Κωνσταντή Α. Καντούνα ν. Ο Φιλελεύθερος Δημόσια Εταιρεία Λτδ. κ.α., Αγωγή αριθ. 6483/2008, 18/9/2014

Κωνσταντή Α. Καντούνα ν. Ο Φιλελεύθερος Δημόσια Εταιρεία Λτδ. κ.α., Αγωγή αριθ. 6483/2008, 18/9/2014 ΠΑΓΚΥΠΡΙΟΣ ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ CyLaw | Αναφορικά μ'εμάς | " target="_top">Επικοινωνία | Όροι χρήσης Έρευνα - Κατάλογος Αποφάσεων Πρωτόδικων Δικαστηρίων - Εμφάνιση Αναφορών (Noteup

1. on)- Αφαίρεση Υπογραμμίσεων ECLI:CY:EDLEF:2014:A350 Επαρχιακό Δικαστήριο Λευκωσίας ΕΝΩΠΙΟΝ: Α. ΠΑΝΤΑΖΗ - ΛΑΜΠΡΟΥ, Ε.Δ. Αγωγή αριθ. 6483/2008 Μεταξύ: Κωνσταντή Α. Καντούνα Ενάγοντα και 1.Ο Φιλελεύθερος Δημόσια Εταιρεία Λτδ. 2. Χρήστου Αρβανίτη Εναγομένων 18 Σεπτεμβρίου, 2014 Εμφανίσεις: Για τον Ενάγοντα: κ. Μ. Κυπριανού με κ. Χρ. Γαλανό, για κ.κ. Μιχαλάκη Κυπριανού & Σια Για τους Εναγόμενους 1 και 2: κ. Γ. Τριλλίδης, για Πολλάκης Σαρρής & Σια ΔΕΠΕ ΤΕΛΙΚΗ ΑΠΟΦΑΣΗ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παρούσα υπόθεση αφορά σε άρθρο που έγραψε ο Εναγόμενος 2 και που δημοσίευσε η Εναγόμενη 1 στην έκδοση της εφημερίδας «Ο Φιλελεύθερος» ημερομηνίας 1/7/07, στη σελ. 19 αυτής και ειδικότερα στη στήλη «ΑΠΟΚΟΜΜΑΤΑ» (στο εξής «το επίδικο δημοσίευμα») στη σελίδα με τίτλο «ΠΕΣΤΕ ΜΑΣ ΤΗ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ». Ως είναι παραδεκτό από τους διαδίκους, την 1η Ιουλίου 2007, είχαν πωληθεί 24482 (είκοσι τέσσερις χιλιάδες τετρακόσια ογδόντα δύο) αντίτυπα της εφημερίδας «Ο Φιλελεύθερος» ανά το παγκύπριο (βλ. Βεβαίωση του Πρακτορείου Τύπου Κρόνος, ημερ. 17.1.2013 η οποία κατατέθηκε στο Δικαστήριο ως Τεκμήριο 1). Το πρωτότυπο του επίδικου δημοσιεύματος βρίσκεται κατατεθειμένο στο Δικαστήριο ως Τεκμήριο (ζ) υπό το Έγγραφο Α και το κείμενό του παρατίθεται αυτούσιο πιο κάτω: ........... «Ιδιοκτησία - Αξιοπρέπεια, ένα - μηδέν Πριν από μερικά χρόνια, κάποιος φίλος έφερε από τα κατεχόμενα την κάρτα ενός παλαιοπώλη ο οποίος, απευθυνόμενος στους Ελληνοκυπρίους, διαφήμιζε και κατ' οίκον παράδοση. Το σύνολο σχεδόν των εμπορευμάτων του ήταν φανερό ότι προέρχονταν από εγκαταλελειμμένα σπίτια Ελληνοκυπρίων. Όταν λοιπόν «συμβούλευα» από τη στήλη αυτή τότε «πώς να (ξανα)αγοράσετε τα πράγματά σας», δεν φανταζόμουν πόσο πολλοί άνθρωποι θα ακολουθούσαν τη συμβουλή μου, ακόμα και χωρίς να με διαβάσουν. Σήμερα, και ενώ ορισμένοι πολίτες έχουν προσφύγει στο Ευρωδικαστήριο, δύο τρεις εκατοντάδες άνθρωποι παζαρεύουν με τους κλέφτες για την περιουσία τους .. Ο δικηγόρος Κωνσταντής Καντούνας, συνήγορος του Μελέτη Αποστολίδη, του ανθρώπου που διεκδικεί την περιουσία του στα κατεχόμενα από τους Βρετανούς καταπατητές - κλεπταποδόχους, περιέγραψε σε ένα συγκινησιακό άρθρο του στο «Βήμα της Κυριακής» πως κατάφερε και (ξανα)αγόρασε δύο πίνακες του Γ. Πολ. Γεωργίου που ανήκαν στην οικογένεια του από τους νέους «ιδιοκτήτες» τους, μην ξεχνώντας κιόλας να στηλιτεύσει προκαταβολικώς τους «αυτοδιορισμένους υπερπατριώτες» που πιθανότατα θα αποδοκιμάσουν την ενέργεια του, συμβουλεύοντας επιπλέον τους μελλοντικούς μιμητές του να ανατρέξουν για έμπνευση στο αμερικάνικο σινεμά (π.χ. «Υπόθεση Τόμας Κράουν»). Δεν ξέρω σε τι διαφέρει ένα κλεμμένο σπίτι από έναν κλεμμένο πίνακα ή ένα παλιό μπαούλο, ούτε πώς η πληρωμή «λύτρων» για ένα έργο τέχνης στα κατεχόμενα συνταιριάζεται με τις αμερικανικές ταινίες και ήθη. Καθένας είναι ελεύθερος να μετρά όπως θέλει την αξιοπρέπειά του και τις προτεραιότητές του, ανεξάρτητα από τα δικά μας μέτρα. Όταν όμως οι πράξεις και οι δημόσιες παραινέσεις ενός προσώπου σαν τον δικηγόρο μιας σημαντικής υπόθεσης στην Ευρώπη, η έκβαση της οποίας αφορά ίσως και την τύχη πολλών άλλων τέτοιων υποθέσεων συμπατριωτών του, έχουν ευρύτερες συνέπειες, οι προτεραιότητες και η αξιοπρέπεια έχουν ιδιαίτερη αξία. Αν και δεν είναι δική μου δουλειά, δεν μπορώ να μην αναρωτηθώ: Έτσι συμβουλεύει και τον πελάτη του; Θα μου πείτε, εσύ τι θέλεις και ανακατεύεσαι σε ζητήματα που δεν σε αφορούν; Εντάξει λοιπόν, πληρώστε λύτρα, ξεπουλήστε την αξιοπρέπεια σας, γλείψτε τους βιαστές σας, «κρεμάστε» τους συμπατριώτες σας· δικαίωμα σας! Ωστόσο, στις δημόσιες απόψεις έχω το δικαίωμα να αντιπαραβάλω τη δική μου. Και αυτό που βλέπω είναι ότι το Κυπριακό δεν είναι πια, εδώ και καιρό, παρά μια «Υπόθεση Τόμας Κράουν» αλά τούρκα..». ............. Είναι η δικογραφημένη θέση του Ενάγοντα (βλ. παρα. 8 της Έκθεσης Απαίτησης - στο εξής «η Ε/Α)) ότι «Το πιο πάνω άρθρο αναφέρετο στον ενάγοντα και έγινε αντιληπτό ότι αναφέρετο στον ενάγοντα αφού γινόταν ονομαστική αναφορά σε αυτόν, ενώ αναφέρετο επίσης και το επάγγελμά του καθώς και συγκεκριμένη γνωστή υπόθεση που κατά τον ουσιώδη χρόνο χειρίζετο και την οποία εξακολουθεί μέχρι και σήμερα να χειρίζεται.». Σπεύδω, επ' αυτού του ζητήματος, να αναφέρω ότι είναι παραδεκτό από τους εναγόμενους 1 και 2 ότι το επίδικο δημοσίευμα αναφέρεται στο πρόσωπο του Ενάγοντα (βλ. παράγραφο 8 της Έκθεσης Υπεράσπισης). Ως προς το πρόσωπο του Ενάγοντα (ποιος είναι) δικογραφείται συγκεκριμένη περιγραφή στις παρα. 1 έως 3 της Ε/Α. Πλείστων εκ των ισχυρισμών γεγονότων που εμπεριέχονται στην περιγραφή αυτή, οι Εναγόμενοι δηλώνουν ότι τους αγνοούν. Παραδέχονται όμως ότι ο Ενάγων διατηρεί δικηγορικό γραφείο στη Λευκωσία, ότι αρθρογραφούσε στην εφημερίδα «ο Φιλελεύθερος» και ότι έχει εκδώσει μυθιστόρημα. Είναι η δικογραφημένη θέση του Ενάγοντα (βλ. παρα. 10 της Ε/Α) ότι «Το πιο πάνω δημοσίευμα ήταν έντονα δυσφημιστικό για τον ενάγοντα και προκάλεσε μεγάλη ζημιά σε αυτόν τόσο σε επαγγελματικό όσο και σε προσωπικό και κοινωνικό επίπεδο.». Ειδικότερα, σε ό,τι αφορά το δυσφημιστικό νόημα του επίδικου δημοσιεύματος, είναι η δικογραφημένη θέση του Ενάγοντα (βλ. παρα. 9 της Ε/Α) ότι - «9. Με τη φυσική και συνήθη τους σημασία οι πιο πάνω λέξεις και φράσεις εννοούσαν και έγιναν αντιληπτό ότι εννοούσαν ότι ο ενάγοντας: α) είναι πρόσωπο που θέτει τα υλικά αγαθά και τα περιουσιακά στοιχεία πάνω από την προσωπική αξιοπρέπεια͘ β) είναι πρόσωπο που θέτει τα προσωπικά του υλικά αγαθά και περιουσιακά στοιχεία πάνω από την πατρίδα του και τα εθνικά συμφέροντα της πατρίδας του͘ γ) συμπεριφέρεται έναντι ατόμων που εγκλημάτησαν σε βάρος του και σε βάρος της πατρίδας του και των συμπατριωτών του με τρόπο ποταπό και/ή αναξιοπρεπή͘ δ) συμπεριφέρεται και/ή συμπεριφέρθηκε σε συγκεκριμένη περίπτωση με τρόπο που παραβλάπτει τα συμφέροντα της Κύπρου και με τρόπο που προδίδει τους συμπατριώτες του και/ή παραβλάπτει τους συμπατριώτες του͘ ε) προκαλεί με τις πράξεις του ζημιά σε άλλους συμπατριώτες του που έχουν προσφύγει σε ευρωπαϊκά δικαστήρια σε σχέση με τις περιουσίες τους στις κατεχόμενες περιοχές της Κύπρου͘ στ) παραινεί και/ή ενθαρρύνει τους συμπατριώτες του να ενεργήσουν με τρόπο ποταπό και/ή αναξιοπρεπή έναντι ατόμων που εγκλημάτησαν σε βάρος τους και σε βάρος της πατρίδας τους͘ ζ) παραινεί και/ή ενθαρρύνει τους συμπατριώτες του να ενεργήσουν με τρόπο που παραβλάπτει τα συμφέροντα της Κύπρου και των ελληνοκυπρίων͘ η) παζαρεύει με κλέφτες με γνώμονα τις υλικές αξίες͘ θ) ως δικηγόρος συμβουλεύει τους πελάτες του να ενεργούν με τρόπο που παραβλάπτει τα εθνικά συμφέροντα͘ ι) ως δικηγόρος συμβουλεύει, γενικότερα, τους πελάτες του με τρόπο επιπόλαιο͘ κ) δεν έχει ήθος ή αρχές και έχει ξεπουλήσει την αξιοπρέπεια του και γλείφει τους βιαστές της Κύπρου. Είναι, περαιτέρω, η δικογραφημένη θέση του Ενάγοντα (βλ. παρα. 11 της Ε/Α) ότι έναυσμα για τη συγγραφή του επίδικου δημοσιεύματος από τον Εναγόμενο 2 αποτέλεσε ένα άρθρο του Ενάγοντα που δημοσιεύθηκε στο Βήμα της Κυριακής. Σε εκείνο το άρθρο του, ο Ενάγων ισχυρίζεται ότι (βλ. την παρα. 11 της Ε/Α) «περιέγραψε τις προσπάθειες που κατέβαλε για να επανακτήσει πίνακες που ανήκαν στην οικογένειά του, μνήμες από το παρελθόν, την κάθε λογής απώλεια που του επέφερε η κατοχή, καθώς και τα σημερινά του συναισθήματα.» Επίσης, ότι στο ίδιο άρθρο ο Ενάγων εξήγησε ότι «οι πίνακες αυτοί παρέμειναν στο βόρειο τμήμα της Κύπρου μετά τα γεγονότα του 1974 και έχουν τεράστια συναισθηματική αξία για τον ενάγοντα και την οικογένειά του». Προχωρεί ο Ενάγων και αποκαλύπτει στην παρα. 12 της Ε/Α το περιεχόμενο του εν λόγω δικού του άρθρου. Πράττει τούτο, για να επισημάνει στη συνέχεια (βλ. παρα. 14 της Ε/Α) ότι το επίδικο δημοσίευμα συνιστά «διαστρέβλωση» του εν λόγω άρθρου του Ενάγοντα, υπό την έννοια ότι στο επίδικο δημοσίευμα ο Εναγόμενος 2 έκανε «λανθασμένη και παραπλανητική αναφορά σε αυτό και στον σκοπό για τον οποίο γράφτηκε».[1] Θιγμένος ο Ενάγων από την ισχυριζόμενη διαστρέβλωση του πιο πάνω άρθρου του στο πλαίσιο του επίδικου δημοσιεύματος, προχώρησε (όπως δικογραφείται στην παρα. 15 της Ε/Α) κατά ή περί την 26/9/2007, μέσω του τότε δικηγόρου του και απέστειλε με ιδιωτικό επιδότη επιστολή ημερ. 26/9/2007 στους εναγόμενους με την οποία οι εναγόμενοι κλήθηκαν να προβούν σε απολογία και ταυτόχρονα να υποβάλουν πρόταση για την αποζημίωση του Ενάγοντα. Από πλευράς τους, οι Εναγόμενοι 1 και 2 δεν απάντησαν στην εν λόγω επιστολή (δες τη δικογραφημένη στην παρα. 16 της Ε/Α θέση του Ενάγοντα). Στην Έκθεση Υπεράσπισης (στο εξής «η Ε/Υ») που καταχώρησαν οι Εναγόμενοι 1 και 2 δεν αρνούνται το γεγονός ότι ο Εναγόμενος 2 συνέγραψε το επίδικο δημοσίευμα αφότου διάβασε το άρθρο που ο Ενάγων είχε δημοσιεύσει στις 17/6/2007 (δηλ. δύο εβδομάδες προηγουμένως) στην εφημερίδα «Το Βήμα της Κυριακής» (βλ. παρα. 11 της 'Εκθεσης Υπεράσπισης). Είναι επίσης, παραδεκτό, ότι η εφημερίδα «Το Βήμα της Κυριακής» δεν εκδίδετο τότε στην Κύπρο, αλλά στην Ελλάδα. Αρνούνται όμως οι Εναγόμενοι ότι το επίδικο δημοσίευμα είναι δυσφημιστικό για τον Ενάγοντα. Ειδικότερα (βλ. την παρα. 10 της Ε/Υ), οι Εναγόμενοι αρνούνται ότι, μέσω της συνήθους και φυσικής σημασίας των λέξεων του επίδικου δημοσιεύματος, αποδίδεται το νόημα ως ισχυρίζεται ο Ενάγων στις προπαρατειθέμενες παρα. 9(α) έως (κ) της Ε/Α. Καλούν τον Ενάγοντα σε αυστηρή απόδειξη των ισχυρισμών του καθώς και τυχόν ζημιάς προσωπικής ή/και επαγγελματικής, εφόσον οι ίδιοι αρνούνται ότι προκλήθηκε οποιαδήποτε ζημιά από το επίδικο δημοσίευμα ή ότι απορρέει από αυτό οποιαδήποτε ζημιά. Δεν παραδέχονται οι Εναγόμενοι τους παρατιθέμενους στην παρα. 11 της Ε/Α ισχυρισμούς του Ενάγοντα σε ό,τι αφορά το περιεχόμενο του δικού του άρθρου που δημοσιεύτηκε στο Βήμα της Κυριακής και λένε ότι «παραδέχονται μόνον όσους απορρέουν από το εν λόγω κείμενο ημερ. 17.6.2007». Περαιτέρω ισχυρίζονται οι Εναγόμενοι ότι οι αναφερόμενοι στο άρθρο του Ενάγοντα ζωγραφικοί πίνακες «πέραν από την όποια συναισθηματική αξία έχουν και τεράστια οικονομική αξία». Στο βαθμό που οι έγγραφες προτάσεις του Ενάγοντα επιχειρούν να εισαγάγουν το αδίκημα της επιζήμιας ψευδολογίας, οι Εναγόμενοι εισηγούνται πως θα πρέπει να αγνοηθούν από το Δικαστήριο καθότι δεν είναι ορθώς και/ή επαρκώς δικογραφημένες. Άνευ βλάβης και/ή διαζευκτικά της θέσης των Εναγομένων ότι το επίδικο δημοσίευμα δεν είναι δυσφημιστικό, οι Εναγόμενοι εγείρουν - (α) την υπεράσπιση της αλήθειας (βλ. παρα. 15 της Ε/Υ), (β) την υπεράσπιση του εύλογου σχόλιου επί θέματος δημοσίου συμφέροντος, το οποίο έγινε καλόπιστα (βλ. παρα. 16 της Ε/Υ), (γ) ότι η δημοσίευση του επίδικου δημοσιεύματος είναι υπό επιφύλαξη προνομιούχα, η οποία έγινε καλόπιστα (βλ. παρα. 17 της Ε/Υ). Για καθεμιά από τις ανωτέρω υπερασπίσεις δικογραφούνται σχετικές λεπτομέρειες, στις οποίες θα αναφερθώ σε μετέπειτα τμήμα της απόφασής μου. Στο δικόγραφο της Απάντησης που καταχώρησε ο Ενάγων, αρνείται κάθε ισχυρισμό της Ε/Υ που είναι αντίθετος και/ή δεν συνάδει με τους ισχυρισμούς της Ε/Α. Περαιτέρω, ο Ενάγων ζητεί την απόρριψη της υπεράσπισης του εύλογου σχόλιου επί θέματος δημοσίου συμφέροντος και της υπεράσπισης της υπό επιφύλαξη προνομιούχας δημοσίευσης αφού η δημοσίευση δεν έγινε καλή τη πίστει. Σε ό,τι ειδικότερα αφορά την υπεράσπιση του εύλογου σχόλιου, ο Ενάγων αναφέρει ότι το επίδικο δημοσίευμα δεν καταπιάστηκε με θέμα δημοσίου συμφέροντος και δεν συνίσταται σε ισχυρισμούς γνώμης, αλλά σε ισχυρισμούς γεγονότων και βαρύτατων χαρακτηρισμών κατά του προσώπου του ενάγοντα. Σε ό,τι δε αφορά την υπό επιφύλαξη προνομιούχα δημοσίευση, ο Ενάγων αναφέρει ότι στην Ε/Υ δεν υποδεικνύεται σε ποια από τις περιπτώσεις που αναγνωρίζει ο Νόμος εμπίπτει το επίδικο δημοσίευμα. Β. Η ΠΡΟΣΦΕΡΘΕΙΣΑ ΜΑΡΤΥΡΙΑ Για να αποδείξει την υπόθεσή του ο Ενάγων έδωσε δια ζώσης μαρτυρία ενώπιον του Δικαστηρίου (στο εξής «ο ΜΕ1»). Επιπλέον, παρουσίασε ως μάρτυρα την κα Ευτυχία Ζαχαρίου, υπάλληλο του Τμήματος Αρχαιοτήτων (στο εξής «η ΜΕ2»). Η παρουσίαση της μαρτυρίας της κας Ζαχαρίου κρίθηκε σκόπιμη από το συνήγορο του Ενάγοντος ευθύς μετά την αντεξέταση του Ενάγοντος από το συνήγορο Υπεράσπισης. Και τούτο καθ' ότι υποβλήθηκε στον Ενάγοντα ότι ήταν «αμφιλεγόμενες» οι πράξεις του όπως ο ίδιος τις περιέγραψε στο άρθρο του στο Βήμα της Κυριακής και πως γι' αυτό το λόγο ο ίδιος επέλεξε να το δημοσιεύσει στην Ελλάδα και όχι στην Κύπρο. Όπως εξήγησε ο κ. Κυπριανού, σκοπός της προσκόμισης της μαρτυρίας της κας Ζαχαρίου ήταν να δείξει η πλευρά του Ενάγοντος στο Δικαστήριο ότι οι ενέργειες για τις οποίες έχει δεχθεί αυτήν την επίθεση ο Ενάγων, είναι ενέργειες στις οποίες προβαίνει και το ίδιο το Κράτος, το επίσημο Κράτος, μέσω των επίσημων φορέων και οργάνων του, για να επανακτηθούν από την Ελληνοκυπριακή πλευρά, αντικείμενα τα οποία αφέθηκαν το 1974 στις κατεχόμενες από τον Τουρκικό Στρατό περιοχές της Κύπρου. Αφότου έκλεισε την υπόθεσή του ο Ενάγων στη βάση της πιο πάνω μαρτυρίας, δόθηκε ακολούθως για την Υπεράσπιση διά ζώσης μαρτυρία από τον Εναγόμενο 2, Χρίστο Αρβανίτη. Δεν δόθηκε περαιτέρω μαρτυρία εκ μέρους της Εναγομένης 1, εταιρείας «Ο Φιλελεύθερος Δημόσια Εταιρεία Λτδ.». Στο σύνολό της η δοθείσα προφορική μαρτυρία είναι καταγραμμένη στα πρακτικά του Δικαστηρίου και τα τεκμήρια με τα οποία αυτή συνοδεύτηκε βρίσκονται καταχωρημένα στο φάκελο του Δικαστηρίου. Επιλέγω να προβώ σε τμηματική παράθεση της δοθείσας μαρτυρίας, όχι μόνον λόγω του όγκου της, αλλά και για ευχερέστερη αντιμετώπιση των προς εκδίκαση ζητημάτων, αφού ορισμένη μαρτυρία δεν είναι δυνατόν να υπεισέλθει στη σκέψη του Δικαστηρίου στο στάδιο που αυτό εξετάζει το πρώτο ζήτημα, δηλαδή του κατά πόσον το επίδικο δημοσίευμα είναι ή δεν είναι δυσφημιστικό, παρά μόνον όταν θα εξετάζει, ως δεύτερο ζήτημα, την εφαρμογή τυχόν υπερασπίσεων. Θα εξειδικεύσω σε ποια μαρτυρία αναφέρομαι στη συνέχεια. Β.1 Η μαρτυρία του Ενάγοντος (ΜΕ1) Στο πλαίσιο της κυρίως εξέτασής του, ο Ενάγων υιοθέτησε και ανέγνωσε τη γραπτή του δήλωση, η οποία κατατέθηκε ως Τεκμήριο 2, εγκαταλείποντας ορισμένες μόνο εκ των παραγράφων ή προτάσεων αυτής για τις οποίες υπήρξε ένσταση από πλευράς του συνηγόρου των Εναγομένων, τις οποίες επισημαίνω πιο κάτω. Αριθμός επιμέρους τεκμηρίων στα οποία γίνεται αναφορά στη γραπτή δήλωση, αριθμήθηκαν (α) έως (θ) υπό το Τεκμήριο 2. Παραθέτω το κείμενο της γραπτής δήλωσης όπως διαμορφώθηκε: 1. «Είμαι ο Κωνσταντής Καντούνας, ενάγοντας στην παρούσα αγωγή. Κατάγομαι από την Αμμόχωστο και είμαι ηλικίας 47 ετών. Σπούδασα νομικά στο πανεπιστήμιο του Λονδίνου, (Queen Mary and Westfield College), του Ηνωμένου Βασιλείου. Επέστρεψα στην Κύπρο το 1992. Αφού παρακάθισα με επιτυχία στις σχετικές εξετάσεις του Νομικού Συμβουλίου ενεγράφηκα στο μητρώο δικηγόρων της Κύπρου το 1994 και έκτοτε ασκώ ανελλιπώς το επάγγελμα του δικηγόρου. Από το έτος 2001 διατηρώ δικό μου δικηγορικό γραφείο στη Λευκωσία. 2. Θεωρώ τον εαυτό μου γνωστό στο νομικό κόσμο της Κύπρου. Αυτό, λόγω της πολυετούς άσκησης του επαγγέλματος μου αλλά και λόγω του ότι είχα την ευκαιρία να χειριστώ υποθέσεις που είδαν το φως της δημοσιότητας, όπως την υπόθεση Όραμς. Στην υπόθεση αυτή εκπροσώπησα ελληνοκύπριο ιδιοκτήτη ακίνητης περιουσίας στα κατεχόμενα κατά ζεύγος άγγλων υπηκόων οι οποίοι, ως ήταν η θέση μας στην εν λόγω υπόθεση, την αγόρασαν και την νέμονταν παράνομα. Η υπόθεση αυτή αρχικά εκδικάστηκε στο Επαρχιακό Δικαστήριο Λευκωσίας και στη συνέχεια, αφού ήχθη για σκοπούς εκτέλεσης στο High Court of Justice του Ηνωμένου Βασιλείου παραπέμφθηκε για γνωμοδότηση στο Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων και στην συνέχεια στο Βρετανικό Εφετείο (Court of Appeal). Εν τέλει απεφασίσθη, ανάμεσα σε άλλα, ότι είναι δυνατή η εκτέλεση, στο Ηνωμένο Βασίλειο, απόφασης που εκδίδεται σε Κυπριακό Δικαστήριο σε σχέση με περιουσία στα κατεχόμενα. Πιστεύω ότι η τελική απόφαση στην υπόθεση αυτή είχε σοβαρές νομικές αλλά και πολιτικές προεκτάσεις. Μετά την έκδοση της απόφασης το Υπουργείο Εξωτερικών του Ηνωμένου Βασιλείου εξέδωσε προειδοποίηση προς τους Βρετανούς υπηκόους σε σχέση με τους κινδύνους αγοράς ακίνητης περιουσίας στα κατεχόμενα. Τους εναγόμενους στην υπόθεση αυτή εκπροσώπησε στο Βρετανικό Δικαστήριο, ανάμεσα σε άλλους και η Cherie Blair QC, σύζυγος του τότε πρωθυπουργού της Αγγλίας. Το γεγονός αυτό είχε προκαλέσει την αντίδραση του τότε προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας Τάσσου Παπαδόπουλου. Επισυνάπτω ως Τεκμήριο (α) δέσμη με δημοσιεύματα που αφορούσαν την εν λόγω υπόθεση και που δείχνουν τη σημασία της αλλά και την έκταση της δημοσιότητας που έλαβε. 3. Πέραν από τους νομικούς κύκλους θεωρώ τον εαυτό μου γνωστό και στην ευρύτερη κοινωνία της Κύπρου λόγω της έντονης κατά τη γνώμη μου δραστηριότητας που ανέπτυξα εδώ και πολλά χρόνια σε διάφορα πολιτικά, κοινωνικά και πολιτιστικά θέματα. Αναφέρω ενδεικτικά τα ακόλουθα: Α) Ομάδα Δράσης Κυπρίων Φοιτητών[2] Το 1987 ίδρυσα την Ομάδα Δράσης Κυπρίων Φοιτητών. Σκοπός ήταν η επιμόρφωση των Κυπρίων Φοιτητών ούτως ώστε να είναι σε θέση να κάνουν διαφώτιση για το πρόβλημα της Κύπρου στις χώρες σπουδών τους. Ήταν μία ομάδα μακριά από κάθε κομματικό σχεδιασμό όπου συμμετείχαν φοιτητές από όλους ανεξαιρέτως τους χώρους. Διοργανώσαμε πάρα πολλά σεμινάρια, τόσο στην Κύπρο όσο και στο εξωτερικό, με σωρεία θεμάτων: από τις μεταβολές των Τουρκικών θέσεων με την πάροδο των χρόνων, μέχρι ανάλυση της κατάστασης στα κατεχόμενα ή ακόμη και το Κυπριακό σε σχέση με τα Αραβικά κράτη και την αραβο-ισραηλινή διένεξη. Συνεργαστήκαμε με τις δύο μεγάλες τράπεζες[3] της Κύπρου ως επίσης και την Κυπριακή Δημοκρατία, και άτομα όπως τον κ. Μιχαλάκη Τριανταφυλλίδη (Γενικό Εισαγγελέα), τον κ. Μιχάλη Ατταλίδη (πρέσβη), τον κ. Βάνια Μαρκίδη (Γενικό Διευθυντή Υπουργείου Εξωτερικών), την κα Ελεωνόρα Γαβριηλίδου (Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών), τον κ. Χριστάκη Κατσαμπά (Αρχισυντάκτη Φιλελευθέρου) την κα Αικατερίνη Μπούρα[4] (διπλωμάτη της Ελληνικής Δημοκρατίας), τον κ. Νίκο Αναστασιάδη, τον κ. Περδίκη (πριν να ιδρυθεί το κίνημα των Οικολόγων), τον κ. Ιάκωβο Τενεδιό (Τουρκολόγο) και πάμπολλους άλλους. Οργανώσαμε διαδηλώσεις έξω από Τουρκικές πρεσβείες στο εξωτερικό, ερωτηματολόγια για το Κυπριακό σε πάρα πολλές χιλιάδες κ.α. Τόσον η Ο.Δ.Κ.Φ. όσο και εγώ προσωπικά έτυχα μεγάλης προβολής από πολλές εφημερίδες αλλά κυρίως από τον Φιλελεύθερο. Β) Cyprus Action Group.[5] Όταν έγινε η εισβολή στο Κουβέιτ, ο Ελλαδίτης κ. Κώστας Καρράς, ίδρυσε στο Λονδίνο το Cyprus Action Group, όπου είμαστε μια ομάδα 6 ατόμων που στόχο είχε να φέρει στην προσοχή των Άγγλων πολιτικών τις ομοιότητες μεταξύ της εισβολής της Τουρκίας στην Κύπρο και της εισβολής του Ιράκ στο Κουβέιτ. Γ) Information Centre Λίγους μήνες μετά το άνοιγμα των οδοφραγμάτων, και συγκεκριμένα αρχές του 2004, άνοιξα στη Λευκωσία, σε ιδιόκτητο κατάστημα στην οδό Ονασαγόρρυ, Κέντρο παροχής πληροφοριών σε Τουρκοκύπριους. Επισυνάπτω ως Τεκμήριο (β) επιστολή την οποία απέστειλα σε διάφορα Κυβερνητικά Τμήματα για να πετύχω τον καλύτερο δυνατόν συντονισμό, ως επίσης και τις απαντήσεις τις οποίες έλαβα, όπου αφενός το κράτος με συνέχαιρε και αφετέρου μου προσέφερε την ζητούμενη βοήθεια. Για την λειτουργία του Κέντρου προσελήφθη Τουρκοκύπριος για να μπορεί να συνεννοείται με τους Τουρκοκύπριους που απευθύνονταν για βοήθεια. Τόσο τον μισθό του ατόμου αυτού, όσο και όλα τα υπόλοιπα έξοδα λειτουργίας του Κέντρου τα κάλυπτα προσωπικά. Δ) Ριζοκάρπασο Μετά το άνοιγμα των οδοφραγμάτων ανέπτυξα στενές σχέσεις με την κοινότητα των εγκλωβισμένων στην Καρπασία. 1. Σαν πρώτο βήμα επικοινώνησα με εκδοτικούς οίκους στην Ελλάδα οι οποίοι απέστειλαν βιβλία για εμπλουτισμό της βιβλιοθήκης του σχολείου του Ριζοκαρπάσου. Τα έξοδα μεταφοράς των βιβλίων από την Ελλάδα στην Κύπρο τα κάλυπτα προσωπικά. 2. Στη συνέχεια, λόγω του ότι δεν υπήρχε φρέσκο γάλα στο Ριζοκάρπασο, ήρθα σε συνεννόηση με τις γαλακτοβιομηχανίες Κρίστη και Χαραλαμπίδη[6] και κάθε πρωί αφήνονταν σε συγκεκριμένα περίπτερα ποσότητες γάλακτος, τις οποίες περισυνέλεγαν και μετέφεραν στο Ριζοκάρπασο οι δάσκαλοι ή οι καθηγητές του σχολείου του Ριζοκαρπάσου και διένειμαν στις εγκλωβισμένες οικογένειες. 3. Μετά από δικές μου ενέργειες και έξοδα[7] στήθηκε στο Ριζοκάρπασο μικρό γυμναστήριο για τις ανάγκες των νέων του χωριού. 4. Για ενάμιση χρόνο και μέχρι τη σύλληψη μου από τα Τουρκικά στρατεύματα, κάθε δεύτερο Σάββατο μετέφερα στο Ριζοκάρπασο με το δικό μου αυτοκίνητο ένα Ελληνοκύπριο καλλιτέχνη/εικαστικό και οργανώναμε εργαστήρια ζωγραφικής για τα παιδιά του Δημοτικού σχολείου. Ε) Ξένους στα κατεχόμενα Από το άνοιγμα των οδοφραγμάτων το 2003, ουκ εστίν αριθμός των ξένων πολιτικών και δημοσιογράφων τους οποίους εγώ μετέφερα στα κατεχόμενα, περιήγησα τα κατεστραμμένα μνημεία μας, την περιφραγμένη πόλη της Αμμοχώστου, ως επίσης και διευθέτησα να γνωρίσουν και να συνομιλήσουν με εγκλωβισμένους στο Ριζοκάρπασο. Από το 2003[8] και μετά το ΓΤΠ συνεχώς μού αποστέλλει τους ξένους δημοσιογράφους που επισκέπτονται την Κύπρο. Έχω εμφανιστεί και μιλήσει για το πρόβλημα της Κύπρου σε προγράμματα, μεταξύ άλλων, της Αγγλικής, Γαλλικής, Γερμανικής, Τουρκικής και Αυστραλέζικης τηλεόρασης. ΣΤ) Χώρο για έκθεση ζωγραφικής[9] Με την σύζυγο μου ήμασταν ιδιοκτήτες ενός συμπλέγματος 3 διατηρητέων οικοδομών στην παλιά Λευκωσία, το οποίο έχουμε δύο φορές παραχωρήσει δωρεάν για την διοργάνωση εκθέσεων ζωγραφικής. 4. Έχω επίσης συγγράψει το βιβλίο 'Της Καλής Εμπορίας' το οποίο εκδόθηκε από τον Ελλαδικό εκδοτικό οίκο Ίστός' το 1999. Το βιβλίο αυτό έτυχε θετικών κριτικών από γνωστούς δημοσιογράφους τόσο στην Κύπρο όσο και στην Ελλάδα. Σχετικά με τις κριτικές που δέχθηκε το βιβλίο μου καταθέτω ως Τεκμήριο (γ) σχετικό έγγραφο του Εκδοτικού Οίκου Ιστός.' Παρουσιάζω επίσης ως Τεκμήριο (δ) συνέντευξη μου σε σχέση με τη συγγραφή του βιβλίου αυτού που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Ό Φιλελεύθερος' την 1/8/99.[10] 5. Την 17/6/07 δημοσιεύθηκε στην ελλαδική εφημερίδα «Βήμα της Κυριακής» άρθρο μου με τίτλο «Τώρα αυτά είναι δικά μας». Παρουσιάζω ως Τεκμήριο (ε) το δημοσίευμα αυτό.[11] Στο άρθρο εξιστορώ μια προσωπική και οικογενειακή εμπειρία που αφορά την επανάκτηση από τα κατεχόμενα δύο έργων ζωγραφικής[12] του Γ. Πολ. Γεωργίου που ανήκαν στη μητέρα μου και που είχαν αφεθεί στα κατεχόμενα μετά τα τραγικά γεγονότα του 1974. Προσπαθώ στο άρθρο μου να περιγράψω την τεράστια συναισθηματική αξία που οι πίνακες αυτοί είχαν για την οικογένεια μου. Αφορμή για τη συγγραφή του άρθρου αποτέλεσε έκθεση του αναφερόμενου ζωγράφου που λάμβανε χώρα κατά το χρόνο εκείνο στην Αθήνα. Επισυνάπτω ως Τεκμήριο (στ) σχετικό ένθετο που αναφέρεται στη διεξαγωγή της εν λόγω έκθεσης. Σημειώνω ως προς τούτο και κείμενο της εφημερίδας σε σχέση με τον ζωγράφο αυτό που δημοσιεύτηκε στην ίδια σελίδα με τη δική μου επιστολή. Μετά δε την παράθεση της δικής μου επιστολής η εφημερίδα κλείνει το θέμα με το εξής: «Γεώργιος Πολ. Γεωργίου - Ζωγραφική», στο Σπίτι της Κύπρου, Ηρακλείτου 10, Κολωνάκι, ... Ως τις 22 Ιουνίου». 6. Την 1/7/07 η εναγόμενη 1 δημοσίευσε στη σελίδα 19 άρθρο που συνέγραψε ο εναγόμενος 2 με τίτλο «Ιδιοκτησία - Αξιοπρέπεια, ένα - μηδέν.» Το άρθρο αυτό αναφέρετο στο πρόσωπο μου και σχολίαζε την προαναφερόμενη επιστολή μου που είχε δημοσιεύσει το «Βήμα της Κυριακής» την 17/6/07. Παρουσιάζω το δημοσίευμα αυτό (που είναι και το επίδικο) ως Τεκμήριο (ζ).[13] 7. Το άρθρο αυτό με λύπησε και με αναστάτωσε σε μεγάλο βαθμό αφού είναι γεμάτο βαρύτατους χαρακτηρισμούς και προσωπικές επιθέσεις.[14] 8. Πέραν από λύπη και αναστάτωση ένιωσα και βαθύτατα αδικημένος από το επίδικο δημοσίευμα. Ουδέποτε στο παρελθόν υπήρξα στόχος παρόμοιας υπόθεσης παρά την πολυετή ενασχόληση μου με τα κοινά. Ούτε και εγώ προέβηκα ποτέ σε προσωπική επίθεση εναντίον οποιουδήποτε. Πάντοτε προσπαθούσα και προσπαθώ για το καλύτερο για τον τόπο μας. Ουδέποτε έπραξα οτιδήποτε που θα μπορούσε να παραβλάψει τα συμφέροντα του τόπου μας και ούτε βεβαίως διανοήθηκα ποτέ να παραινέσω ή να συμβουλεύσω οποιοδήποτε συμπατριώτη μου να πράξει κάτι τέτοιο. Αντιθέτως, θεωρώ ότι όλες μου οι προσπάθειες ήταν πάντοτε να προβάλλω την αδικία που υφίσταται ο τόπος μας από την Τουρκική εισβολή και κατοχή και να προβάλλω στο βαθμό των δικών μου δυνατοτήτων το δίκαιο της εθνικής μας υπόθεσης. Σημειώνω ότι οι εναγόμενοι στην Έκθεση Υπεράσπισης τους παραδέχονται το γεγονός ότι αρθρογραφώ συχνά στον Φιλελεύθερο οπόταν δεν θα επεκταθώ περαιτέρω επί τούτου. Απλά να αναφέρω ότι αρθρογραφώ από το 1993, δηλαδή για χρονική περίοδο 20 ετών. Τα πιο κάτω θα ήθελα όμως να τα φέρω εις γνώση του σεβαστού Δικαστηρίου: Α) Kατά το 2004 συνέγραψα και υπέβαλα στην Επιτροπή Διεθνών Σχέσεων του • Βρετανικού Κοινοβουλίου (House of Commons Foreign Affair Committee) πολυσέλιδο έγγραφο σε σχέση με το εθνικό μας θέμα. Υπέβαλα το έγγραφο αυτό στα πλαίσια έκθεσης που θα εξέδιδε για το θέμα αυτό η εν λόγω επιτροπή. Στο έγγραφο αυτό πρόβαλα τη θέση ότι συνιστά υπεραπλούστευση ο ισχυρισμός ότι για το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος που διεξήχθη το 2004 σε σχέση με το σχέδιο Ανάν ευθύνετο η δική μας πολιτική ηγεσία. Αντιθέτως, πρόβαλα στο εν λόγω έγγραφο τη θέση ότι ήταν τα ακόλουθα που συνέβαλαν στο αποτέλεσμα:
2. i)Συγκεκριμένες εμπρηστικές δηλώσεις που είχαν γίνει κατά τον Φεβρουάριο και Μάρτιο του 2004 από τον τότε κατοχικό ηγέτη Ραούφ Ντενκτάς.
3. ii)Οι αλλαγές που είχαν γίνει στο σχέδιο Ανάν ιδίως σε σχέση με το περιουσιακό και το θέμα της ασφάλειας καθώς επίσης και η όλη συμπεριφορά του Ντε Σότο και της ομάδας του αλλά και των Ηνωμένων Εθνών γενικότερα τους μήνες που προηγήθηκαν του δημοψηφίσματος. iii) Άλλα συγκεκριμένα γεγονότα που έλαβαν χώρα κατά τις δέκα μέρες που προηγήθηκαν του δημοψηφίσματος. Εδώ έκανα, αναφορά στην κάθοδο των Γκρίζων Λύκων στην Κύπρο καθώς και σε διάφορα συμβάντα στα κατεχόμενα όπως επιθέσεις κατά προσώπων και ζημιές σε περιουσίες. Σημείωσα επίσης το γεγονός των συχνών παραβιάσεων τις ημέρες εκείνες του εναέριου χώρου της Κύπρου από τουρκικά αεροπλάνα. Το έγγραφο μου δημοσιεύθηκε στην έκθεση που τελικά εκδόθηκε την οποία και παρουσιάζω ως Τεκμήριο (η).[15] Το δικό μου έγγραφο δημοσιεύθηκε αυτούσιο στη σελίδα 225 της εν λόγω έκθεσης. Β) Η απόφαση στην υπόθεση Όραμς που χειρίστηκα επίσης πιστεύω ότι συνέβαλε θετικά στην εθνική μας υπόθεση. Ως τέτοια είχε δε ιδωθεί από τον πολιτικό και δημοσιογραφικό κόσμο της Κύπρου αλλά και από το ευρύτερο κοινό. Γ) Επαναλαμβάνω και τα όσα ανέφερα στην παράγραφο 3 πιο πάνω. Θεωρώ ότι η επίθεση που δέχθηκα με το επίδικο δημοσίευμα των εναγόμενων ήταν εντελώς απρόκλητη αλλά και αβασάνιστη. Η δική μου επιστολή στο 'Βήμα της Κυριακής' απλά εξιστορούσε μια προσωπική εμπειρία και ταυτόχρονα εμμέσως τουλάχιστο εκθείαζε και πρόβαλλε το έργο του συγκεκριμένου ζωγράφου. Δημοσιεύθηκε δε στα πλαίσια έκθεσης του αναφερόμενου ζωγράφου. Στην επιστολή μου αυτή δεν προβάλλω πολιτικές απόψεις και δεν εκφέρω γνώμη επί οποιουδήποτε θέματος. Την απέστειλα δε σε εφημερίδα που εκδίδεται εκτός Κύπρου. Εν πάση περιπτώσει η επιστολή μου ουδόλως αναφέρεται στην εναγόμενη 1 ή στον εναγόμενο. Ο εναγόμενος 2 πριν δημοσιεύσει το επίδικο δημοσίευμα δεν ήρθε σε επαφή μαζί μου και προκύπτει από τα γραφόμενα του ότι δεν γνωρίζει ιδιαίτερα πράγματα ούτε για το χαρακτήρα μου ούτε για τις πολιτικές μου θέσεις. 10. [.][16] 11. [.][17] 12.Προσπάθησα να αποφύγω την παρούσα δικαστική διαδικασία και ως εκ τούτου μέσω του τότε δικηγόρου μου Γιώργου Κολοκασίδη απέστειλα επιστολή ημερομηνίας 26/9/2007 ζητώντας από τους εναγόμενους απολογία και πρόταση αποζημίωσης . Δεν έλαβα όμως οποιαδήποτε απάντηση. Παρουσιάζω την επιστολή αυτή ως Τεκμήριο (θ).». Ολοκληρώθηκε η κυρίως εξέταση του ΜΕ1 στη βάση της πιο πάνω γραπτής δήλωσης. Προτού αρχίσει η αντεξέταση του ΜΕ1, ο συνήγορος των Εναγομένων αποδέχθηκε όπως κατατεθεί από κοινού στο Δικαστήριο ως τεκμήριο το ιδιόχειρο σημείωμα του Διευθύνοντα Συμβούλου της εναγομένης 1 και εκδότη της εφημερίδας «Ο Φιλελεύθερος», κου Νίκου Παττίχη, το οποίο ιδιόχειρο σημείωμα είχε στην κατοχή του ο Ενάγων, παρά το ότι η ύπαρξη του δεν είχε δικογραφηθεί. Το συγκεκριμένο έγγραφο κατατέθηκε ως Τεκμήριο (ι). Πρόκειται για (ευχετήρια) κάρτα που απέστειλε ο κ. Νίκος Παττίχης προς την σύζυγο, τότε, του κ. Καντούνα, τώρα εκλιπούσα, Νίκη Μαραγκού, στην οποία κάρτα σημειώνετο ως υστερόγραφο το εξής: «Υ.Γ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΗ, ΕΥΓΕ ΓΙΑ ΚΕΙΜΕΝΟ ΠΟΛ. ΓΕΩΡΓΙΟΥ.». Ακολούθως, ο Ενάγων υποβλήθηκε σε διεξοδική αντεξέτασή επί του περιεχομένου της γραπτής του δήλωσης καθώς και επί του περιεχομένου του δικού του άρθρου στο «Βήμα της Κυριακής» που αποτέλεσε το έναυσμα για τη συγγραφή του επίδικου δημοσιεύματος. Δεν θα υπεισέλθω τώρα στην ουσία της μαρτυρίας που έδωσε ο Ενάγων κατά την αντεξέτασή του, αφού κρίνω ότι αυτή δεν δύναται να υπεισέλθει στη σκέψη του Δικαστηρίου όταν, σε πρώτο στάδιο, θα αποφασίζει κατά πόσον το επίδικο δημοσίευμα είναι ή όχι δυσφημιστικό. Απεναντίας, η μαρτυρία που έδωσε αντεξεταζόμενος ο Ενάγων παρουσιάζει ενδιαφέρον για σκοπούς αξιολόγησης της εφαρμογής των δικογραφηθέντων υπερασπίσεων, με τις οποίες θα ασχοληθώ αργότερα. Σε ό,τι αφορά το άρθρο του Ενάγοντος που πυροδότησε τη συγγραφή του επίδικου δημοσιεύματος, σημειώνω ότι, αντίγραφο αυτού, όπως δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «το Βήμα της Κυριακής», κατατέθηκε από τον Ενάγοντα στο πλαίσιο της κυρίως εξέτασής του ως Τεκμήριο (ε) υπό το Έγγραφο Α. Το εν λόγω τεκμήριο κατατέθηκε χωρίς ένσταση από πλευράς Εναγομένων και σε αυτό θα αναφέρομαι στο πλαίσιο της παρούσας απόφασης. Ως εκ τούτου, η άρνηση που δικογραφήθηκε στην παρα. 12 της Ε/Υ, όσον αφορά ανακρίβεια στο περιεχόμενο του άρθρου όπως εκείνο παρατέθηκε στην παρα. 12 της Ε/Α, δεν διατηρεί οποιαδήποτε σημασία. Σημειώνω ότι στην εισαγωγή της τελικής του αγόρευσης, ο συνήγορος των Εναγομένων εισηγήθηκε προς το Δικαστήριο ότι: «Κατά τη γνώμη μας, το μόνο που έχει να κάνει το Σεβαστό Δικαστήριο είναι να αντιπαραβάλει το Τεκμήριο 2 (ζ) με το Τεκμήριο 2 (ε) και να αποφασίσει αν το πρώτο ήταν επιτρεπτός σχολιασμός του δεύτερου. Στην πραγματικότητα, τίποτε περισσότερο δεν απαιτείται από το Σεβαστό Δικαστήριο - εκτός ίσως από κάποια βοήθεια επί των πραγματικών γεγονότων την οποία θα αντλήσει από τη δοθείσα μαρτυρία παρόλο που, κατά τη γνώμη μας, τα ουσιώδη γεγονότα προκύπτουν εξ ολοκλήρου από το άρθρο του Ενάγοντα.» Από την άλλη, ο συνήγορος του Ενάγοντος εισηγήθηκε προς το Δικαστήριο ότι το άρθρο του Ενάγοντος ως το Τεκμήριο (ε) υπό το Έγγραφο Α δεν θα πρέπει να υπεισέλθει στη σκέψη του Δικαστηρίου ή/και να επιδράσει στη διαμόρφωση της κρίσης του αναφορικά με το ζήτημα κατά πόσον το επίδικο δημοσίευμα των Εναγομένων έχει ή δεν έχει δυσφημιστικό περιεχόμενο. Μόνο εφόσον το Δικαστήριο ικανοποιηθεί ότι το επίδικο δημοσίευμα των Εναγομένων είναι δυσφημιστικού περιεχομένου, δύναται το Δικαστήριο να αξιολογήσει αν συντρέχει οποιαδήποτε από τις υπερασπίσεις που έχουν δικογραφήσει οι Εναγόμενοι και είναι στο πλαίσιο εξέτασης των υπερασπίσεων και μόνο που δύναται το Δικαστήριο να υπεισέλθει σε εξέταση του περιεχομένου του άρθρου του Ενάγοντος και να το συγκρίνει με το επίδικο δημοσίευμα. Ο συνήγορος του Ενάγοντος απέδωσε ιδιαίτερη σημασία στο ζήτημα αυτού του διαδικαστικού χειρισμού, με το σκεπτικό ότι είναι λογικό να υποθέσει κανείς (to be assumed) στην παρούσα υπόθεση, ότι όχι όσοι διάβασαν το επίδικο δημοσίευμα είχαν την ευκαιρία να διαβάσουν το αρχικό άρθρο του Ενάγοντος. Κατόπιν σχετικού ερωτήματος του Δικαστηρίου προς τον κ. Τριλλίδη εάν συμφωνεί με αυτή την προσέγγιση, ο ίδιος δεν διαφώνησε. Είμαι ικανοποιημένη ότι η διεργασία όπως την έχει περιγράψει ο κ. Κυπριανού, και με την οποία συμφωνεί ο κ. Τριλλίδης, είναι η πρέπουσα. Έχω αντλήσει καθοδήγηση από το Σύγγραμμα του Π. Γ. Πολυβίου «Το Σύγχρονο Δίκαιο της Δυσφήμισης», Εκδόσεις Χρυσαφίνης & Πολυβίου, Λευκωσία 2013, σελ. 223, όπου γίνεται παραπομπή στην υπόθεση Telnikoff v Matusevitch (βλ. τελευταία την απόφαση της Δικαστικής Επιτροπής της Βουλής των Λόρδων Telnikoff v Matusevitch [1991] 4 ALL ER 817). Σε εκείνη την υπόθεση, ο Ενάγων που ήταν Ρώσσος μετανάστης εργοδοτούμενος του BBC' Russian Service έγραψε ένα άρθρο σε καθημερινής κυκλοφορίας εφημερίδα για τη σημασία της διάκρισης μεταξύ της Ρωσσίας και του κομμουνισμού. Στο πλαίσιο του άρθρου αυτού ο Ενάγων άσκησε κριτική κατά της πρακτικής του BBC' Russian Service να εργοδοτεί πάρα πολλούς υπαλλήλους που προέρχονταν από εθνικές μειονότητες της Σοβιετικής Ένωσης αντί να είναι άτομα που να συνδέονταν εθνοτικά, πνευματικά ή θεολογικά με τον λαό της Ρωσσίας (people who associate themselves ethnically, spiritually or religiously with the Russian people). Ο Εναγόμενος, ο οποίος ήταν επίσης Ρώσσος μετανάστης, ένιωσε την πρόκληση να απαντήσει στο άρθρο του Ενάγοντος και έγραψε επιστολή, η οποία δημοσιεύθηκε στην ίδια εφημερίδα και παραπονέθηκε ότι το άρθρο του Ενάγοντος ήταν ρατσιστικό, αντισημιτικό και συνιστούσε εισήγηση προς το BBC' Russian Service να προβαίνει στη διενέργεια ανάλυσης αίματος αντί επαγγελματικής εξέτασης. Το ερώτημα που τέθηκε ήταν κατά πόσον το Δικαστήριο θα έπρεπε να αναγνώσει την επίδικη επιστολή μεμονωμένα ή σε συνάρτηση με το αρχικό άρθρο. Εκεί ο Ενάγων δεν είχε εγείρει την υπεράσπιση της αλήθειας, παρά μόνο την υπεράσπιση του έντιμου σχόλιου επί θέματος δημοσίου συμφέροντος. Η Δικαστική Επιτροπή της Βουλής των Λόρδων έκρινε ότι η επίδικη επιστολή του Εναγομένου θα έπρεπε να εξεταστεί από το Δικαστήριο μεμονωμένα και όχι σε συνδυασμό με το αρχικό άρθρο του Ενάγοντα, διότι υπήρχαν πολλοί αναγνώστες που θα είχαν διαβάσει μόνο τη μεταγενέστερη επιστολή χωρίς να έχουν διαβάσει το αρχικό άρθρο. Σχετική η ακόλουθη σύνοψη της κατά πλειοψηφία απόφασης της Δικαστικής Επιτροπής της Βουλής των Λόρδων: "Where a letter published in a newspaper in response to an article was alleged to be libelous, the court, in deciding whether the words complained of were capable of being understood as defamatory statements of fact rather than comment on which a defence of fair comment could be sustained, had to consider the letter on its own and it was not permissible to have regard to the whole terms of the article as well as those parts of the article quoted in the letter since it was likely that the readers of the letter included a substantial number of persons who had not read the article or if they had done so, did not have its terms fully in mind. There was nothing undesirable in the fact that the jury would not be allowed to consider the terms of the article in deciding whether or not the letter contained only comment but would be allowed to refer to the article in deciding whether any comment was fair, since the jury would simply be directed in deciding the first question to consider the effect of the letter on the mind of a person who had not read the article.". Στην παρούσα υπόθεση, τα πιο πάνω αποκτούν ιδιαίτερη σημασία λόγω του γεγονότος ότι σε άλλη εφημερίδα δημοσιεύθηκε το επίδικο δημοσίευμα και σε άλλη το αρχικό άρθρο του Ενάγοντος. Πέραν αυτού, οι δύο εφημερίδες εκδίδονταν σε διαφορετική εδαφική επικράτεια. Η μια στην Ελλάδα και η άλλη στην Κύπρο. Άρα, το αναγνωστικό κοινό είναι λογικό να θεωρηθεί ότι δεν ήταν το ίδιο. Υπήρξε, σημειωτέον, σθεναρή αντεξέταση του Ενάγοντος από το συνήγορο του Εναγομένου αναφορικά με την προσβασιμότητα του Κυπριακού αναγνωστικού κοινού στο άρθρο του Ενάγοντος όπως δημοσιεύθηκε στην Ελλάδα. Υποβλήθηκε στον Ενάγοντα η θέση ότι ήταν αδύνατο να είχε την εντύπωση ότι θα δημοσίευε κάτι στο Βήμα της Κυριακής και ότι το άρθρο του θα περνούσε απαρατήρητο, όταν τότε, το 2007, η εφημερίδα ήταν στα forte[18] της και πωλούσε πάρα πολλά φύλλα (κατά την έκφρασή του, «δεν ήταν κάποιο περιθωριακό ή εξειδικευμένο έντυπο», αντί τούτου «ήταν ίσως η πιο έγκυρη, πιο δημοφιλής Κυριακάτικη εφημερίδα στην Ελλάδα»), και όταν τότε, το 2007, άρχισε να κυκλοφορεί και στο διαδίκτυο, πράγμα που την έκαμνε προσβάσιμη και από την Κύπρο. Είναι σημαντικό κατά την κρίση μου, το γεγονός ότι, όπως ανέδειξε με τη μαρτυρία του ο Ενάγων, το αναγνωστικό κοινό στο οποίο απευθυνόταν το άρθρο του ήταν εκείνο που ενδιαφέρεται για τα πολιτιστικά δρώμενα στην Ελλάδα. Απεναντίας, το επίδικο δημοσίευμα δημοσιεύθηκε σε στήλη που δεν αφορούσε στα πολιτιστικά δρώμενα της Κύπρου ή της Ελλάδας. Δεν θεωρώ αναγκαίο να καταλήξω σε εύρημα αν ευσταθεί η θέση του Ενάγοντος, όπως τη διατύπωσε κατά την αντεξέτασή του ότι, ακόμη και αν υπήρχε πρόσβαση από την Κύπρο, μέσω διαδικτύου, στην ηλεκτρονική έκδοση της εφημερίδας το Βήμα της Κυριακής, το αναγνωστικό κοινό «το οποίο διαβάζει τα πολιτιστικά του Αθηναϊκού Βήματος στη Κύπρο» δεν υπερβαίνει, κατά την έκφραση του Ενάγοντος, τους «15 γραμματιζούμενους Κυπραίους», οι οποίοι ενδεχομένως να το διάβασαν αφότου έψαξαν για να το βρουν. Είναι λογικό να υποτεθεί (to be assumed) ότι, όπως ο Εναγόμενος 2 κατά τη δική του αντεξέταση αναγνώρισε, δεν είναι όλοι όσοι διάβασαν το επίδικο δημοσίευμα που είχαν διαβάσει προηγουμένως το άρθρο του Ενάγοντος ή/και που συγκρατούσαν στη μνήμη τους το περιεχόμενο του άρθρου του Ενάγοντος. Εν πάση περιπτώσει, όπως το έθεσε ο Lord Keith of Kinkel στην υπόθεση Telnikoff v Matusevitch, ανωτέρω, «The matter cannot turn on the likelihood or otherwise of readers of the letter having read the article.". Δηλαδή το κατά πόσον το επίδικο δημοσίευμα είναι ή δεν είναι δυσφημιστικό δεν μπορεί να κριθεί στη βάση της πιθανότητας ή μη αναγνώστες του επίδικου δημοσιεύματος να είχαν διαβάσει το άρθρο που πυροδότησε τη συγγραφή του επίδικου δημοσιεύματος. Γι' αυτό το λόγο και δεν θα παραθέσω σε αυτό το σημείο της απόφασής μου το περιεχόμενο του άρθρου του Ενάγοντος παρά μόνον αργότερα, αφότου διατυπώσω την κρίση μου σε ό,τι αφορά το δυσφημιστικό ή μη του επίδικου δημοσιεύματος. Β.2. Η μαρτυρία της ΜΕ2 (κας Ευτυχίας Ζαχαρίου) Η ΜΕ2 εργάζεται από το 1995 στην Εφορία Μουσείων στο Τμήμα Αρχαιοτήτων (βλ. τη γραπτή της δήλωση - Τεκμήριο 9), Όπως δήλωσε η ίδια, το Τμήμα Αρχαιοτήτων έχει υπό την ευθύνη του τη διαχείριση της αρχαιολογικής κληρονομιάς της Κύπρου. Επεξηγώντας το λόγο της παρουσίας της στο Δικαστήριο, η ΜΕ2 δήλωσε (βλ. παρα. 2 του Τεκμηρίου 9) ότι της είχε ζητηθεί από τον Ενάγοντα να παρουσιάσει στοιχεία αναφορικά με την αγορά κλεμμένων από τα κατεχόμενα Κυπριακών αρχαιοτήτων, την αγορά τους από το εξωτερικό από ιδρύματα ή την Εκκλησία, τη δωρεά τους στο Κράτος και την αποδοχή τους από το Κράτος. Όσον αφορά το θέμα αυτό, η ΜΕ2 ανέφερε στη γραπτή της δήλωση (βλ. παρα. 3 του Τεκμηρίου 9) ότι η αγορά κλεμμένων από τα κατεχόμενα κυπριακών αρχαιοτήτων είναι ένας από τους τρόπους με τον οποίο τέτοια αντικείμενα έχουν στο παρελθόν, με τη συμβολή διαφόρων ιδρυμάτων, επαναπατρισθεί στη χώρα μας. Ενδεικτικά, ανέφερε ότι αριθμός κλεμμένων κυπριακών αρχαιοτήτων έχουν επαναπατρισθεί στην χώρα μας με αυτόν τον τρόπο με τη συμβολή του Ιδρύματος Λεβέντη. Προς απόδειξη τούτου, η ΜΕ2 παρουσίασε ως Τεκμήριο 10 φωτοαντίγραφο σελίδων από το βιβλίο του Βάσου Καραγιώργη, «The A.G. Leventis Foundation and the Cultural Heritage of Cyprus, Έκδοση Ιδρύματος Λεβέντη», Αθήνα 1990, όπου παρατίθενται περισσότερα από 42 τέτοια αντικείμενα που αγοράστηκαν σε δημοπρασίες του εξωτερικού και επαναπατρίστηκαν με τη συμβολή του Ιδρύματος Λεβέντη. Όπως δήλωσε η ΜΕ2, σήμερα αυτά τα αντικείμενα εκτίθενται στο Κυπριακό Μουσείο. Σημείωσε, περαιτέρω, ότι πολλά από τα αντικείμενα αυτά προέρχονται από την Ιδιωτική Συλλογή Χατζηπροδρόμου στην Αμμόχωστο. Η ΜΕ2 έκανε ειδική αναφορά σε ένα από τα σημαντικότερα αντικείμενα που έχουν επαναπατριστεί με τον πιο πάνω τρόπο. Συγκεκριμένα, αναφέρθηκε σε ένα χάλκινο υποστάτη που εκτίθεται σήμερα στο Κυπριακό Μουσείο στη Λευκωσία. Το αντικείμενο βρέθηκε από Τουρκοκύπριους στην Επαρχία Αμμοχώστου το 1972. Το Τμήμα Αρχαιοτήτων δεν κατάφερε τότε να το αποκτήσει. Μετά τα γεγονότα του 1974 το αντικείμενο εξήχθηκε παράνομα από το νησί και προσφέρθηκε για αγορά στο Βρετανικό Μουσείο και στο Λούβρο. Και τα δύο Μουσεία αρνήθηκαν να το αγοράσουν και ενημέρωσαν αμέσως τον τότε Διευθυντή του Τμήματος Αρχαιοτήτων, Δρ. Βάσο Καραγιώργη. Το αντικείμενο αγοράστηκε τελικά στην Φρανκφούρτη. Το μεγαλύτερο μέρος του ποσού των 49000 γερμανικών μάρκων (περίπου 9.500 κυπριακές λίρες) που καταβλήθηκε, δόθηκε από τον αείμνηστο Αναστάσιο Λεβέντη και το υπόλοιπο από την Κυπριακή Δημοκρατία. Τέλος, η ΜΕ2 παρουσίασε ως Τεκμήριο 11 δέσμη φωτογραφιών της σημαντικής αυτής αρχαιότητας (του χάλκινου υποστάτη), όπως και φωτογραφίες άλλων αντικειμένων που επαναπατρίστηκαν με παρόμοιο τρόπο. Αντεξεταζόμενη η ΜΕ2 διευκρίνισε ότι ένας ζωγραφικός πίνακας του 1960 περίπου, όπως είναι η περίπτωση των έργων ζωγραφικής που αναφέρονται στο επίδικο δημοσίευμα, δεν αποτελεί αρχαιότητα και ως εκ τούτου δεν εμπίπτει στις αρμοδιότητες του Τμήματος Αρχαιοτήτων. Διευκρίνισε, επίσης, αντεξεταζόμενη η ΜΕ2 ότι τα αντικείμενα που ανήκαν στη συλλογή Χατζηπροδρόμου και αγοράστηκαν σε δημοπρασίες και επαναπατρίστηκαν, δεν γνώριζε αν αγοράστηκαν με χρήματα της οικογένειας Χατζηπροδρόμου. Διευκρίνισε επίσης ότι τα αντικείμενα που αγοράστηκαν με χρήματα από τον Αναστάσιο Λεβέντη (παράγραφος 5 της Γραπτής της Δήλωσης) ανήκουν στο Κράτος και βρίσκονται στο Κυπριακό Μουσείο. Εδώ έβαλε την έμφαση του ο συνήγορος των Εναγομένων꞉ στην ανάδειξη του γεγονότος ότι τα επαναπατρισθέντα αντικείμενα για τα οποία έδωσε μαρτυρία η ΜΕ2 δεν ανήκουν και δεν ανήκαν ποτέ σε κανέναν ιδιώτη. Ήταν πάντα περιουσία της Κυπριακής Δημοκρατίας και ο Αναστάσιος Λεβέντης έδωσε χρήματα για να περιέλθουν ξανά στην κατοχή της Κυπριακής Δημοκρατίας. Ερωτηθείσα αν το Τμήμα Αρχαιοτήτων ακολούθησε για την επανάκτηση αρχαιοτήτων τις διαδικασίες που προβλέπονται στον περί της Επιστροφής των Πολιτιστικών των Αγαθών Νόμο του 2002 (Ν. 183(Ι)/2002), η ΜΕ2 απάντησε ότι κάποια από τα αντικείμενα «αγοράστηκαν πολύ παλαιότερα», δηλαδή πριν τη θέσπιση του εν λόγω Νόμου, «όταν οι διαδικασίες ήταν πολύ πιο δύσκολες». Με τα χρόνια άρχισε να δημιουργείται μια δομή. Παρατήρησε η ΜΕ2 ότι με τα χρόνια «έχει ευαισθητοποιηθεί περισσότερο η κοινή γνώμη ως προς την καταστροφή της πολιτιστικής κληρονομιάς και έχουν γίνει πάρα πολλές προσπάθειες, αλλά το θέμα παραμένει όντως εξαιρετικά προβληματικό». Εξήγησε επίσης η ΜΕ2 ότι «όταν τα αντικείμενα βρίσκονται προς πώληση σε οίκους σε δημοπρασίες, αν εντοπιστούν κάπου στην Ευρώπη μπορεί το Κυπριακό κράτος να απευθυνθεί μέσω της Ιντερπόλ να δραστηριοποιηθεί και να ζητήσει τη λήξη τελοσπάντων αυτής της διαδικασίας της δημοπρασίας, αλλά είναι σε περιπτώσεις που ορθώς δημοσιοποιείται η πώληση και μπορούμε να απευθυνθούμε με αυτό τον τρόπο.». Οι προβλεπόμενες στο Νόμο του 2002 διαδικασίες για την επανάκτηση αρχαιοτήτων εφαρμόστηκαν από το Τμήμα Αρχαιοτήτων στην περίπτωση επανάκτησης των αρχαιοτήτων που είχε στην κατοχή του ο Aydin Dikmen αλλά δεν θέλησε να δώσει περαιτέρω λεπτομέρειες, σεβόμενη το γεγονός ότι - καθ' ον χρόνο η ίδια έδινε μαρτυρία - η δικαστική διαδικασία στο Μόναχο δεν είχε ακόμη λήξει και τα αντικείμενα που εμπίπτουν στη νομοθεσία περί αρχαιοτήτων δεν είχαν ακόμη επιστραφεί, παρά μόνο ορισμένα αντικείμενα, τα οποία προέρχονται κυρίως από εκκλησίες, οι οποίες λεηλατήθηκαν και αποτοιχίστηκαν ψηφιδωτά. Τέλος, η ΜΕ2 επεξήγησε ότι όταν τα αντικείμενα δεν έχουν «τεκμηριωμένη προέλευση», τούτο αποτελεί αποτρεπτικό παράγοντα του να επιχειρηθεί ο επαναπατρισμός τους με νομικά μέτρα. Ως αντικείμενα μη τεκμηριωμένης προέλευσης εξήγησε ότι αποκαλούνται εκείνα για τα οποία το Τμήμα Αρχαιοτήτων δεν γνωρίζει από ποιο ανασκαφικό σύμπλεγμα προέρχονται, το ακριβές σημείο εύρεσης τους. Β.3. Η μαρτυρία του Εναγομένου αρ. 2 Ο Εναγόμενος 2 υιοθέτησε και ανέγνωσε, ως μέρος της κυρίως εξέτασής του, γραπτή δήλωση, η οποία κατατέθηκε ενώπιον του Δικαστηρίου ως Τεκμήριο 12. Παραθέτω αυτούσιο το κείμενο꞉ 1. «Ονομάζομαι Χρήστος Αρβανίτης και είμαι 62 ετών. Γεννήθηκα και μεγάλωσα στην Αθήνα. Έχω σπουδάσει γραφίστικη με ειδίκευση στα ΜΜΕ. Εργάστηκα στον περιοδικό και ημερήσιο Τύπο των Αθηνών ως καλλιτεχνικός διευθυντής από το 1977 έως το 1992 - χρονιά κατά την οποία μετοίκησα στην Κύπρο. Από το 1993 και εντεύθεν εργάζομαι στην Εναγόμενη 1 επίσης ως καλλιτεχνικός διευθυντής - είμαι, δηλαδή, υπεύθυνος για τον σχεδιασμό και την εμφάνιση της εφημερίδας «Ο Φιλελεύθερος» καθώς και για άλλα έντυπα της Εναγόμενης 1. 2. Από το 1993 και μέχρι σήμερα διατηρώ ανελλιπώς στην κυριακάτικη έκδοση της εφημερίδας «Ο Φιλελεύθερος» την προσωπική μου στήλη γνώμης υπό τον τίτλο «Αποκόμματα». Το 2007 διατηρούσα την εν λόγω στήλη. Πέραν του τίτλου της στήλης και της έκτασης της (κυμαίνεται από 350 μέχρι 500 λέξεις), που παραμένουν τα ίδια από το 1993, η στοιχειοθεσία και η θέση της στήλης κατά τη διάρκεια των χρόνων άλλαζαν όταν άλλαζε και ο σχεδιασμός της εφημερίδας. 3. Την 1η Ιουλίου 2007 δημοσιεύθηκε το επίδικο άρθρο μου. Είχα προηγουμένως διαβάσει άρθρο με τίτλο «Τώρα αυτά είναι δικά μας» που έφερε την υπογραφή του Ενάγοντα και το οποίο είχε δημοσιευθεί την Κυριακή 17 Ιουνίου 2007 στην εφημερίδα «ΤΟ ΒΗΜΑ» η οποία εκδίδεται στην Αθήνα, κυκλοφορεί πανελληνίως και διατίθεται και στις κεντρικές πόλεις της Ευρώπης. 4. Η κυριακάτικη έκδοση της εφημερίδας «ΤΟ ΒΗΜΑ» διανεμόταν και στην Κύπρο, καθώς επίσης -τότε, το 2007- ήταν και δωρεάν η πρόσβαση της μέσω του διαδικτύου. Παρακολουθούσα «ΤΟ ΒΗΜΑ» κάθε Κυριακή -όπως και πάρα πολύς κόσμος, πιστεύω-, καθότι η εν λόγω εφημερίδα ήταν ένα εξαιρετικά δημοφιλές, έγκυρο και πολυσέλιδο έντυπο - ίσως, δε, να ήταν και η πρώτη σε κυκλοφορία κυριακάτικη εφημερίδα εκείνη την εποχή πανελλαδικώς, πουλώντας κάθε Κυριακή δεκάδες χιλιάδες φύλλα. 5. Αφού διάβασα το εν λόγω άρθρο του Ενάγοντα, μού γεννήθηκε η επιθυμία να σχολιάσω το περιεχόμενο του και να λάβω μέρος στον δημόσιο διάλογο που προκαλεί η δημοσίευση οποιουδήποτε κειμένου. 6. Το θέμα της κινητής περιουσίας των Ελληνοκυπρίων που έχει παραμείνει στα Κατεχόμενα μετά την τουρκική εισβολή και κατοχή και το οποίο, με το άνοιγμα των οδοφραγμάτων το 2003, επανήλθε στο προσκήνιο υπό καινοφανείς συνθήκες, με ενδιέφερε πριν διαβάσω το άρθρο του Ενάγοντα, όπως νομίζω ενδιέφερε (και εξακολουθεί να ενδιαφέρει) και το αναγνωστικό κοινό της Κύπρου. Είχα ήδη καταπιαστεί με το ζήτημα (όπως αναφέρω και στο επίδικο άρθρο) με προηγούμενο δημοσίευμα μου ημερομηνίας 8 Ιουνίου 2003 υπό τον τίτλο «Αγοράστε τα έπιπλα σας» το οποίο επίσης είχε δημοσιεύσει η Εναγόμενη 1. 7. Τον Ενάγοντα δεν μπορώ να πω πως τον γνώριζα προσωπικά πριν τη δημοσίευση του επίδικου. Είχαμε συναντηθεί μια φορά σε πολυπληθή κοινωνική συνεστίαση (η σύζυγος μου διατηρούσε κοινωνικές σχέσεις με τη σύζυγο του Ενάγοντα και τη θυγατέρα της συζύγου του Ενάγοντα). Ζήτημα αν ανταλλάξαμε δυο-τρεις κουβέντες με τον Ενάγοντα τότε και αυτές αντηλλάγησαν στο συμβατικό πλαίσιο μιας τυπικής κοινωνικής συναναστροφής. Αυτό ήταν όλο. Γνώριζα ότι ο Ενάγοντας ήταν γνωστός δικηγόρος και πως χειριζόταν την, ευρύτατα γνωστή ήδη, δικαστική υπόθεση Αποστολίδη εναντίον Όραμς. Πέραν τούτου, ουδέν. 8. Δεν σκέφτηκα να αναζητήσω τον Ενάγοντα πριν τη δημοσίευση του άρθρου μου, αφού το άρθρο μου αποτελούσε σχολιασμό -ή κριτική, αν θέλετε- του άρθρου που είχε δημοσιεύσει ο Ενάγοντας προ μερικών ημερών. Εξέλαβα, δε, το δημοσιευθέν άρθρο του Ενάγοντα στην εφημερίδα «ΤΟ ΒΗΜΑ» ως αληθές αφού περίεχε πολλές αναφορές σε υπαρκτά γεγονότα και η πρωτοπρόσωπη αφήγηση, ο αυτοβιογραφικός τόνος και το εξομολογητικό περιεχόμενο έμοιαζαν πειστικά και αληθή. Πίστεψα, και νομίζω πως είχα κάθε λόγο να πιστέψω, πως αυτά που έγραφε και περιέγραφε ο Ενάγοντας ανταποκρίνονταν στην πραγματικότητα· πως συνέβησαν δηλαδή στ' αλήθεια. 9. Επίσης δεν μου πέρασε απ' το μυαλό να ζητήσω την άποψη ή τη θέση του Ενάγοντα πριν τη δημοσίευση του δικού μου άρθρου, διότι το άρθρο μου δεν ήταν ούτε ρεπορτάζ ούτε διερευνητική δημοσιογραφία ούτε οποιοδήποτε άλλο είδος δημοσιογραφικού λόγου όπου η λήψη της θέσης ή της άποψης ή του σχολίου ή της γνώμης του Ενάγοντα θα ήταν χρήσιμη ή απαραίτητη. Είναι εξαιρετικά σύνηθες -αν δεν είναι, δε, και ο κανόνας- όταν άρθρο σχολιάζει άλλο, ήδη δημοσιευθέν, άρθρο, να μην απαιτείται ούτε να αναζητείται οποιαδήποτε περαιτέρω γνώμη ή άποψη ή θέση του συντάκτη του ήδη δημοσιευθέντος άρθρου. 10. Το πίστευα τότε, και εξακολουθώ να το πιστεύω μέχρι σήμερα, πως δεν ήταν ούτε απαραίτητο ούτε δεοντολογικά ή δημοσιογραφικά επιβεβλημένο να έχω προβεί προηγουμένως σε επικοινωνία με τον Ενάγοντα αφού για οτιδήποτε σχολίασα, έναυσμα και κατακλείδα ήταν το προηγηθέν -και ήδη δημοσιευθέν- κείμενο του Ενάγοντα. 11. Δεν πίστευα τότε, και δεν πιστεύω ούτε και σήμερα, πως το ύφος ή ο τόνος ή οι λέξεις ή οι εκφράσεις που χρησιμοποίησα στο άρθρο μου είχαν οτιδήποτε το απρεπές ή εμπαθές ή ότι φανέρωναν ή υποδήλωναν οποιοδήποτε ίχνος κακοπιστίας ή κακοβουλίας εκ μέρους μου ή ότι εγώ υπερέβην με οποιοδήποτε τρόπο τα εσκαμμένα. Έτσι κι αλλιώς, ουδέποτε έτρεφα οποιαδήποτε αντιπάθεια ή έχθρα ή οποιοδήποτε αρνητικό αίσθημα προς τον Ενάγοντα. 12. Απεναντίας, θεωρούσα και θεωρώ (και πιστεύω ότι ένας αντικειμενικός αναγνώστης του άρθρου μου μπορεί εύκολα να διακρίνει τούτο) πως ο σχολιασμός που έκανα ήταν εύλογος και θεμιτός. Μπορεί να μην ήταν αρεστός στον Ενάγοντα αλλά πιστεύω πως ήταν έντιμος και ειλικρινής και πιστεύω πως τούτο είναι φανερό στα μάτια ενός ουδέτερου αναγνώστη. 13. Εν πάση περιπτώσει, ειλικρινώς πίστευα τότε πως δικαιούμουν να γράψω αυτά που έγραψα, να εγείρω τα ερωτήματα που ήγειρα, να εκφράσω τον προβληματισμό που εξέφρασα. Με όλο το σεβασμό, εξακολουθώ να το πιστεύω. 14. Αρθρογραφώ εδώ και 20 χρόνια στην εφημερίδα «Ο Φιλελεύθερος». Ουδέποτε απειλήθηκα με λήψη δικαστικών μέτρων για κάτι που έχω υπογράψει και αυτή είναι η πρώτη φορά που κάποιος κινείται δικαστικά εναντίον μου για κάτι που έγραψα.». Αντίγραφο του άρθρου, ημερ. 8.6.2003 με τίτλο «Αγοράστε τα έπιπλα σας» στο οποίο αναφέρθηκε ο Εναγόμενος 2 στην παρα. 6 της γραπτής του δήλωσης κατατέθηκε στο Δικαστήριο από αυτόν ως Τεκμήριο 13. Δεν το θεωρώ κατάλληλο να παραθέσω σε αυτό το σημείο το περιεχόμενο του εν λόγω προηγούμενου άρθρου του Εναγομένου 2. Σημειώνω ότι έχει νομολογηθεί ότι όχι μόνον όταν αξιολογείται το δυσφημιστικό ή μη του επίδικου δημοσιεύματος, αλλά και όταν αξιολογείται το κατά πόσον αυτό περιέχει δήλωση γεγονότος ή σχόλιο για σκοπούς κατάταξής του σε μία εκ των υπερασπίσεων, δεν παρέχεται στο Δικαστήριο η δυνατότητα να εξετάσει το κείμενο σε συνδυασμό με άλλα, προγενέστερα ή μεταγενέστερα, δημοσιεύματα του γράφοντος, για να καταλήξει σε κάποιο συμπέρασμα (βλ. το προμνησθέν Σύγγραμμα του Π.Γ. Πολυβίου, σελ. 223, με παραπομπή στο Σύγγραμμα Winfield & Zolowicz, Tort, 18η έκδοση, 2010, σσ. 610 - 614). Όσα ανέφερε αντεξεταζόμενος ο Εναγόμενος, τα οποία άπτονται των υπερασπίσεων που εγείρει στην παρούσα υπόθεση, θα τα αναλύσω σε μετέπειτα τμήμα της απόφασής μου. Γ. ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΕ Ο,ΤΙ ΑΦΟΡΑ ΤΗΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΜΑΡΤΥΡΙΑΣ Ως προς την ποιότητα της δοθείσας μαρτυρίας σημειώνω ότι παρακολούθησα τους μάρτυρες κατά τη διάρκεια της ζωντανής ατμόσφαιρας της ακροαματικής διαδικασίας και είχα την ευκαιρία να δω την εν γένει συμπεριφορά τους στο εδώλιο του μάρτυρα, καθώς και να συγκρίνω τα λεγόμενά τους με το περιεχόμενο των εγγράφων που κατατέθηκαν ως τεκμήρια ενώπιόν μου. Αποτίμησα τη συνολική τους παρουσία στη βάση των εγγενών της μαρτυρίας τους χαρακτηριστικών (πηγή γνώσεων, ύπαρξη προσωπικού συμφέροντος και προκατάληψη - Phipson on Evidence, 14th edition, σελίδα 251). Κατά τη διάρκεια της αποτίμησης της αξιοπιστίας τους, είχα κατά νου ότι αυτό είναι έργο διακριτό και εντελώς αποσυναρτημένο από οποιοδήποτε βάρος απόδειξης (βλ. Αθανασίου κ.α. ν Κουνούνη