Μαρία Πετσίδου ν. Εκδόσεις Αρκτίνος Λτδ κ.α., Συνεκδικαζόμενες αγωγές αρ.: 9691/2007, 9692/2007 και 9694/2007, 17/1/2013

(1977)3 All E.R. 32. Η απόφαση αυτή αφορά σε δημοσίευμα το οποίο δεν ήταν εξ όψεως δυσφημιστικό (ex facie defamatory), δηλ. σε περίπτωση που προσομοιάζει στις προκείμενες. Επί τη βάσει των όσων λέχθηκαν από τους Lord Denning MR και Scarman LJ οδηγούμεθα στα εξής: Παρά το ότι στις αγωγές που αφορούν σε δημοσιεύματα δεν αποτελεί συνήθη πρακτική η δικογράφηση των ειδικότερων ενεργειών της δημοσίευσης, εντούτοις, εάν στο δημοσίευμα δεν κατωνομάζεται ο ενάγων και εάν η αναγνώρισή του απαιτεί τη γνώση ειδικών γεγονότων, τότε, επιπλέον της δικογράφησης των ειδικών αυτών γεγονότων, απαιτείται και η δικογράφηση των ονομάτων όσων διάβασαν το επίδικο δημοσίευμα, οι οποίοι, επειδή ακριβώς γνώριζαν τα γεγονότα αυτά, το αντελήφθηκαν να αναφέρεται στον ενάγοντα. Σε τέτοια περίπτωση τόσον τα ειδικά γεγονότα όσον και η ταυτότητα των αναγνωστών αποτελούν ουσιώδη γεγονότα τα οποία πρέπει να δικογραφούνται (Δ.19 Θ.4 των περί Πολιτικής Δικονομίας Διαδικαστικών Κανονισμών - δείτε επίσης την απόφαση Morgan v. Odhams Press Ltd

(1971)2 All E.R. 1156, Halsburv's Laws of England, fourth edition, Vol. 28, παρα. 39, Winfield and Jolowicz on Tort, sixteenth edition, Sweet and Maxell, 2002, σελ. 421-3). Ορισμένο δημοσίευμα είναι δυσφημιστικό όταν τείνει να θίξει τη φήμη και την αξιοπρέπεια του ενάγοντος ως ατόμου και/ή ως επαγγελματία. Για να κριθεί κατά πόσον ορισμένο δημοσίευμα είναι δυσφημιστικό ή όχι η γνώμη του ενάγοντος και άλλων συγκεκριμένων προσώπων είναι αδιάφορη. Το ζήτημα κρίνεται από το Δικαστήριο, η θέση του οποίου τεκμαίρεται ότι αποδίδει την αντίληψη του μέσου κοινού λογικού ανθρώπου (απόφαση στην Πολιτική Έφεση αρ. 116/2008 Ελευθέριος Γαληνιώτης ν. Εκδοτικός Οίκος Δίας Λτδ κ.α., ημερ. 15.3.2011). Το Δικαστήριο εξετάζει, κατ' αρχάς, ποιά σημασία έχουν οι λέξεις για το μέσο συνετό ενήλικα. Και η σημασία αυτή δεν προκύπτει από μία νομική ερμηνεία των λέξεων εφ' όσον, ο μέσος συνετός ενήλικας ερμηνεύει τις λέξεις με περισσότερη ελευθερία απ' ό,τι οι νομικοί. Ο μέσος συνετός ενήλικας αντιλαμβάνεται τη σημασία των λέξεων επί τη βάσει των γενικών γνώσεων και εμπειριών του για τα όσα συμβαίνουν παγκοσμίως. Εάν οι λέξεις έχουν περισσότερες της μίας σημασίες, θετικές και αρνητικές, τότε δεν πρέπει να περιοριζόμεθα στις αρνητικές για να καταλήξουμε να αποδώσουμε δυσφημιστικό χαρακτήρα σε αυτές. Επίσης, το Δικαστήριο δεν περιορίζεται στην ερμηνεία συγκεκριμένων λέξεων αλλά εξετάζει το κείμενο στην ολότητά του με αναφορά στον τόπο και τον χρόνο του δημοσιεύματος καθώς και την κρατούσα κοινή γνώμη επί του ζητήματος (απόφαση στην Πολιτική Έφεση αρ. 118/2008 Εκδόσεις Αρκτίνος ν. Δώρου Γεωργιάδη, ημερ. 4.3.2012). Όταν το Δικαστήριο αποφασίσει τη σημασία των λέξεων, τότε προχωρεί να αποφασίσει κατά πόσον αυτές δυσφημούν τον ενάγοντα (Halsbury's Law of England, fourth edition, Vol. 28 παρα. 42 επ.). Στην απόφαση Εκδόσεις Αρκτίνος Λτδ ν. Παπαευσταθίου

(2007)1 (Β) Α.Α.Δ. 856, το Ανώτατο Δικαστήριο επεσήμανε ότι κατά την εξέταση υποθέσεων δυσφήμισης απασχολεί η προστασία και η εξισορρόπηση δύο ανθρώπινων δικαιωμάτων: (α) του δικαιώματος της ελευθερίας του λόγου και της έκφρασης, το οποίο κατοχυρώνεται από το Άρθρο 19 του Συντάγματος της Κυπριακής Δημοκρατίας και το Άρθρο 10 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου («η Σύμβαση») και (β) του δικαιώματος της προστασίας της φήμης και της αξιοπρέπειας του ανθρώπου, το οποίο προστατεύεται από το Άρθρο 2 της Σύμβασης. Ανατρέχοντας δε στη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου σημείωσε την τάση του να περιορίζει το δικαίωμα της φήμης προς όφελος του δικαιώματος της ελευθερίας της έκφρασης, στο οποίο αναγνωρίζεται υψηλή αξία. Ο εναγόμενος, με τη σειρά του, ο οποίος προβάλλει την υπεράσπιση της αληθείας (justification), θα πρέπει να δικογραφήσει και να αποδείξει πως τα όσα ο ενάγων θεωρεί ως δυσφημιστικά είναι αληθή ή επί της ουσίας αληθή (άρθρο 19(α) του Κεφ. 148, Halsbury's (ανωτέρω) παρα. 108 επ. και Winfield and Jolowicz on Tort (ανωτέρω) σελ. 429 επ.). Η υπεράσπιση της αληθείας, στην περίπτωση που ορισμένο δημοσίευμα κριθεί ως δυσφημιστικό για συγκεκριμένο πρόσωπο, πετυχαίνει εφ΄ όσον τόσον οι ισχυρισμοί ως προς τα γεγονότα όσον και τα δυσφημιστικά συμπεράσματα τα οποία εξάγονται από το δημοσίευμα αυτό αποδεικνύονται αληθή ή επί της ουσίας αληθή (Φιλίππου ν. Εκδόσεις Αρκτίνος Λτδ

(2006)1 (Β) Α.Α.Δ. 1124, 1130, Winfield and Jolowicz on Tort (ανωτέρω), σελ. 429-435). Η υπεράσπιση της αληθείας αφορά μόνον σε δηλώσεις γεγονότων και όχι σε σχόλια (Τ.Μ.P. Agents v. SABA and Co. (T.M.P.)

(2007)1 (A) Α.Α.Δ. 448). Εφ' όσον η επί της ουσίας αλήθεια ορισμένου δημοσιεύματος επαρκεί για τη θεμελίωση της υπεράσπισης της αληθείας ο εναγόμενος δεν βαρύνεται να αποδείξει ότι κάθε επιμέρους δήλωση, περιεχομένη στο δημοσίευμα, η οποία δεν προσθέτει στην κατηγορία εναντίον του ενάγοντος ή η οποία δεν είναι αφ' εαυτής αγώγιμη, είναι αληθής. Εν πάση περιπτώσει, οι δημοσιογράφοι δικαιούνται να είναι, σε κάποιο βαθμό, υπερβολικοί ακόμα και όταν αναφέρονται σε γεγονότα (απόφαση στην Πολιτική Έφεση αρ. 118/2008 Εκδόσεις Αρκτίνος ν. Δώρου Γεωργιάδη, ημερ. 4.3.2012). Για να αποδειχθούν οι υποθέσεις κατέθεσαν οι ίδιοι ο ενάγοντες Μαρία Πετσίδου (Μ.Ε.1), Μυριάνθη Παναγίδου (Μ.Ε.2) και Θεμιστοκλής Κυπριανού (Μ.Ε.3), ο Δρ. Γεώργιος Παπαγεωργίου (Μ.Ε.4), Μικροβιολόγος ο οποίος υπηρετεί το Γενικό Χημείο ως Ανώτερος Χημικός, η Ελένη Ηροδότου (Μ.Ε.5), η οποία, κατά τον ουσιώδη χρόνο, υπηρετούσε (και εξακολουθεί να υπηρετεί) ως Υγειονομική Επιθεωρήτρια στην Εφορεία Ελληνικών Εκπαιδευτηρίων Λευκωσίας και η Δρ. Μαίρη Ελευθεριάδου (Μ.Ε.5), Μικροβιολόγος, η οποία, κατά τον ουσιώδη χρόνο, υπηρετούσε στο Γενικό Χημείο ως προϊσταμένη του Εργαστηρίου Μικροβιολογικού Ελέγχου Τροφίμων. Για να προωθηθούν οι υπερασπίσεις κατέθεσαν η Γωγώ Αλεξανδρινού (Μ.Υ.1), εκ των συντακτών των επίδικων δημοσιευμάτων, και η Χαρά Παπαστεφάνου (Μ.Υ.2), Αναλυτική Χημικός, διευθύντρια του ιδιωτικού χημείου «cp Foodlab Ltd». Επιπλέον της ένορκης προφορικής μαρτυρίας τους, τα πρόσωπα αυτά κατέθεσαν και έγγραφη μαρτυρία. Μέρος αυτής είναι ιδιαιτέρως χρήσιμο για να διακριβωθούν κρίσιμες πτυχές της υπόθεσης και για να αξιολογηθεί η αξιοπιστία μαρτύρων. Πρόκειται για τα αντίτυπα των φύλλων 3070 και 3071 της εφημερίδας «ΠΟΛΙΤΗΣ», στα οποία περιέχονται τα επίδικα δημοσιεύματα (τεκμήρια 2 και 3, αντιστοίχως), τα αποτελέσματα μικροβιολογικών εξετάσεων τα οποία εξέδωσε το Γενικό Χημείο και αφορούν σε δείγματα σάντουιτς τα οποία λήφθηκαν από το κυλικείο του Παγκύπριου Γυμνασίου στις 19.9.2007 και στις 8.10.2007 (τεκμήρια 8 και 9, αντιστοίχως), την έκθεση που εξέδωσε το Γενικό Χημείο με τίτλο «Μικροβιολογικά Κριτήρια στα Έτοιμα προς Κατανάλωση Τρόφιμα, Λευκωσία 2002» (τεκμήριο 10), την «Ετήσια Γενική Έκθεση Αξιολόγησης των Δημόσιων Σχολικών Κυλικείων για τη Σχολική Χρονιά 2006-2007» (τεκμήριο 11), η οποία εξεδόθηκε επί τη βάσει της περί σχολικών κυλικείων νομοθεσίας, και τις «Εκθέσεις Αποτελεσμάτων», τις οποίες εξέδωσε το χημείο «cp Foodlab Ltd» και αφορούν στις μικροβιολογικές αναλύσεις δειγμάτων σάντουιτς τα οποία παρεδόθηκαν στο χημείο εκ μέρους της εφημερίδας «ΠΟΛΙΤΗΣ» στις 12.9.2007. Η προφορική μαρτυρία είναι καταγεγραμμένη στα πρακτικά της διαδικασίας η δε έγγραφη είναι καταχωρισμένη ως τεκμήρια. Παρέλκει η πλήρης απόδοσή της. Ακολουθεί η παρουσίαση και ο σχολιασμός του ουσιώδους μέρους της: Η έκθεση με τίτλο «Μικροβιολογικά Κριτήρια στα Έτοιμα προς Κατανάλωση Τρόφιμα, Λευκωσία 2002» (τεκμήριο 10), την οποίαν εξέδωσε το Γενικό Χημείο, αποτελεί μαρτυρία πρωταρχικής σημασίας εφ' όσον αυτή λειτουργεί ως κριτήριο βάσει του οποίου θα αξιολογηθούν τα επίδικα δημοσιεύματα. Το γεγονός της έκδοσης της έκθεσης αυτής επιμαρτυρεί το ενδιαφέρον του αρμόδιου Υπουργείου Υγείας για την αξιολόγηση της ποιότητας και της ασφάλειας των τροφίμων αυτών, δηλαδή των τροφίμων «που αγοράζονται από ή που προσφέρονται στους καταναλωτές για κατανάλωση τα οποία δεν χρειάζονται περαιτέρω επεξεργασία εκτός από επαναθέρμανση σε κάποιες περιπτώσεις» (δείτε στη σελ. 5 του Τεκμηρίου 10). Στην έκθεση αυτή αναφέρεται, μεταξύ άλλων, πως, επί τη βάσει της μικροβιολογικής ποιότητάς τους, δηλαδή επί τη βάσει του αριθμού και των ειδών των παθογόνων και μη, μικροβίων που περιέχουν, τα έτοιμα προς κατανάλωση τρόφιμα κατατάσσονται σε τέσσερεις

(4)βαθμίδες: τα ικανοποιητικά, τα οριακά αποδεκτά, τα υποβαθμισμένα και τα ακατάλληλα/δυνητικά επικίνδυνα. Ένα τρόφιμο, έτοιμο προς κατανάλωση, χαρακτηρίζεται ως «υποβαθμισμένο» εάν η τιμή των εντερικών κολοβακτηριδίων (Ε.coli) που αυτό περιέχει ισούται με 100-<10 ανά γραμμάριο ή και εάν η τιμή σταφυλόκοκκου που αυτό περιέχει ισούται με 100-<10 ανά γραμμάριο (δείτε στη σελ. 8 του τεκμηρίου 10). Οι Μικροβιολόγοι του Γενικού Χημείου σημειώνουν τα ακόλουθα για ένα «υποβαθμισμένο» τρόφιμο, έτοιμο προς κατανάλωση. «Τα αποτελέσματα πληροφορούν ότι το ανώτατο όριο αποδοχής έχει υπερβεί. Περαιτέρω δειγματοληψία είναι αναγκαία και οι Υγειονομικοί Επιθεωρητές πρέπει να επιθεωρήσουν το υποστατικό για να διαπιστώσουν τυχόν ανεπάρκειες στους κανόνες υγιεινής και στις θερμοκρασίες που επικρατούν. Μια νέα δειγματοληψία πρέπει να ακολουθήσει την επιθεώρηση, για να διαπιστωθεί κατά πόσον οι συστηθείσες διορθωτικές ενέργειες έχουν εφαρμοσθεί ικανοποιητικά» (δείτε στις σελ. 8 και 9 του τεκμηρίου 10). Ομοίως πρωταρχικής σημασίας μαρτυρία αποτελεί και η «Ετήσια Γενική Έκθεση Αξιολόγησης των Δημόσιων Σχολικών Κυλικείων για τη Σχολική Χρονιά 2006-2007» (τεκμήριο 11), η οποία συνετάχθηκε από την Κεντρική Επιτροπή Ελέγχου Σχολικών Κυλικείων επί τη βάσει της περί σχολικών κυλικείων νομοθεσίας. Της Κεντρικής Επιτροπής Ελέγχου Σχολικών Κυλικείων προεδρεύει ο Διευθυντής Μέσης και Επαγγελματικής Εκπαίδευσης, ο οποίος υπηρετεί στο Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού. Για τη σχολική χρονιά 2006-2007 η Έκθεση (τεκμήριο 11) εντοπίζει, ως τα πλέον «συχνά προβλήματα υλικοτεχνικής υποδομής» των κυλικείων των δημόσιων εκπαιδευτηρίων, τα εξής: «.. · Δεν υπάρχει συρμάτινο πλέγμα στα παράθυρα του κυλικείου για προστασία από μύγες και έντομα. • Δεν υπάρχει νιπτήρας με ζεστό νερό. · Δεν υπάρχει ειδικά διαμορφωμένος χώρος για την προετοιμασία των σάντουιτς. • Τα υποστατικά που χρησιμοποιούνται για σχ. κυλικεία δεν είναι κατάλληλα για τον σκοπό αυτό. • Πολλά από τα κυλικεία δεν διαθέτουν κατάλληλο αποθηκευτικό χώρο για την αποθήκευση των τροφίμων» (δείτε στη σελ. 3 του τεκμηρίου 11). Στην ίδια Έκθεση, υπό τον τίτλο «Ενέργειες Σχολικών Εφορειών κατά παρανομούντων διαχειριστών κυλικείων κατά τη σχολική χρονιά 2006-2007», καταγράφονται και τα εξής: «..Προειδοποιητική επιστολή από τη Σχολική Εφορεία Λευκωσίας, ημερομηνίας 21 Μαρτίου 2007 στο διαχειριστή του κυλικείου του Παγκύπριου Γυμνασίου για: -λιποβαρή σάντουιτς, -είδη εκτός καταλόγου, -υπερτιμημένα προϊόντα, -το προσωπικό» (δείτε στη σελ. 4 του τεκμηρίου 11). Τέλος, υπό τον τίτλο «Αναλυτική Κατάσταση Αξιολόγησης Κυλικείων Γυμνασίων και Λυκείων κατά Επαρχία - Επαρχία Λευκωσίας», καταγράφονται και τα ακόλουθα: «..... Παγκύπριο Γυμν.: - τα είδη που προσφέρονται δεν είναι μόνο αυτά που υπάρχουν στον εγκεκριμένο κατάλογο. - ο αποθηκευτικός χώρος δεν είναι καθαρός. Να εφοδιαστεί με βάθρα/ράφια. ................................... Γυμν. Αγλαντζιάς: - η διαμόρφωση του χώρου δεν εξυπηρετεί τις ανάγκες του κυλικείου. - τα είδη που προσφέρονται δεν είναι μόνο αυτά που υπάρχουν στον εγκεκριμένο κατάλογο. - τα αντικατασταθούν τα ερμάρια φύλαξης αντικειμένων, δεν υπάρχουν ράφια στην αποθήκη. - τα σάντουιτς είναι λιποβαρή.......» (δείτε στις σελ. 8 και 10 του τεκμηρίου 11). Κριτήρια βάσει του οποίου θα αξιολογηθούν τα επίδικα δημοσιεύματα αποτελούν και οι «Εκθέσεις Αποτελεσμάτων» τις οποίες εξέδωσε το χημείο «cp Foodlab Ltd» στις 17.9.2007 (τεκμήρια 12 έως και 14). Η «Έκθεση Αποτελεσμάτων», η οποία αφορά στο δείγμα σάντουιτς που λήφθηκε από το κυλικείο του Παγκυπρίου Γυμνασίου στις 12.9.2007, παρουσιάζει το δείγμα να περιέχει υψηλά ποσοστά σταφυλόκοκκου (8.3Χ10²) και το χαρακτηρίζει ως «υποβαθμισμένο» (τεκμήριο 12). Η «Έκθεση Αποτελεσμάτων», η οποία αφορά στο δείγμα σάντουιτς που λήφθηκε από το κυλικείο του Γυμνασίου Αγλαντζιάς στις 12.9.2007, παρουσιάζει το δείγμα να περιέχει υψηλά ποσοστά εντερικών κολοβακτηριδίων (3.2Χ10²) και το χαρακτηρίζει «υποβαθμισμένο» (τεκμήριο 13). Η «Έκθεση Αποτελεσμάτων», η οποία αφορά στο δείγμα σάντουιτς που λήφθηκε από το κυλικείο του Δημοτικού Σχολείου Σταυρού στις 12.9.2007, παρουσιάζει το δείγμα να περιέχει υψηλά ποσοστά σταφυλόκοκκου (1.1Χ10²) και το χαρακτηρίζει ως «υποβαθμισμένο» (τεκμήριο 14). Στα «Αποτελέσματα Μικροβιολογικής Εξέτασης Προσκομισθέντος Δείγματος», τα οποία εξεδόθηκαν από το Γενικό Χημείο στις 24.9.2007 και αφορούν σε δείγμα σάντουιτς που λήφθηκε από το κυλικείο του Παγκύπριου Γυμνασίου στις 19.9.2007, καταγράφονται τα εξής: «..Το δείγμα περιέχει ελαφρώς αυξημένο αριθμό Escherichia coli και είναι βακτηριολογικά οριακά αποδεκτό. Συστήνεται διερεύνηση» (τεκμήριο 8). Στις 8.10.2007 λήφθηκε νέο δείγμα από το κυλικείο αυτό, το οποίο εξετάσθηκε από το Γενικό Χημείο και κρίθηκε ως «.βακτηριολογικά ικανοποιητικό ως προς το Escherichia coli (τεκμήριο 9). Καταθέτοντας ενώπιον του Δικαστηρίου οι ενάγοντες Μαρία Πετσίδου (Μ.Ε.1), Μυριάνθη Παναγίδου (Μ.Ε.2) και Θεμιστοκλής Κυπριανού (Μ.Ε.3), περιέγραψαν τους εαυτούς τους με φωτεινά χρώματα. Ισχυρίσθηκαν πως είναι άψογοι επαγγελματίες και ενδιαφέρονται ιδιαιτέρως και μεριμνούν για την υγιεινή των κυλικείων, τα οποία οι ίδιοι διαχειρίζονται, καθώς και για την υψηλή ποιότητα και την ασφάλεια των σάντουιτς που εκεί παρασκευάζουν και διαθέτουν στους μαθητές για άμεση κατανάλωση. Χαρακτήρισαν τα επίδικα δημοσιεύματα ως δυσφημιστικά και ζημιογόνα. Δέχθηκαν, όμως, πως η υγιεινή των σχολικών κυλικείων και η ασφάλεια των τροφίμων τα οποία προορίζονται να καταναλωθούν από παιδιά αποτελούν ζήτημα κοινού ενδιαφέροντος και ύψιστης σημασίας. Πληροφόρησαν, επίσης, για το γεγονός πως, παρά τα επίδικα δημοσιεύματα, οι ίδιοι εξακολουθούν να διαχειρίζονται τα συγκεκριμένα κυλικεία. Σημειώνω πως ουδείς των εναγόντων εξήγησε και, εν πάση περιπτώσει, ουδείς των εναγόντων εξήγησε με επάρκεια με ποιό τρόπον άλλα συγκεκριμένα πρόσωπα αντελήφθηκαν τα επίδικα δημοσιεύματα να αναφέρονται στους ιδίους. Ουδείς των εναγόντων κατωνόμασε πρόσωπο το οποίο, όταν διάβασε τα επίδικα δημοσιεύματα, αντελήφθηκε ότι αυτά τους αφορούσαν. Ο Δρ. Γεώργιος Παπαγεωργίου (Μ.Ε.4) ανέφερε πως η ύπαρξη σταφυλόκοκκου σε ένα έτοιμο προς κατανάλωση τρόφιμο πρέπει να είναι σε «χαμηλά όρια» γιατί ο σταφυλόκοκκος πολλαπλασιάζεται ταχέως, ιδίως υπό τις καιρικές συνθήκες που επικρατούν στην Κύπρο. Προσέθεσε πως η ύπαρξη, σε ένα τρόφιμο έτοιμο προς κατανάλωση, σταφυλόκοκκου στην τιμή 830 ανά γραμμάριο δεν το καθιστά αφ' εαυτού ακατάλληλο για κατανάλωση εφ' όσον η ακαταλληλότητα για κατανάλωση εξαρτάται και από την ύπαρξη τοξινών στο τρόφιμο. Τέλος, ερωτηθείς κατά πόσον ένα παιδί σχολικής ηλικίας, το οποίο κατανάλωσε τρόφιμο που περιείχε σταφυλόκοκκο ή εντερικά κολοβακτηρίδια στις τιμές που παρουσιάζουν τα τεκμήρια 12 έως και 14, θα παρουσίαζε εμετό ή διάρροια, ο μάρτυρας δήλωσε πως αδυνατεί να απαντήσει εφ' όσον το ζήτημα είναι ιατρικό. Η Ελένη Ηροδότου (Μ.Ε.5) δήλωσε πως στις 19.9.2007 και εξ αιτίας του επίδικου δημοσιεύματος ίδιας ημερομηνίας ενετάλη από την Σχολική Εφορεία Ελληνικών Εκπαιδευτηρίων Λευκωσίας να λάβει δείγμα σάντουιτς, μεταξύ άλλων, και από το κυλικείο του Παγκύπριου Γυμνασίου και να το στείλει στο Γενικό Χημείο για ανάλυση. Το Παγκύπριο Γυμνάσιο ανήκει στην περιφέρεια για την οποίαν η ίδια είναι αρμόδια. Η ανάλυση του δείγματος από το Γενικό Χημείο κατέδειξε πως αυτό «..περιέχει ελαφρώς αυξημένο αριθμό Escherichia Coli και είναι βακτηριολογικά οριακά αποδεκτό..». Περαιτέρω, το Γενικό Χημείο συνέστησε τη διερεύνηση του ζητήματος (τεκμήριο 8). Πράγματι, στις 8.10.2007 η ίδια έλαβε νέο δείγμα σάντουιτς από το κυλικείο του Παγκύπριου Γυμνασίου το οποίο παρέδωσε στο Γενικό Χημείο για ανάλυση. Το Γενικό Χημείο κατέληξε πως το νέο δείγμα ήταν «βακτηριολογικά ικανοποιητικό ως προς το Escherichia Coli» (τεκμήριο 9). Η Δρ. Μαίρη Ελευθεριάδου (Μ.Ε.6) ανάφερε πως ένα τρόφιμο είναι ακατάλληλο για κατανάλωση όταν περιέχει σταφυλόκοκκο στην τιμή των 10.000 και άνω ανά γραμμάριο. Προσέθεσε πως οι αρμόδιες κρατικές υπηρεσίες «σίγουρα δεν θέλ(ουν) να τρώνε τα παιδιά υποβαθμισμένα τρόφιμα» και πως «σκοπός (των υπηρεσιών αυτών) είναι ο έλεγχος της υγιεινής.» Κατέληξε ως εξής: «Όμως, δεν πρέπει να δημιουργούμε πανικό. Δεν πρέπει να προκαλούμε υστερία και μικροβιοφοβία.» Η Γωγώ Αλεξανδρινού (Μ.Υ.1), με λόγο άμεσο και κατατοπιστικό, ανέφερε τα εξής: Το Σεπτέμβριο του έτους 2007 και στα πλαίσια των καθηκόντων της ως δημοσιογράφος συνεργαζομένη με την εφημερίδα «ΠΟΛΙΤΗΣ» ανέλαβε, μαζί με τη συνάδελφό της δημοσιογράφο Αθηνά Τυρίμου, τη διερεύνηση του ζητήματος της ασφάλειας των τροφίμων τα οποία διατίθενται στα κυλικεία των δημόσιων εκπαιδευτηρίων. Το ζήτημα είναι ύψιστου δημόσιου ενδιαφέροντος. Η διερεύνηση αυτή είχε ως βάση τα στοιχεία τα οποία συνέλεξε και δημοσιοποίησε το Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού δια της «Ετήσιας Γενικής Έκθεσης Αξιολόγησης των Δημόσιων Σχολικών Κυλικείων για τη Σχολική Χρονιά 2006-2007» (τεκμήριο 11) και διεξήχθηκε διά του δειγματοληπτικού ελέγχου συγκεκριμένου είδους σάντουιτς τα οποία επωλούντο στα σχολικά κυλικεία της ευρύτερης περιοχής της Λευκωσίας. Η επιλογή των κυλικείων υπήρξε τυχαία. Πριν από τη δειγματοληψία η ιδία και η συνάδελφός της Αθηνά Τυρίμου επεκοινώνησαν με τη Χαρά Παπαστεφάνου (Μ.Υ.2), διευθύντρια του χημείου «cp Foodlab Ltd», το οποίο είναι διαπιστευμένο από την Ευρωπαϊκή Ένωση, και έλαβαν οδηγίες για το σχετικό πρωτόκολλο το οποίο θα έπρεπε να ακολουθήσουν όσον αφορά στη διαδικασία λήψης των δειγμάτων, μεταφοράς και παράδοσης αυτών στο χημείο. Επίσης, προμηθεύτηκαν τον ανάλογο εξοπλισμό (απολυμαντικό για τα χέρια, ψύκτη κ.α.). Το προαναφερθέν πρωτόκολλο ακολουθήθηκε πιστά και τα δείγματα ανελύθηκαν από το χημείο «cp Foodlab Ltd». Τα αποτελέσματα της ανάλυσης των δειγμάτων τα οποία λήφθηκαν από το Παγκύπριο Γυμνάσιο, το Γυμνάσιο Αγλαντζιάς και το Δημοτικό Σχολείο Σταυρού είναι τα απεικονιζόμενα στα τεκμήρια 12, 13 και 14, αντιστοίχως. Επί τη βάσει των αποτελεσμάτων αυτών και σύμφωνα με τα όρια τα οποία έθεσε το Γενικό Χημείο τα δείγματα ήσαν «υποβαθμισμένα». Ακολούθησε η εκ μέρους της ιδίας και της συναδέλφου της δημοσιογράφου Αθηνάς Τυρίμου σύνταξη των επίδικων δημοσιευμάτων. Κατά την αντεξέτασή της, η Γωγώ Αλεξανδρινού (Μ.Υ.1) παρέμεινε σταθερή στις θέσεις της. Η εντύπωση που απεκόμισα για τη μάρτυρα Γωγώ Αλεξανδρινού (Μ.Υ.1) είναι θετική. Υπήρξε σαφής, πλήρης και τυπική στις απαντήσεις της. Δέχομαι, έτσι, ότι αυτή διενήργησε την επίδικη δειγματοληψία με επιμέλεια και ακολούθησε το πρωτόκολλο που της υπεδείχθηκε αρμοδίως από την Χαρά Παπαστεφάνου (Μ.Υ.2). Η Χαρά Παπαστεφάνου (Μ.Υ.2), με λόγο θετικό και συγκροτημένο, ανέφερε πως πριν από τη διενέργεια της επίδικης δειγματοληψίας η ίδια ενημέρωσε τις δημοσιογράφους Γωγώ Αλεξανδρινού (Μ.Υ.1) και Αθηνά Τυρίμου για το σχετικό πρωτόκολλο που έπρεπε να ακολουθήσουν και η ίδια τις προμήθευσε με τον κατάλληλο εξοπλισμό. Προσέθεσε πως η ίδια παρίστατο στις εργαστηριακές αναλύσεις των επίδικων δειγμάτων και έλεγξε την ορθότητα των αποτελεσμάτων που καταγράφονται στα τεκμήρια 12 έως και 14. Η μάρτυρας πληροφόρησε για το γεγονός πως το χημείο «cp Foodlab Ltd» αξιολογεί τα αποτελέσματα των αναλύσεων τροφίμων και επί τη βάσει των όσων υποδεικνύονται στην έκθεση υπό τον τίτλο «Μικροβιολογικά Κριτήρια στα Έτοιμα προς Κατανάλωση Τρόφιμα, Λευκωσία 2002» (τεκμήριο 10), την οποίαν εξέδωσε το Γενικό Χημείο. Περαιτέρω, η Χαρά Παπαστεφάνου (Μ.Υ.2) εξήγησε πως ένα τρόφιμο, το οποίο έχει χαρακτηρισθεί ως «υποβαθμισμένο» λόγω του αυξημένου αριθμού μικροοργανισμών που περιέχει, δύναται, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, να καταστεί ακατάλληλο και επικίνδυνο για κατανάλωση εφ' όσον αυτοί οι μικροοργανισμοί αναπτύσσονται με ταχύτατους ρυθμούς. Η ταχεία ανάπτυξη των μικροοργανισμών υποβοηθείται από τις θερμοκρασίες 30 έως 37° κελσίου οι οποίες επικρατούν στην Κύπρο, κατά τη διάρκεια της ημέρας, την καλοκαιρινή περίοδο. Έτσι, ένα «υποβαθμισμένο» τρόφιμο δυνατόν να καταστεί «ακατάλληλο» στο διάστημα μίας έως δύο ωρών. Ένα σάντουιτς με τιμή σταφυλόκοκκου 830 ανά γραμμάριο, συνέχισε η μάρτυρας, υπό κατάλληλες συνθήκες, δυνατόν να παράξει εντεροτοξίνες οι οποίες είναι επικίνδυνες για τον οργανισμό. Κατά την αντεξέταση, οι θέσεις της Χαράς Παπαστεφάνου (Μ.Υ.2) παρέμειναν αμετάβλητες. Η μάρτυρας προσέθεσε πως η ίδια δεν θα έδιδε στα παιδιά της να καταναλώσουν τρόφιμο το οποίο, επί τη βάσει εργαστηριακών αναλύσεων, χαρακτηρίζεται ως «υποβαθμισμένο». Θετική είναι και η εντύπωση που απεκόμισα για τη μάρτυρα Χαρά Παπαστεφάνου (Μ.Υ.2). Οι θέσεις της υπήρξαν σαφείς, τεκμηριωμένες και ευθυγραμμισμένες με την επίσημη έκθεση υπό τον τίτλο «Μικροβιολογικά Κριτήρια στα Έτοιμα προς Κατανάλωση Τρόφιμα, Λευκωσία 2002» (τεκμήριο 10), την οποίαν εξέδωσε το Γενικό Χημείο. Έχω εξετάσει τα επίδικα νομικά ζητήματα λαμβάνοντας υπ' όψιν και τα όσα οι ευπαίδευτοι συνήγοροι υπεστήριξαν διά των τελικών αγορεύσεών τους. Έχω δε διεξέλθει τη μαρτυρία: Εντοπίζω, κατ' αρχάς, κενό στα δικόγραφα των εναγόντων εν σχέσει με τα ουσιώδη γεγονότα της αναγνώρισής τους ως τα πρόσωπα στα οποία αφορούν τα επίδικα δημοσιεύματα. Από τα δικόγραφα των εναγόντων απουσιάζουν οι απαιτούμενες λεπτομέρειες εν σχέσει με τα ειδικά γεγονότα τα οποία θα έπρεπε να γνωρίζει κάποιος για να αντιληφθεί πως τα επίδικα δημοσιεύματα, τα οποία δεν τους κατωνομάζουν και ούτε τους παρουσιάζουν, αναφέρονται σε αυτούς. Απουσιάζουν, επίσης, λεπτομέρειες εν σχέσει με την ταυτότητα των αναγνωστών οι οποίοι, επειδή ακριβώς γνώριζαν τα γεγονότα αυτά, αντελήθηκαν ότι τα επίδικα δημοσιεύματα αναφέρονται στους ενάγοντες. Τέτοιο κενό εντοπίζω και στην προσαχθείσα, από τους ενάγοντες, μαρτυρία. Καταλήγω πως οι ενάγοντες δεν ανταποκρίθηκαν στην υποχρέωσή τους να δικογραφήσουν και να αποδείξουν γεγονότα τα οποία θα ετεκμηρίωναν τη θέση πως τρίτοι, διαβάζοντας τα επίδικα δημοσιεύματα, τα αντελήφθηκαν να αναφέρονται σε αυτούς. Ως ακολούθως, το συστατικό στοιχείο του αστικού αδικήματος της δυσφήμισης το οποίο συνίσταται στη δήλωση της ταυτότητας των εναγόντων παρέμεινε αναπόδεικτο. Η κατάληξή μου αυτή προκρίνει την τύχη της αγωγής. Πάρα ταύτα θα προχωρήσω στην εξέταση της υπεράσπισης της αληθείας: Ακόμα και εάν ήθελε θεωρηθεί πως οι ενάγοντες απέδειξαν ότι τα επίδικα δημοσιεύματα δηλώνουν την ταυτότητά τους και πως αυτά είναι δυσφημιστικά, οι εναγόμενοι προέβαλαν επιτυχώς την υπεράσπιση της αληθείας: Τα επίδικα δημοσιεύματα, τα οποία αποτελούν δημοσιογραφικά κείμενα, έχουν ως θέμα την υγιεινή των κυλικείων των δημόσιων εκπαιδευτηρίων και την ασφάλεια των τροφίμων που προορίζονται να καταναλωθούν από μαθητές. Πρόκειται για θέμα ύψιστης σημασία για τις αρμόδιες κρατικές αρχές και για θέμα δημοσίου ενδιαφέροντος όπως επιμαρτυρείται από την έκθεση υπό τον τίτλο «Μικροβιολογικά Κριτήρια στα Έτοιμα προς Κατανάλωση Τρόφιμα, Λευκωσία 2002» (τεκμήριο 10), την οποία ετοίμασε το Γενικό Χημείο, καθώς και από την «Ετήσια Γενική Έκθεση Αξιολόγησης των Δημόσιων Σχολικών Κυλικείων για τη Σχολική Χρονιά 2006-2007» (τεκμήριο 11), την οποίαν συνέταξε η Κεντρική Επιτροπή Ελέγχου Σχολικών Κυλικείων, επί τη βάσει της περί σχολικών κυλικείων νομοθεσίας. Το γεγονός πως το θέμα των επίδικων δημοσιευμάτων είναι ύψιστης σημασίας και δημόσιου ενδιαφέροντος δέχονται και οι ίδιοι οι ενάγοντες καθώς και οι μάρτυράς τους Δρ. Μαίρη Ελευθεριάδου (Μ.Ε.6). Γράφοντας για το θέμα αυτό και αναφερόμενες στα κυλικεία δημόσιων εκπαιδευτηρίων τα οποία διεχειρίζοντο οι ενάγοντες, οι δημοσιογράφοι Γωγώ Αλεξανδρινού (Μ.Υ.1) και Αθηνά Τυρίμου παρουσίασαν με ύφος απλό, άμεσο και παραστατικό, το οποίο δεν απέκλινε από τα αποδεκτά όρια της δημοσιογραφικής γραφής, αληθή ή, τουλάχιστον, επί της ουσίας αληθή γεγονότα: Πράγματι, δείγματα από σάντουιτς, τα οποία επωλούντο από τα κυλικεία αυτά τη 12.9.2007, ήσαν «υποβαθμισμένα» εφ' όσον η τιμή σταφυλόκοκκου και ή εντερικών κολοβακτηριδίων που αυτά περιείχαν υπερέβαιναν τα αποδεκτά όρια ως τα όρια αυτά προκαθορίστηκαν αρμοδίως από το Γενικό Χημείο διά της έκθεσής του υπό τον τίτλο «Μικροβιολογικά Κριτήρια στα Έτοιμα προς Κατανάλωση Τρόφιμα, Λευκωσία 2002» (τεκμήριο 10). Η ύπαρξη «υποβαθμισμένων» τροφίμων παραπέμπει σε «ανεπάρκειες στους κανόνες υγιεινής» που ισχύουν στα κυλικεία και υποδεικνύει την ανάγκη περαιτέρω διερεύνησης (σελ. 8 και 9 του τεκμηρίου 10). Σε τέτοια περαιτέρω διερεύνηση προέβηκαν, πράγματι, οι αρμόδιες αρχές όσον αφορά, τουλάχιστον, στο κυλικείο του Παγκυπρίου Γυμνασίου το οποίο διεχειρίζετο ο ενάγων Θεμιστοκλής Κυπριανού (τεκμήρια 8 και 9). Εν πάση περιπτώσει, τα κυλικεία του Παγκυπρίου Γυμνασίου και του Γυμνασίου Αγλαντζιάς, τα οποία αναφέρονται στα επίδικα δημοσιεύματα και τα οποία διεχειρίζοντο ενάγοντες, κρίθηκαν παλαιότερα, από τις αρμόδιες αρχές, ως αποκλίνοντα από κανόνες υγιεινής (σελ. 8 και 10 του τεκμηρίου 11). Ο υποβαθμισμένος χαρακτήρας των δειγμάτων από σάντουιτς τα οποία λήφθηκαν από τα κυλικεία τα οποία διεχειρίζοντο οι ενάγοντες κατεδείχθηκε μετά από αξιόπιστη εργαστηριακή ανάλυση, της οποίας προηγήθηκε αξιόπιστη δειγματοληψία. Ο υποβαθμισμένος χαρακτήρας των δειγμάτων αυτών, πράγματι, εγκυμονεί κίνδυνο για την υγεία των μαθητών, όπως εξήγησε η αξιόπιστη μάρτυρας των εναγομένων Χαρά Παπαστεφάνου (Μ.Υ.2) και όπως διατυπώνεται στα επίδικα δημοσιεύματα. Για όλους τους πιο πάνω λόγους οι συνεκδικαζόμενες αγωγές αποτυγχάνουν. Οι συνεκδικαζόμενες αγωγές απορρίπτονται. Τα έξοδα των διαδικασιών, ως αυτά θα υπολογισθούν από τον Πρωτοκολλητή και θα εγκριθούν από το Δικαστήριο, επιδικάζονται υπέρ των εναγομένων αρ. 1 και 2 και εναντίον των εναγόντων. (Υπ.) ................ Α. Κ. Λυκούργου, Ε.Δ. Πιστό Αντίγραφο Πρωτοκολλητής /ΕΠ cylaw.org: Από το ΚΙΝOΠ/CyLii για τον Παγκύπριο Δικηγορικό Σύλλογο