώ. Ο ενάγων κατάγραψε στην Έκθεση Απαίτησης μόνον τις αναφορές που θεώρησε ουσιώδεις (material), για στοιχειοθέτηση της αιτίας αγωγής. Δεν έκανε αυθαίρετη και επιλεκτική αναφορά σε μέρη του δημοσιεύματος με σκοπό να δημιουργήσει επίπλαστη εικόνα του περιεχομένου του και ακολούθως να την αποδώσει στους εναγόμενους. Ουδέποτε ισχυρίστηκε ή υπαινίχθηκε ότι το δημοσίευμα αποτελεί το σύνολο του κειμένου που έγραψαν οι εναγόμενοι. Η ύπαρξη αποσιωπητικών στο δικογραφημένο κείμενο, θεωρείται, εν πάση περιπτώσει, επαρκής ένδειξη περί τούτου. Καμιά απολύτως επίπτωση δεν υπήρξε ως εκ του γεγονότος στα δικαιώματα των εναγομένων ούτε και προκλήθηκε οποιαδήποτε σύγχυση στην προώθηση της υπεράσπισης τους. Ούτως ή άλλως, το σύνολο του δημοσιεύματος κατατέθηκε ως κοινώς παραδεχτό γεγονός (βλ. Τεκμήριο 6). Η επιλογή του ενάγοντα να δικογραφήσει το δημοσίευμα με τον τρόπο που επέλεξε ήταν απολύτως θεμιτή, παραδεχτή και συνήθης (βλ. DDSA Pharmaceuticals Ltd v. Times Newspapers Ltd and Another

(1972)3 All ER 417). Το κατά πόσον ένα δημοσίευμα είναι δυσφημιστικό, κρίνεται από το Δικαστήριο και αποφασίζεται ως ζήτημα πραγματικό, με απόδοση στις λέξεις ή φράσεις τής συνήθους φυσικής τους έννοιας με γνώμονα το μέτρο του μέσου λογικού πολίτη. Δεν έχει σημασία το κατά πόσον ένας αναγνώστης ή ακόμη και ο ίδιος ο ενάγων, δυνατόν να θεωρεί το δημοσίευμα δυσφημιστικό ούτε και έχει σημασία η μαρτυρία που τυχόν δίδεται για το πώς ένα δημοσίευμα έγινε αντιληπτό σε σχέση με το νόημα και τη γενική του έννοια. Ο ενάγων, δε μπορεί να αποδώσει ο ίδιος δυσφημιστική έννοια στο δημοσίευμα και να θεωρήσει τον εαυτό του θιγμένο, αν το κείμενο είναι δεκτικό και άλλων αθώων ερμηνειών. Κατά την εξέταση του κειμένου το Δικαστήριο λαμβάνει υπόψη όχι μόνον την ετυμολογία συγκεκριμένων λέξεων αλλά και το σύνολο του περιεχομένου του, με αναφορά στο χρόνο και τόπο του δημοσιεύματος καθώς και στην ισχύουσα κοινή γνώμη για το θέμα, με την επισήμανση ότι κάποια μομφή δυνατόν να είναι δυσφημιστική ανεξαρτήτως αν γίνεται πιστευτή από αυτούς στους οποίους δημοσιοποιείται. Οι λέξεις στις οποίες αποδίδεται δυσφημιστικό περιεχόμενο πρέπει να ερμηνεύονται στο σύνολό τους. Είναι δυνατόν η μια ή η άλλη διατύπωση σε ένα κείμενο να θεωρείται δυσφημιστική όπως είναι εξίσου δυνατόν να υπάρχουν εκεί και άλλες φράσεις ή προτάσεις οι οποίες να απομακρύνουν από την πρώτη εντύπωση (βλ. Gatley, παρ. 3.12 - 3.17). Η ελευθερία της έκφρασης αποτελεί ευλογία και γνώρισμα κάθε πολιτισμένης κοινωνίας, όμως ο περιορισμός του δικαιώματος αυτού δικαιολογείται προς όφελος της προστασίας της υπόληψης και των δικαιωμάτων τρίτων. Ο περιορισμός είναι προς όφελος και των ιδίων των δημοσιογράφων και συγγραφέων έτσι ώστε τα γραφόμενά τους να απεικονίζουν την αλήθεια και όχι την αναλήθεια. Τελικός κριτής για την αναγκαιότητα του περιορισμού είναι το Δικαστήριο. Αν γινόταν παραδεκτή, άνευ συνεπειών, η προβολή αναληθών δημοσιευμάτων το κοινό θα έπαυε να τους αποδίδει πίστη είτε αυτά είναι αληθή είτε ψευδή. Η φήμη αποτελεί αναπόσπαστο και σημαντικό μέρος της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Μια και κηλιδωθεί από ανυπόστατους ισχυρισμούς σε εφημερίδες εθνικής εμβέλειας ή άλλα συγγράμματα (που αναλόγως της περίπτωσης, μπορεί να έχουν το ίδιο ή και περισσότερο εκτόπισμα και απήχηση), η φήμη του ατόμου μπορεί να ζημιωθεί για πάντα, ιδιαίτερα εάν δεν παρέχεται η ευκαιρία στο ίδιο να την υπερασπιστεί. Όταν αυτό συμβαίνει χαμένοι είναι τόσον η κοινωνία όσον και το άτομο. Η προστασία της φήμης του ατόμου συντελεί στο καλό του δημοσίου. Είναι προς το δημόσιο συμφέρον να μην αμαυρώνεται η φήμη δημοσίων προσώπων (ή μη), με ασύδοτο λόγο και ψέμα. Η προστασία της υπόληψης είναι απαραίτητη για την ανεμπόδιστη άσκηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων του ατόμου, το οποίο δεν είναι δίκαιο να λειτουργεί κάτω από τη σκιά του ψόγου και της υπονόμευσης της κοινωνικής του υπόστασης. Είναι αυτή η πραγματικότητα που καθιστά αναγκαίο τον περιορισμό της ελευθερίας της έκφρασης. Το θέμα της εξισορρόπησης του δικαιώματος της ελεύθερης έκφρασης και της μετάδοσης πληροφοριών από τα ΜΜΕ, εκδοτικούς οίκους και άλλους φορείς, με το θεμελιώδες δικαίωμα του ατόμου για τη φήμη και υπόληψή του, είναι δύσκολο και λεπτό. Από τη μια, το δικαίωμα ελευθερίας της έκφρασης δίδει ενθάρρυνση στην ελεύθερη συζήτηση πάνω σε δημόσια θέματα ενώ από την άλλη παρίσταται αναγκαίος ο αποκλεισμός αναληθών και δυσφημιστικών δηλώσεων έτσι ώστε να προστατεύεται το άτομο και για να βελτιώνεται η ποιότητα της δημοσιογραφίας αλλά ευρύτερα και η κάθε λογής συγγραφικού έργου, με τον αποκλεισμό της κακής πληροφόρησης και την προστασία του δικαιώματος του κοινού για ορθή ενημέρωση και πληροφόρηση. Δεν υφίσταται δικαίωμα στη δυσφήμιση οποιουδήποτε προσώπου. Ωστόσο, η προστασία του δικαιώματος στη φήμη δε θα πρέπει να είναι υπέρμετρη σε σχέση με την προστασία άλλων ανταγωνιστικών δικαιωμάτων, όπως το συζητούμενο δικαίωμα της ελεύθερης έκφρασης. Θα πρέπει να υπάρχει μεταξύ των δύο αναλογία. Η έννοια της αναλογικότητας δεν εξυπακούει ισότητα μεταξύ ανταγωνιστικών συμφερόντων αλλά αντιπαραβολή με ανοικτή συζήτηση, θεμάτων δημοσίου ενδιαφέροντος με τρόπο που να μην αποθαρρύνει το κοινό από την έκφραση γνώμης λόγω φόβου ποινικών ή άλλων κυρώσεων. Η σύγχρονη τάση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων είναι να περιορίζει το δικαίωμα στη φήμη προς όφελος του δικαιώματος της ελευθερίας της έκφρασης την οποία το Δικαστήριο κατατάσσει ψηλά, αποδίδοντας της ιδιαίτερη αξία ως ουσιαστικό θεμέλιο της δημοκρατικής κοινωνίας και βασικής προϋπόθεσης προόδου της. Η ελευθερία αυτή εφαρμόζεται όχι μόνον σε πληροφορίες και ιδέες που είναι αρεστές ή τουλάχιστον θεωρούνται ως μη εχθρικές ή αδιάφορες, αλλά και σε εκείνες που είναι προσβλητικές, εκπλήττουν ή ενοχλούν. Αυτό απαιτεί ο πλουραλισμός, η ανεκτικότητα και η ευρύτητα πνεύματος [βλ. μεταξύ άλλων, «Αλήθεια» Εκδοτική Εταιρεία Λτδ και Άλλων ν. Αλωνεύτη

(2002)1(Γ) Α.Α.Δ. 1863 (Ολομέλεια), Stoll v. Switzerland, Application Νο. 69698/01, ημερομηνίας 25.04.06 (Ολομέλεια), Εκδόσεις Αρκτίνος Λτδ v. Παπαευσταθίου

(2007)1(Α) Α.Α.Δ. 856, Ονουφρίου και Άλλων v. Εταιρείας «Κ.Κ. Σύγχρονες Κούρσες Λτδ

(2006)1(Α) Α.Α.Δ. 742, Λουκαϊδης v. Εκδοτική Εταιρεία Αλήθεια Λτδ

(2003)1 (Α) Α.Α.Δ. 22, Jameel v. Wall Street Journal Europe

(2006)4 All ER 609). Έχοντας κατά νουν τις πρόνοιες του άρθρου 17 του Περί Αστικών Αδικημάτων Νόμου, Κεφ. 148, κρίνω ότι το δημοσίευμα είναι δυσφημιστικό για το πρόσωπο του ενάγοντα είτε αυτό διαβαστεί μεμονωμένως (στη μορφή δηλαδή που το παράθεσε ο ενάγων στην Έκθεση Απαίτησης), είτε ως μέρος του συνόλου του εισαγωγικού σημειώματος του βιβλίου - Τεκμήριο 6), αφού αποδίδει σε αυτόν διάπραξη αδικημάτων εναντίον της δημόσιας τάξης, κατά παράβαση άρθρων του Δεύτερου Μέρους του Ποινικού Κώδικα, Κεφ. 154, χωρίς ποτέ να έχει κατηγορηθεί για αυτά. Η απόδειξη ιστορικών γεγονότων σε δικαστικές διαδικασίες ανέκαθεν θεωρούνταν ως ιδιάζων εγχείρημα λόγω του θανάτου (συνήθως) των άμεσα εμπλεκομένων. Για αυτό εξάλλου, διαχρονικώς, είτε η απόδειξη είτε η αναφορά σε αυτά τα γεγονότα γινόταν κατ' εξαίρεση του εξ ακοής κανόνα. Αν ήταν διαφορετική η προσέγγιση η απόδειξη ή μνημόνευση των γεγονότων αυτών σε δικαστικές διαδικασίες (αναλόγως της περίπτωσης), θα ήταν αδύνατη, κάτι αδιανόητο, για όλους τους αυτονόητους λόγους (βλ. Phipson Οn Evidence, 16η εκδ, 2006, σελ. 932). Στην παρούσα υπόθεση, πλην του ενάγοντα, όλοι οι πρωταγωνιστές της περιόδου στην οποία αφορούν τα τηλεγραφήματα και άλλα έγγραφα που κατατέθηκαν στη διαδικασία έχουν αποβιώσει (βλ. για παράδειγμα, Τεκμήρια 43

(1), 43

(2), 44, 45, 46, 47, 49). Πολύ σχετική για το υπό συζήτηση, είναι η απόφαση του Εφετείου του Οντάριο στην R v. Zandel

(1992)75 C.C.C.

(3)]. Αντικείμενο της συζήτησης ήταν η επάνοδος του Γρίβα στην Κύπρο για να ελέγξει την κατάσταση με ή χωρίς τη συγκατάθεση του Μακαρίου. Το περιεχόμενο του τηλεγραφήματος, έχει ως ακολούθως: ''.SOCRATIS ELIADES, GRIVAS' MAN IN NICOSIA, CAME TO SEE ME THIS EVENING. HE WAS CLEARLY ON ANOTHER FISHING EXPEDITION FOLLOWING GREEK ELECTIONS. HE CAME TO TEA AND STAYED FOR DINNER. FRANK JONES WAS WITH ME THROUGHOUT CONVERSATION. ELIADES HAD FRESH MESSAGES FROM GRIVAS IN ATHENS ABOUT SITUATION IN CYPRUS. GRIVAS IS GREATLY DISTURBED AT DRIFT TOWARD SOVBLOC. ELIADES PLANS TO GO TO ATHENS TOMORROW TO SEE GRIVAS AND RETURN TO NICOSIA FRIDAY. ELIADES TALKED WITH MAKARIOS TODAY AND FOUND HIM STILL NON-COMMITTAL AND EVEN AVERSE TO RETURN OF GRIVAS TO CYPRUS IN SPITE OF UPHEAVAL HERE. HE OBVIOUSLY WANTED TO GET FROM ME AND JONES SOME IDEA OF AMERICAN ATTITUDE. WE DISCUSSED CYPRUS SITUATION BACKWARDS AND FORWARDS FOR TWO HOURS. ELIADES' MAIN CONCER IS HOW TO ARRANGE FOR RETURN OF GRIVAS TO CYPRUS. TWO PRINCIPAL OBSTACLES, AS HE SEES IT, ARE MAKARIOS AND GOT. I TOLD HIM I COULD ONLY SPEAK PERSONALLY. ANYTHING I SAID WAS UNOFFICIAL, INFORMAL AND WITHOUT ANY COMMITMENT WHATSOEVER. JONES WAS IN SIMILAR POSITION. HE CONCENTRATED FIRST ON ATTITUDE OF GOT. I EXPRESSED OPINION THAT BECAUSE OF GRIVAS POSITION DURING EMERGENCY AND WELLKNOWN ADVOCACY OF UNION WITH GREECE, GOT WOULD VIEW WITH DEEPEST DISTRUST RETURN OF GRIVAS TO CYPRUS, GOT AND, WITHOUT PRIOR GOT APPROVAL, IT MIGHT TRIGGER TURKISH INTERVENTION. ELIADES REPLIED, IN SHORT, THAT PAPANDREOU, HAVING BEEN STRONGLY REELECTED PRIMIN OF GREECE, SHOULD BE ABLE TO REASSURE GOT, AND SUGGESTION EVOLVED OUT OF CONVERSATION THAT IF GRIVAS SHOULD RETURN TO CYPRUS, HE MIGHT WELL BE ACCOMPANIED BY SOME OUTSTANDING TURKISH PERSONALITY IN WHOM TURKISH PEOPLE AND TURKISH CYPRIOTS HAD CONFIDENCE, AND THAT, TOGETHER, THEY WOULD BE RETURNING TO CYPRUS PEACEFUFLLY TO BRING UNDER RIGID CETRALIZED CONTROL ALL CREEK CYPRIOT ARMED ELEMENTS. ELIADES WAS MUCH TAKEN WITH THSI POSSIBILITY AND SAID HE WOULD PUT IT TO GRIVAS. SECOND PROBLEM WAS MAKARIOS' OPPOSITION TO RETURN OF GRIVAS. ELIADES HAS ALREADY HAD SEVERAL MEETINGS WITH HIM, TOGETHER WITH COSTAS CHRISTODOULIDES AND OTHERS. MAKARIOS WAS OPPOSED IN EVERY WAY. HE WAS VERY MUCH UNDER INFLUENCE OF LYSSARIDES AND OTHERS OF HIS ILK. THERE WAS STRUGGLE FOR POWER AMONG LIEUTENANTS OF MAKARIOS. ELIADES BELIEVED MAKARIOS WAS LOSING CONTROL. HE ADDED THAT GRIVAS HAD BEEN APPROACHED LAST THURSDAY BY KOSHIS. ONE OF GEORKADJIS' PRINCIPAL HENCHMEN, WHO WAS READY TO MAKE DEAL. GEORKADJIS HAS GONE TO GRIVAS IN ATHENS WITH SAME INTENT LAST SEPTEMBER. WE LEFT CONVESATION AT THIS POINT. CONCLUSION WAS THAT IF THERE COULD BE AGREEMENT BETWEEN PAPANDREOU AND INONU ABOUT RETURN OF GRIVAS WITH SOME TURKISH LEADER, SITUATION IN CYPRUS MIGHT BE STABILIZED. MAKARIOS MIGHT OR MIGHT NOT BE CONSULTED IN ADVANCE. HE WOULD OBVIOUSLY OBJECT, BUT IT SEEMED LIKELY HE WOULD ACQUISCE IN FACE OF SUPERIOR FORCE. IT WOULD, IN FINAL ANALYSIS, ALL DEPEND ON HOW MATTER WAS ARRANGED. IT MIGHT EVEN BE POSSIBLE TO SAVE MAKARIOS' BEARDED FACE BY KEEPING HIM AS PRESIDENT OF CYPRUS WHILE GRIVAS MAINTAINED MILITARY CONTROL AND DISARMED EOKA BOYS. I AGAIN REPLIED THAT OUR CONVERSATION WAS INFORMAL WITHOUT INSTRUCTION OR COMMITMENT ON PART OF JONES OR MYSELF, THAT WE WERE ONLY TALKING AS FRIENDS AND THAT ANYTHING HE DID WOULD HAVE TO BE ARRANGED BETWEEN GREEKS AND TURKS. GREEKS AND TURKS KNOW BEST HOW TO HANDLE THEIR COMMUNITIES IN CYPRUS, AND COULD ASSIST THEM IN FINDING SOLUTION WITHOUT OUTSIDE HELP. I SAID HE SHOULD NOT INVOLVE ME OR US IN ANY WAY. IT WOULD BE COUNTER PRODUCTIVE IF HE DID, I WOULD DISAVOW ANYTHING HE SAID. I TOLD ELIADES THAT I WISHED HIM WELL ON HIS TRIP TO ANTHENS AND, AS NORMAL COURTESY, GAVE HIM CARD OF INTRODUCTION TO DAN PREWSTER OF AMEMBASSY AT ATHENS. I SAID I WOULD LET BREWSTER KNOW THAT I HAD DONE IN EVENT ELIADES WHISHED TO SEND ME A MESSAGE. WILKINS» Σε ελεύθερη μετάφραση: "Ο Σωκράτης Ηλιάδης, ο άνθρωπος του Γρίβα στη Λευκωσία, ήρθε να με δει σήμερα το βράδυ. Ήταν φανερό ότι ΠΡΟΣΠΑΘΟΥΣΕ ΝΑ μας ΒΟΛΙΔΟΣΚΟΠΙΣΕΙ μετά από τις εκλογές στην Ελλάδα. Ήρθε για τσάι και έμεινε για δείπνο. Ο Frank Jones ήταν μαζί μου σε όλη τη διάρκεια της συζήτησης. Ο Ηλιάδης είχε καινούργια μηνύματα από το Γρίβα στην Αθήνα σχετικά με την κατάσταση στην Κύπρο. Ο Γρίβας ανησυχεί πολύ για την εμπλοκή του Σοβιετικού Μπλοκ. Ο Ηλιάδης σκοπεύει να πάει στην Αθήνα αύριο για να δει το Γρίβα και να επιστρέψει στη Λευκωσία την Παρασκευή. Ο Ηλιάδης μίλησε με το Μακάριο σήμερα και τον βρήκε διστακτικό περί της επιστροφής του Γρίβα στην Κύπρο παρά τις εδώ ΑΝΑΤΑΡΑΧΕΣ. Ήταν φανερό ότι ήθελε να μάθει από εμένα και από τον Jones για το ποια θα μπορούσε να ήταν η Αμερικανική αντίκριση Στο θέμα. Συζητήσαμε για την κατάσταση στην Κύπρο διεξωδικώς Για δύο ώρες. Η κύρια ανησυχία του Ηλιάδη ήταν πως θα μεριμνούσε για την επιστροφή του Γρίβα στην Κύπρο. Τα δύο κυριότερα εμπόδια κατά τη γνώμη του είναι ο Μακάριος και η Τουρκική Κυβέρνηση. Του είπα ότι οι τοποθετήσεις μου στα ζητήματα αυτά ήταν προσωπικές. Όλα όσα είπα δεν ήταν επίσημα και χωρίς οποιαδήποτε διάθεση δέσμευσης. Ο Jones είχε παρόμοια θέση. Επικεντρώθηκε πρώτα στις αντιδράσεις της Τουρκικής Κυβέρνησης. Εγώ εξέφρασα τη γνώμη ότι λόγω της θέσης που τήρησε ο Γρίβας κατά ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΕΚΤΑΚΤΟΥ ΑΝΑΓΚΗΣ και τις καλώς γνωστής υποστήριξής του για ένωση με την Ελλάδα η Τουρκική Κυβέρνηση θα αντίκριζε την επιστροφή του Γρίβα στην Κύπρο με μεγίστη έλλειψη εμπιστοσύνης και ότι χωρίς την προγενέστερη έγκρισή της θα μπορούσε να οδηγήσει σε Τουρκική επέμβαση. Ο Ηλιάδης απάντησε, περιληπτικά, ότι ο Παπανδρέου έχοντας εκλεγεί με μεγάλη πλειοψηφία ως Πρωθυπουργός της Ελλάδας θα μπορούσε να δώσει σχετικές διαβεβαιώσεις στην Τουρκική Κυβέρνηση και κατά τη διάρκεια της συζήτησης έγινε κάποια εισήγηση ότι αν ήταν να επιστρέψει ο Γρίβας στην Κύπρο θα μπορούσε να συνοδεύεται από κάποια εξέχουσα Τουρκική προσωπικότητα την οποία θα εμπιστεύονταν οι Τούρκοι και οι Τουρκοκύπριοι και ότι μαζί θα επέστρεφαν ειρηνικά στην Κύπρο με σκοπό να έθεταν κάτω από αυστηρό και συγκεντρωτικό έλεγχο όλα τα κυπριακά ένοπλα στοιχεία. Η πιθανότητα συνεπήρε τον Ηλιάδη και είπε ότι θα τη θέσει στον Γρίβα. Το δεύτερο πρόβλημα ήταν η ένσταση του Μακαρίου για επιστροφή του Γρίβα. Ο Ηλιάδης είχε ήδη κάποιες συναντήσεις μαζί του, μαζί με τον Κώστα Χριστοδουλίδη και κάποιους άλλους. Ο Μακάριος έφερε παντοιοτρόπως ένσταση. Τον επηρέαζε πάρα πολύ ο Λυσσαρίδης και άλλο ΤΟΥ ΕΙΔΟΥΣ ΤΟΥΣι. Υπήρχε μάχη για την εξασφάλιση της εξουσίας μεταξύ των ΤΟΠΟΤΗΡΗΤΩΝ του Μακαρίου. Ο Ηλιάδης πίστευε ότι ο Μακάριος έχανε τον έλεγχο. Πρόσθεσε ότι ο Γρίβας προσεγγίστηκε την περασμένη Πέμπτη από τον Κόσιη, ο οποίος ήταν ένας τους ΚΥΡΙΟΥΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΕΣ του Γιωρκάτζιη, ο οποίος ήταν έτοιμος να κάμει μια τέτοια συμφωνία. Ο Γιωρκάτζιης έχει πάει στο Γρίβα στην Αθήνα με τέτοιες προθέσεις τον περασμένο Σεπτέμβριο. Η συζήτησή μας τελείωσε σε αυτό το σημείο. Το συμπέρασμα ήταν ότι αν μπορούσε να υπάρξει συμφωνία μεταξύ Παπανδρέου και Ινονού σε σχέση με την επιστροφή του Γρίβα μαζί με κάποιο Τούρκο ηγέτη, η κατάσταση στην Κύπρο θα μπορούσε να σταθεροποιηθεί. Ο ΜΑΚΑΡΙΟΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΕΡΩΤΗΘΕΙ ΓΙΑ ΤΗ ΓΝΩΜΗ ΤΟΥΑΠΟ ΠΡΙΝ ΓΙΑ ΤΟ ΘΕΜΑ ΑΛΛΑ ΜΠΟΡΕΙ ΚΑΙ όχι. Σίγουρα θα έφερε ένσταση αλλά είναι πιθανό να συναινέσει κάτω από το βάρος μιας μεγαλύτερης ΠΙΕΣΗΣ. Όλα θα εξαρτηθούν τελικώς από τον τρόπο με τον οποίο θα σχεδιαστεί Η ΟΛΗ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ. Είναι επίσης δυνατό να βοηθηθεί ο Μακάριος στο να πάρει αυτή τη δύσκολη απόφαση για τον ίδιο χωρίς να εκτεθεί με το να ΠΑΡΑΜΕΙΝΕΙ Πρόεδρος της Κύπρου καθ΄ ον χρόνο ο Γρίβας θα διατηρΗΣΕΙ τον στρατιωτικό έλεγχο και ΘΑ ΑΦΟΠΛΙΣΕΙ ΤΑ ΜΕΛΗ της ΕΟΚΑ. Επανάλαβα ότι η συζήτησή μας ήταν ανεπίσημη χωρίς καθοδήγηση ή δέσμευση εκ μέρους του Jones ή από εμένα και ότι μιλούσαμε ως φίλοι και ότι ό,τι και να έκανε θα έπρεπε να διευθετηθεί μεταξύ των Ελλήνων και των Τούρκων οι οποίοι γνωρίζουν καλύτερα πώς να χειριστούν τις κοινότητές τους στην Κύπρο και θα μπορούσαν να τις βοηθήσουν στην εξεύρεση λύσης χωρίς εξωτερική βοήθεια. Του είπα ότι δεν πρέπει να αναμείξει εμένα ή την Αμερική με οποιονδήποτε τρόπο. Αν το έκανε , αυτό θα ήταν αντιπαραγωγικό και ότι θα διαψεύσω ότι θα έλεγε. Ευχήθηκα στον Ηλιάδη καλό ταξίδι στην Αθήνα και από αΒρότητα του έδωσα την κάρτα του Dan Brewsterφ[1] στην Αμερικάνικη Πρεσβεία στην Αθήνα. Του είπα ότι θα πω στον Brewster το τι έχω κάμει στην περίπτωση που ο Ηλιάδης επιθυμούσε να μου στείλει κάποιο μήνυμα. Wilkins." Ένα άλλο άκρως μυστικό τηλεγράφημα (top secret), ημερομηνίας 20.8.64 (βλ. Τεκμήριο 30), αποτέλεσε, κατά τον Μάριο Ευρυβιάδη (ΜΥ2), ιδωμένο στο σύνολο των περιστάσεων που επικρατούσαν αλλά και του συνολικού υλικού που είχε στη διάθεση του (και παράθεσε στο Δικαστήριο), περαιτέρω ενίσχυση της γνώμης ότι ο ενάγων είχε ενεργό συμμετοχή και δράση σε σχέδιο για την πραξικοπηματική ανατροπή του Μακαρίου με στόχο την επιβολή του σχεδίου Άτσεσον. Το τεκμήριο αυτό στάλθηκε από τον τότε Πρέσβη των ΗΠΑ στη Κύπρο Taylor Belcher, από την Αμερικανική Πρεσβεία στη Λευκωσία προς το Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ και έχει ως ακολούθως: «.Request authorization inform Iliades GOG has told us they aware of his approach and we understand GOG has asked that Grivas/Georkatjis group hold up any further moves involving us presumably pending results Garoufalias visit. We would add that for security reasons USG believes it better (in view new crop of rumors of impending coup or assassination) to deal through contacts in Athens. CAS has scheduled meeting with Iliades 1830 GMT today. Would appreciate timely reply. Incidentally, in chance encounter yesterday with Minister Interior Georkatjis he referred to Iliades approach saying "We haven't much tıme; the future of Cyprus is in your hands. « Σε ελεύθερη μετάφραση: ".ζητώ έγκριση για να πληροφορήσω τον Ηλιάδη ότι η Ελληνική Κυβέρνηση μάς πληροφόρησε ότι είναι ενήμερη για την προσέγγισή του και ότι η Ελληνική Κυβέρνηση ζήτησε όπως η ομάδα Γρίβα/Γιωρκάτζιη αναστείλει προσωρινά τις οποιεσδήποτε κινήσεις σκόπευε να κάμει και που θα μας αναμείγνυαν, λόγω, υποθέτουμε, των αναμενόμενων αποτελεσμάτων της επίσκεψης Γαρουφαλιά.[2]. Προσθέτουμε ότι για σκοπούς ασφαλείας η Αμερικανική Κυβέρνηση πιστεύει ότι θα ήταν καλύτερο (με υπόψη τις νέες διαδόσεις για επικείμενο πραξικόπημα ή δολοφονία) να ασχοληθεί με το ζήτημα μέσω επαφών μας στην Αθήνα. Πράκτορας των μυστικών υπηρεσιών έχει προγραμματίσει συνάντηση μαζί με τον Ηλιάδη στις 18:30 σήμερα. Θα εκτιμούσαμε έγκαιρη απάντηση. Παρεμπιπτόντως, σε τυχαία χθεσινή συνάντηση με τον Υπουργό Εσωτερικών Γιωρκάτζιη αυτός αναφέρθηκε στην προσέγγιση Ηλιάδη λέγοντας "δεν έχουμε πολύ χρόνο, το μέλλον της Κύπρου βρίσκεται στα χέρια σας". Η αναφορά στη φράση «hold up any further moves», στο πιο πάνω τηλεγράφημα, με υπόψη και το σύνολο του περιεχομένου των υπολοίπων εγγράφων που κατατέθηκαν ως τεκμήρια στη δίκη, φαίνεται να αναφέρεται, όπως υποστήριξε και ο Μάριος Ευρυβιάδης (ΜΥ2), σε σχεδιαζόμενο πραξικόπημα (όχι κατ' ανάγκην στρατιωτικό), για παραμερισμό του Μακάριου και εφαρμογή του σχεδίου Άτσεσον στην Κύπρο. Ο CAS που αναφέρεται στο κείμενο και με τον οποίο είχε προγραμματισμένη συνάντηση ο ενάγων, είναι τα αρχικά για τις λέξεις Controlled American Source, δηλαδή πράκτορας των μυστικών υπηρεσιών της Αμερικής CIA, όπως εξήγησε και ανάλυσε ο μάρτυς. Η αναφορά GOG, αποτελεί συντομογραφία για την ελληνική κυβέρνηση (Government of Greece). Για τα συμπεράσματα αυτά (που αποτελούν και εύρημά μου), ο Μάριος Ευρυβιάδης (ΜΥ2), παρέπεμψε και στο περιεχόμενο Υπομνήματος («Abbreviations»), που βρίσκεται στο 16ο τόμο έκδοσης του Υπουργείου Εξωτερικών της Αμερικής με τίτλο «Foreign Relations of the United States, 1964-1968: Cyprus;Greece;Turkey» (βλ. Τεκμήριο 51), όπου περιγράφονται και επεξηγούνται, μεταξύ άλλων, διάφορες συντομογραφίες που απαντώνται στα τηλεγραφήματα που κατατέθηκαν ως τεκμήρια. Ο Μάριος Ευρυβιάδης (ΜΥ2), στηρίχθηκε και πάνω σε τέσσερα άλλα εμπιστευτικά/απόρρητα τηλεγραφήματα (confidential/secret), τα οποία στάλθηκαν από την Αμερικανική Πρεσβεία στη Λευκωσία και Αθήνα προς το Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ μεταξύ Ιανουαρίου - Φεβρουαρίου 1964 και στα οποία γίνεται ρητή αναφορά στο όνομα του ενάγοντα [βλ. Τεκμήρια 34

(2), 35

(2), 37

(26)και 38

(5)]. Τα παραθέτω πιο κάτω με χρονολογική σειρά, αρχίζοντας από το παλαιότερο. Το απόρρητο τηλεγράφημα - Τεκμήριο 35

(2), στάλθηκε από τον Πρέσβη των ΗΠΑ στην Κύπρο Fraser Wilkins από την Αμερικανική Πρεσβεία στη Λευκωσία προς το Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ, στις 14.1.64 και αναφέρει τα εξής: «.SOCRATIS ELIADES, WHO WAS CLOSELY ASSOCIATED WITH GRIVAS DURING EMERGENCY AND CONTINUES TO CORRESPOND AND WORK WITH HIM, COMES TO SEE ME FROM TIME TO TIME. HE HAS DONE SO TWICE IN PAST TWO WEEKS, MOST RECENTLY THIS MORNING. HE WAS CLEARLY ON A FISHING EXPEDITION RE POSSIBILITY OF GRIVAS RETURNING TO CYPRUS. HE SAID AT ONE POINT, FOR EXAMPLE, HE HAS LETTER FROM GRIVAS YESTERDAY. I GATHERED GRIVAS REGARDS MAKARIOS, GEORKADJIS AND OTHER EX EOKA MEN IN POSITIONS OF AUTHORITY HERE AS WEAK AND DANGEROUS MEN WHO LOST CONSTROL OF SITUATION DURING RECENT VIOLENCE. ELIDES SEEMED TO THINK LONDON CONFERENCE WOULD BREAK DOWN AND THAT THERE WOULD BE RENEWED TROUBLE HERE. IN THESE CIRCUMSTANCES ONLY STRONG MAN LIKE GRIVAS, ELIADES PUT IT, COULD TAKE COMMAND OF SITUATION, RESTORE ORDER AND DEMAND THAT ALL CYPRIOT YOUTHS TO WHOM GUNS AND AMMUNITION HAD RECENTLY BEEN ISSUED BE ORDERED TO RETURN THEM. ELIADES INDICATED THAT GRIVAS DID NOT INTEND TO COME BACK TO CYPRUS AS OF THIS MOMENT, BUT THAT IT WOULD PROBALBY BE NECESSARY LATER, ESPECIALLY IF LONDON CONFERENCE COLLAPSED. ELIADES THOUGHT PAPANDREOU AND VENIZELOS WOULD ATTAIN STRONG WORKING MAJORITY IN NEXT ELECTION AND THAT ONCE IN POWER AND AUTHORITY WOULD FAVOR RETURN OF GRIVAS TO CYPRUS. ELIADES WONDERED WHAT REACTION OF TURKS HERE AND IN TURKEY WOULD BE TO GRIVAS RETURN TO CYPRUS, BUT DOUBTED THAT THEY WOULD REGARD IT IN FAVORABLE LIGHT IN VIEW OF HIS STRONG BELIEF IN UNION WITH GREECE. ELIADES GAVE ME IMPRESSION THAT MEANWHILE GRIVAS MIGHT CONVENE COUNCIL OF 100 OF HIS FORMER FOLLOWERS WHO WOULD COME TO GREECE FORM CYPRUS TO CONSIDER PRESENT SITUATION AND WHAT TO DO ABOUT IT. I WAS MOST GUARDED IN MY RESPONSES TO ELIADES' COMMENTS. I SAID I WAS OPTIMISTIC ABOUT OUTCOME OF LONDON CONFERENCE. CYPRUS QUESTION WAS NOW ON TABLE THERE AND I WAS CONFIDENT THAT WAY WOULD BE FOUND TO STRAIGHTEN OUT EXISTING DIFFICULTIES. » Σε ελεύθερη μετάφραση: "Ο Σωκράτης Ηλιάδης που ήταν στενά συνδεδεμένος με το Γρίβα κατά τη διάρκεια της έκτακτης κατάστασης και εξακολουθεί να επικοινωνεί και να δουλεύει μαζί του έρχεται και με βλέπει από καιρού εις καιρόν. Αυτό έγινε δύο φορές κατά τη διάρκεια των τελευταίων δύο εβδομάδων και πιο πρόσφατα σήμερα το πρωί. Ήταν φανερό ότι βολιδοσκοπούσε για την πιθανότητα επιστροφής του Γρίβα στην Κύπρο. για παράδειγμα Είπε σε κάποιο σημείο ότι χθες είχε γράμμα από το Γρίβα. Απ΄ ότι συνάγω ο Γρίβας θεωρεί τους Μακάριο, Γιωρκάτζιη και άλλα πρώην μέλη της ΕΟΚΑ σε θέση εξουσίας εδώ ως αδύνατα και επικίνδυνα άτομα που έχασαν τον έλεγχο της κατάστασης κατά τη διάρκεια των προσφάτων εχθροπραξιών. Ο Ηλιάδης φάνηκε να έχει την άποψη ότι η συνάντηση του Λονδίνου θα καταρρεύσει και ότι θα υπάρξει ανανέωση των προβλημάτων εδώ. Υπό αυτές τις περιστάσεις μόνο ένας ισχυρός άντρας όπως ο Γρίβας, όπως το έθεσε ο Ηλιάδης, θα μπορούσε να πάρει τον έλεγχο των πραγμάτων, να επαναφέρει την τάξη και να απαιτήσει όπως η Κυπριακή νεολαία στην οποία προσφάτως έχουν δοθεί όπλα και πυρομαχικά να διαταχθεί να τα επιστρέψει. Ο Ηλιάδης υπέδειξε ότι ο Γρίβας δεν σκόπευε να επιστρέψει στην Κύπρο σε αυτή τη φάση αλλά ότι αυτό θα ήταν ίσως αναγκαίο αργότερα ιδιαίτερα εάν κατέρρεE H διασκεψη του Λονδίνου. Ο Ηλιάδης εξέφρασε την άποψη ότι ο Παπανδρέου και ο Βενιζέλος θα αποκτήσουν μια δυνατή πλειοψηφία κατά τις επόμενες εκλογές και ότι μια και πάρουν την εξουσία και έχουν τη δύναμη θα είναι υπέρ της επιστροφής του Γρίβα στην Κύπρο. Ο Ηλιάδης διερωτήθηκε για το ποιες θα ήταν οι αντιδράσεις των Τούρκων εδώ και στην Τουρκία σε σχέση με την επιστροφή του Γρίβα στην Κύπρο. Εξέφρασε όμως αμφιβολίες ότι θα την έβλεπαν ευμενώς έχοντας υπόψη τα έντονα πιστεύω του για ένωση με την Ελλάδα. Ο Ηλιάδης μου έδωσε την εντύπωση ότι στο μεταξύ ο Γρίβας μπορούσε να συγκαλέσει συμβούλιο από 100 από τους πρώην υποστηρικτές TOY οι οποίοι θα έρθουν στην Ελλάδα από την Κύπρο για να αξιολογήσουν την παρούσα κατάσταση και το τι θα κάμουν για αυτήν. Ήμουν πολύ επιφυλακτικός στις απαντήσεις μου προς τα σχόλια του Ηλιάδη. Είπα ότι ήμουν αισιόδοξος για τα αποτελέσματα της συνδιάσκεψης του Λονδίνου αφού το Κυπριακό πρόβλημα βρίσκεται τώρα στο τραπέζι και ότι είμαι αισιόδοξος και ότι έτσι θα μπορούν να επιλυθούν οι παρούσες δυσκολίες". Το εμπιστευτικό τηλεγράφημα - Τεκμήριο 38

(5), επίσης στάλθηκε από τον Πρέσβη Fraser Wilkins από την Αμερικανική Πρεσβεία στη Λευκωσία προς το Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ, στις 28.1.64 και αναφέρει τα ακόλουθα: «..GRIVAS MAN SOCRATIS ELIADES CAME TO SEE ME YESTERDAY FOLLOWING RETURN FROM MEETING IN ATHENS. HE WAS CLEARLY ON ANOTHER FISHING EXPEDITION AS TO OUR ATTITUDE RE POSSIBILITY OF GRIVAS RETURNING AT SOME FUTURE DATE. GIST OF MY COMMENT TO ELIADES WAS THAT GREAT EFFORTS WERE NOW BEING MADE TO BRING GREEK AND TURKISH CYPRIOTS TO SOLUTION IN LONDON, AND IT SEEMED WISE TO ME TO GIVE EVERY SUPPORT TO THESE EFFORTS. » Σε ελεύθερη μετάφραση: ".Ο Σωκράτης Ηλιάδης, ο άνθρωπος του Γρίβα, ήρθε να με δει χθες μετά που επέστρεψε από συνάντηση στην Αθήνα. Ήταν φανερό ότι βολιδοσκοπούσε και πάλι για τις αντιδράσεις μας περί της πιθανότητας επιστροφής του Γρίβα σε κάποια μελλοντική ημερομηνία. Η ουσία του σχολίου μου προς τον Ηλιάδη ήταν ότι λαμβάνουν χώρα μεγάλες προσπάθειες τώρα για να επιτευχθεί λύση μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων στο Λονδίνο και ότι θα ήταν σοφότερο κατά τη γνώμη μου να υποστηρίζαμε με κάθε τρόπο αυτές τις προσπάθειες." Το εμπιστευτικό τηλεγράφημα - Τεκμήριο 37

(26), στάλθηκε και τούτο από τον Πρέσβη Fraser Wilkins, από την Αμερικανική Πρεσβεία στη Λευκωσία προς το Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ, στις 7.2.64 και έχει ως εξής: «.I SPOKE TO SOCRATIS ELIADES TODAY RE HIS RECENT VISIT TO MAKARIOS ON TUES, FEB. 4. HE SAID THAT HE AND COSTAS CHRISTODOULIDES FROM FAMAGUSTA, ALONG WITH THREE OTHER PRO-GRIVAS PERSONS, DISCUSSED RECENT EFFORTS ONPART GOG OBTAIN SOVIET SUPPORT. ELIADES AND HIS GROUP POINTED OUT DANGER OF SOVIET INFILTRATION BY PROPAGANDA ADN OTHER MEANS AND CONDEMNED MAKARIOS' INTENTIONS ARM COMMUNIST-INFILTRATED GROUPS LIKE VETERANS' ORGANIZATION UNDER GENERAL PANTELIDES. HE SAID THAY POINTED OUT TO MAKARIOS THAT PRESENT SITUATION IN CYPRUS GETTING OUT OF HAND WITH LARGE NUMBER UNCONTROLLED ARMED GROUPS TAKING ADVANTAGE OF SITUATION. THEY URGED MAKARIOS INVITE GENERAL GRIVAS COME BACK FROM ATHENS TAKE COMMAND GREEK CYPRIOT CIVILIAN EMERGENCY FORCES (GCEF). ΤΗΕΥ EXPLAINED TO MAKARIOS ONLY GRIVAS HAD POWER AND PRESTIGE TO REESTABLISH CENTRALIZED CONTROL AND THEREBY SECURITY OF NATION. MAKARIOS WAS RELUCTANT COMMIT HIMSLEF TO BRING BACK GRIVAS AND SAID TURKS - BOTH HERE AND IN TURKEY - WOULD BE UNABLE ACEPT HIM. MAKARIOS ADMITTED THAT HE WAS UNABLE CONTROL ARMED GROUPS, BUT THAT HE HOPED FIND SOME SOLUTION OTHER THAN GRIVAS. ELIADES SAID CHRISTODOULIDES HAD SECOND MEETING WITH MAKARIOS ON FEB. 5, WHEN HE AGAIN URGED MAKARIOS CONSIDER BRINGING GRIVAS BACK TO CYPRUS. AT THIS MEETING, MAKARIOS WAS SOMEWHAT MORE RECEPTIVE TO IDEA, BUT SAID HE INTENDED WAIT A WHILE. ELIADES SAID THAT HE AND HIS GROUP WOULD CONTINUE SEEK RETURN OF GRIVAS AND HE FELT THAT GOG COULD HELP BY REASSURING GOT THAT GRIVAS RETURN TO CYPRUS WOULD BE ONLY FOR PURPOSE OF RESTORING SECURITY ON ISLAND. HE SAID IF PAPANDREOU IS ELECTET NEXT WEEK, HE WILL BIRNG PRESSURE TO BEAR ON MAKARIOS TO BRING ORDER IN CYPRUS. PAPANDREOU HAS ALREADY HAD CONFERENCES ON THIS MATTER WITH GRIVAS IN ATHENS. ELIADES SAID INTERIOR MINISTER GEORKADJIS HAS MADE OVERTURES TO GRIVAS SUPPORTERS IN CYPRUS, INDICATING THAT HE, TOO, BELIEVED GRIVAS WAS ONLY PERSON WHO COULD STRAIGHTEN OUT "CYPRUS MESS". Σε ελεύθερη μετάφραση: ".Μίλησα σήμερα με το Σωκράτη Ηλιάδη σε σχέση με την πρόσφατη επίσκεψή του στο Μακάριο την Τρίτη 4 Φεβρουαρίου. Είπε ότι ο ίδιος μαζί με τον Κώστα Χριστοδουλίδη από την Αμμόχωστο και άλλους τρεις Γριβικούς συζήτησαν πρόσφατες προσπάθειες εκ πλευράς Ελληνικής Κυβέρνησης να εξασφαλιστεί Σοβιετική βοήθεια. Ο Ηλιάδης και η ομάδα του υπέδειξε κινδύνους που μπορούσαν να προκύψουν από τη Σοβιετική παρείσφρηση με προπαγάνδα και άλλους τρόπους και κατέκρινε και καταδίκασε τις προθέσεις του Μακαρίου να εξοπλίσει στρατιωτικώς κουμμουνιστικές ομάδες όπως του Συνδέσμου Βετεράνων υπό τον στρατηγό Παντελίδη. Είπε ότι επεσήμαναν στο Μακάριο ότι η παρούσα κατάσταση στην Κύπρο βγαίνει εκτός ελέγχου με μεγάλους αριθμούς ενόπλων ομάδων να εκμεταλλεύονται την κατάσταση. Παρότρυναν το Μακάριο να καλέσει τον Στρατηγό Γρίβα να επιστρέψει από την Αθήνα για να ηγηθεί των Ελληνοκυπριακών δυνάμεων. Εξήγησαν στο Μακάριο ότι μόνο ο Γρίβας είχε τη δύναμη και το κύρος να επαναφέρει τον συγκεντρωτικό έλεγχο με επακόλουθο την εθνική ασφάλεια. Ο Μακάριος ήταν διστακτικός στο να δεσμευθεί για την επιστροφή του Γρίβα λέγοντας ότι οι Τούρκοι - τόσοΝ εδώ όσο και στην Τουρκία - δεν θα ήταν διατεθειμένοι να τον δεχτούν. Ο Μακάριος παραδέχθηκε ότι δεν ήταν σε θέση να ελέγξει τις ένοπλες ομάδες αλλά ήλπιζε ότι θα εύρισκε κάποια λύση εκτός του Γρίβα. Ο Ηλιάδης είπε ότι ο Χριστοδουλίδης είχε μια δεύτερη συνάντηση με το Μακάριο στις 5 Φεβρουαρίου όπου και πάλι παρότρυνε τον Μακάριο να σκεφτεί το ενδεχόμενο επαναφοράς του Γρίβα στην Κύπρο. Σε αυτή τη συνάντηση ο Μακάριος ήταν κάπως πιο δεκτικός στην ιδέα αλλά είπε ότι σκόπευε να περιμένει ακόμη λίγο. Ο Ηλιάδης είπε ότι αυτός και η ομάδα του θα εξακολουθούσαν να επιδιώκουν επιστροφή του Γρίβα και ότι ένιωθε ότι η Ελληνική Κυβέρνηση θα μπορούσε να βοηθήσει με το να καθησυχάσει την Τουρκική Κυβέρνηση ότι η επιστροφή του Γρίβα στην Κύπρο θα είχε σκοπό μόνο την επαναφορά της ειρήνης στο νησί. Είπε ότι αν ο Παπανδρέου εκλεγεί την επόμενη εβδομάδα θα εξασκήσει πιέσεις στο Μακάριο να επαναφέρει την τάξη στην Κύπρο. Ο Παπανδρέου ήδη έχει προβεί σε συναντήσεις πάνω σε αυτό το ζήτημα με το Γρίβα στην Αθήνα. Ο Ηλιάδης είπε ότι ο Υπουργός Εσωτερικών, Γιωρκάτζιης, ΕΚΑΜΕ ΑΝΟΙΓΜΑΤΑ προς είπε τους υποστηρικτές του Γρίβα στην Κύπρο ότι και ο ίδιος πιστεύει ότι ο Γρίβας είναι το μοναδικό άτομο που μπορεί βάλει μια τάξη ΣΤΟ «ΚΥΠΡΙΑΚΟ ΧΑΟΣ». Το τηλεγράφημα - Τεκμήριο 34

(2), απεστάλη από τον τότε Πρέσβη των ΗΠΑ στην Ελλάδα Henry Labouisse, από την Αμερικανική Πρεσβεία στη Αθήνα προς το Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ, στις 21.2.64 και έχει ως ακολούθως: «.ELIADES CALLED ON POLITICAL COUNSELOR LAST NIGHT AND COVERED POINTUZMADE TO WILKINS AND JONES REF TEL. HE SATED HE HAD SEEN GRIVAS ONCE SINCE HIS ARRIVAL AND WAS SEEING HIM AGAIN THAT EVENING. HE PAINTED VERY GRIM PICTURE OF HOW MAKARIOS WAS COMPLETE PAWN OF THE LEFT AND PARTICULARLY UNDER INFLUENCE OF LYSSARIDES. HE HOPED PAPANDREOU COULD IMPRESS ON INONU NEED FOR RETURN OF GRIVAS TO CYPRUS ALONG WHITH SOME TURKISH LEADER IN ORDER TO STABILIZE SITUATION. VISIT WAS RELATIVELY BRIEF AND DID NOT RPT NOT DEVELOP ANY NEW POINTS. HE DID NOT RPT NOT SUGGEST EMPASSY CONTACT GRIVAS AT THS TIME BUT SAID THAT ON SOME FUTURE TRIP HE MIGHT LIKE TO PUT US IN TOUCH. » Σε ελεύθερη μετάφραση: "Ο Ηλιάδης επικοινώνησε τηλεφωνικώς με τον πολιτικό σύμβουλο χθες βράδυ και ΚΑΛΥΨΕ ΤΑ ΣΗΜΕΙΑ ΠΟΥ ΑΝΑΦΕΡΘΗΚΑΝ ΣΤΟΥΣ ΓΟΥΙΛΚΙΝΣ και ΤΖΟΟΥΝΣ. Είπε ότι είδε το Γρίβα μια φορά από την ημέρα που ήρθε στην Κύπρο και ότι θα τον έβλεπε ξανά ψες. εδωσε μια πολύ αποθαρρυντική εικόνα του πως ο Μακάριος βρισκόταν υπό την ΑΠΟΛΥΤΗ ΟΜΗΡΙΑ της αριστεράς και ιδιαίτερα κάτω από την επιρροή του Λυσσαρίδη. ηλπιζε ότι ο Παπανδρέου θα έπειθε τον Ινονού για την επιστροφή του Γρίβα στην Κύπρο μαζί με κάποιο Τούρκο ηγέτη με σκοπό την σταθεροποίηση της κατάστασης. Η συνάντηση ήταν σχετικώς σύντομη και δεν ασχολήθηκε με κάτι καινούργιο. Δεν εισηγήθηκε επικοινωνία της πρεσβείας με το Γρίβα σε αυτό το στάδιο αλλά είπε ότι σε κάποιο μελλοντικό ταξίδι θα μπορούσε να μας έφερνε σε επαφή μαζί του." Πηγή ιστορικής πληροφόρησης αποτέλεσε επίσης και το περιεχόμενο μυστικού πρόχειρου σημειώματος (βλ. Τεκμήριο 29), το οποίο συντάχθηκε στις 14.6.64, από την Katherine W. Bracken, Διευθύντρια του Γραφείου Ελληνικών, Τουρκικών και Ιρανικών Υποθέσεων του Αμερικανικού Υπουργείου Εξωτερικών μέχρι το Μάιο του 1966 και στάλθηκε στον Gordon King, Υπεύθυνο Κυπριακών Υποθέσεων στο ίδιο Υπουργείο μέχρι το Μάιο του 1965, στο οποίο διατυπώνονται απόψεις περί επιστροφής του Γρίβα στην Κύπρο. Χωρίς υποβιβασμό της σημασίας του συνόλου του εγγράφου για το τι εδώ αφορά, επισημαίνεται η μνεία που γίνεται για τον ενάγοντα ως καλού καναλιού επικοινωνίας του Υπουργείου Εξωτερικών των ΗΠΑ με το Γρίβα. Το περιεχόμενο του εγγράφου αυτού έχει ως ακολούθως: ".SUBJECT Return of General George Grivas to Cyprus The return to Cyprus of General George Grivas throws a new factor into an already extremely delicate and tense situation. He could be extremely dangerous. He could bring on a Turkish intervention. At best, he is highly unpredictable. However, my very preliminary reaction is that this could be a real gain if we move fast and have a reasonable amount of luck. In the following paragraphs I comment on his return in terms of its advantages, its disadvantages, ways to influence the development, and implications. Advantages 1. The General will probable replace or control Makarios; 2. He is strongly anti-Communist; 3. He favors a reconciliation with the island Turks; 4. He will bring all the Greek-Cypriots under his control; 5. He favors enosis and is not associated with the idea of Cyprus as an independent state. Disadvantages 1. The Turk-Cypriots may learn of his presence on island before SC meeting and, unaware of his intentions presume he has come to plan action against them. They might react by activating independently of Ankara their plan to occupy the Kokkina - Morphou - Nicosia triangle and declare themselves a state. 2. Grivas has a poor political sense; 3. He is headstrong, ruthless and impulsive; 4. He will be even more extreme than Makarios toward the idea of an intervention by Turkey; 5. He is capable of such extreme actions as: a. Denouncing London-Zurich agreements, constitutions and treaties; b. Immediately declaring for enosis; c. Attacking the Turkish contingent if he feels provoked by Turkey. Ways to control or influence 1. Approach the GOG and impress on it the dangers for Greece if Grivas acts in a purely Cyprus context; 2. Assure the GOG that our attitude toward this new development will be strongly influenced by

(1)the degree to which Greece and Cyprus (under Grivas) cooperate in helping Turkey find an option other than force,

(2)Grivas´ actions on the island, including his efforts to reverse the alarming trend toward close ties with the communist world, and

(3)Grivas´ willingness to cooperate with the UN.

1. Make these points to Grivas himself at an appropriate opportunity and under appropriate circumstances. Georkatzis, the Interior Minister, and several others known to us (Georgiades, Eliades, et al) are good channels to Grivas.
2. Impress both Athens and Grivas in Nicosia with the necessity for the SC to extend the UN mandate without a new crisis. (Labouisse has already done this in conversation with Papandreou revisit). Implications If Grivas becomes the effective leader of the Greek-Cypriots, I see the following implications:
3. Grivas´ containment of Makarios and the communists would mitigate two of Turkey´s worries;
4. The Greek-Cypriot antipathy for partition in any form, including double enosis, will intensify and sharpen under Grivas;
5. The Greek-Cypriot capability of resisting any settlement which they consider unreasonable will be significantly greater under Grivas, principally because he can organize resistance forces on an island-wide scale and is a good military tactician even though British hate to acknowledge it.
6. Grivas would be able to impose his will on the Greek-Cypriots at the time of a settlement;
7. Because of Grivas´ political ineptness, the GOG may be able to exert more influence on him;" Σε ελεύθερη μετάφραση: ".ΘΕΜΑ Επιστροφή Στρατηγού Γεωργίου Γρίβα στην Κύπρο. Η επιστροφή στην Κύπρο του Στρατηγού Γεωργίου Γρίβα προσθέτει ένα νέο στοιχείο στην ήδη εξαιρετικά λεπτή και τεταμένη κατάσταση. Μπορεί να γίνει εξαιρετικά επικίνδυνος. Μπορεί να προκαλέσει Τουρκική επέμβαση. Στην καλύτερη των περιπτώσεων είναι εξαιρετικά απρόβλεπτος. Παρά ταύτα η πολύ πρώιμή μου αντίδραση είναι ότι αυτό το γεγονός μπορεί να μετατραπεί σε πραγματικό κέρδος αν κινηθούμε γρήγορα και έχουμε αρκετή δόση τύχης. Στις παραγράφους που ακολουθούν σχολιάζω τα πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα της επιστροφής του και τρόπους που μπορεί να επηρεάσουν τις εξελίξεις και επιπτώσεις τους. Πλεονεκτήματα:
8. Ο Στρατηγός πιθανόν να αντικαταστήσει ή να ελέγχει το Μακάριο.
9. Είναι πολύ αντικομουνιστής.
10. Ευνοεί την επαναπροσέγγιση με τους Τούρκους του νησιού.
11. Θα θέσει υπό τον έλεγχό του όλους τους Ελληνοκύπριους.
12. Ευνοεί την ένωση και δεν θεωρείται ότι ασπάζεται την ιδέα της Κύπρου ως ανεξάρτητου κράτους. Μειονεκτήματα:
13. Οι Τουρκοκύπριοι μπορεί να μάθουν για την παρουσία του στο νησί πριν τη συνεδρία του Συμβουλίου Ασφαλείας και μη γνωρίζοντας τις προθέσεις του να εκλάβουν ότι ήρθε για να σχεδιάσει ενέργειες εναντίον τους. Ενδεχομένως να αντιδράσουν ανεξάρτητα από την Άγκυρα, ενεργοποιώντας σχέδιο για κατάληψη του τριγώνου Κόκκινων - Μόρφου - Λευκωσίας και να αυτοανακηρυθούν ως κράτος.
14. Ο Γρίβας έχει φτωχή πολιτική κρίση.
15. Είναι ξεροκέφαλος, αμείλικτος και ενστικτώδης.
16. Θα είναι πολύ πιο ακραίος από το Μακάριο έναντι της ιδέας μιας Τουρκικής επέμβασης.
17. Είναι ικανός για ακραίες πράξεις όπως: α. Αποκήρυξη των συμφωνιών Λονδίνου-Ζυρίχης, των Συνταγμάτων και των Διεθνών Συμβάσεων. β. Να ανακηρύξει αμέσως την ένωση. γ. Να επιτεθεί προς την τουρκική δύναμη στην Κύπρο, εάν νιώσει ότι προκαλείται από την Τουρκία. Τρόποι ελέγχου ή επιρροής:
18. Προσέγγιση της Ελληνικής Κυβέρνησης και τονισμό των κινδύνων για την Ελλάδα εάν ο Γρίβας ενεργήσει με τρόπο αυστηρώς μεμονωμένα χωρίς να λάβει υπόψη και άλλες παραμέτρους εκτός Κύπρου.
19. Επιβεβαίωση της Ελληνικής Κυβέρνησης ότι η στάση μας έναντι αυτής της νέας εξέλιξης θα επηρεαστεί σε μεγάλο βαθμό από

(1)το βαθμό στον οποίο η Ελλάδα και η Κύπρος (υπό τον Γρίβα) θα συνεργαστεί για να βοηθήσει την Τουρκία να υιοθετήσει επιλογές άλλες από πολεμικές,

(2)τις πράξεις του Γρίβα στο νησί, συμπεριλαμβανομένων των προσπαθειών του να αντιστρέψει την ανησυχητική τάση για στενές σχέσεις με τον κομουνιστικό κόσμο και

(3)την προθυμία του Γρίβα να συνεργαστεί με τα Ηνωμένα Έθνη.

1. Να αναφέρουμε τα σημεία αυτά στον ίδιο τον Γρίβα σε κατάλληλο χρόνο και περιστάσεις. Ο Γιωρκάτζιης, ο Υπουργός Εσωτερικών, και κάποιοι άλλοι γνωστοί σε μας (Γεωργιάδης, Ηλιάδης κτλ) αποτελούν καλά κανάλια επικοινωνίας με το Γρίβα.
2. Να διαμηνύσουμε στην Αθήνα και στο Γρίβα στη Λευκωσία για την αναγκαιότητα επέκτασης από το Συμβούλιο Ασφαλείας των εντολών των Ηνωμένων Εθνών χωρίς νέα κρίση (ο Labouisse το έχει ήδη κάνει αυτό σε συνάντηση που είχε με τον Παπανδρέου). Επιπτώσεις: Αν ο Γρίβας γίνει ο ουσιαστικός ηγέτης των Ελληνοκυπρίων, βλέπω τις πιο κάτω επιπτώσεις:
3. Ο περιορισμός του Μακαρίου και των κομουνιστών από το Γρίβα θα μετριάσει δύο από τις ανησυχίες της Τουρκίας.
4. Η ελληνοκυπριακή αντιπάθεια για διχοτόμηση οποιασδήποτε μορφής, συμπεριλαμβανομένης της διπλής ένωσης θα επιταθεί και οξυνθεί με το Γρίβα.
5. Η ελληνοκυπριακή ικανότητα για αντίδραση σε οποιοδήποτε συμβιβασμό που θεωρούν παράλογο θα είναι σημαντικά μεγαλύτερος με το Γρίβα κυρίως διότι μπορεί να οργανώσει δυνάμεις αντίστασης σε όλο το νησί και είναι καλός στη στρατιωτική τακτική παρόλο που οι Βρετανοί δεν θέλουν με κανένα τρόπο να το παραδεχτούν.
6. Ο Γρίβας θα είναι ικανός να επιβάλει τις προθέσεις του στους Ελληνοκύπριους κατά το χρόνο επίτευξης οποιουδήποτε συμβιβασμού.
7. Λόγω της περιορισμένης πολιτικής κρίσης του Γρίβα, η Ελληνική Κυβέρνηση μπορεί να είναι σε καλύτερη θέση για να εξασκεί πάνω του περισσότερη επιρροή." Το περιεχόμενο των πιο πάνω τηλεγραφημάτων και εγγράφων, υπαγομένου στις επίδικες παραμέτρους, δε χρειάζεται ιδιαίτερο σχολιασμό αφού μιλά γλαφυρά από μόνον του και δείχνει καθαρά μέρος του ιστορικού υποβάθρου στο οποίο βασίστηκε ο Μάριος Ευρυβιάδης (ΜΥ2) και οι εναγόμενοι 1 και 2, για να συντάξουν το δημοσίευμα. Ο Μάριος Ευρυβιάδης (ΜΥ2), αναφέρθηκε επίσης στις πρόνοιες του σχεδίου Άτσεσον που προνοούσε για την κατάλυση της Κυπριακής Δημοκρατίας και Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα, με την παραχώρηση μεγάλης στρατιωτικής βάσης στην Τουρκία, στη Χερσόνησο της Καρπασίας. Σε σχέση με προσπάθειες επιβολής του σχεδίου αυτού έγινε αναφορά σε τηλεγραφήματα του Τζορτζ Μπολ στο Τεκμήριο 8, λίγο μετά την περικοπή που αναφέρεται στον ενάγοντα στη σελίδα
8. Πηγή έρευνας αποτέλεσαν επίσης δύο άλλα τηλεγραφήματα του, ημερομηνίας 23.8.64 [βλ. Τεκμήρια 36

(12)και 36

(13)], τα οποία παρουσιάζονται αποκαλυπτικά της ύπαρξης σχεδίου πραξικοπηματικής ανατροπής του Μακαρίου και άμεσης ανάμιξης του Γρίβα σε αυτό. Το σχέδιο ήταν έμπνευση και κατασκευή του Μπολ. Ο Μακάριος ήταν αντίθετος στο σχέδιο και φαίνεται ότι αποτελούσε σοβαρό εμπόδιο στην υλοποίηση και εφαρμογή του στην Κύπρο. Τέλος, ο Μάριος Ευρυβιάδης (ΜΥ2), όπως και το Δικαστήριο, ερεύνησε με λεπτομέρεια, αξιολόγησε και ανάλυσε όλα τα υπόλοιπα έγγραφα του NARA (βλ. Τεκμήρια 34-42), στο περιεχόμενο των οποίων δεν τυχαίνει να γίνεται ρητή αναφορά στην απόφαση. Πρόκειται περί αρκετά ογκώδους υλικού και η αναπαραγωγή του δε θα εξυπηρετούσε κανένα πρακτικό σκοπό δεδομένης και της λεπτομερούς αναφοράς στα άλλα έγγραφα που αναλύθηκαν πιο πάνω. Ο Μπολ θεωρούσε το Μακάριο εμπόδιο στην εφαρμογή του σχεδίου Άτσεσον και ενδεικτικό τούτου είναι και η στιχομυθία που έγινε μεταξύ του και των εναγομένων 1 και 2 σε προσωπική συνέντευξη στα πλαίσια συγγραφής του βιβλίου - Τεκμήριο 6 στη σελίδα 390. Είχε ρωτηθεί αν πράγματι είχε πει για το Μακάριο ότι: «Εκείνος ο γιος της σκύλας (ο Μακάριος) πρέπει να σκοτωθεί πριν συμβεί τίποτα στην Κύπρο». Απάντησε ότι δε δήλωσε ποτέ κάτι τέτοιο δημοσίως, αν και κάπως έτσι αισθανόταν. Όλα αυτά, είπε ο Μάριος Ευρυβιάδης (ΜΥ2), επιβεβαιώνουν την ιστορική αλήθεια της σχετικής αναφοράς στο βιβλίο των Weintal και Bartlett, «Facing the Brink. An intimate study of crisis diplomacy», το οποίο γράφτηκε το 1967, μετά από συνέντευξη των συγγραφέων αυτών με τον Μπολ. Αναφέρεται σχετικώς στο βιβλίο αυτό, στη σελίδα 32 (βλ. Τεκμήριο 11 ), ότι: «.The prelate and the soldier made no effort to hide their dislike for one another. The possibility of a Grivas coup against Makarios was a constant element in all Cyprus equations. With Ball's knowledge, an underground contact was established with Socrates Iliades, chief lieutenant to Grivas who was director of the defence of Cyprus. In secret meetings held in July and August, Grivas who had just returned to Cyprus after a self-imposed exile in Greece, outlined his plan to unite the island with Greece. The plan provided protection for Turkish Cypriotes remaining on the island, and compensation for those wishing to leave. The British base on Cyprus would be turned over to Turkey and staffed by Turkish personnel under a Turkish commander. But the most important, though unexpressed, feature of the Grivas plan was the ouster of Makarios, who had repeatedly said "no" to any NATO base on Cyprus. The United States relished this feature of the Grivas plan». Σε ελεύθερη μετάφραση: «O ιεράρχης και ο στρατιώτης δεν κατέβαλαν καμία προσπάθεια να κρύψουν την αντιπάθεια τους ο ένας για τον άλλο. Η πιθανότητα ενός Γριβικού πραξικοπήματος κατά του Μακαρίου ήταν σταθερό στοιχείο σε όλες τις εξισώσεις για την Κύπρο. Εις γνώση του Μπολ, εδραιώθηκε μυστική επαφή με τον Σωκράτη Ηλιάδη, υποδιοικητή τού Γρίβα ο οποίος ήταν διευθυντής της άμυνας της Κύπρου. Σε μυστικές συναντήσεις τον Ιούλιο και Αύγουστο, ο Γρίβας ο οποίος μόλις είχε επιστρέψει στην Κύπρο μετά από αυτοεπιβληθείσα εξορία στην Ελλάδα, σκιαγράφησε το σχέδιο του για ένωση του νησιού με την Ελλάδα. Το σχέδιο προνοούσε προστασία για τους Τουρκοκύπριους που παρέμεναν στο νησί, και αποζημίωση για όσους επιθυμούσαν να φύγουν. Η Βρετανική βάση στην Κύπρο θα δινόταν στην Τουρκία και θα επανδρωνόταν από Τουρκικό προσωπικό κάτω από Τούρκο διοικητή. Αλλά το πλέον σημαντικό, παρότι ανέκφραστο, στοιχείο το Γριβικού σχεδίου ήταν η ανατροπή του Μακαρίου, ο οποίος είχε επανειλημμένα πει «όχι» σε οποιαδήποτε Νατοϊκή βάση στην Κύπρο. Οι Ηνωμένες Πολιτείες αρέσκονταν σε αυτή την πτυχή του Γριβικού σχεδίου». Ως βάση της έρευνας χρησιμοποιήθηκε και αναφορά στο βιβλίο του Μπολ- Τεκμήριο 8, η οποία διαβάζει: «Meanwhile, our intelligence had reported the growing antipathy between Makarios and General George Grivas, the famous leader of EOKA. Though Grivas was of course a passionate advocate of enosis, he might, I thought be easier to work with than Makarios, so we established an underground contact with Socrates Iliades, who was Grivas's lieutenant and director of the defence of Cyprus. Meanwhile, Grivas returned to Cyprus with a plan for enosis that provided protection for the Turkish Cypriotes remaining on the island and compensation for those wishing to leave. The fact that the Grivas Plan also called for the ouster of Makarios enhanced its attractiveness. » Σε ελεύθερη μετάφραση: «Στο μεταξύ οι μυστικές μας υπηρεσίες είχαν αναφέρει την αυξανόμενη αντιπάθεια μεταξύ του Μακαρίου και του Στρατηγού Γεωργίου Γρίβα, του περίφημου αρχηγού της ΕΟΚΑ. Παρόλο που ο Γρίβας ήταν φυσικά ένας παθιασμένος υποστηριχτής της ένωσης, θα μπορούσε, σκέφτηκα, ευκολότερο να εργαστεί κάποιος μαζί του παρά με τον Μακάριο, έτσι καθιερώσαμε μυστική επαφή με τον Σωκράτη Ηλιάδη, ο οποίος ήταν ο τοποτηρητής του Γρίβα και διευθυντής της άμυνας της Κύπρου. Στο μεταξύ ο Γρίβας επέστρεψε στην Κύπρο με σχέδιο για την ένωση το οποίο προνοούσε προστασία για τους Τουρκοκύπριους που παρέμεναν στο νησί και αποζημίωση για εκείνους που επιθυμούσαν να φύγουν. Το γεγονός ότι το σχέδιο Γρίβα επίσης καλούσε για την αποπομπή του Μακαρίου, μεγάλωνε την ελκυστικότητα του.» Ως επιπρόσθετη και δευτερεύουσα πηγή έρευνας αναφορικώς με το δημοσίευμα, ο Μάριος Ευρυβιάδης (ΜΥ2), χρησιμοποίησε και το βιβλίο των διακεκριμένων αμερικανών δημοσιογράφων Brendan Ο' Malley και Ian Craig, «The Cyprus Conspiracy» - Τεκμήριο 9, όπου με παραπομπή στο βιβλίο του Μπολ - Τεκμήριο 8, αναφέρουν ότι: «.Ball, in his memoirs, revealed that the return of Grivas held attractions for the Americans, because they thought he would be easier to work with than Makarios, and they established an underground contact with Socrates Iliades, Griva's lieutenant and director of Cyprus's defences . Ostensibly, Grivas's role was to co-ordinate the rag-tag Greek - Cypriot armed forces - most of the irregulars regarded him as their hero because of his leadership of the anti-British guerrilla campaign. But he had a secret agenda - to get rid of Makarios - which was covertly backed by the State Department. Ball himself admited in his memoirs, «The fact that the Grivas plan also called for the ouster (sic) of Makarios enhanced its attractiveness.». Σε ελεύθερη μετάφραση: «Ο Μπολ, στα απομνημονεύματά του, αποκάλυψε ότι η επιστροφή του Γρίβα θεωρήθηκε θετική από τους Αμερικανούς διότι πίστευαν ότι θα ήταν ευκολότερο να δουλέψουν μαζί του παρά με το Μακάριο και ότι δημιούργησαν ένα κανάλι μυστικής επικοινωνίας με το Σωκράτη Ηλιάδη που ήταν τοποτηρητής του Γρίβα και διοικητής της κυπριακής άμυνας . Φαινομενικά ο ρόλος του Γρίβα ήταν να συντονίσει τις άτακτες Ελληνοκυπριακές δυνάμεις - οι ποιο πολλοί κληρωτοί στρατιώτες τον θεωρούσαν ως ήρωα τους λόγω της αρχηγίας του στον αντιβρετανικό αντάρτικο αγώνα. Όμως είχε ένα κρυφό στόχο - να απαλλαχτεί από το Μακάριο, στόχος που υποστηριζόταν συγκαλυμμένα από το Υπουργείο Εξωτερικών. Ο ίδιος ο Μπολ παραδέχθηκε στα απομνημονεύματά του ότι "το γεγονός ότι μέρος των σχεδίων του Γρίβα ήταν η εκδίωξη του Μακαρίου, το έκανε ακόμη πιο ελκυστικό.".» Όπως έγινε αντιληπτό κατά την αντεξέταση του Μάριου Ευρυβιάδη, η υπεράσπιση προσπάθησε να πλήξει την αξιοπιστία των τριών πιο πάνω βιβλίων ως ιστορικών συγγραμμάτων, ισχυριζόμενη ότι η αναξιοπιστία προκύπτει από την (ουσιώδη) ανακρίβεια του ισχυρισμού ότι ο ενάγων ήταν διοικητής ή διευθυντής της κυπριακής άμυνας, τη στιγμή που, παραδεκτώς, κατά τους κρίσιμους χρόνους, η Κύπρος είχε αρμόδιο υπουργό. Όπως όμως εξήγησε ο Μάριος Ευρυβιάδης (ΜΥ2) (και δέχομαι την εξήγηση ως βάσιμη και ικανοποιητική), τον καιρό εκείνο ενεργούσε στην Κύπρο ομάδα ατόμων που λειτουργούσε αυτόνομα ή και παράλληλα με το επίσημο κράτος προς διασφάλιση ή εμπέδωση των δικών της αντιλήψεων (οπόθεν και αν προέρχονταν ή συντηρούνταν), ως προς το πώς θα έπρεπε να τύγχαναν χειρισμού κάποια πράγματα σε σχέση με το κυπριακό πρόβλημα, με την ομάδα αυτή (κέντρο αναφοράς της οποίας ήταν ο Γρίβας), να αποτελείται και συγκροτείται ιεραρχικώς από κάποια, έστω, χαλαρή δομή, για σκοπούς ευκολότερης λειτουργίας. Αυτό ήταν λίγο - πολύ γνωστό στο Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ, όπως εξάλλου συνάγεται και από το περιεχόμενο των τηλεγραφημάτων και άλλων συναφών εγγράφων που κατατέθηκαν και αναλύθηκαν ανωτέρω. Συνεπώς, η συγκεκριμένη αναφορά, ιδωμένη με τον τρόπο που αναλύθηκε, δεν είναι ούτε παραπλανητική ούτε ανακριβής. Ο Μάριος Ευρυβιάδης (ΜΥ2), χρησιμοποίησε επίσης το βιβλίο του Μακάριου Δρουσιώτη «ΕΟΚΑ Β' & CIA» - Τεκμήριο 10, σύμφωνα με το οποίο το 1971, ο Γρίβας οργάνωσε το πρώτο πραξικοπηματικό σχέδιο της ΕΟΚΑ Β', εναντίον του Μακαρίου. Σε σχέση με το σχέδιο αυτό, ο συγγραφέας αναφέρει σε υποσημείωση (footnote), της σελίδας 170 του βιβλίου ότι: «Ο Κιτίου μυήθηκε στο σχέδιο από τον Παναγιωτάκο, ο οποίος τον ζητούσε με επιμονή στο τηλέφωνο στις 12 Φεβρουαρίου, προκειμένου να συναντηθούν ο Κιτίου απουσίαζε στο χωριό Κορφή της Λεμεσού και επιστρατεύτηκε ο Σωκράτης Ηλιάδης για να τον εντοπίσει. Τελικά ο Κιτίου ειδοποιήθηκε και έφτασε στην Ελληνική Πρεσβεία το πρωί της 14ης Φεβρουαρίου». Πηγή για την πιο πάνω υποσημείωση αποτέλεσε, συμφώνως της υποσημείωσης 48 στο κεφάλαιο 3 του εν λόγω βιβλίου, Έκθεση της Κεντρικής Υπηρεσίας Πληροφοριών Κύπρου («ΚΥΠ/Κ»), με τίτλο «Προετοιμασία και δημιουργία προϋποθέσεων αφίξεως Γρίβα εις Κύπρον, συνωμοτικαί και άλλαι πολιτικαί δραστηριότητες, έργα και ημέραι Χουντικών αξιωματικών, ματαιωθέν πραξικόπημα Φεβρουαρίου 1972 και πραξικόπημα Ιουλίου 1974» («η Έκθεση ΚΥΠ/Κ»), όπως περιγράφεται στη σελίδα 452, στο κεφάλαιο «Πηγές», κάτω από τον τίτλο «Υλικό από την Κεντρική Υπηρεσία Πληροφοριών της Κυπριακής Δημοκρατίας (ΚΥΠ/Κ). Αρχείο συγγραφέα». Συμβουλεύθηκε επίσης το ίδιο βιβλίο αναφορικώς με σχέδια που κατάστρωνε ο Γρίβας για ανατροπή του Μακαρίου το καλοκαίρι του 1973 και πιο συγκεκριμένα το μέρος εκείνο στο οποίο αναφέρεται ότι: «Το ζήτημα της συνεργασίας Ιωαννίδη - Γρίβα συζήτησαν σε δυο τηλεφωνικές συνδιαλέξεις που είχαν στις 28 και 30 Ιουνίου 1973 ο Σωκράτης Ηλιάδης και ο Ανδρέας Ποταμιάνος, ο οποίος ήταν ο συνδετικός κρίκος της ΕΟΚΑ Β με τον Ιωαννίδη. Από την αποκωδικοποίηση των συνδιαλέξεων αυτών, οι οποίες γίνονταν με συνθηματικές λέξεις η ΚΥΠ/ Κ εξασφάλισε την πληροφορία ότι ο Ηλιάδης είχε στείλει εκ μέρους του Γρίβα επιστολή στον Ποταμιάνο, μέσω του Διευθυντή του Β' Γραφείου του ΓΕΕΦ Κώστα Παπαγιάννη, ζητώντας διευκρινήσεις και δεσμεύσεις για τη στήριξη που θα παρείχε ο Ιωαννίδης στον Γρίβα, στην περίπτωση που θα προχωρούσε σε απόπειρα ανατροπής του Μακαρίου . Ο Ποταμιάνος απάντησε στον Γρίβα μέσω του Ηλιάδη ότι συμφωνούσε με τις απόψεις του και τον διαβεβαίωνε ότι ''υπευθύνως αναλαμβάνει όποτε ο ίδιος αποφασίσει να πείσει τον ΙΩΑΝΝΙΔΗΝ σχετικά'' Ο Ηλιάδης είπε στον Ποταμιάνο ότι ''πρέπει να προβληματιστεί ο ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ διότι εάν η επιχείρησις στεφθή υπό επιτυχίαν τα πιο πολλά θα τα κερδίσουν εκείνοι και να παύσουν να μας λένε προχωράτε, προχωράτε και όταν χρειασθούμεν την βοήθειας τους αυτοί να είναι διστακτικοί» (βλ. Τεκμήριο 10, σελ. 291-292, με αναφορά στην Έκθεση ΚΥΠ/Κ). Τα πιο πάνω αποσπάσματα στο βιβλίο «ΕΟΚΑ Β' & CIA» - Τεκμήριο 10, δεν αποτέλεσαν αντικείμενο αντιδικίας μεταξύ Σωκράτη Ηλιάδη (ενάγοντα) και Μακάριου Δρουσιώτη (εναγόμενου), στην αγωγή λίβελου στις αγωγές 10213/03, ενώπιον του Επαρχιακού Δικαστηρίου Λευκωσίας, όπου, ενόψει απολογίας του Μακάριου Δρουσιώτη για αναφορές του στο βιβλίο αυτό και δη, στη σελίδα 147(που δεν αφορούν στα επίδικα), ο ενάγων απόσυρε την αγωγή στις 8.2.07 [βλ. Τεκμήριο 2

(2)). Ο ενάγων δεν συνέδεσε με ουσιαστικό τρόπο είτε το ανωτέρω απόσπασμα είτε το περιεχόμενο των δυο άλλων αγωγών λίβελου - Τεκμήρια 2

(1)και

(3), εναντίον του Μακάριου Δρουσιώτη (σε σχέση με βιβλία του που δεν αναφέρθηκαν στην παρούσα διαδικασία) και δεν υπόδειξε πώς, εν πάση περιπτώσει, αφορούν στα επίδικα θέματα. Πάντως, αν σκοπός ήταν να πληγεί η αξιοπιστία της ιστορικής πηγής ή ο συγγραφέας, καθόλου δεν κατορθώθηκε αφού, πολύ απλά, κανένα τέτοιο συμπέρασμα δε θα μπορούσε να συναχθεί ευλόγως. Το δημοσίευμα στηρίζεται σε λεπτομερή ιστορική έρευνα, έκφανση της οποίας αποτέλεσε και η ενδελεχής μελέτη πρωτογενούς (κυρίως) αλλά και δευτερογενούς ερευνητικού υλικού, η αξιοπιστία του οποίου αμφισβητήθηκε μόνον χαλαρά, ανεξαρτήτως του γεγονότος ότι η μαρτυρία που δόθηκε σε σχέση με την αξιοπιστία και βαρύτητα των ερευνητικών αυτών πηγών κατατάσσεται ως εκ της εμβέλειας τής προφορικής μαρτυρίας που δόθηκε εκ πλευράς εναγομένων δεδομένη, με αναγνωρισμένες τις ερευνητικές πηγές ως πλήρως αξιόπιστες από τον ευρύτερο ακαδημαϊκό κόσμο πέραν ασφαλώς του Μάριου Ευρυβιάδη (ΜΥ2) και του εναγόμενου 2 Μιχάλη Ιγνατίου (ΜΥ1). Δε μπορεί να υποβιβαστεί η σημασία που είχε στη διατύπωση του δημοσιεύματος, η αναφορά των Weintal and Bartlett, το 1967, στο βιβλίο τους «Facing the Brink» - Τεκμήριο 11, στη σελίδα 32, η οποία αποτέλεσε και τη βάση άλλων συναφών, μεταγενέστερων αναφορών, όπως για παράδειγμα, του Μπολ το 1982, στη σελίδα 357 του βιβλίου «The Past has Another Pattern» - Τεκμήριο 8 και των O' Malley and Craig το 2001, στο βιβλίο τους «The Cyprus Conspiracy» - Τεκμήριο 9, στη σελίδα 112. Πλην του βιβλίου του Τζορτζ Μπολ - Τεκμήριο 8 (για το οποίο ακολουθεί σχόλιο), καμία από τις αναφορές αυτές δεν αποσύρθηκε από τη μέρα της δημοσίευσης τους. Έγινε αρκετός λόγος για την ανταλλαγή επιστολών μεταξύ ενάγοντα και Μπολ σε σχέση με την αναφορά του στη σελίδα 357 του βιβλίου - Τεκμήριο 8, αν και προϋπήρχε, όπως αναφέρθηκε, προγενέστερη δημοσίευση από τους Weintal και Bartlett, την οποία ο ενάγων, όπως είπε, αγνοούσε (βλ. Τεκμήρια 1(α) - (δ)). Είναι γεγονός ότι ο συγγραφέας διατυπώνει μια πολύ προσεκτική και διπλωματικώς εκφρασμένη απολογία στον ενάγοντα η οποία όμως δεν έχει ιδιαίτερη σημασία στη βάση του συνόλου της εικόνας της επίδικης διαφοράς (πλην μιας πτυχής που θα αναλυθεί λίγο πιο κάτω), αφού αυτά που είπε στα απομνημονεύματά του σε σχέση με τον ενάγοντα είχαν λεχθεί προηγουμένως, λίγο-πολύ και από άλλους. Σημασία έχει ότι οι εναγόμενοι 1 και 2 καθώς και ο Μάριος Ευρυβιάδης (ΜΥ2), δε γνώριζαν για την ύπαρξη της επιστολογραφίας μεταξύ ενάγοντα και Τζορτζ Μπολ όταν γραφόταν το δημοσίευμα. Την έμαθαν μετά την έναρξη της ακροαματικής διαδικασίας, όταν κατάθετε ο ενάγων. Είναι γεγονός ότι οι εναγόμενοι και ο Μάριος Ευρυβιάδης (ΜΥ2), ουδέποτε επικοινώνησαν με τον ενάγοντα για να τον πληροφορήσουν περί της πρόθεσης τους να γράψουν αυτά που έγραψαν για το πρόσωπο του (στο βιβλίο, δεν υπάρχει καμία άλλη αναφορά στον ενάγοντα πλην αυτής στην εισαγωγή). Είναι επίσης γεγονός, όπως σωστά επεσήμανε ο δικηγόρος του ενάγοντα, ότι η νομολογία αναγνωρίζει κάποια υποχρέωση επικοινωνίας των συγγραφέων ενός βιβλίου ή των συντακτών ενός κειμένου προς δημοσίευση στα ΜΜΕ, με το άτομο το οποίο σκοπείται να αποτελέσει το αντικείμενο του δημοσιεύματος για να εκφράσει τις δικές του θέσεις οι οποίες θα πρέπει, μάλιστα, με κάποιο τρόπο, να μνημονευθούν στο γραπτό (βλ.Gatley, παρ. 14.89). Η άποψη όμως αυτή, που αναλύθηκε στη Reynolds v. Times Newspapers Ltd

(1999)4 All ER 609(HL), δε δημιουργεί ανελαστική υποχρέωση εκ πλευράς δημοσιογράφου ή συγγραφέα να προβαίνει στο διάβημα αυτό στην κάθε περίπτωση. Η κάθε υπόθεση θα πρέπει να κρίνεται αναλόγως των δικών της γεγονότων (βλ. Charman v. Orion Publishing Group Ltd and Others

(2007)1 All ER 622). Η παράληψη να επιδιωχθεί ή να επιτευχθεί μια τέτοια επικοινωνία δεν είναι πάντοτε καταλυτική εναντίον του εναγόμενου, αν και ενδεχομένως, αν οι συνθήκες το δικαιολογούν, να προσμετρήσει εναντίον του, αναλόγως της περίπτωσης και των υπερασπίσεων που προωθεί. Στην προκειμένη περίπτωση, λαμβανομένης υπόψη της φύσης του δημοσιεύματος, του χρόνου συγγραφής, του γεγονότος ότι επρόκειτο για μια σύντομη αναφορά σε εισαγωγικό σημείωμα (χωρίς να υπονοείται ότι το ζήτημα αφορά στην έκταση του δημοσιεύματος και όχι στην ουσία του) και των γενικότερων περιστάσεων που επικρατούσαν, οι εναγόμενοι 1 και 2 και ο Μάριος Ευρυβιάδης (ΜΥ2), δεν είχαν καθήκον να αναζητήσουν τις απόψεις του ενάγοντα για το κείμενο που γραφόταν, με τη δυναμική των προβαλλόμενων υπερασπίσεων ουδόλως να επηρεάζεται ως εξ αυτού. Τίποτε από όσα αναφέρθηκαν δεν δεικνύει σε κακοβουλία των εναγομένων και του Μάριου Ευρυβιάδη (ΜΥ2) ή στην έλλειψη καλής πίστης. Αποφασίζοντας για αυτό είχα κατά νουν, όχι μόνον τις πρόνοιες του άρθρου 21

(2)του Κεφ. 148, αλλά και τις σχετικές αρχές που καθορίζει η νομολογία (βλ.Gatley, παρ. 32.30-32.44). Το δημοσίευμα γράφτηκε αναμφιβόλως με καλή πίστη και γνήσια διάθεση για την όσον το δυνατόν πιο αντικειμενική και επιστημονική ανεύρεση και παρουσίαση της ιστορικής αλήθειας για το θέμα που απασχολεί. Σε σχέση με την υπεράσπιση του υπό επιφύλαξη προνομίου, βάσει του άρθρου 21

(1)(α) του Κεφ. 148 (conditional ή qualified privilege), οι εναγόμενοι θα έπρεπε να αποδείξουν ότι το δημοσίευμα αποτελεί σχόλιο και/ή παράθεση γεγονότων σε θέμα δημοσίου ενδιαφέροντος ή συμφέροντος, ότι ο σχολιασμός βασίζεται επί γεγονότων τα οποία διατυπώνονται ή αποτελούν το αντικείμενο παραπομπής στο δημοσίευμα χωρίς κατ' ανάγκην να είναι αληθή, με αναγκαιότητα απόδειξης ότι το σχόλιο ή το δημοσίευμα δικαιολογούνταν υπό τις συγκεκριμένες περιστάσεις που αναγνωρίζονται ως δεκτικές του προνομίου, όπως περιγράφονται στο εν λόγω άρθρο. Όλες οι προϋποθέσεις απόδειξης της υπεράσπισης αυτής ικανοποιήθηκαν. Έχει αποδειχθεί ότι το δημοσίευμα δημοσιεύθηκε με καλή πίστη και πεποίθηση περί του αληθούς του, για θέμα δημοσίου ενδιαφέροντος και συμφέροντος καθαπτόμενου της ιστορίας της Κύπρου, χωρίς η δημοσίευση να υπερβαίνει είτε σε έκταση είτε σε ουσία το ευλόγως επαρκές υπό τις περιστάσεις. Δεν καταδείχθηκε, πράγματι, με ιδιαίτερη δυναμική, η εμπλοκή του Τζορτζ Μπολ στα περί συνομωσίας των Γρίβα και Σωκράτη Ηλιάδη για πραξικοπηματική ανατροπή του Μακαρίου. Αυτό συνυπολογίζεται ασφαλώς με όλα τα άλλα. Οπωσδήποτε όμως η αναφορά στο όνομα του Τζορτζ Μπολ δεν είχε να κάνει τόσον με το πρόσωπο αυτό καθ' αυτό όσον με το τι ο ίδιος αντιπροσώπευε ως πρώην Υφυπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, σε επίπεδο εξωτερικής πολιτικής και προώθησης των αμερικανικών συμφερόντων. Το κατά πόσο λοιπόν η ιστορική μαρτυρία καταδεικνύει σε εμπλοκή του ενάγοντα με άλλους αμερικανούς αξιωματούχους, με τον ίδιο όμως αντικειμενικό σκοπό, δεν αλλοιώνει την εικόνα και την ουσία του δημοσιεύματος. Η ιστορική πληροφόρηση που υπήρχε κατά το χρόνο σύνταξης του δημοσιεύματος ήταν αρκούντως επαρκής για να οδηγήσει στο συνειρμό που διατυπώθηκε στο δημοσίευμα. Έχει ήδη αναφερθεί στα αρχικά στάδια της απόφασης ότι στα πλαίσια που εν προκειμένω συζητούνται, το Δικαστήριο δε θα προβεί σε ευρήματα περί του πραγματικού ή όχι της ύπαρξης συνομωσίας μεταξύ των προαναφερθέντων για το σκοπό που παρατέθηκε. Αναμφιβόλως, υπήρξε άπλετο ιστορικό υλικό για την εξαγωγή συμπεράσματος ή για τη διατύπωση προσεγμένης ιστορικής κρίσης, ότι ο ενάγων διαδραμάτιζε σημαντικό ρόλο ως άμεσα προσκείμενος και συνεργαζόμενος με τον Γρίβα σε προσπάθειες που γίνονταν για περιθωριοποίηση του Μακαρίου και ανάληψη της εξουσίας από τον Γρίβα, για όλους τους λόγους που προαναφέρθηκαν και που δεν είναι άσχετοι, μεταξύ άλλων, με την επιβολή του σχεδίου Άτσεσον στην Κύπρο. Οι εναγόμενοι, αλλά και ο Μάριος Ευρυβιάδης (ΜΥ2), είχαν ηθικό και κοινωνικό καθήκον ως δημοσιογράφοι, ακαδημαϊκοί συγγραφείς, ιστορικοί ερευνητές και εκδότες, να προβούν στη δημοσίευση, με το κοινό να έχει ανάλογο συμφέρον για σχετική πληροφόρηση. Υπάρχει όμως και μια άλλη διάσταση η οποία δεν άπτεται άμεσα με το συγκεκριμενοποιημένο ζήτημα της ιστορικής έρευνας αλλά, γενικότερα, με τη δυνατότητα δημοσιογράφων και συγγραφέων να ενασχολούνται με θέματα ευρύτερου δημόσιου ενδιαφέροντος (όπως το επίδικο), έχοντας την ευχέρεια, κατά το δυνατόν, απρόσκοπτης ενάσκησης του δικαιώματος της ελεύθερης έκφρασης, νοουμένου ότι η βάση στην οποία στηρίζονται για να διατυπώσουν το σχολιασμό και τις απόψεις τους είναι αξιόπιστη, επαρκής και αρκούντως προσδιορισμένη, όπως εδώ. Εκεί όπου ο συντάκτης ενός κειμένου (δημοσιογράφος ή άλλος), ο οποίος βασίζει το σχολιασμό του πάνω σε συγκεκριμένη πηγή πληροφόρησης την οποία και κατονομάζει ή τουλάχιστον παραθέτει με τρόπο επαρκή, χωρίς να αποκαλύπτει κατ' ανάγκην τις πηγές του, μπορεί να αποτελέσει βάση για απόδειξη της υπεράσπισης του προνομίου (βλ. κατ' αναλογίαν, Dalban v. Romania

(2001)31 E.H.R.R. 39). Αν το Δικαστήριο κρίνει (όπως εδώ), ότι οι χαρακτηρισμοί που διατυπώνονται στο δημοσίευμα, αποτελούν αξιολογικές κρίσεις που δικαιολογούνται επί της πραγματικής βάσης που τις στήριξαν, τότε ουδέν αθέμιτο προκύπτει (βλ. κατ' αναλογίαν, Jerusalem v. Austria

(2003)37 E.H.R.R. 25). Το πραγματικό αυτό υπόβαθρο δεν είναι πάντοτε αναγκαίο να είναι ιδιαίτερα ισχυρό, αναλόγως βεβαίως της φύσης της υπόθεσης και των περιστατικών που την περιβάλλουν. Στη Dichand and Others v. Austria, Application No. 29271/95, ημερομηνίας 26.5.02 (τελική απόφαση), κρίθηκε ότι η ύπαρξη ακόμη και αδύναμης (slim) πραγματικής βάσης πάνω στην οποία να στηρίζονται τα σχόλια και οι απόψεις του δημοσιογράφου είναι αρκετή για να εντάξει την περίπτωση σε παραβιαστική του άρθρου 10 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Εδώ, η πραγματική βάση πάνω στην οποία στηρίχθηκαν οι εναγόμενοι, είναι και δυνατή και σαφής και πολύ απέχει σε εκτόπισμα από τα χαμηλότερα όρια ανοχής που καθόρισε το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων επί του ζητήματος. Οι εναγόμενοι δεν απέδειξαν την αλήθεια ή την ουσιώδη αλήθεια των γεγονότων πάνω στα οποία βασίστηκε το δημοσίευμα (justification), βάσει των προνοιών του άρθρου 19(α) του Κεφ. 148, αλλά ούτε, συνεπόμενα, την υπεράσπιση του έντιμου σχολίου (fair comment), βάσει των προνοιών του άρθρου 19(β) του Κεφ. 148 (βλ. γενικώς, Gatley, Κεφ. 11 και 12). Απέδειξαν όμως, με περισσή επάρκεια, την υπεράσπιση του υπό επιφύλαξη προνομίου, όπως αναπτύχθηκε πιο πάνω. Εκτός από το αστικό αδίκημα της δυσφήμησης, η αγωγή βασίζεται και στην επιζήμια ψευδολογία, όπως αυτή διαγράφεται από το άρθρο 25 του Κεφ.

1. Πέραν του ότι η βάση αυτή αγωγής δε θα μπορούσε να πετύχει ενόψει των πιο πάνω ευρημάτων, θα απορριπτόταν, ούτως ή άλλως, αφού δε δικογραφήθηκε εξειδικευμένα και με την κατάλληλη επάρκεια στην Έκθεση Απαίτησης, ούτε σε ό,τι αφορά στη γενικότερη αξίωση αλλά ούτε σε σχέση με τις αναγκαίες λεπτομέρειες περί κακοβουλίας των εναγομένων και των απορρευσάντων ζημιών του ενάγοντα, όπως θα έπρεπε (βλ. Bullen and Leake and Jacob's, Precedents of Pleadings, 13η εκδ., 1990, σελ. 1481). Η αγωγή απορρίπτεται. Τα έξοδα επιδικάζονται υπέρ των εναγομένων και εναντίον του ενάγοντα, όπως θα υπολογισθούν από τον Πρωτοκολλητή και θα εγκριθούν από το Δικαστήριο. (Υπ.)........... Ν. Γ. Σάντης, Α.Ε.Δ. Πιστό Αντίγραφο Πρωτοκολλητής /Μ.Ρ. [1] Επικεφαλής του Πολιτικού Τμήματος της Αμερικανικής Πρεσβείας στην Αθήνα μέχρι τον Οκτώβριο
2. [2] Υπουργός Εθνικής Άμυνας της Ελλάδας, μεταξύ Φεβρουαρίου 1964 και Ιουλίου
3. cylaw.org: Από το ΚΙΝOΠ/CyLii για τον Παγκύπριο Δικηγορικό Σύλλογο