Ελένης Λευτέρη Γεωργίου κ.α. ν. Ρίνας Σιάλαρου κ.α., Αρ. Αγωγής: 1135/09, 23/12/2014

(2010)1Γ Α.Α.Δ 2014). Κατόπιν τούτου, η Αίτηση, τους επιδόθηκε εκ νέου, αυτή τη φορά με συνημμένη τη διαθήκη, κάτι το οποίο δεν είχε γίνει την πρώτη φορά. Οι έγγραφες προτάσεις Στις 13.4.2009, οι ενάγοντες καταχώρησαν την παρούσα αγωγή δια της κατάθεσης γενικώς οπισθογραφημένου κλητηρίου εντάλματος (Ο.2.1). Στην Έκθεση Απαίτησης που ακολούθησε στις 18.5.2009, οι ενάγοντες ισχυρίζονται, ότι, η διαθήκη είναι άκυρη και στερείται έννομου αποτελέσματος, πρώτον - διότι αποκλείει το νόμιμο κληρονομικό δικαίωμα των εναγόντων επί της ακινήτου περιουσίας ή ιδιοκτησίας του αποβιώσαντος και δεύτερον - διότι δεν εκτελέστηκε κατά νόμιμο τρόπο, δηλαδή στην παρουσία του διαθέτη και δύο μαρτύρων, οι οποίοι να ήταν ταυτόχρονα παρόντες και μάρτυρες ο ένας της υπογραφής του άλλου. Σε σχέση με τον ισχυρισμό αυτό, οι ενάγοντες επικαλούνται την ένορκη δήλωση της επιβεβαιωτού μάρτυρος Αγνής Πετακτού ημερ. 8.1.2009 που συνοδεύει την Αίτηση 3/2009 και στην οποία αναφέρει ότι η υπογραφή του διαθέτη τέθηκε στην παρουσία της ιδίας και της Αγνής Πετακτού - δηλαδή, του ιδίου και του αυτού προσώπου. Στη βάση των πιο πάνω ισχυρισμών, οι ενάγοντες ζητούν την έκδοση σωρεία δικαστικών διαταγμάτων και αναγνωριστικών αποφάσεων - τα πλείστα εκ των οποίων είναι αχρείαστα. Τα ζητηθέντα στοχεύουν κατ' ουσία, (α) σε απόρριψη της Αίτησης 3/2009 (β) σε απόφαση ότι η διαθήκη ημερ. 27.4.2004 είναι παράνομη (γ) σε απόφαση ότι η διαθήκη συντάχθηκε ή/και εκτελέστηκε κατά παράβαση του Νόμου και των Κανονισμών (δ) σε απόφαση ότι η διαθήκη αντιστρατεύεται το νόμιμο κληρονομικό τους δικαίωμα (ε) σε απόφαση ότι η διαθήκη είναι παράνομη ή άνευ νομικής ισχύος στον βαθμό που αντιβαίνει το Κεφ.195 (στ) σε ανακοπή της παραχώρησης εγγράφων διαχείρισης στις εναγόμενες (ζ) σε απαγόρευση της διάθεσης της ακίνητης περιουσίας του αποβιώσαντος συμφώνως της διαθήκης (η) σε διαταγή όπως τα έγγραφα διαχείρισης παραχωρηθούν στον Κυριάκο Χρ. Μούσκο ή όπως αυτός διοριστεί συνδιαχειριστής και (θ) σε απόφαση για διανομή της περιουσίας του αποβιώσαντος συμφώνως του Κεφ.

1. Στην τροποποιημένη Υπεράσπιση και Ανταπαίτηση τους ημερ. 26.8.2010, οι εναγόμενοι δέχονται τα όσα καταγράφονται στην εισαγωγή αυτής της απόφασης, αλλά αρνούνται μετ' επιτάσεως τους δύο κύριους ισχυρισμούς των εναγόντων. Σε σχέση με τον πρώτο ισχυρισμό των εναγόντων, είναι η θέση τους, ότι, η διαθήκη, συντάχθηκε κανονικά, συμφώνως του Νόμου και Κανονισμών, χωρίς να αποκλείει το κληρονομικό δικαίωμα των εναγόντων. Διαζευκτικά, εάν ήθελε διαφανεί ότι η διατεθείσα δια της διαθήκης περιουσία, είναι μεγαλύτερη της δια Νόμου διαθέσιμης μοίρας, τότε, συμφωνούν όπως η διάθεση μειωθεί και περικοπεί ανάλογα. Σε σχέση με τον δεύτερο ισχυρισμό των εναγόντων, η θέση τους είναι ότι η διαθήκη συνετάχθη συμφώνως του Νόμου και των Κανονισμών, αφού υπεγράφη από τον διαθέτη στην ταυτόχρονη παρουσία της Αγνής Πετακτού και Παναγιώτας Αναστασίου, οι οποίες επίσης υπέγραψαν, η μια στην παρουσία της άλλης. Τα όσα αναφέρονται στην ένορκη δήλωση της Αγνής Πετακτού, οφείλονται σε παραδρομή και τίποτε πέραν αυτού. Μάλιστα τα διόρθωσε με συμπληρωματική ένορκη δήλωση, την οποία όμως δεν μπόρεσε να καταχωρήσει στον φάκελο της Αίτησης 3/2009 καθ' ότι εν τω μεταξύ είχε καταχωρηθεί η Ένσταση-Caveat. Στη βάση αυτών των ισχυρισμών, οι εναγόμενοι, ανταπαιτούν την έκδοση (α) αναγνωριστικής απόφασης ότι η διαθήκη είναι καθ' όλα νόμιμη, έγκυρη και δεσμευτική και (β) διάταγμα, το οποίο να επιτρέπει την καταχώρηση στην Αίτηση 3/2009, συμπληρωματικής ενόρκου δηλώσεως της Αγνής Πετακτού και/ή αντίστοιχης της άλλης επιβεβαιωτού μάρτυρος Παναγιώτας Αναστασίου και/ή των εκτελεστών της διαθήκης. Στην Απάντηση στην Υπεράσπιση και Υπεράσπιση στην Ανταπαίτηση, οι ενάγοντες εμμένουν στους δικούς τους ισχυρισμούς. Περαιτέρω υποδεικνύουν ότι το όνομα της Παναγιώτας Αναστασίου δεν φαίνεται πουθενά στη διαθήκη. Παράλληλα επισημαίνουν κάποιες γραμματικές ανακρίβειες αλλά και το γεγονός ότι το δικόγραφο των εναγομένων δεν είναι διαχωρισμένο - όπως θα έπρεπε - μεταξύ του σκέλους που αφορά την Υπεράσπιση και του σκέλους που αφορά την Ανταπαίτηση. Κλείνοντας με τα δικόγραφα, επισημαίνω, ότι, αμφότερες οι πλευρές είχαν σημαντικές αξιώσεις που αφορούσαν τις εν ζωή δωρεές του αποβιώσαντος, αλλά με κοινή τους δήλωση ημερ. 28.9.2011, εγκατέλειψαν την όποια αξίωση προκύπτει από τα δικόγραφα τους και αφορά στο θέμα αυτό. Η ακροαματική διαδικασία Η ακροαματική διαδικασία που ακολούθησε ήταν σύντομη. Κλήθηκαν για κατάθεση 6 μάρτυρες, 3 από κάθε πλευρά. Εκ μέρους των εναγόντων, πρώτη κλήθηκε η πρωτοκολλητής Μαρία Τσιάππα (Μ.Ε.1), η οποία κατέθεσε ως τεκμήριο την Αίτηση 3/2009 μαζί με την ένορκη δήλωση των προτιθέμενων εκτελεστών, την ένορκη δήλωση της επιβεβαιωτού μάρτυρος ημερ. 8.1.2009 και αντίγραφο της διαθήκης (τεκμήριο 1). Η μάρτυρας ανέφερε ότι η Αίτηση δεν έχει προχωρήσει καθ' ότι καταχωρήθηκε Caveat στις 28.1.
2. Ως Μ.Ε.2 κατέθεσε ο Γιώργος Γεωργίου (ενάγοντας 2) - ο οποίος, επί της ουσίας, το μόνο που ανέφερε είναι ότι δεν αμφισβητεί τη γνησιότητα της υπογραφής του διαθέτη αλλά αμφισβητεί τη διαθήκη εν γένει και ζητά το "κληρονομικό του δικαίωμα". Η Μ.Ε.3 Ελένη Γεωργίου (ενάγουσα 1) ανέφερε ότι ζητά "εκείνο που πρέπει" από το Δικαστήριο. Η ίδια, ως ξεκαθάρισε, δεν θέλει το σπίτι αλλά ζητά να γίνει "δίκαιη μοιρασιά". Από πλευράς εναγομένων πρώτη κλήθηκε η Παναγιώτα Αναστασίου (Μ.Υ.1) η οποία υιοθέτησε γραπτή δήλωση (έγγραφο 1) στην οποία αναφέρει ότι ήταν η μια εκ των δύο επιβεβαιωτών μαρτύρων της διαθήκης του αποβιώσαντος που έγινε στις 27.4.
3. Η άλλη ήταν η Αγνή Πετακτού. Αμφότερες μαζί και με τη δικηγόρο - εναγόμενη 1 ήταν ταυτόχρονα παρούσες όταν ο αποβιώσας έθεσε την υπογραφή του επί της διαθήκης. Στη συνέχεια έθεσαν και οι ίδιες τις υπογραφές τους επί της διαθήκης στην παρουσία του αποβιώσαντος και στην παρουσία αλλήλων. Ως Μ.Υ.2 κλήθηκε η δικηγόρος Ρίνα Σιάλαρου η οποία επίσης υιοθέτησε γραπτή δήλωση (έγγραφο 2). Στη δήλωση αυτή αναφέρεται στις επιθυμίες και οδηγίες του διαθέτη, στη συμβουλή που του έδωσε και γενικά στην όλη διαδικασία που ακολουθήθηκε στη σύνταξη της διαθήκης. Ομοίως αναφέρθηκε και στις μετά θάνατο διαδικασίες, με κύρια την κατάθεση της Αίτησης 3/
4. Επιπλέον, η μάρτυρας κατέθεσε συμπληρωματική ένορκη δήλωση της μητέρας της Αγνής Πετακτού ημερ. 3.12.2010 (τεκμήριο 2), εξηγώντας ότι η μητέρα της αντιμετωπίζει πλέον σοβαρά προβλήματα υγείας και αδυνατεί να εμφανιστεί στο Δικαστήριο και να καταθέσει. Στην ένορκη αυτή δήλωση, εξηγείται, ότι, στην αρχική ένορκη της δήλωση ημερ. 8.1.2009 έγινε λάθος. Αντί να αναγραφεί ότι η διαθήκη υπεγράφη "στην παρουσία της ιδίας και της Παναγιώτης Αναστασίου", ανεγράφη ότι υπεγράφη "στην παρουσία της ιδίας και της Αγνής Πετακτού" - της ιδίας και πάλι δηλαδή. Επρόκειτο για συντακτικό λάθος. Τέλος η μάρτυρας - ως εκ του επαγγέλματος της - αναφέρθηκε και στις αιτούμενες θεραπείες από πλευράς εναγομένων. Ο Μ.Υ.3 - καρδιολόγος Δρ. Πέτρος Αγαθαγγέλου, εκτός από γιατρός είναι και γιος της Αγνής Πετακτού. Περιέγραψε με κάθε λεπτομέρεια τα προβλήματα υγείας που αντιμετώπισε τα τελευταία χρόνια η μητέρα του και στη σταδιακή επιδείνωση της υγείας της. Από τον Αύγουστο του 2011 και έπειτα εξήγησε - όταν δηλαδή η μητέρα του έπεσε και έσπασε το πόδι της - η υγεία της κλονίστηκε σε μεγάλο βαθμό. Υποφέρει από καρδιακά προβλήματα και υπέστη εγκεφαλικά επεισόδια και τώρα έχει ατροφία στον εγκέφαλο. Είναι καθηλωμένη και δεν έχει το επίπεδο κατανόησης για πνευματικές και άλλες δραστηριότητες. Ως εκ τούτου αδυνατεί να καταθέσει στο Δικαστήριο. Προηγουμένως, τα πράγματα ήταν πολύ καλύτερα. Υπήρχε αντίληψη και ελευθερία κινήσεων με κάποια ελαφριά αστάθεια. Μετά το πέρας της μαρτυρίας, δόθηκε χρόνος στους συνηγόρους να ετοιμάσουν την επιχειρηματολογία τους. Αμφότεροι, ετοίμασαν, υιοθέτησαν και κατάθεσαν πολυσέλιδες γραπτές αγορεύσεις στις οποίες αναπτύσσουν τις εκατέρωθεν θέσεις τους. Τις αγορεύσεις αυτές τις έχω διεξέλθει με κάθε προσοχή και ενδελέχεια. Εγείρονται σωρεία ζητημάτων - ειδικά από πλευράς συνηγόρου εναγόντων - τόσα, που θα ήταν σχεδόν αδύνατο και εν πάση περιπτώσει αποπροσανατολιστικό από τα επίδικα θέματα, να καταγραφούν κατά τρόπο δομημένο και να επιχειρηθεί να δοθεί κάποιου είδους απάντηση σε κάθε ένα απ' αυτά. Έτσι δεν θα το επιχειρήσω. Αντίθετα θα επικεντρωθώ στην ουσία της υπόθεσης - η οποία στην πραγματικότητα είναι πολύ απλή - και θα αναφερθώ σε κάθε σχετικό για την επίλυση της διαφοράς επιχείρημα στο κατάλληλο σημείο. Αξιολόγηση μαρτυρίας Σε ότι αφορά την αξιολόγηση της μαρτυρίας, το πρώτο πράγμα που θα πρέπει να επισημάνω, είναι, ότι, δεν αποτέλεσε ιδιαίτερο σημείο τριβής μεταξύ των μερών. Δεν είναι τόσο επί της πραγματικής θεώρησης των γεγονότων που υπήρξε διαφωνία αλλά επί των νομικών αποτελεσμάτων που αναφύονται απ' αυτή τη θεώρηση. Εν πάση περιπτώσει, άκουσα με προσοχή τον κάθε ένα από τους μάρτυρες που κατέθεσαν ενώπιον μου και αξιολογώντας ατομικά τη μαρτυρία ενός εκάστου, βρίσκω ότι όλοι είναι αξιόπιστοι μάρτυρες. Ιδιαιτέρως διαφωτιστική και χρήσιμη ήταν η μαρτυρία των μαρτύρων των εναγομένων - Μ.Υ.1, 2 και
5. Οι μάρτυρες αυτοί ήταν πηγαίοι, σταθεροί στις τοποθετήσεις τους και απόλυτα πειστικοί στα όσα ανέφεραν στο Δικαστήριο. Έτσι αποδέχομαι το σύνολο των λεγομένων τους ως αληθές και ασφαλές υπόβαθρο για την εξαγωγή συμπερασμάτων. Συμπεράσματα Με βάση λοιπόν την πιο πάνω αξιολόγηση και τα κοινώς αποδεκτά στοιχεία της υπόθεσης, βρίσκω ότι τα ουσιώδη, πραγματικά γεγονότα έχουν ως ακολούθως: Στις 27.4.2004 ο Ελευθέριος Χ" Λευτέρη κατάρτισε στο δικηγορικό γραφείο της εναγόμενης 1, διαθήκη (αντίγραφο της οποίας αποτελεί μέρος του τεκμηρίου 1), αφήνοντας την κατοικία του επί της οδού Αγ. Ιωάννη 13 στη Λάρνακα εξ ολοκλήρου στη θυγατέρα του - εναγόμενη 2 και το σύνολο της κινητής του περιουσίας, στη σύζυγο του - ενάγουσα 1, στον γιο του - ενάγοντα 2 και στη θυγατέρα του - εναγόμενη 2 ανά ⅓ μερίδιο. Ως εκτελεστές της διαθήκης, κατονομάζονται οι εναγόμενες 1 και
6. Μάρτυρες επιβεβαίωσης της υπογραφής του διαθέτη ήταν η Αγνή Πετακτού - μητέρα της εναγόμενης 1 και πιστοποιών υπάλληλος κατά τον ουσιώδη χρόνο και η Παναγιώτα Αναστασίου - υπάλληλος στο δικηγορικό γραφείο της εναγόμενης
7. Ο διαθέτης έθεσε την υπογραφή του επί της διαθήκης στην ταυτόχρονη παρουσία των επιβεβαιωτών μαρτύρων και της εναγόμενης
8. Στη συνέχεια οι επιβεβαιωτές μάρτυρες έθεσαν και τη δική τους υπογραφή επί της διαθήκης, στην ταυτόχρονη παρουσία του διαθέτη και στην ταυτόχρονη παρουσία αλλήλων και της εναγόμενης
9. Προς απόδειξη τούτου, ενσωματώνεται στο κάτω μέρος της διαθήκης σχετικός τύπος επιβεβαίωσης (attestation clause) με το εξής λεκτικό: "Υπεγράφη υπό του Ελευθέριου Γεωργίου Χ"Λευτέρη εν όψει και παρουσία ημών πάντων παρισταμένων ταυτοχρόνως οίτινες εν όψει και παρουσία αλλήλων υπογράφομεν τα ονόματα μας ως επιβεβαωταί μάρτυρες." Προ της συντάξεως της διαθήκης, η εναγόμενη 1 εξήγησε στον διαθέτη ότι δυνάμει του Νόμου μπορεί να διαθέσει μόνο το ¼ της καθαρής αξίας της κληρονομιάς με διαθήκη και αν η επιθυμητή διάθεση της περιούσιας του, υπερέβαινε την αξία αυτή κατά την ημέρα του θανάτου του, η διαθήκη δεν θα ήταν άκυρη, αλλά εάν οποιοσδήποτε των κληρονόμων αμφισβητούσε την αξία του διαθέσιμου μέρους και αποδείκνυε οποιαδήποτε υπέρβαση της διαθέσιμης μοίρας, τότε η διάθεση της κληροδοσίας θα μειωνόταν και περικοπτόταν αναλόγως ώστε να περιοριστεί στο διαθέσιμο μέρος της κληρονομιάς. Ο ίδιος της ανέφερε ότι δεν ήταν σε θέση να γνωρίζει την καθαρά αξία της κληρονομιάς ειδικά κατά την ημέρα του θανάτου του, ώστε να υπολογιστεί το διαθέσιμο μέρος, πλην όμως ήθελε να προχωρήσει η ετοιμασία της διαθήκης όπως επιθυμούσε και πίστευε ότι κανένας από τους κληρονόμους του δεν θα αμφισβητούσε την επιθυμία του, ακόμη και στην περίπτωση που διέθετε με κληροδοσία πέραν της διαθέσιμης μοίρας. Ο Χ" Λευτέρη τελικώς απεβίωσε στις 10.10.
10. Μετά το θάνατο του, η εναγόμενη 1 κατάθεσε τη διαθήκη στον Πρωτοκολλητή Επικύρωσης Διαθηκών του Επαρχιακού Δικαστηρίου Λάρνακας και έλαβε τον αριθμό
11. Στις 8.1.2009, η εναγόμενη 1 καταχώρησε την Αίτηση 3/2009 για τη λήψη εγγράφων διαχείρισης με επισυνημμένη διαθήκη. Η Αίτηση αυτή υποστηριζόταν από ένορκη δήλωση των προτιθέμενων εκτελεστών ημερ. 8.1.2009 και ένορκη δήλωση της επιβεβαιωτού μάρτυρος Αγνής Πετακτού επίσης ημερ. 8.1.
12. Η Αίτηση (χωρίς τη συνημμένη διαθήκη) επιδόθηκε στους ενάγοντες στις 20.1.2009 και στις 28.1.2009, οι τελευταίοι καταχώρησαν Ένσταση-Caveat. Κατόπιν τούτου, η Αίτηση, τους επιδόθηκε εκ νέου, αυτή τη φορά με συνημμένη τη διαθήκη. Στην ένορκη δήλωση της Αγνής Πετακτού έγινε ένα συντακτικό λάθος. Συγκεκριμένα αντί να αναγραφεί ότι η διαθήκη υπεγράφη στην παρουσία της ιδίας και της Παναγιώτας Αναστασίου, ανεγράφη ότι υπεγράφη στην παρουσία της ιδίας και της Αγνής Πετακτού. Η Αγνή Πετακτού, προ της ραγδαίας επιδείνωσης της υγείας της που επήλθε το 2011 και συγκεκριμένα στις 3.12.2010, προέβη σε συμπληρωματική ένορκη δήλωση (τεκμήριο 2) με την οποία διορθώνει το λάθος και θέτει τα γεγονότα στην πραγματική τους διάσταση. Επιβεβαιώνει δηλαδή, ότι, η υπογραφή του διαθέτη τέθηκε στην παρουσία της ίδιας και της Παναγιώτας Αναστασίου. Η Αγνή Πετακτού λόγω των προβλημάτων υγείας που περιέγραψε ο Μ.Υ.3, αδυνατούσε, κατά τον χρόνο εκδίκασης της υπόθεσης το 2014, να εμφανιστεί ενώπιον του Δικαστηρίου και να επιβεβαιώσει και προφορικώς τα πιο πάνω. Επιβεβαιώθηκε ωστόσο από τις Μ.Υ.1 και
13. Νομική πτυχή/κατάληξη Όπως επισήμανα προηγουμένως, οι αιτιάσεις των εναγόντων κατά της εγκυρότητας της διαθήκης εστιάζονται σε δύο ουσιαστικά σημεία, πρώτον, ότι αποκλείει το νόμιμο κληρονομικό τους δικαίωμα και δεύτερον, ότι δεν εκτελέστηκε κατά τον νόμιμο τρόπο. Ξεκινώ από το δεύτερο, το οποίο είναι και θεμελιακής σημασίας. Σύμφωνα με το άρθρο 23 του Περί Διαθηκών και Διαδοχής Νόμο Κεφ.195.- «Καμιά διαθήκη δεν είναι έγκυρη, εκτός αν είναι γραπτή και εκτελεστεί σύμφωνα με τον πιο κάτω τρόπο, δηλαδή- (α) υπογράφεται στο κάτω μέρος ή στο τέλος της από το διαθέτη, ή από άλλο που ενεργεί για το διαθέτη, στην παρουσία του διαθέτη και με εντολή του. και (β) η υπογραφή αυτή τίθεται ή αναγνωρίζεται από το διαθέτη στην παρουσία δύο ή περισσοτέρων μαρτύρων που παρίστανται ταυτόχρονα. και (γ) οι μάρτυρες αυτοί επιβεβαιώνουν και προσυπογράφουν τη διαθήκη στην παρουσία του διαθέτη και στην παρουσία αλλήλων, αλλά κανένας τύπος επιβεβαίωσης δεν είναι αναγκαίος. και (δ) αν η διαθήκη αποτελείται από περισσότερα από ένα φύλλο χαρτιού, κάθε φύλλο υπογράφεται ή μονογράφεται από ή για λογαριασμό του διαθέτη και των μαρτύρων». Ως προκύπτει από τις υποθέσεις Mosaikos v. Eren

(1958)CLR 286 και Γεωργιάδης κ.α v. Παπακυριακού κ.α

(1979)2 J.C.C 466 (απόφαση του Στυλιανίδη Π.Ε.Δ, όπως ήταν τότε), η οποία μνημονεύεται στην Κάτζη κ.α v. Πατσαλίδη

(2007)1 Α.Α.Δ. 958, το βάρος απόδειξης νομότυπης εκτέλεσης, είτε δια τεκμηρίου (presυmption) είτε δια θετικής μαρτυρίας (positive evidence) εναποτίθεται στο άτομο που κατάρτισε τη διαθήκη. Στη δε Κάτζη τονίστηκε ότι στις περιπτώσεις όπου η διαθήκη ενσωματώνει σχετικό τύπο επιβεβαίωσης (attestation clause) ότι η διαθήκη έγινε συμφώνως των διατάξεων του Νόμου, τότε υπάρχει ισχυρό τεκμήριο ότι η διαθήκη καταρτίστηκε νόμιμα και κανονικά. Το τεκμήριο αυτό δύναται να ανατραπεί, όταν, προσκομίζεται αντίθετη, αξιόπιστη μαρτυρία επί του σημείου. Στην προκειμένη περίπτωση η διαθήκη ενσωματώνει σχετικό τύπο επιβεβαίωσης (βλ. σελ.11 ανωτέρω) και επομένως υφίσταται το ισχυρό τεκμήριο νομιμότητας. Επί τούτου και εφόσον το θέμα εγείρεται στην αγόρευση του συνηγόρου των εναγόντων, να επισημάνω, πως το γεγονός, ότι, δεν αναγράφεται ολογράφως το όνομα των επιβεβαιωτών μαρτύρων - αν και η ολόγραφη αναγραφή θα ήταν επιθυμητή - ουδόλως επιφέρει ακυρότητα. Εκείνο που απαιτείται με βάση τον Νόμο είναι η επιβεβαίωση (attestation) η οποία επιτυγχάνεται δια της υπογραφής και μόνο. Δεν χρειάζεται καν τύπος επιβεβαίωσης. Όπως επισημαίνεται στην Παρισινού v. Χαραλαμπίδη κ.α

(1998)1 Α.Α.Δ. 781:- "Όπως υποδείχθηκε στην Pavlides and Others v. Potamitis and Others C.L.R. Vol. IX 119, (στη σελ. 121): "It is clear from the case of Roberts v. Phillips, and from the judgment of Lord Campbell in Burdett v. Spillsbury, that attestation does not imply certification. A witness who attests a document does not necessarily write a certificate upon the document. If he merely signs his name, even without adding the word "witness", intending to show thereby that he is a witness of its execution, he "attests" it within the legal meaning of the word."" Εδώ καμία απολύτως μαρτυρία δεν έχει προσκομιστεί που να ανατρέπει το ισχύον τεκμήριο. Ακόμα όμως και αν δεν υπήρχε το τεκμήριο, και οι εναγόμενοι θα έπρεπε έτσι να αποσείσουν το βάρος το οποίο επωμίζονται, με την προσκόμιση θετικής μαρτυρίας, φρονώ πως το έχουν πράξει απόλυτα. Από τη μαρτυρία των Μ.Υ.1 και 2, η οποία αποτέλεσε ισχυρό υπόβαθρο των συμπερασμάτων του Δικαστηρίου, αποδείχθηκαν όλες οι προϋποθέσεις κατάρτισης έγκυρης διαθήκης, μεταξύ των οποίων και η υπογραφή της διαθήκης από τον διαθέτη, στην παρουσία δύο μαρτύρων, ήτοι της Μ.Υ.2 και της Αγνής Πετακτού. Τούτο επιβεβαιώνεται και από την ένορκη δήλωση της Αγνής Πετακτού ημερ.3.12.2010 (τεκμήριο 2). Το τεκμήριο αυτό, μολονότι αποτελεί εξ ακοής μαρτυρία, μπορεί και πρέπει να ληφθεί υπόψη και να του προσδοθεί βαρύτητα - τουλάχιστον επικουρικά (αν και δεν χρειάζεται αφού είναι απόλυτα επαρκής η μαρτυρία των Μ.Υ.1 και 2) - αφού δεν ζητήθηκε επιτακτικά, η αντεξέταση της Αγνής Πετακτού από τους ενάγοντες συμφώνως του άρθρου 26 του Κεφ. 9, ούτε και αμφισβητήθηκε η γνησιότητα του τεκμηρίου καθ' οιονδήποτε τρόπο. Στην κρίση μου αυτή, έλαβα σαφώς υπόψη και τις προϋποθέσεις που θέτει το άρθρο 27 και ιδιαιτέρως το ότι καταδείχθηκε από την ιατρική μαρτυρία του Μ.Υ.3 (επίσης μη αμφισβητηθείσα), ότι, δεν ήταν εύλογο και εφικτό να κληθεί η Αγνή Πετακτού να καταθέσει ως μάρτυρας. Στο σημείο αυτό να επισημάνω ότι η θέση του συνηγόρου των εναγόντων ως αναπτύσσεται στην αγόρευση του, ότι δεν μπορεί η ακυρότητα μιας διαθήκης να διορθωθεί με προφορική μαρτυρία είναι μεν σωστή, αλλά στην προκειμένη περίπτωση, δεν τυγχάνει εφαρμογής. Καμία ακυρότητα δεν υπήρχε που να έχρηζε διόρθωσης. Η διαθήκη ήταν εξ αρχής νόμιμη και έγκυρη. Η προσκομισθείσα μαρτυρία απλά επιβεβαίωσε το γεγονός τούτο και ταυτοποίησε τρόπον τινά, τους επιβεβαιωτές μάρτυρες. Το λάθος που προέκυψε μεταγενέστερα στην ένορκη δήλωση της Αγνής Πετακτού ημερ. 8.1.2009, ήταν απλά συντακτικό και με κανένα τρόπο δεν επηρεάζει την εγκυρότητα της διαθήκης - η οποία καταρτίστηκε και ολοκληρώθηκε σχεδόν πέντε χρόνια ενωρίτερα. Δυστυχώς το σφάλμα αυτό, αποτέλεσε αφορμή για αμφισβήτηση της εγκυρότητας της διαθήκης, με ελατήρια που στρέφονται κατά της εκδηλωθείσας βούλησης του διαθέτη ως επιμαρτυρείται στη διαθήκη και όχι που αφορούν γνήσια αμφιβολία για την τήρηση των εκ του Νόμου προϋποθέσεων. Όπως και να έχει η σχετική αιτίαση απορρίπτεται. Έρχομαι στο άλλο εγερθέν θέμα, το οποίο αφορά στα εν γένει κληρονομικά δικαιώματα των εναγόντων. Είναι αλήθεια ότι στην Κύπρο, το δικαίωμα ενός προσώπου να διαθέσει την περιουσία του με διαθήκη δεν είναι απόλυτο. Σχετικό επί τούτου είναι το άρθρο 41 του Κεφ.195, το οποίο στον βαθμό που μας ενδιαφέρει διαλαμβάνει ως εξής: «41.-

(1)Εκτός όπως προνοείται στο άρθρο 42, όταν πρόσωπο αποβιώσει αφήνοντας- (α) σύζυγο και τέκνο ή σύζυγο κατιόντα τέκνου ή όχι σύζυγο αλλά τέκνο ή κατιόντα τέκνου, το διαθέσιμο μέρος της κληρονομιάς δεν θα υπερβαίνει το ένα τέταρτο της καθαρής αξίας της κληρονομιάς». Πρώτη μου επισήμανση σε σχέση με το θέμα αυτό, είναι ότι ακόμα και στις περιπτώσεις όπου διατίθεται με τη διαθήκη μέρος κληρονομιάς που υπερβαίνει το διαθέσιμο μέρος, αυτό δεν επιφέρει ακυρότητα. Αυτό είναι και απόλυτα λογικό αφού υπάρχουν αστάθμητοι παράγοντες, όπως π.χ. ποια θα είναι η αξία της περιουσίας κατά τον ουσιώδη χρόνο, ήτοι τη στιγμή του θανάτου - κατά πόσο θα αποκτηθεί ή απολεσθεί περιουσία μεταξύ της κατάρτισης της διαθήκης και της στιγμής του θανάτου και - ποιοι συγγενείς θα επιβιώσουν του θανάτου του διαθέτη. Έτσι, αντί για ακυρότητα, η διάθεση μειώνεται και περικόπτεται ανάλογα, ώστε να περιοριστεί στο διαθέσιμο μέρος της κληρονομιάς (βλ. άρθρο 41

(2)και Papavasiliou and Others v. Papafedia and Others

(1975)1 J.S.C 96). Στο σύγγραμμα Κυπριακό Κληρονομικό Δίκαιο (2η έκδοση) του Αχιλλέα Αιμιλιανίδη, σελ.152 αναφέρονται, ανάμεσα σε άλλα, τα εξής: "Η διαθέσιμη μοίρα εξακριβώνεται κατά τη στιγμή του θανάτου και όχι κατά την ημέρα κατάρτισης της διαθήκης. Συνεπώς είναι αδιάφορο αν κατά τον χρόνο που καταρτίστηκε η διαθήκη, ο διαθέτης είχε αφήσει με τη διαθήκη του μεγαλύτερη ή μικρότερη μερίδα από αυτή που είχε δικαίωμα. Κρίσιμο είναι μόνο το χρονικό σημείο θανάτου του διαθέτη. Εξάλλου η διαθέσιμη μοίρα της κληρονομιάς αφορά την καθαρή αξία της κληρονομιάς, δηλαδή την αξία που έχει η κληρονομιά κατά τον χρόνο του θανάτου του διαθέτη μετά από την εξόφληση των χρεών, φόρων και άλλων υποχρεώσεων της κληρονομίας». Η πιο πάνω περικοπή με βρίσκει απόλυτα σύμφωνο. Στην προκειμένη περίπτωση δεν έχει προσκομιστεί μαρτυρία που να αποδεικνύει την καθαρή αξία της κληρονομιάς, έτσι ώστε να τίθεται θέμα υπέρβασης της διαθέσιμης μοίρας και κατ' επέκταση διαταγής για μείωση ή περικοπή. Η καθαρή αξία θα διαφανεί στο μέλλον, όταν εξακριβωθεί από τους εκτελεστές το σύνολο της περιουσίας του αποβιώσαντος - κινητής και ακίνητης - κατά τον χρόνο θανάτου του και εξοφληθούν τυχόν χρέη, φόροι και άλλες υποχρεώσεις της κληρονομιάς. Επ' αυτού να σημειώσω ότι η καθ' υπολογισμό αξία που αναγράφεται στην προμετωπίδα της Αίτησης 3/2009 (τεκμήριο 1) και την οποία επικαλέστηκε ο ευπαίδευτος συνήγορος των εναγόντων στην αγόρευση του, ουδόλως αποδεικνύει την καθαρή αξία της κληρονομιάς. Η καταγραφή αυτή αποτελεί απλώς μια πρώτη ένδειξη της υπάρχουσας περιουσίας - η οποία όμως τελικώς μπορεί να είναι μικρότερη αλλά και πολύ μεγαλύτερη. Τέλος, να επισημάνω ότι το γεγονός και μόνο ότι ο διαθέτης κληροδοτεί στη εναγόμενη 2, ένα συγκεκριμένο και προσδιορισμένο στοιχείο της περιουσίας του, ήτοι την κατοικία επί της οδού Αγίου Ιωάννη 13 στη Λάρνακα, ουδόλως πλήττει τα εν γένει κληρονομικά δικαιώματα των εναγόντων. Μια κληροδοσία σύμφωνα με το άρθρο 2 του Κεφ.195, μπορεί να είναι γενική ή ειδική. Η συγκεκριμένη κληροδοσία είναι σαφώς μια ειδική κληροδοσία και σε περίπτωση που διαφανεί στο μέλλον, ότι υπερβαίνει την αξία της διαθέσιμης μοίρας, η μείωση και περικοπή θα επιτευχθεί δια της πώλησης και διανομής του προϊόντος της πώλησης στους κληροδόχους. Εν όψει όλων των πιο πάνω η αγωγή απορρίπτεται. Δεν ισχύει όμως το ίδιο για την Ανταπαίτηση. Είναι απόλυτα δικαιολογημένες οι ζητηθείσες υπό στοιχεία Α και Β θεραπείες. Σε σχέση με το διάταγμα υπό στοιχείο Β, ενόψει των προβλημάτων υγείας που αντιμετωπίζει η Αγνή Πετακτού, θα είναι αρκετό για την άλλη μάρτυρα Παναγιώτα Αναστασίου να καταχωρήσει στα πλαίσια της Αίτησης 3/2009 την απαιτούμενη ένορκη δήλωση επιβεβαίωσης. Η καταχώρηση της εν λόγω ένορκης δήλωσης - ενόψει της παρούσας απόφασης - θα συνιστά απλά ένα τυπικό διάβημα για συμμόρφωση με τις πρόνοιες των Περί Διαχειρίσεων Κανονισμών του

1. Παρενθετικά, να σημειώσω, ότι, το γεγονός ότι το δικόγραφο των εναγομένων δεν είναι διαχωρισμένο με υπότιτλο στο σημείο όπου ξεκινά η ανταπαίτηση (όπως θα έπρεπε) δεν αποτελεί κώλυμα στην απόδοση θεραπείας, αφού το δικόγραφο κατ΄ τα άλλα φέρει όλα τα χαρακτηριστικά μιας κανονικά υποβληθείσας ανταπαίτησης. Τιτλοφορείται σωστά και μέσα από το περιεχόμενο προκύπτει ευδιάκριτα η υποβληθείσα απαίτηση των εναγομένων και οι ζητηθείσες θεραπείες. Τούτο το αντιλήφθηκαν εξ αρχής και οι ενάγοντες, καταχωρώντας Απάντηση στην Υπεράσπιση και Υπεράσπιση στην Ανταπαίτηση. Κλείνοντας θέλω να πω και τούτο. Πιστεύω ότι το καλύτερο μνημόσυνο προς ένα αγαπημένο συγγενή - όπως είναι ο πατέρας ή η μητέρα - είναι ο σεβασμός της τελευταίας του επιθυμίας όπως εκφράζεται μέσα από μια συνομολογηθείσα διαθήκη. Τούτο ισχύει ακόμα και όταν οι κληροδόχοι - δικαιολογημένα ή μη - θεωρούν την κληροδοσία άδικη. Το να διασταυρώνουν τα ξίφη τους σε αίθουσες Δικαστηρίων, χρόνια μετά το θάνατο του αποβιώσαντος, δεν διευκολύνει την ανάπαυση της ψυχής του. Κατ' ακολουθία όλων των πιο πάνω στα πλαίσια της Ανταπαίτησης εκδίδεται, Α. Δηλωτική απόφαση ότι η διαθήκη του αποβιώσαντος Ελευθέριου Γεωργίου Χ" Λευτέρη ημερ. 27.4.2004 είναι καθόλα νόμιμη, έγκυρη και δεσμευτική και δέον όπως εκτελεστεί συμφώνως των προνοιών του Κεφ.
2. Β. Διάταγμα επιτρέπον εις την επιβεβαιωτή μάρτυρα της εν λόγω διαθήκης, Παναγιώτα Αναστασίου, όπως καταχωρήσει ένορκη δήλωση στα πλαίσια της Αίτησης 3/2009 με την οποία να βεβαιώνει ότι ο διαθέτης υπέγραψε τη διαθήκη κατά την ταυτόχρονη παρουσία της ίδιας και της Αγνής Πετακτού και αυτές ως μάρτυρες υπέγραψαν τη διαθήκη στην ταυτόχρονη παρουσία του διαθέτη και την ταυτόχρονη παρουσία αλλήλων. Τα έξοδα τόσο της απαίτησης όσο και της ανταπαίτησης, όπως θα υπολογιστούν από τον Πρωτοκολλητή και θα εγκριθούν από το Δικαστήριο, επιδικάζονται υπέρ των εναγομένων και εναντίον των εναγόντων. (Υπ.) .......... Στ. Ν. Σταύρου, Α.Ε.Δ. Πιστό Αντίγραφο Πρωτοκολλητής cylaw.org: Από το ΚΙΝOΠ/CyLii για τον Παγκύπριο Δικηγορικό Σύλλογο