Αιμίλιος Λεμονάρης ν. Γιάννη Βιολάρη, Αγωγή αρ. 126/2007, 18 Φεβρουαρίου, 2011

(30)ετών και χωρίς διακοπή τόσον οι εν τίτλω προκάτοχοί του όσον και ο ίδιος διέρχονταν από το γειτονικό κτήμα του εναγομένου για να μεταβούν από τα δύο κτήματα που τώρα του ανήκουν στο δημόσιο δρόμο και τανάπαλιν. Ως νομικό θεμέλιο της αγωγής του ο ενάγων επικαλείται το άρθρο 11 του περί Ακίνητης Ιδιοκτησίας (Διακατοχή, Εγγραφή και Εκτίμηση) Νόμου (Κεφ. 224, ως αυτό τροποποιήθηκε στη συνέχεια). Είναι χρήσιμο να παρατεθεί εξ αρχής το σχετικό νομικό πλαίσιο: Το άρθρο 11 του Κεφ. 224 καθιερώνει, πράγματι, αιτία αγωγής για την αναγνώριση δικαιώματος διάβασης επί της ακίνητης ιδιοκτησίας άλλου προσώπου στην περίπτωση που τέτοιο δικαίωμα έχει ασκηθεί για πλήρη περίοδο τριάντα

(30)ετών. Επιπλέον της αναγνώρισης, ο διεκδικών τέτοιο δικαίωμα δικαιούται να αξιώσει και την εγγραφή του στα σχετικά μητρώα του Κτηματολογίου (δείτε, για ανάλογη εφαρμογή, την απόφαση Ευαγγέλου κ.α. ν. Γενικού Εισαγγελέα κ.α.

(2001)1 (Α) Α.Α.Δ. 406, 416). Για να αποκτηθεί δικαίωμα διάβασης δυνάμει του άρθρου 11 του Κεφ. 224, ο διεκδικών αυτό θα πρέπει να αποδείξει, επί τη βάσει του ισοζυγίου των πιθανοτήτων, πως (α) ο ίδιος ή οι εν τίτλω προκάτοχοί του απολάμβαναν ανοικτά και ειρηνικά δικαίωμα διάβασης, (β) από καθορισμένο και εξακριβωμένο μέρος του ακινήτου εις βάρος του οποίου αξιώνεται το δικαίωμα και (γ) για πλήρη περίοδο τριάντα

(30)ετών. Στην απόφαση Κυπριανού ν. Πιλλακούρη

(2000)1 (Γ) Α.Α.Δ. 1873, 1882 αποσαφηνίζονται τα εξής: «Το βάρος απόδειξης κτήσεως δικαιώματος διάβασης το φέρει ο διεκδικών τέτοιο δικαίωμα. Αυτό που απαιτείται για απόκτηση δικαιώματος διάβασης είναι η ανοικτή και ειρηνική απόλαυση του δικαιώματος από το πρόσωπο που διεκδικεί το δικαίωμα ή από εκείνους από τους οποίους αυτός λαμβάνει την αξίωση για την πλήρη περίοδο των 30 ετών. Η απόκτηση του δικαιώματος διάβασης πρέπει να γίνεται χωρίς βία, χωρίς μυστικότητα και χωρίς συγκατάθεση (Βλ. Thrasyvoulou and Another v. Thrasyvoulou and Others

(1984)1 C.L.R. 411, Valama ν. Elia

(1983)1 C.L.R. 730 και Δασκάλου ν. Βουρία

(1994)1 Α.Α.Δ. 624). Ο διεκδικών το δικαίωμα πρέπει να αποδείξει ότι χρησιμοποιούσε συγκεκριμένο μέρος του δεσπόζοντος ακινήτου (Βλ. Ponou v. Ibrahim

(1970)1 C.L.R. 78)». Για την ανάγκη να αποδειχθεί η χρήση καθορισμένου (fixed) και εξακριβωμένου (ascertained) μέρους του ακινήτου εις βάρος του οποίου αξιώνεται το δικαίωμα διάβασης, παρατίθεται το σχετικό απόσπασμα από την απόφαση Ponou v. Ibrahim

(1970)1 C.L.R. 78, 81: «. We further find (.....) from the evidence before us that the number of years during which he was passing over defendant's property, covered the period required by the law for acquiring a right of way but as the passage must be fixed and ascertained, this plaintiff failed to acquire such a right as the area over which he was passing has not been proved to have been the same at all material times. He was passing from whatever part it suited him best, depending on the state in which the defendant's property happened to be from time to time and when it was cultivated he was trying to cause as little damage as possible by passing along the eastern boundary..». Περαιτέρω, ο νομοθετικός καθορισμός, ως προϋπόθεσης για την απόκτηση δικαιώματος διάβασης δυνάμει του άρθρου 11 του Κεφ. 224, της άσκησης του δικαιώματος αυτού για πλήρη περίοδο τριάντα

(30)ετών, καθιστά άνευ σημασίας οιονδήποτε ισχυρισμό περί άσκησης του δικαιώματος αυτού «από αμνημονεύτων ετών» (from time immemorial) (Valena v. Elia

(1983)1 (B) C.L.R. 730, 738). Για να συμπληρωθεί η απαιτούμενη τριακονταετής περίοδος μπορούν να συνυπολογισθούν τόσον η περίοδος άσκησης του δικαιώματος διάβασης από το πρόσωπο που διεκδικεί την αναγνώρισή του όσον και οι περίοδοι άσκησης τέτοιου δικαιώματος από τους εν τίτλω προκατόχους του. Τέλος, εάν το κτήμα εις βάρος του οποίου επιδιώκεται η αναγνώριση δικαιώματος διάβασης είναι ήδη εγγεγραμμένο επισήμως, ως ιδιοκτησία συγκεκριμένου προσώπου, τότε η τριακονταετής περίοδος θα πρέπει να έχει συμπληρωθεί πριν από την ημερομηνία αυτής της επίσημης εγγραφής. Η επίσημη εγγραφή ακινήτου διακόπτει την περίοδο που τρέχει για σκοπούς αναγνώρισης δικαιώματος διάβασης εις βάρος του. Όπως αναφέρεται στην απόφαση Kyriacou v. Petri and others

(1985)1 C.L.R. 275, 284: «. if a person obtains registration as owner of immovable property that registration will interrupt any prescriptive period which is running against him in respect of that property at the time of his registration». Με άλλα λόγια, στην περίπτωση όπου το ακίνητο εις βάρος του οποίου επιδιώκεται η αναγνώριση δικαιώματος διάβασης (δυνάμει του άρθρου 11 του Κεφ. 224), είναι ήδη εγγεγραμμένο επισήμως, σε μητρώο του Κτηματολογίου, τότε η χρονική περίοδος η οποία θα μπορεί να ληφθεί υπ΄ όψιν και να προσμετρήσει για σκοπούς θεμελίωσης δικαιώματος διάβασης είναι μόνον η χρονική περίοδος που διέρρευσε πριν από την επίσημη εγγραφή (Νικόλα ν. Κονναρή

(2003)1 (Γ) Α.Α.Δ. 1785). Ως πραγματική βάση της αγωγής δικογραφούνται τα εξής: Ο ενάγων είναι από τις 4.3.87 ο εγγεγραμμένος ιδιοκτήτης των κτημάτων που περιγράφονται ως τεμάχιο 463 και τεμάχιο 481, Φ/Σχ.ΧΧΧVII/21.1.IV στο χωριό Κακοπετριά της επαρχίας Λευκωσίας. Επί του τεμαχίου 463 υπάρχουν δύο κατοικίες, αποθήκη και σταύλος, τα οποία χρησιμοποιούσαν αδιαλείπτως και επί μακρόν τόσον η γιαγιά και οι γονείς του ενάγοντος όσον και ο ίδιος ο ενάγων. Επί του τεμαχίου 481 υπάρχει ένα χαλασμένο δωμάτιο και μία αυλή. Παλαιότερα, και επί του τεμαχίου τούτου υπήρχαν οικοδομές. Ο εναγόμενος είναι ο εγγεγραμμένος ιδιοκτήτης του κτήματος που περιγράφεται ως τεμάχιο 464 Φ/Σχ. ΧΧΧVII/21.1.IV στο χωριό Κακοπετριά της επαρχίας Λευκωσίας. Το τεμάχιο 464 συνορεύει με το τεμάχιο 354/2, το οποίο, επίσης, ανήκει στον εναγόμενο και το οποίο παλαιότερα ήταν γνωστό ως «το κτήμα του Βράγκου» και αποτελούσε τον παιγνιδότοπο των παιδιών του χωριού. «.

1. Τα κτήματα του ενάγοντα με αριθμούς τεμαχίων 463 και 481 χωρίζονται από το κτήμα του εναγομένου με πέτρινο περιτοίχισμα το οποίο κτίστηκε από τον πατέρα του ενάγοντα κατά ή περί το έτος
2. Στη μέση περίπου του εν λόγω περιτοιχίσματος υπάρχει εξώπορτα η οποία οδηγεί από την αυλή του ενάγοντα στο κτήμα του εναγομένου με αριθμό τεμαχίου 464 και από το κτήμα του εναγομένου προς το δημόσιο δρόμο.
3. Ο ενάγοντας αφότου είναι σε θέση να θυμάται δηλαδή από το έτος 1940 και μετέπειτα ειρηνικά, ανενόχλητα, συνεχώς και αδιάλειπτα και χωρίς τη συγκατάθεση και/ή την άδεια κανενός (nec vi, nec clam nec precario) για την πλήρη περίοδο της κατοχής διέρχεται διαμέσω του κτήματος του εναγόμενου με αριθμό τεμαχίου 464 πεζός και/ή με φορτωμένα ζώα για να μεταβαίνει από τα κτήματά του με αριθμούς τεμαχίων 463 και 481 προς το δημόσιο δρόμο και από το δημόσιο δρόμο προς τα εν λόγω κτήματά του. Πριν από τον ενάγοντα οι γονείς του ενάγοντα και πριν από αυτούς οι εν τίτλω προκάτοχοι του ενάγοντα ειρηνικά, ανενόχλητα, συνεχώς και αδιάλειπτα και χωρίς την άδεια και/ή τη συγκατάθεση κανενός (nec vi, nec clam nec precario) από αμνημονεύτων ετών και για την πλήρη περίοδο της κατοχής διήρχοντο διαμέσω του κτήματος του εναγομένου με αριθμό τεμαχίου 464 για να μεταβαίνουν πεζή και/ή με φορτωμένα ζώα από τα κτήματά τους με αριθμούς τεμαχίων 463 και 481 προς το δημόσιο δρόμο και από το δημόσιο δρόμο προς τα εν λόγω κτήματά τους. Ο ενάγοντας μέχρι σήμερα συνεχώς, αδιάλειπτα, ειρηνικά και ανενόχλητα διέρχεται διαμέσω του κτήματος του εναγομένου με αριθμό τεμαχίου 464 για να μεταβαίνει από τα κτήματά του με αριθμούς τεμαχίων 463 και 481 προς το δημόσιο δρόμο και από το δημόσιο δρόμο προς τα εν λόγω κτήματά του». (δείτε τις παρα. 5 και 6 της έκθεσης απαίτησης). Εξ αιτίας των γεγονότων αυτών ο ενάγων απέκτησε το επίδικο δικαίωμα διάβασης και δικαιούται τις θεραπείες που αξιώνει. Διά της υπεράσπισής του ο εναγόμενος δέχεται πως εγγεγραμμένος ιδιοκτήτης των τεμαχίων 481 και 463 είναι ο ενάγων και δέχεται πως εγγεγραμμένος ιδιοκτήτης του τεμαχίου 464 είναι ο ίδιος. Δέχεται, επίσης, πως στο σύνορο του τεμαχίου 463 και του τεμαχίου 464 υπάρχει περιτοίχισμα. Όμως, ο εναγόμενος αρνείται όσα άλλα κρίσιμα ισχυρίζεται ο ενάγων. Ιδίως, αρνείται ότι ο ενάγων απέκτησε δικαίωμα διάβασης επί του τεμαχίου 464 και απορρίπτει τις θεραπείες που αυτός αξιώνει. Για να αποδειχθεί η αγωγή κατέθεσαν ενόρκως ο Αιμίλιος Τσίγκης (Μ.Ε.1), Κτηματολογικός Λειτουργός, ο οποίος υπηρετεί στο Επαρχιακό Κτηματολογικό Γραφείο Λευκωσίας, ο ίδιος ο ενάγων Αιμίλιος Λεμονάρης (Μ.Ε.2) καθώς και οι Ανδρέας Μενελάου (Μ.Ε.3), Σοφοκλής Γεωργίου (Μ.Ε.4) και Ρένος Κυριακίδης (Μ.Ε.5). Οι Ανδρέας Μενελάου (Μ.Ε.3), Σοφοκλής Γεωργίου (Μ.Ε.4) και Ρένος Κυριακίδης (Μ.Ε.5) κατάγονται από το χωριό Κακοπετριά και είτε διαμένουν μονίμως στο χωριό είτε διατηρούν εκεί εξοχική κατοικία και επισκέπτονται το χωριό συχνά. Όλοι γνωρίζουν τα επίδικα τεμάχια και τη γύρω περιοχή. Για να προωθηθεί η υπεράσπιση κατέθεσαν ενόρκως ο ίδιος ο εναγόμενος Γιάννης Βιολάρης (Μ.Υ.1), οι εξ αίματος συγγενείς του Ανδρέας Λεωνίδου (Μ.Υ.2), Ιωάννης Χρυσής (Μ.Υ.3) και Σώτος Ιωάννου (Μ.Υ.4) καθώς και η Μαρούλα Λοΐζου Σοφοκλή (Μ.Υ.5), η οποία κατάγεται από την Κακοπετριά και διαμένει εκεί. Επιπλέον των όσων ανέφεραν ενώπιον του Δικαστηρίου, οι μάρτυρες κατέθεσαν και έγγραφη μαρτυρία: πιστά αντίγραφα του Κτηματικού Μητρώου όπου καταγράφεται η εγγραφή του τεμαχίου 463 (τεκμήριο 1), του τεμαχίου 464 (τεκμήριο 2) και του τεμαχίου 481 (τεκμήριο 3), ο διοικητικός φάκελος που τηρείται στο Τμήμα Κτηματολογίου και Χωρομετρίας υπ΄ αριθμόν Α2631/1996 (τεκμήριο 4), αντίγραφα του σχετικού επίσημου κτηματικού σχεδίου (τεκμήρια 5 και 6), δέσμες φωτογραφιών που παρουσιάζουν, μεταξύ άλλων, όψεις των τεμαχίων 464 και 463 (τεκμήριο 7 και 21) και έγγραφα που σχετίζονται με την τουριστική ανάπτυξη του τεμαχίου 464 (τεκμήρια 8 έως και 20). Ας σημειωθεί εξ αρχής πως το πιστό αντίγραφο του Κτηματικού Μητρώου που αφορά στην εγγραφή του τεμαχίου 464 (τεκμήριο 2) αποδεικνύεται καθοριστικό εφ΄ όσον αυτό προσδιορίζει το σημείο έναρξης της τριακονταετίας η οποία απαιτείται, μεταξύ άλλων, για να θεμελιωθεί δικαίωμα διάβασης επί του τεμαχίου αυτού. Το τεκμήριο 2 μαρτυρεί πως η πρώτη εγγραφή του τεμαχίου 464, ως ιδιοκτησία συγκεκριμένων προσώπων, έγινε στις 27.8.
4. Συνεπώς, στις 27.8.70 διεκόπηκε η όποια περίοδος διέρρεε για σκοπούς αναγνώρισης δικαιώματος διάβασης στο εν λόγω τεμάχιο [(Kyriacou v. Petri and others (ανωτέρω) και Νικόλα ν. Κονναρή (ανωτέρω)]. Ακολουθεί η σκιαγράφηση της μαρτυρίας που παρουσίασε η πλευρά του ενάγοντος, η αξιολόγηση της οποίας προέχει: Ο Αιμίλιος Τσίγκης (Μ.Ε.1) κατέθεσε τα πιστά αντίγραφα του Κτηματικού Μητρώου τα οποία αφορούν στην εγγραφή του τεμαχίου 463 (τεκμήριο 1), του τεμαχίου 464 (τεκμήριο 2) και του τεμαχίου 481 (τεκμήριο 3). Από τα τεκμήρια αυτά προκύπτει πως και τα τρία επίδικα κτήματα ενεγράφησαν στο Κτηματικό Μητρώο, ως ιδιοκτησία συγκεκριμένων προσώπων, εδώ και δεκαετίες: το τεμάχιο 463 ενεγράφηκε, κατά πρώτον, στις 29.11.85 (τεκμήριο 1), το τεμάχιο 464 ενεγράφηκε, κατά πρώτον, στις 27.8.70 (τεκμήριο 2) το δε τεμάχιο 481 ενεγράφηκε, κατά πρώτον, στις 4.12.53 (τεκμήριο 3). Παραπέμποντας στο διοικητικό φάκελο του Τμήματος Κτηματολογίου και Χωρομετρίας υπ΄ αριθμόν Α2631/1996 (τεκμήριο 4), ο μάρτυρας ανέφερε, επίσης, πως παλαιότερα υφίστατο δικαίωμα διαβάσης υπέρ του περίκλειστου τεμαχίου 481 διαμέσου του τεμαχίου
5. Το δικαίωμα αυτό εξασφάλιζε στο τεμάχιο 481 πρόσβαση στο δημόσιο δρόμο. Όμως, με γραπτή δήλωσή του ο ενάγων, ιδιοκτήτης και των δύο αυτών κτημάτων, εγκατέλειψε αυτό το δικαίωμα διάβασης. Η κυρίως εξέταση του ενάγοντος Αιμίλιου Λεμονάρη (Μ.Ε.2) και των μαρτύρων του Ανδρέα Μενελάου (Μ.Ε.3), Σοφοκλή Γεωργίου (Μ.Ε.4) και Ρένου Κυριακίδη (Μ.Ε.5) έγινε, σχεδόν εξ ολοκλήρου, με την κατάθεση γραπτών δηλώσεων (έγγραφα αρ. 1, 2, 3 και 4), ως το άρθρο 25 του περί Αποδείξεως Νόμου (Κεφ. 9, ως αυτό τροποποιήθηκε στη συνέχεια) επιτρέπει. Κατά την κυρίως εξέτασή του, και επί της ουσίας της αγωγής του, ο ενάγων (Μ.Ε.2) δήλωσε πως γεννήθηκε το έτος 1936 και πως «από τότε που θυμά(ται)» δεν υπήρχαν οικοδομές εντός των τεμαχίων 464 και
6. «.. Το κτήμα (τ)ου με αριθμό τεμαχίου 463 χωρίζεται με το κτήμα του εναγομένου με αριθμό τεμαχίου 464 με ένα πετρόκτηστο περιτοίχισμα το οποίο κτίστηκε από τον πατέρα του κατά ή περί το έτος
7. Στη μέση περίπου του περιτοιχίσματος .. υπάρχει πόρτα (εξώπορτα) η οποία οδηγεί από την αυλή του κτήματός (του) με αριθμό τεμαχίου 463 προς το κτήμα του εναγομένου με αριθμό τεμαχίου 464 και από εκεί προς το αδιέξοδο και προς το δημόσιο δρόμο. Η πόρτα υπάρχει από το έτος 1940 που κτίστηκε το περιτοίχισμα και συνεχίζει να υφίσταται μέχρι σήμερα στην ίδια περίπου κατάσταση. ... Αφότου εί(ν)αι σε θέση να θυμά(τ)αι, δηλαδή από το έτος 1940 και μετέπειτα, διέρχε(τ)αι ειρηνικά, ανενόχλητα, συνεχώς και αδιάλειπτα και χωρίς τη συγκατάθεση και/ή την άδεια κανενός, διαμέσω του κτήματος του εναγομένου με αριθμό τεμαχίου 464 προς το αδιέξοδο και το δημόσιο δρόμο και από το δημόσιο δρόμο και το αδιέξοδο προς τα εν λόγω κτήματά (τ)ου. Πριν από (αυτόν) οι γονείς (τ)ου και πριν από τους γονείς (τ)ου οι εν τίτλω προκάτοχοί τους ειρηνικά, ανενόχλητα, συνεχώς και αδιάλειπτα και χωρίς την συγκατάθεση ή την άδεια κανενός διήρχοντο διαμέσω του κτήματος του εναγομένου με αριθμό τεμαχίου 464 πεζή και με ζώα φορτωμένα για να μεταβαίνουν από τα κτήματά τους με αριθμούς τεμαχίων 463 και 481 προς το αδιέξοδο και το δημόσιο δρόμο και από το δημόσιο δρόμο και το αδιέξοδο προς τα εν λόγω κτήματά τους. Καθ΄ όλο το μήκος του κτήματος του εναγομένου με αριθμό τεμαχίου 464 από το τέρμα του αδιεξόδου μέχρι την πόρτα η οποία ευρίσκεται στο περιτοίχισμα που διαχωρίζει το κτήμα (τ)ου από το κτήμα του εναγομένου υπήρχε μέχρι πρόσφατα μονοπάτι. .... Τόσον (ο ίδιος) όσο και οι γονείς (τ)ου καθώς και οι εν τίτλω προκάτοχοί τους πριν από αυτούς όταν (ή)θελα(ν) να μεταβού(ν) από το σπίτι (τους) που βρίσκεται στο τεμάχιο 463 είτε στο σχολείο, είτε στην εκκλησία, είτε στο καφενείο, είτε στην βρύση για να προμηθευτού(ν) νερό περνούσα(ν) μέσα από το κτήμα του εναγομένου με αριθμό τεμαχίου
8. Κανένας και σε καμιάν περίπτωση δεν (τους) εμπόδισε να διέρχο(νται) από το εν λόγω κτήμα του εναγομένου. Όταν ήταν παιδί διερχό(ταν) διά μέσω του κτήματος του εναγομένου με αριθμό 464 για να μεταβ(εί) στο «Κτήμα του Βράγκου», (σήμερα τεμάχιο 822 και προηγουμένως τεμάχιο 354/2) για να παίξ(ει) με τα άλλα παιδιά» (δείτε στις παρα. 5, 6 και 7 του εγγράφου αρ. 1). Ο ενάγων (Μ.Ε.1) συνέχισε αναφέροντας πως, περί το τέλος Σεπτεμβρίου του έτους 2009, ο εναγόμενος άρχισε οικοδομικές εργασίες επί του τεμαχίου
9. Όταν οι εργασίες αυτές ολοκληρωθούν, θα καταστήσουν τη διέλευσή του από το τεμάχιο 464 αδύνατη και θα καταργήσουν το δικαίωμά του να διέρχεται από τεμάχιο αυτό για να μεταβαίνει από το σπίτι του προς το δημόσιο δρόμο και τανάπαλιν. Κατά την κυρίως εξέτασή του ο ενάγων (Μ.Ε.2) κατέθεσε το τεκμήριο 6, επί του οποίου χρωμάτισε ο ίδιος με κίτρινο χρώμα τα τεμάχια 463 και 481, με κυανούν χρώμα το τεμάχιο 464 και με ροζ χρώμα τους δημόσιους δρόμους. Εξήγησε δε πως η διέλευση του ιδίου και των εν τίτλω προκατόχων του από το τεμάχιο 464 γινόταν για να διευκολυνθεί η μετάβασή τους στο δημόσιο δρόμο που ευρίσκεται στα ανατολικά των τεμαχίων 463 και 481, ως το τεκμήριο
10. Ο δημόσιος αυτός δρόμος ευρίσκεται εγγύτερα στα κεντρικά σημεία του χωριού, τη βρύση, το καφενείο, το σχολείο, την εκκλησία. Επίσης, κατά την κυρίως εξέτασή του, ο ενάγων (Μ.Ε.2) κατέθεσε δέσμη έξι

(6)φωτογραφιών (τεκμήριο 7) και ανέφερε πως οι φωτογραφίες αρ. 5, 6 και 7 παρουσιάζουν το μονοπάτι το οποίο χρησιμοποιούσε ο ίδιος και οι εν τίτλω προκάτοχοί του για να διέρχονται από το τεμάχιο

1. Κατ΄ ακρίβειαν, οι φωτογραφίες, 5, 6 και 7 του τεκμηρίου 7 παρουσιάζουν το πέτρινο περιτοίχισμα στο σύνορο των τεμαχίων 463 και 464, την πόρτα που υπάρχει σε αυτό καθώς και ένα μέρος του τεμαχίου
2. Πρόκειται για το μέρος του τεμαχίου 464 που εκτείνεται μπροστά από την πόρτα του πέτρινου περιτοιχίσματος και, στις φωτογραφίες, παρουσιάζεται ως έδαφος επίπεδο το οποίο μπορεί να διαβεί κάποιος χωρίς εμπόδια. Όμως, οι φωτογραφίες αυτές δεν παρουσιάζουν ολόκληρο το μονοπάτι. Αντεξετασθείς ο ενάγων (Μ.Ε.2) διευκρίνισε πως το τεμάχιο 463, το οποίο του ανήκει και υπέρ του οποίου διεκδικεί το επίδικο δικαίωμα διάβασης, δεν είναι περίκλειστο. Το τεμάχιο αυτό συνορεύει με δημόσιο δρόμο. Παρά ταύτα ανέκαθεν διήρχετο από τεμάχιο 464 για να μεταβεί στο δημόσιο δρόμο που ευρίσκεται στα ανατολικά των τεμαχίων 463 και 481 (ως το τεκμήριο 6) γιατί ακολουθώντας αυτή την πορεία, η απόσταση είναι μικρότερη προς τα κεντρικά σημεία του χωριού. Κληθείς να περιγράψει το πέρασμα το οποίο, ως ισχυρίζεται, χρησιμοποιούσε για να διέλθει από το τεμάχιο 464, ο ενάγων (Μ.Ε.1) απήντησε πώς επρόκειτο για «μία επίπεδη επιφάνεια χωρίς εμπόδια . στο ίδιο επίπεδο με τη δική (του) αυλή περίπου». Όταν του υπεβλήθηκε πως ήταν αδύνατη η διέλευση του ιδίου και των εν τίτλω προκατόχων του από το τεμάχιο 464 γιατί αυτό ήταν καλυμμένο με αγριόχορτα, αυτός απήντησε πως τον ίδιο δεν τον εμπόδιζαν τα αγριόχορτα γιατί χρησιμοποιούσε το μονοπάτι. Ο Ανδρέας Μενελάου (Μ.Ε.3), συνταξιούχος ξυλουργούς γεννήθηκε στο χωριό Κακοπετριά το έτος 1932 και έκτοτε διαμένει εκεί. Δήλωσε πως «.. Το σπίτι του κ. Αιμίλιου Λεμονάρη στην Παλαιά Κακοπετριά χωρίζεται από το κτήμα του κ. Γιάννη Βιολάρη από ένα πέτρινο περιτοίχισμα στη μέση περίπου του οποίου υπάρχει πόρτα. Μέχρι το φθινόπωρο (του έτους 2009) έβλεπ(ε) τον κ. Αιμίλιο Λεμονάρη να περνά μέσα από το κτήμα του κ. Γιάννη Βιολάρη για να πάει από το σπίτι του στο δρόμο και από το δρόμο στο σπίτι του. Προηγουμένως έβλεπ(ε) και τους γονείς του κ. Λεμονάρη να περνούν από το κτήμα του κ. Γιάννη Βιολάρη για να πάνε από το σπίτι τους στο δρόμο και από το δρόμο στο σπίτι τους. ... Ο κ. Αιμίλιος Λεμονάρης και οι γονείς του για να πάνε στο σπίτι τους στο σχολείο ή στην εκκλησία ή στο καφενείο ή στη βρύση και όταν επέστρεφαν στο σπίτι τους από το σχολείο ή την εκκλησία ή το καφενείο ή τη βρύση περνούσαν μέσα από το κτήμα του κ. Γιάννη Βιολάρη» (δείτε τις παρα. 5 και 6 του εγγράφου αρ. 2). Κατά την αντεξέτασή του ο Ανδρέας Μενελάου (Μ.Ε.3) προσέθεσε πως έβλεπε τους προκάτοχους του ενάγοντος να διέρχονται από το τεμάχιο 464 «στην παιδική (του) ηλικία». Όμως, αυτοί ήσαν πάντοτε πεζοί. Δεν είδε ποτέ κανέναν να διέρχεται από το τεμάχιο 464 ανεβασμένος σε ζώο. Ο Σοφοκλής Γεωργίου (Μ.Ε.4), συνταξιούχος Επιθεωρητής του Συμβουλίου Βελτιώσεως Κακοπετριάς, γεννήθηκε το έτος 1933 και έκτοτε διαμένει στο χωριό. Δήλωσε πως «.. . Όταν (ήταν) παιδί και όταν κατοικούσ(ε) στο σπίτι των γονέων (τ)ου στην Παλαιά Κακοπετριά μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του εξήντα έβλεπ(ε) τον κ. Αιμίλιο Λεμονάρη και τους γονείς του να περνούν μέσα από το κτήμα του κ. Γιάννη Βιολάρη με αριθμό τεμαχίου 464 για να πάνε από το σπίτι τους στο δημόσιο δρόμο και από το δημόσιο δρόμο στο σπίτι τους. Όταν (ήσαν) παιδιά έβλεπ(ε) τον κ. Αιμίλιο Λεμονάρη να περνά μέσα από το κτήμα του κ. Γιάννη Βιολάρη για να έλθει να παίξει μαζί (τους) στο κτήμα του Βράγκου. Το κτήμα του κ. Αιμίλιου Λεμονάρη χωρίζεται από το κτήμα του κ. Γιάννη Βιολάρη με ένα πέτρινο περιτοίχισμα στη μέση περίπου του οποίου υπάρχει μία πόρτα η οποία ανοίγει στο κτήμα του κ. Βιολάρη. Ο κ. Αιμίλιος Λεμονάρης και οι γονείς του όταν εξήρχοντο από το σπίτι τους για να πάνε στο δημόσιο δρόμο και όταν επέστρεφαν στο σπίτι τους περνούσαν μέσα από αυτή την πόρτα. .. Ο κ. Αιμίλιος Λεμονάρης καθώς και οι γονείς του πριν από αυτόν για να πάνε από το σπίτι τους στο σχολείο ή στην εκκλησία ή στο καφενείο ή στη βρύση για να πάρουν νερό και όταν επέστρεφαν στο σπίτι τους από το σχολείο ή από την εκκλησία ή από το καφενείο ή από τη βρύση περνούσαν μέσα από το κτήμα του κ. Γιάννη Βιολάρη με αριθμό τεμαχίου 464» (δείτε τις παρα. 4 και 6 του εγγράφου αρ. 3). Αντεξετασθείς, ο Σοφοκλής Γεωργίου (Μ.Ε.3) ανέφερε πως ο ενάγων και οι γονείς του περνούσαν μέσα από το τεμάχιο 464 πεζοί. Προσέθεσε πως η οικογένεια του ενάγοντος δεν διέθετε ζώα γιατί ο πατέρας του ήταν γεωργός. Κληθείς, από την ευπαίδευτη συνήγορο του εναγομένου, να περιγράψει το πέρασμα το οποίο, ως ισχυρίζεται, χρησιμοποιούσαν ο ενάγων και οι προκάτοχοί του εντός τους τεμαχίου 464, ο μάρτυρας ανέφερε πως πρόκειται για έναν πέτρινο τοίχο στον οποίον υπήρχε μια πόρτα. Και προσέθεσε πως, κατά τον ουσιώδη χρόνο, το τεμάχιο 464 «ήταν καθαρό σαν γήπεδο». Ο Ρένος Κυριακίδης (Μ.Ε.5), συνταξιούχος Λυκειάρχης, ο οποίος αφυπηρέτησε το έτος 1991, κατάγεται επίσης, από το χωριό Κακοπετριά. Δήλωσε πως «.. Το σπίτι του κ. Αιμίλιου Λεμονάρη χωρίζεται από το κτήμα του κ. Γιάννη Βιολάρη με αριθμό τεμαχίου 464 από ένα πέτρινο περιτοίχισμα στη μέση περίπου του οποίου υπάρχει εξωτερική πόρτα. Ο κ. Αιμίλιος Λεμονάρης όταν ερχόταν στο κτήμα του Βράγκου για να παίξει μαζί (τους) περνούσε μέσα από το τεμάχιο
3. .. Μέχρι το φθινόπωρο του 2009 έβλεπ(ε) τον κ. Αιμίλιο Λεμονάρη να περνά από το κτήμα του κ. Γιάννη Βιολάρη με αριθμό τεμαχίου 464 για να πάει από το σπίτι του στο δημόσιο δρόμο και από το δημόσιο δρόμο στο σπίτι του. Προηγουμένως έβλεπ(ε) τόσο τον κ. Αιμίλιο Λεμονάρη όσο και τους γονείς του να περνούν από το κτήμα του κ. Γιάννη Βιολάρη με αριθμό τεμαχίου 464 για να πάνε από σπίτι τους στο δημόσιο δρόμο και από το δημόσιο δρόμο στο σπίτι τους. .. Ο κ. Αιμίλιος Λεμονάρης και οι γονείς του πριν από αυτόν για να πάνε στο σχολείο ή στην εκκλησία ή στο καφενείο ή στη βρύση για να προμηθευτούν νερό και όταν επέστρεφαν στο σπίτι τους από το σχολείο ή την εκκλησία ή το καφενείο ή από τη βρύση περνούσαν μέσα από το κτήμα του κ. Γιάννη Βιολάρη με αριθμό τεμαχίου 464» (δείτε τις παρα. 4, 5 και 6 του εγγράφου αρ. 4). Κατά την αντεξέταση, κληθείς να περιγράψει το πέρασμα το οποίο, ως ισχυρίζεται, χρησιμοποιούσαν ο ενάγων και οι προκάτοχοί του, ο Ρένος Κυριακίδης (Μ.Ε.5) απήντησε πώς επρόκειτο για ένα άνοιγμα από το οποίο χωρούσαν να περάσουν δύο τρία πρόσωπα καθώς και ζώα. Όπως προανέφερα, ο ενάγων (Μ.Ε.2) κατεχώρισε, ως τεκμήριο 6, αντίγραφο του επίσημου κτηματικού σχεδίου το οποίο παρουσιάζει, μεταξύ άλλων, τα επίδικα τεμάχια 463, 464 και 481, το τεμάχιο 822, το οποίο ο ίδιος και οι μάρτυρες Ανδρέας Μενελάου (Μ.Ε.3), Σοφοκλής Γεωργίου (Μ.Ε.4) και Ρένος Κυριακίδης (Μ.Ε.5) απεκάλεσαν ως «το κτήμα του Βράγκου», τον παιχνιδότοπο των παιδικών τους χρόνων, το δημόσιο δρόμο που βρίσκεται στα ανατολικά των επίδικων τεμαχίων καθώς και το αδιέξοδο που παρεμβάλλεται μεταξύ του δημόσιου δρόμου και του τεμαχίου
4. Δίδοντας μαρτυρία επί του τεκμηρίου 6, ο ενάγων (Μ.Ε.2) σημείωσε επί αυτού (με το σημείο «Χ») την θέση της πόρτας στο πέτρινο περιτοίχισμα που ευρίσκεται επί του συνόρου των τεμαχίων 463 και
5. Παρατηρώ πως, ως αποτυπώνεται στο τεκμήριο 6, το τεμάχιο 464 έχει σχήμα δεκάπλευρο και ακανόνιστο. Παρατηρώ, επίσης, πως το τεμάχιο 822 ευρίσκεται βορείως των τεμαχίων 464, 463 και
6. Έτσι, ως θέμα λογικής, αυτός που βρίσκεται στο τεμάχιο 463 και θέλει να φθάσει στο τεμάχιο 822 διαμέσου του τεμαχίου 464 θα πρέπει να ακολουθήσει διαφορετική πορεία από αυτόν ο οποίος ευρίσκεται στο τεμάχιο 463 και θέλει να φθάσει στο δημόσιο δρόμο (που ευρίσκεται ανατολικά) διαμέσου του τεμαχίου
7. Έτσι, τα όσα οι μάρτυρες του ενάγοντος, με επιμονή, ανέφεραν για τα παιδικά τους παιγνίδια στο «κτήμα του Βράγκου» είναι αχρείαστα για σκοπούς θεμελίωσης του υπό συζήτησιν δικαιώματος διάβασης. Υπενθυμίζω πως το υπό συζήτησιν δικαίωμα διάβασης αφορά μόνον στην πορεία από το τεμάχιο 463 προς το δημόσιο δρόμο που ευρίσκεται στα ανατολικά. Έχω διεξέλθει την μαρτυρία, προφορική και έγγραφη, που η πλευρά του ενάγοντος παρουσίασε. Κατ΄ αρχάς δεν έχω την παραμικρή αμφιβολία πώς ο ενάγων (Μ.Ε.2) και οι συγχωριανοί και παιδικοί του φίλοι Ανδρέας Μενελάου (Μ.Ε.3), Σοφοκλής Γεωργίου (Μ.Ε.4) και Ρένος Κυριακίδης (Μ.Ε.5), όλοι άνδρες ώριμης ηλικίας, με συμπεριφορά συγκροτημένη και λόγο άμεσο και σταθερό, υπήρξαν μάρτυρες αξιόπιστοι. Πεποίθησή μου είναι ότι όλοι περιέγραψαν με ειλικρίνεια όσα θυμούνται να συνέβαιναν στο παρελθόν εν σχέσει με τη διέλευση του ενάγοντος και των εν τίτλω προκατόχων του από το τεμάχιο
8. Χωρίς να χρειάζεται να επαναλάβω όσα οι μάρτυρες αυτοί περιέγραψαν τα οποία συνοψίζονται πιο πάνω και τα οποία κρίνω ως αληθή, καταλήγω πως ο ενάγων και οι εν τίτλω προκάτοχοί του απολάμβαναν ανοικτά και ειρηνικά δικαίωμα διάβασης από το τεμάχιο 464 για να προσεγγίσουν το δημόσιο δρόμο, που βρίσκεται στα ανατολικά των τεμαχίων 481 και 463, και τανάπαλιν. Όμως, η μαρτυρία αυτή είναι ανεπαρκής και αδύναμη για να αποδείξει τις άλλες δύο προϋποθέσεις για τη θεμελίωση του δικαιώματος διάβασης επί τη βάσει του άρθρου 11 του Κεφ. 224: Η μαρτυρία αυτή είναι ανεπαρκής και αδύναμη για να αποδείξει ότι: (α) η διάβαση γινόταν από καθορισμένο (fixed) και εξακριβωμένο (ascertained) μέρος του τεμαχίου 464 (Ponou v. Ibrahim (ανωτέρω)) και (β) η διάβαση γινόταν για πλήρη περίοδο τριάντα

(30)ετών πριν από τις 28.7.70, ημερομηνία της επίσημης εγγραφής του τεμαχίου 464 (τεκμήριο 2). Τα όσα σχετικά εδήλωσαν ο ενάγων (Μ.Ε.2) και οι μάρτυρες του Ανδρέας Μενελάου (Μ.Ε.3), Σοφοκλής Γεωργίου (Μ.Ε.4) και Ρένος Κυριακίδης (Μ.Ε.5) καθώς και τα όσα η έγγραφη μαρτυρία (τεκμήρια 1 έως και 7) παρουσιάζει είναι ασαφή, γενικόλογα και ελλειπτικά όσον αφορά στις δύο αυτές προϋποθέσεις: Εν πρώτοις, παρατηρώ πως ο ενάγων (Μ.Ε.2), αναφερόμενος στο χρονικό σημείο έναρξης της περιόδου απόλαυσης του δικαιώματος διάβασης από το τεμάχιο 464, από τον ίδιο και τους εν τίτλω προκάτοχούς του, χρησιμοποιεί τις φράσεις «κατά ή περί το έτος 1940» , «από το έτος 1940», «αφότου είμαι σε θέση να θυμάμαι, δηλαδή από το έτος 1940 και μετέπειτα» (δείτε στο έγγραφο αρ. 1). Παρομοίως, ο Ανδρέας Μενελάου (Μ.Ε.3) τοποθέτησε τα γεγονότα για τα οποία έδωσε μαρτυρία «στην παιδική (του) ηλικία» και χρησιμοποίησε τον χρονικό προσδιορισμό «προηγουμένως» (δείτε στο έγγραφο αρ. 2), ο Σοφοκλής Γεωργίου (Μ.Ε.4) χρησιμοποίησε τη φράση «όταν ήμουν παιδί και όταν κατοικούσα στο σπίτι των γονέων μου στην Παλαιά Κακοπετριά μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του εξήντα» (δείτε στο έγγραφο αρ. 3), ο δε Ρένος Κυριακίδης (Μ.Ε.5), επίσης, μίλησε για την περίοδο κατά την οποία ο ίδιος και φίλοι και συγχωριανοί του «(ήσαν) παιδιά» (δείτε στο έγγραφο αρ. 4). Όμως, τέτοιοι χρονικοί προσδιορισμοί δεν επαρκούν για τους σκοπούς της παρούσας υπόθεσης. Δεδομένης της επίσημης εγγραφής του τεμαχίου 464 στις 28.7.70 (τεκμήριο 2), ό,τι εδώ απαιτείται είναι σαφής και θετική μαρτυρία για το γεγονός ότι ο ενάγων και οι εν τίτλω προκάτοχοί του ξεκίνησαν να απολαμβάνουν το υπό συζήτησιν δικαίωμα διάβασης το αργότερο στις 28.7.

1. Η ρητή νομοθετική απαίτηση περί «πλήρ(ους) περιόδ(ου) τριάντα ετών χωρίς διακοπή» (άρθρο 11 του Κεφ. 224) δεν επιτρέπει ασάφεια ούτε αβεβαιότητα ούτε υποθέσεις εν σχέσει με το χρονικό σημείο έναρξης απόλαυσης του δικαιώματος διάβασης. Κατά δεύτερον, παρατηρώ πως ουδείς των μαρτύρων της πλευράς του ενάγοντος (του ιδίου συμπεριλαμβανομένου) περιέγραψε με σαφήνεια, ακρίβεια και θετικότητα τη διαδρομή που ο ενάγων και οι εν τίτλω προκάτοχοί του ακολουθούσαν διερχόμενοι από το τεμάχιο 464 για να φθάσουν στο δημόσιο δρόμο και τανάπαλιν. Είναι, βεβαίως, γεγονός πως ο ενάγων (Μ.Ε.2) και οι μάρτυρές του Ανδρέας Μενεάλου (Μ.Ε.3), Σοφοκλής Γεωργίου (Μ.Ε.4) και Ρένος Κυριακίδης (Μ.Ε.5) υπήρξαν σαφείς ως προς το σημείο εισόδου από το 463 στο τεμάχιο 464: Πρόκειται για την πόρτα στο πέτρινο περιτοίχισμα που ευρίσκεται στο σύνορο των δύο τεμαχίων, η οποία εμφανίζεται στις φωτογραφίες 5, 6 και 7 του τεκμηρίου 7 και την οποίαν σημείωσε (με το σημείο «Χ») ο ενάγων (Μ.Ε.2) επί του τεκμηρίου
2. Είναι, ακόμη, γεγονός πως ο ενάγων ανεφέρθηκε σε μονοπάτι, το οποίο υπήρχε στο τεμάχιο 464 και το οποίο χρησιμοποιούσε. Όμως, αυτές οι αναφορές είναι ελλειπτικές εφ΄ όσον δεν βοηθούν για να καθορισθεί και να εξακριβωθεί το μήκος, το πλάτος και η πορεία του μονοπατιού αυτού. Ούτε οι φωτογραφίες 5, 6 και 7 του τεκμηρίου 7 βοηθούν εφ΄ όσον αυτές μέρος μόνον του μονοπατιού παρουσιάζουν. Υπενθυμίζω πως η νομολογία απαιτεί να αποδειχθεί, μεταξύ άλλων, πώς η διάβαση γινόταν σταθερά και καθ΄ όλην την τριακονταετία από καθορισμένο (fixed) και εξακριβωμένο (ascertained) μέρος του ακινήτου εις βάρος του οποίου επιδιώκεται η αναγνώριση δικαιώματος διάβασης (Ponou v. Imbrahim (ανωτέρω) 81). Ούτε η αναφορά του ενάγοντος (Μ.Ε.2) στο γεγονός πως ο ίδιος και οι εν τίτλω προκάτοχοί του, διερχόμενοι από το τεμάχιο 464 έφθαναν σε αδιέξοδο και μετά στο δημόσιο δρόμο, βοηθά για να αντιληφθεί κάποιος την πορεία που ακολουθούσαν. Τέλος, ούτε το τεκμήριο 6 βοηθά στο να αντιληφθεί κάποιος την πορεία του μονοπατιού. Στο τεκμήριο αυτό απλώς σημειώθηκε (με το σημείο «Χ») η πόρτα εισόδου από το τεμάχιο 463 στο τεμάχιο 464 και υπεδείχθηκε το αδιέξοδο, το οποίο οδηγούσε στο δημόσιο δρόμο. Παραμένει, εντούτοις, άγνωστη η πορεία του μονοπατιού μεταξύ των δύο αυτών σημείων. Το δε πολύπλευρο και ακανόνιστο σχήμα του τεμαχίου 464 (ως αυτό παρουσιάζεται στο τεκμήριο 6) καθιστούν αδύνατη την όποια σχετική υπόθεση. Οι διαπιστώσεις μου για την ανεπάρκεια και την αδυναμία της μαρτυρίας που προσεκόμισε η πλευρά του ενάγοντος εν σχέσει με τις προαναφερθείσες δύο σωρευτικές προϋποθέσεις που όφειλε να αποδείξει οδηγεί την αγωγή σε αποτυχία. Καθιστά δε αχρείαστη την αξιολόγηση της μαρτυρίας που προσεκόμισε η πλευρά του εναγομένου (Kades v. Nicolaou and Another

(1986)1 C.L.R. 212, 216). Σε κάθε περίπτωση, ο ενάγων πρέπει να στηρίζεται στη δύναμη της δικής του υπόθεσης και όχι σε τυχόν αδυναμία της υπόθεσης του αντιδίκου του (Νικόλα ν. Κονναρή κ.α.

(2003)1 (Γ) Α.Α.Δ. 1785, 1797). Η αγωγή απορρίπτεται. Τα έξοδα της αγωγής, ως αυτά θα υπολογισθούν από τον Πρωτοκολλητή και θα εγκριθούν από το Δικαστήριο, επιδικάζονται υπέρ του εναγομένου και εναντίον του ενάγοντος. (Υπ.)............. Α. Κ. Λυκούργου, Ε.Δ. Πιστό Αντίγραφο Πρωτοκολλητής /ΧΡΓ cylaw.org: Από το ΚΙΝOΠ/CyLii για τον Παγκύπριο Δικηγορικό Σύλλογο