Σαφιάτ Γκουνσζόκοβα και Afina Samugranova, ως διαχειρίστριες της περιουσίας του αποβιώσαντος Omari Eminov τέως από την Λάρνακα ν. Παναγιώτης Π. Αναστά

Σαφιάτ Γκουνσζόκοβα και Afina Samugranova, ως διαχειρίστριες της περιουσίας του αποβιώσαντος Omari Eminov τέως από την Λάρνακα ν. Παναγιώτης Π. Αναστάση Λτδ κ.α., Αρ. Αγωγής: 2395/09, 10/11/2017 ΠΑΓΚΥΠΡΙΟΣ ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ CyLaw | Αναφορικά μ'εμάς | " target="_top">Επικοινωνία | Όροι χρήσης Έρευνα - Κατάλογος Αποφάσεων Πρωτόδικων Δικαστηρίων - Εμφάνιση Αναφορών (Noteup on) - Αφαίρεση Υπογραμμίσεων ECLI:CY:EDLEF:2017:A318 ΕΠΑΡΧΙΑΚΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ ΕΝΩΠΙΟΝ: Αλ. Παναγιώτου, Π.Ε.Δ. Αρ. Αγωγής: 2395/09 Μεταξύ: Σαφιάτ Γκουνσζοκοβα και Ηλέκτρα Καλτσίδου, ως διαχειρίστριες της περιουσίας του αποβιώσαντος Omari Eminov τέως από την Λάρνακα. Ενάγουσες και

1. Παναγιώτης Π. Αναστάση Λτδ, εκ Λάρνακος
2. Γενικός Εισαγγελέας της Δημοκρατίας, για τον Υπουργό Παιδείας και Πολιτισμού, εκ Λευκωσίας
3. Θέμος Δημητρίου, εκ Λευκωσίας
4. Σχολική Εφορία Αγλαντζιάς, εξ' Αγλαντζιάς Εναγομένων Και όπως τροποποιήθηκε δυνάμει διαταγής του Δικαστηρίου ημ. 9.2.2010 Μεταξύ: Σαφιάτ Γκουνσζόκοβα και Afina Samugranova, ως διαχειρίστριες της περιουσίας του αποβιώσαντος Omari Eminov τέως από την Λάρνακα. Ενάγουσες και
5. Παναγιώτης Π. Αναστάση Λτδ, εκ Λάρνακος
6. Γενικός Εισαγγελέας της Δημοκρατίας, για τον Υπουργό Παιδείας και Πολιτισμού, εκ Λευκωσίας
7. Θέμος Δημητρίου, εκ Λευκωσίας
8. Σχολική Εφορία Αγλαντζιάς, εξ' Αγλαντζιάς Εναγομένων Ημερομηνία: 10 Νοεμβρίου 2017 Για ενάγοντα - καθ' ου η αίτηση: κος Αριστοφάνης Γεωργίου με Α. Μυλωνά Για εναγόμενο 1: κα Στέλλα Ερωτοκρίτου Για εναγόμενο 2: κα Δήμητρα Παπαστεφάνου Για εναγόμενο 3: κος Χάρης Αρτέμης ΑΠΟΦΑΣΗ Η απαίτηση των εναγουσών αφορά αποζημιώσεις για τον θάνατο του αποβιώσαντος Omari Eminov τέως από την Λάρνακα που επεσυνέβη ως αποτέλεσμα εργατικού ατυχήματος σε εργοτάξιο κατά την διάρκεια εργασιών στο Γυμνάσιο Αγλαντζιάς. Επιδίωξη του έργου, ήταν η σταθεροποίηση του εδάφους και η αντιμετώπιση προβλημάτων που δημιουργούνταν σε κτήρια του Γυμνασίου ως αποτέλεσμα της συμπεριφοράς του υπεδάφους της περιοχής. Οι εν λόγω εργασίες περιλάμβαναν μεταξύ άλλων την διάνοιξη εκσκαφών και την εγκατάσταση σε αυτές διαφραγματικού τοίχου ώστε να αντιμετωπιστούν προβλήματα μετακίνησης του εδάφους λόγω συσσώρευσης υγρασίας στο αργιλώδες υπέδαφος, η οποία με την σειρά της ενδέχετο να δημιουργήσει προβλήματα στην στατικότατα των κτηρίων του σχολείου. Οι δύο ενάγουσες είναι οι διαχειρίστριες της περιουσίας του ως άνω αποβιώσαντος, ο οποίος καταγόταν από την Γεωργία και κατά τους επίδικους χρόνους, εργαζόταν στην υπηρεσία της εναγομένης 1 ως οικοδόμος. Το ατύχημα επεσυνέβη όταν ο αποβιώσας μαζί με ακόμα ένα άτομο που ήταν εκ των ιδιοκτητών και διευθυντών της εταιρείας, εισήλθαν στον πυθμένα εκσκαφής που ανοίχθηκε για τους σκοπούς των πιο πάνω εργασιών, προκειμένου να καθαρίσουν τον χώρο από τα χώματα που συσσωρεύθηκαν εκεί. Δυστυχώς όμως ενώ εκτελούσαν την πιο πάνω εργασία, η εκσκαφή κατέρρευσε καταπλακώνοντας τους με χώμα με αποτέλεσμα να επέλθει ο θάνατος τους. Εντολέας του έργου, ήταν η εναγομένη 2 Κυπριακή Δημοκρατία μέσω του Υπουργείου Παιδείας ενώ η εναγομένη 4 Σχολική Εφορία, ενάγεται ως ιδιοκτήτης και κάτοχος του ακινήτου, στο οποίο επεσυνέβη το ατύχημα. Εργολάβος του έργου ήταν η εναγομένη 1 εταιρεία ενώ ο εναγόμενος 3 με την ιδιότητα του επιβλέποντος μηχανικού, ανέλαβε την ετοιμασία επιστημονικής μελέτης για το έργο καθώς και την επίβλεψη της εκτέλεσης των εργασιών. Πριν την ολοκλήρωση της ακροαματικής διαδικασίας, η αγωγή αποσύρθηκε εναντίον της εναγομένης
9. Έτσι απέμεινε για εκδίκαση απαίτηση εναντίον των εναγομένων 1, 2 &
10. Της ολοκλήρωσης των δικογράφων, ακολούθησε τροποποίηση του κλητηρίου αλλά και της υπεράσπισης της εναγομένης 2 Κυπριακής Δημοκρατίας. Επιδόθηκαν επίσης ειδοποιήσεις συνεναγομένων και έγινε ανταλλαγή δικογράφων μεταξύ των εναγομένων 1 & 2 δυνάμει των Κανονισμών Πολιτικής Δικονομίας. Μετά από διάταγμα τροποποίησης της υπεράσπισης του εναγομένου 3, έγινε ανταλλαγή δικογράφων και μεταξύ των εναγομένων 1 &
11. Στην έκθεση απαίτησης, παρατίθενται λεπτομέρειες αμέλειας των εναγομένων. Για την εναγομένη 1, αναφέρεται μεταξύ άλλων ότι δεν παρείχε ασφαλές σύστημα εργασίας στον αποβιώσαντα, εκθέτοντας τον σε κίνδυνο. Συγκεκριμένα, διατάχθηκε να εργαστεί μέσα στην εκσκαφή χωρίς να αντιστηριχθεί το πρανές και χωρίς να τοποθετηθούν σκαλωσιές και άλλα μέσα για εκτέλεση της εργασίας με ασφάλεια. Για τους υπόλοιπους εναγομένους 2 & 3, αναφέρεται στην έκθεση απαίτησης ότι παρέλειψαν να σχεδιάσουν και συντονίσουν με ασφαλή τρόπο το έργο. Συγκεκριμένα, παρέλειψαν να εκπονήσουν τις κατάλληλες μελέτες για διεξαγωγή του έργου και να εφοδιάσουν τον εργολάβο με την μελέτη του Τμήματος Γεωλογικής Επισκόπησης. Επιπλέον, επέτρεψαν την έναρξη των εργασιών χωρίς να δώσουν γραπτώς τις ενδεικνυόμενες ενέργειες σε περίπτωση κινδύνου αφού γνώριζαν την αστάθεια του εδάφους. Τέλος δεν προέβησαν σε εκτίμηση των κινδύνων εκτέλεσης του έργου και παρέλειψαν να προβούν σε ορθή διαχείριση του συμβολαίου εργολαβίας. Η εναγομένη 1 στην υπεράσπιση της, εγείρει προδικαστική ένσταση κατάχρησης της διαδικασίας λόγω καταχώρησης της αγωγής 2152/08 στο Ε.Δ. Λάρνακας που αφορά τα ίδια επίδικα θέματα. Στην συνέχεια, αρνείται τις λεπτομέρειες αμελείας που της καταλογίζουν οι ενάγουσες. Ισχυρίζεται ότι οι εναγόμενοι 2, 3 & 4, ήταν κάτοχοι του υποστατικού και ασκούσαν τον έλεγχο των εργασιών, εκδίδοντας σχετικές εντολές προς την ίδια που ήταν ο εργολάβος του έργου. Ισχυρίζεται περαιτέρω ότι ο εναγόμενος 3 ήταν ιδιώτης - μελετητής του έργου και ο επιβλέπον μηχανικός. Κατόπιν συμφωνίας με την εναγομένη 2 Κυπριακή Δημοκρατία, ανέλαβε επ' αμοιβή την επιστημονική μελέτη για το έργο περιλαμβανομένων στατικών και άλλων μελετών, τον συντονισμό και την επίβλεψη της εκτέλεσης των εργασιών και την διαχείριση του συμβολαίου μεταξύ των εναγομένων 1 και 2, αλλά και του συστήματος ασφάλειας και υγείας του εργοταξίου. Ήταν η θέση της εναγόμενης 1 ότι τα πιο πάνω αναφερόμενα καθήκοντα, ο εναγόμενος 3 ανέλαβε να τα διεκπεραιώσει κατ' εντολή και δια λογαριασμό της εναγομένης 2 Κυπριακής Δημοκρατίας για τις πράξεις και παραλήψεις του οποίου, η Κυπριακή Δημοκρατία ευθύνεται εκ προστήσεως. Η εναγομένη 1, ισχυρίζεται ως εκ τούτου ότι παρότι οι δύο αποβιώσαντες ήταν στην υπηρεσία της, εντούτοις εκτελούσαν εντολές από τους εναγόμενους 2 και 3, οι οποίοι φέρουν και την αποκλειστική ευθύνη για το θάνατό τους. Στα πλαίσια της κατ' ισχυρισμό αμέλειας των εναγομένων 2 και 3, η εναγόμενη 1 ισχυρίζεται με την υπεράσπιση της ότι αυτοί παρέλειψαν να την πληροφορήσουν και να την εφοδιάσουν με γεωτεχνική μελέτη που εκπονήθηκε από το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης. Από τη στιγμή δε που γνώριζαν ότι στην εν λόγω γεωτεχνική μελέτη αναφέρεται ότι το έδαφος εμπεριείχε ανόργανη άργιλο, όφειλαν να πληροφορήσουν σχετικά την εναγομένη 1 για τις επιπτώσεις της σύνθεσης του εδάφους και ειδικά του γεγονότος ότι αυτό ήτο επιρρεπές σε κατολίσθηση. Λεπτομέρειες της κατ' ισχυρισμό αμέλειας των εναγομένων 2 και 3, παρατίθενται αναλυτικά στην υπεράσπιση της εναγομένης
12. Η εναγομένη 2 Κυπριακή Δημοκρατία με την υπεράσπιση της, προβάλλει την ίδια προδικαστική ένσταση λόγω της καταχώρισης της αγωγής 2152/08, στο Επαρχιακό Δικαστήριο Λάρνακος που αφορά τα ίδια επίδικα θέματα. Στη συνέχεια, αρνείται τις λεπτομέρειες αμέλειας που της καταλογίζουν οι ενάγουσες και η εναγόμενη
13. Ισχυρίζεται ότι δεν υπέχει οποιαδήποτε ευθύνη για τις πράξεις και παραλήψεις της εναγομένης 1 και των εργοδοτουμένων της. Με την κατακύρωση της προσφοράς για την εκτέλεση του έργου, η εναγομένη 1 κατέστη ανεξάρτητη εργολήπτρια και ως εκ τούτου η Κυπριακή Δημοκρατία δεν φέρει καμία ευθύνη για οποιοδήποτε αστικό αδίκημα επεσυνέβη κατά τη διάρκεια εκτέλεσης του έργου. Ακόμα και αν κριθεί ότι η Κυπριακή Δημοκρατία φέρει οποιαδήποτε ευθύνη, είναι η θέση της ότι δικαιούται σε πλήρη αποζημίωση και συνεισφορά από τους υπολοίπους εναγομένους. Τους ίδιους ισχυρισμούς για ανεξάρτητο εργολήπτη και για απαίτηση για συνεισφορά, η Κυπριακή Δημοκρατία προβάλλει και σε σχέση με τον εναγόμενο
14. Ήταν η θέση της ότι η ευθύνη της Δημοκρατίας περιοριζόταν στο να επιλέξει και αναθέσει το έργο σε κατάλληλα εκπαιδευμένα και ικανά πρόσωπα και να μην είναι αμελής στην εκλογή του ανεξάρτητου εργολήπτη. Σε αυτή της την ευθύνη, η Κυπριακή Δημοκρατία σύμφωνα με την υπεράσπιση της, ανταποκρίθηκε πλήρως. Η εναγομένη 1 εργοληπτική εταιρεία, πληρούσε τους όρους της προσφοράς και εν πάση περιπτώσει δεν υπήρχε κανένας λόγος για τον αποκλεισμό της. Το ίδιο ισχύει και για τον εναγόμενο
15. Ο εναγόμενος 3 με την υπεράσπιση του, παραδέχεται ότι ήταν ο μελετητής και ο επιβλέπων μηχανικός του έργου. Αρνείται όμως ότι επέδειξε οιανδήποτε αμέλεια στην εκτέλεση των καθηκόντων του. Στην συνέχεια και μετά από τροποποίηση της υπεράσπισης του, ισχυρίζεται ότι οι εναγόμενοι 2 & 4 ήταν κάτοχοι και/ή ιδιοκτήτες του χώρου, έχοντας υπό την εποπτεία τους το ακίνητο και τα υποστατικά που βρίσκονταν σε αυτό. Σε περίπτωση δε που ο εναγόμενος 3 βρεθεί να υπέχει ευθύνης για το ατύχημα, οι εναγόμενοι 2 & 4 είναι εκ προστήσεως υπεύθυνοι για τις εν λόγω πράξεις ή παραλείψεις του αφού όφειλαν να ασκούν έλεγχο των καθηκόντων που του ανέθεσαν. Επιπλέον, ο εναγόμενος 3 ισχυρίζεται στην τροποποιηθείσα υπεράσπιση του ότι σύμφωνα με το σύστημα εργασίας που καθιέρωσε δεν προνοείτο η κάθοδος σε εκσκαφή εκτός για την τοποθέτηση «βλήτρων» στον υπό κατασκευή μονωτικό τοίχο. Ουδέποτε ανέθεσε στους αποβιώσαντες να κατέλθουν σε εκσκαφές ή έδωσε οδηγίες για την εκτέλεση τέτοιων εργασιών. Αντίθετα, προειδοποίησε πολλές φορές τους αποβιώσαντες και την εναγομένη 1 εταιρεία ότι η κάθοδος στην εκσκαφή χωρίς να ληφθούν μέτρα ασφάλειας, είναι επικίνδυνη. Τέλος, ο εναγόμενος 3 ισχυρίζεται παραθέτοντας και τις ανάλογες λεπτομέρειες ότι ο θάνατος του αποβιώσαντος ήταν αποτέλεσμα της αποκλειστικής και/ή σε μεγάλο βαθμό συντρέχουσας αμέλειας του ιδίου. Μαρτυρία Η προδικαστική ένσταση για την αγωγή 2152/08 του Ε.Δ Λάρνακος δεν προωθήθηκε από τους εναγομένους κατά την ακροαματική διαδικασία και ως εκ τούτου θεωρείται ως αποσυρθείσα. Κατά την ακρόαση της υπόθεσης, οι εναγόμενοι 1 & 3 συμφώνησαν τις αποζημιώσεις που δικαιούνται οι ενάγουσες στο ποσόν των €176.000,00 με νόμιμο τόκο από 15.4.2009 που είναι ημερομηνία καταχώρησης της αγωγής. Το ποσόν των €176.000,00 δηλώθηκε σε €17.000,00 για η απώλεια λόγω θανάτου, €5.000,00 για έξοδα κηδείας, τάφου και διαχείρισης και €154.000,00 για τους εξαρτώμενους του αποβιώσαντος. Αντιθέτως, ο εναγόμενος 2 δεν αποδέχθηκε τα ποσά για την απώλεια λόγω θανάτου. Δήλωσε παραδεκτά γεγονότα τα πιο κάτω: • Ο αποβιώσας Omari Eminov κατά το χρόνο του θανάτου του εργαζόταν στην εναγομένη 1 ως οικοδόμος με καθαρό μηνιαίο μισθό £660,00, πλέον δέκατο τρίτο. • Ο αποβιώσας Omari Eminov απεβίωσε στις 20.4.2007 συνεπεία ασφυξίας δια συμπίεσης στέρνου και συνεπεία καταπλάκωσης από χώμα σε κανάλι και ότι κατά το χρόνο του θανάτου του ήταν ηλικίας τριανταεπτά και είχε ως εξαρτώμενο του, την Κριστίνα Εμίνοβα, θυγατέρα του από τον πρώτο του γάμο, γεννηθείσα στις 10.2.
16. Επίσης θυγατέρα του ήταν η Σνεζιάνα Εμίνοβα, γεννηθείσα στις 24.2.2006, τέκνο από τον δεύτερο του γάμο με τη Σαφιάτ Γκουναζόκοβα, που ήταν σύζυγος του αποβιώσαντα κατά τον δεύτερο γάμο και η οποία δεύτερη σύζυγος γεννήθηκε στις 15/6/
17. • Οι ενάγουσες είναι διαχειρίστριες της περιουσίας του αποβιώσαντα. • Τα έξοδα διαχείρισης είναι £1.150,00 (€1.965,00). • Τα έξοδα κηδείας και τάφου ήταν £3.500 λίρες (€5.126,00) ευρώ. Η ακρόαση της υπόθεσης ήταν χρονοβόρα. Αυτό όχι μόνο λόγω των πολλών εναγομένων και των ενδιάμεσων αιτήσεων αλλά και από τον όγκο της μαρτυρίας που δόθηκε, η οποία στην πλειοψηφία της, αποτελείτο από καταθέσεις εμπειρογνωμόνων σε εξειδικευμένα ζητήματα τεχνικής φύσης. Θα παραθέσω στην συνέχεια, σύνοψη της δοθείσας μαρτυρίας αφού σκοπός δεν είναι η αναπαραγωγή του συνόλου της μαρτυρίας που δόθηκε στο Δικαστήριο. Ιδιαίτερη ανάλυση θα γίνει όπου χρειάζεται, κατά το στάδιο αξιολόγησης της μαρτυρίας. Μ.Ε. 1 Γιώργος Καΐλας. Είναι επιθεωρητής εργασίας, στο τμήμα επιθεώρησης εργασίας από το
18. Το τμήμα του, ειδοποιήθηκε από την αστυνομία το πρωί της 20.4.2007 για το ατύχημα στο Γυμνάσιο Αγλαντζιάς. Πήρε οδηγίες να μεταβεί στο χώρο και να διερευνήσει τις συνθήκες του ατυχήματος. Μετά την διερεύνηση, ετοίμασε σχετική έκθεση (τεκμ.1), το περιεχόμενο της οποίας κατέθεσε στο Δικαστήριο. Σύμφωνα με την πιο πάνω έκθεση, το έργο αφορούσε την σταθεροποίηση του υπεδάφους στο Γυμνάσιο Αγλαντζιάς. Περιγράφονται στην συνέχεια στην πιο πάνω έκθεση, οι ενέργειες στις οποίες προέβηκε ο μάρτυρας και παρατίθενται οι παρατηρήσεις - διαπιστώσεις του για το ατύχημα. Αναφέρεται επίσης σε γεωτεχνική μελέτη που έγινε τον Απρίλιο του 1988 από τον Δρ. Πόλυ Μιχαηλίδη του Τμήματος Γεωλογικής Επισκόπησης (τεκμ.27). Σύμφωνα με αυτή, το υπέδαφος της περιοχής είναι κίτρινη μάργα που κατατάσσεται ως υλικό «ανόργανης αργίλου υψηλής πλαστικότητας». Ο μάρτυρας έκαμε στην συνέχεια αναφορά στο κεφάλαιο Γ3.2 (3.3) των εγγράφων της προσφοράς για το έργο, όπου αναφέρεται μεταξύ άλλων ο τρόπος με τον οποίο θα γινόταν η κατασκευή του διαφραγματικού τοίχου ως ακολούθως: «γίνεται εκσκαφή για την κατασκευή του διαφραγματικού τοίχου, πλάτους 70εκ και βάθους 6,00 μέτρων από την υφιστάμενη επιφάνεια που θα προκύψει μετά τις καθαιρέσεις. Ο εργολάβος θα πρέπει να λάβει υπόψη του ότι θα φροντίσει για την αντιστήριξη των πρανών της εκσκαφής, όπου παρουσιάζεται πρόβλημα ευστάθειάς της, όπως για παράδειγμα την τοποθέτηση πλέγματος από κοτετσόσυρμα και την εκτόξευση επιχρίσματος, ή τοποθέτηση κατάλληλων στηρίξεων που να μπορούν να ενσωματωθούν στον τοίχο. Σε κάθε περίπτωση και εφόσον παρουσιαστεί πρόβλημα ο εργολάβος θα πρέπει να υποβάλει τη μέθοδο για έγκριση στην επίβλεψη του έργου. Ο τοίχος θα κατασκευάζεται κατά τμήματα μήκους της τάξης των 6.00 μέτρων. Θα γίνεται η εκσκαφή του χαντακιού, θα μπαίνει η υγρομόνωση που προβλέπεται στα σχέδια (πλαστική μεμβράνη με πώματα τύπου Delta MS) θα τοποθετείται ο κλωβός οπλισμού και θα γίνεται σκυροδέτηση. Η εκσκαφή δεν χρειάζεται να είναι μεγαλύτερη από τα 6.00 μέτρα. Όταν γίνεται η κατασκευή του διπλανού τμήματος, θα πρέπει πριν την τοποθέτηση του κλωβού οπλισμού να μπαίνουν τα βλήτρα σύνδεσης που φαίνονται στα σχέδια και τις λεπτομέρειες.» Ο μάρτυρας αναφέρθηκε περαιτέρω στον Τόμο Ε της προσφοράς - Συμβολαίου που αφορά το σχέδιο και τους κανονισμούς ασφάλειας και υγείας κατά το στάδιο της μελέτης και της εκτέλεσης του έργου. Εντόπισε κενά στα πιο πάνω σχέδια. Συγκεκριμένα δεν καθορίζονται ειδικά μέτρα για τις εργασίες που ενέχουν κινδύνους. Αναφέρονται γενικές οδηγίες στην μέθοδο εκτέλεσης των εκσκαφών, οι οποίες δεν ανταποκρίνονται στις εργασίες του συγκεκριμένου έργου αλλά ούτε και στην περιγραφή της κατασκευής του διαφραγματικού τοίχου. Απουσιάζουν οι εκτιμήσεις κινδύνων και τα μέτρα αντιμετώπισης τους. Επίσης δεν έχει συμπληρωθεί από τον εργολάβο στο μέρος Ε3, το όνομα και τα στοιχεία του συντονιστή για θέματα ασφαλείας και υγείας του έργου. Ο μάρτυρας κατέθεσε επίσης ως τεκμήριο 6, όλα τα έγγραφα ημερ. 22.7.2007 που αφορούν τις εργασίες που θα γίνονταν στο χώρο του Γυμνασίου Αγλαντζιάς. Μετά το ατύχημα, επέδωσε ειδοποίηση για απαγόρευση συνέχισης των επίδικων εργασιών προς την εναγομένη 1 εργοληπτική εταιρεία, απαιτώντας να σταματήσει η περαιτέρω εκτέλεση του έργου (τεκμ.7). Περαιτέρω, έλαβε καταθέσεις από διάφορα πρόσωπα μεταξύ των οποίων και από τον αδελφό του θανόντα Αναστάση Αναστασίου, που ήταν υπάλληλος της εναγομένης
19. Επεξήγησε επίσης τις διάφορες φωτογραφίες που κατατέθηκαν μαζί με την πιο πάνω κατάθεση του (τεκμ.1). Πήρε μεταξύ άλλων προσώπων, κατάθεση από τον οδηγό του φορτηγού Σέργιο Γερολέμου και από τον Γαβριήλ Καλούδη που ήταν χείριστής του εκσκαφέα. Τέλος, κατάθεση πήρε και από την Ουρανία Βασιλείου που είναι υπάλληλος των Τεχνικών Υπηρεσιών του Υπουργείου Παιδείας. Η τελευταία, του παρουσίασε πρακτικά συναντήσεων που έγιναν στο Υπουργείο Παιδείας καθώς επίσης και την συμφωνία ανάθεσης εργασιών πολιτικών μηχανικών. Κατά τη διερεύνηση του ατυχήματος, εξέτασε το ιδιοκτησιακό καθεστώς του Γυμνασίου Αγλαντζιάς. Κατέθεσε ως τεκμήριο 14, τον τίτλο ιδιοκτησίας του σχολείου. Ζήτησε επιπλέον το μαρτυρικό υλικό που πήρε η αστυνομία, η οποία ανταποκρινόμενη, του παρέδωσε όλες τις καταθέσεις που είχε στην κατοχή της. Ο μάρτυρας κατέθεσε ενώπιον του Δικαστηρίου ως τεκμήρια 16 - 28, όλο το πιο πάνω υλικό. Το ατύχημα έγινε στις 8:55 π.μ. Ο ίδιος έφθασε στο χώρο στις 9:45 π.μ. Με την άφιξη του, διαπίστωσε ότι οι δύο σωροί των αποθανόντων δεν είχαν ακόμη ανασυρθεί από την εκσκαφή. Είχε γίνει προσπάθεια με μηχανήματα για ανεύρεση τους, γεγονός που αλλοίωσε μερικώς την σκηνή. Η άποψή του όμως ήταν ότι αυτό ήταν δικαιολογημένο, δεδομένου ότι υπήρχε μια ελπίδα να σωθούν οι εργαζόμενοι. Ισχυρίστηκε επίσης ότι η σκηνή δεν αλλοιώθηκε σημαντικά. Αποτύπωσε τα ευρήματά του στις φωτογραφίες που πήρε επί της σκηνής, τις οποίες κατέθεσε στο Δικαστήριο (τεκμ.2). Κατέθεσε επίσης τις φωτογραφίες της σκηνής που του παρέδωσε η αστυνομία (τεκμ.3) Η εκσκαφή ήταν ένα αυλάκι περίπου 6 μέτρων βάθους, 6 μέτρων μήκους και πλάτους 70 εκατοστών. Σε αυτό, τοποθετήθηκε αλουμινένια σκάλα από την οποία κατέβηκαν οι αποθανόντες στον πυθμένα. Προκύπτει από τις φωτογραφίες ότι κατέρρευσε το πρανές που βρίσκεται απέναντι από το κτίριο του Γυμνασίου. Φαίνεται η κατάρρευση να ξεκίνησε από κάτω χαμηλά και τα πάνω στρώματα, μη έχοντας κάπου να στηριχθούν, έπεσαν καταπλακώνοντας τους δύο εργαζομένους μέσα στην εκσκαφή. Το έδαφος κάτω ήταν υγρό και δεν μπορούσε κατά το μάρτυρα να αντέξει κάποιο βάρος από πάνω του. Οι εργαζόμενοι βρίσκονταν στον πάτο της εκσκαφής αφού την καθάρισαν σχεδόν ολόκληρη για να τους ανασύρουν. Στη συνέχεια, ο μάρτυρας αναφέρθηκε με κάποια έκταση, στη σύσταση του εδάφους στην περιοχή. Σύμφωνα με την γεωλογική μελέτη (τεκμ.27), το έδαφος σε εκείνο το χώρο έχει την ιδιότητα να κινείται. Αυτό γιατί έχει το χαρακτηριστικό να απορροφά νερό και να διογκώνεται. Με την εξάτμιση του νερού, το έδαφος συρρικνώνεται και ολισθαίνει προς τα κάτω. Ως αποτέλεσμα, κινούνταν και τα κτήρια του σχολείου, τα οποία βρίσκονταν πάνω στην επιφάνεια. Οι μελετητές ανέλαβαν να διερευνήσουν αυτό το φαινόμενο και τις ζημιές που προκλήθηκαν στις σχολικές εγκαταστάσεις και να προτείνουν λύσεις. Σκοπός ήταν η σταθεροποίηση του εδάφους με τον αποκλεισμό της εισροής νερών. Αυτό θα επιτυγχάνετο με την κατασκευή ενός διαφραγματικού τοίχου γύρω από τις εγκαταστάσεις και την υγρομόνωση της αυλής ούτως ώστε να αποκλειστεί η παρουσία νερού μέχρι το βάθος των 6 μέτρων. Γι' αυτό το λόγο ανοίχθηκε και η επίδικη εκσκαφή. Όμως κατά τον μάρτυρα δεν λήφθηκε κανένα μέτρο προστασίας της εκσκαφής από πιθανή κατάρρευση. Παρότι οι δύο αποθανόντες είχαν πάρει όλα τα μέσα προσωπικής προστασίας φορώντας κράνος και παπούτσια ασφαλείας, εντούτοις δεν λήφθηκε κανένα μέτρο έναντι πιθανής κατάρρευσης των πρανών της εκσκαφής. Από μαρτυρίες που πήρε, φαίνεται ότι την προηγούμενη ημέρα του ατυχήματος στις 19 Απριλίου, στο κάτω μέρος της εκσκαφής τα χώματα ήταν υγρά, προειδοποιώντας με κατάρρευση. Κλήθηκε ο εναγόμενος 3 μελετητής του έργου, ο οποίος κατέβηκε στην εκσκαφή μαζί με τον εργολάβο για να διαπιστώσουν την κατάσταση των χωμάτων. Μετά από αυτό, δόθηκαν οδηγίες να επισπευσθεί η εργασία ούτως ώστε να ολοκληρωθεί η διαδικασία του διαφραγματικού τοίχου και να κλείσει η εκσκαφή πριν το σαββατοκύριακο. Από την πείρα του ιδίου του μάρτυρα σε ζητήματα ασφαλείας, ο τρόπος με τον οποίο ανοίχθηκε εκεί το έδαφος δεν ήταν ασφαλής για τέτοιου είδους εργασία. Ήταν βάθους και μήκους 6 μέτρων και πλάτους 70 εκατοστών. Δεν υπήρχε αρκετός χώρος για να εργαστεί κάποιος. Το δε βάθος των 6 μέτρων όσο στερεά και εάν δείχνουν ότι είναι τα πρανή, από μόνο του δημιουργεί εύλογους κινδύνους κατάρρευσης. Αυτό το γεγονός σε συνδυασμό με το ότι κάτω χαμηλά το χώμα είχε ψηλή υγρασία και πλαστικότητα, συνεπάγεται πολύ χαμηλή μηχανική αντοχή. Δηλαδή δεν αντέχει το βάρος από πάνω και υπάρχει κίνδυνος κατάρρευσης, γεγονός που καθιστά την εργασία μέσα στην εκσκαφή, πολύ επικίνδυνη. Ενόψει τούτου, σε καμία περίπτωση δεν θα έπρεπε να καθοριστεί μέθοδος εργασίας που να απαιτεί για την εκτέλεση της, την κάθοδο εργατών μέσα στην εκσκαφή. Οι μηχανικοί του Υπουργείου Παιδείας που ήταν η αναθέτουσα αρχή και ο επιβλέπων το έργο εναγόμενος 3, είχαν υπόψη τους όλες τις γεωλογικές έρευνες που είχαν γίνει για το υπέδαφος της περιοχής. Ως εκ τούτου, από την θέση και τις επιστημονικές τους γνώσεις, όφειλαν να αντιλαμβάνονται την επικινδυνότητα του συγκεκριμένου υπεδάφους. Αυτή η γνώση για τις ιδιότητες του υπεδάφους της περιοχής, δυστυχώς δεν μεταφέρθηκε στον εργολάβο που θα εκτελούσε το έργο. Ούτε γίνεται οποιαδήποτε αναφορά στα έγγραφα της προσφοράς σε συγκεκριμένη γεωτεχνική μελέτη. Στη συνέχεια, ο μάρτυρας ανέφερε ότι όταν το πρωί της 19ης Απριλίου ειδοποιήθηκε ο μελετητής εναγόμενος 3 και η κα Βασιλείου του Υπουργείου Παιδείας για την υγρασία στο κάτω μέρος της εκσκαφής, επισκέφθηκαν το χώρο και διαπίστωσαν επί τόπου την επικινδυνότητα της εργασίας, στη βάση του σκάμματος. Κατά την άποψη του μάρτυρα θα ήταν πιο φρόνιμο αντί να δοθούν οδηγίες για επίσπευση των εργασιών να διαταχθεί η επίχωση της εκσκαφής και να μελετηθεί εκ νέου διαφορετικός τρόπος εκτέλεσης του έργου. Ως διαφορετική τεχνική λύση, εισηγήθηκε την κατασκευή διαφραγματικού τοίχου που δεν απαιτεί την κάθοδο εργαζομένων στην εκσκαφή. Πρόκειται για ασφαλή μέθοδο εργασίας και είναι η τελική λύση που δόθηκε μετά το ατύχημα. Συγκεκριμένα, οι εργασίες εκτελέστηκαν στην συνέχεια επιτυχώς με την κατασκευή διαφραγματικού τοίχου με την χρήση προκατασκευασμένων κομματιών. Το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας επέτρεψε την συνέχιση των εργασιών, μόνον όταν έγινε νέα μελέτη και εφαρμόστηκε η μέθοδος του προκατασκευασμένου διαφραγματικού τοίχου. Συντονιστής για τα θέματα ασφάλειας και υγείας στο στάδιο της μελέτης, είχε οριστεί ο εναγόμενος 3, ο οποίος σύμφωνα με το έντυπο ανάθεσης εργασιών, ήταν αυτός που συντόνιζε και επέβλεπε την εκτέλεση του έργου. Το Υπουργείο Παιδείας που ήταν η αναθέτουσα αρχή, διατηρεί τεχνικό τμήμα για τα έργα που εκτελούνται σε σχολεία. Οι τεχνικές υπηρεσίες του Υπουργείου Παιδείας, ενέκριναν τις εισηγήσεις του εναγομένου 3 σε σχέση με την εκτέλεση του έργου. Η εμπλοκή του Υπουργείου, ήταν η έγκριση των εκθέσεων του μελετητή και οι οδηγίες προς αυτόν να προχωρήσει, ζητώντας προσφορές για την εκτέλεση του έργου. Τέλος, ο μάρτυρας επέμενε ότι από την δική του έρευνα, προκύπτει ότι δεν δόθηκε καμία σαφής οδηγία απαγόρευσης εκτέλεσης οποιασδήποτε εργασίας μέσα στην εκσκαφή από οποιοδήποτε πρόσωπο. Πρόκειται κατά την άποψη του για ένα απλό διοικητικό μέτρο που μπορούσε να δοθεί πριν την εκτέλεση των εργασιών. Στην αντεξέταση του, ο μάρτυρας αναφέρθηκε στην γεωτεχνική μελέτη (τεκμ.27), όπου φαίνεται ότι το έδαφος στην περιοχή είναι ασταθές κυρίως όταν εκτεθεί σε υγρασία. Σύμφωνα με την εν λόγω μελέτη, η διόγκωση σε συνδυασμό με την πολύ ψηλή πλαστικότητα, σημαίνει ότι το έδαφος ήταν πράγματι πολύ ασταθές. Ο μάρτυρας συμφώνησε ότι όταν προκηρυσσόταν η προσφορά δεν είχε παραδοθεί στην εναγομένη 1 εταιρεία ούτε η γεωτεχνική μελέτη του 1988 ούτε τα αποτελέσματα των εργαστηριακών εξετάσεων (τεκμ.4 & 5). Τα εν λόγω έγγραφα δεν συμπεριλαμβάνονταν στα έγγραφα προκήρυξης της προσφοράς. Στην συμφωνία ανάθεσης πολιτικού μηχανικού που συνήψε ο εναγόμενος 3 με τις Τεχνικές Υπηρεσίες του Υπουργείου, γίνεται αναφορά στην υποχρέωση του εναγομένου 3 να προσλάβει υπηρεσίες γεωλόγου με ειδικότητα στην εδαφομηχανική. Παρόλα αυτά, από την διερεύνηση στην οποία προέβη ο μάρτυρας δεν φαίνεται ο εναγόμενος 3 να προσέλαβε γεωλόγο για τους σκοπούς του έργου. Ήταν σταθερή η θέση του μάρτυρα ότι σε τέτοιο έδαφος με αστάθεια δεν ήταν ασφαλές να εισέρχεται οποιοδήποτε άτομο εντός της εκσκαφής και ότι θα έπρεπε να τοποθετηθεί μόνιμη αντιστήριξη. Πρόσθεσε επιπλέον ότι λόγω και των μικρών διαστάσεων της εκσκαφής δεν θα έπρεπε να κατέβει κανένα πρόσωπο μέσα σε αυτήν. Η μόνιμη αντιστήριξη, ήταν ευθύνη του εργοδότη σύμφωνα με τα έγγραφα. Εάν εντοπιζόταν κάποιο πρόβλημα θα έπρεπε να υποβληθεί μέθοδος επίλυσης στον εργοδότη για έγκριση. Η δαπάνη της μόνιμης αντιστήριξης, είναι μεγαλύτερη από την προβλεπόμενη προσωρινή αντιστήριξη με το κοτετσόσυρμα και επίχρισμα. Εννοώντας μόνιμη αντιστήριξη, διευκρίνισε ότι αυτή σημαίνει προτού να αρχίσει η εκσκαφή να φυτεύονται περιμετρικά της χάραξης της εκσκαφής σιδερένιοι ή κούγκρινοι δοκοί. Αφού εμφυτευτούν από την επιφάνεια του εδάφους προς τα κάτω περιμετρικά τα πιο πάνω υλικά, τότε μόνο θα πρέπει να αρχίσει η εκσκαφή. Οι εμφυτεύσεις αυτές παραμένουν μέσα στο έδαφος και σε αυτήν την περίπτωση δεν υπάρχει ο κίνδυνος της κατάρρευσης των πρανών. Ο μάρτυρας επέμενε ότι εφόσον η διαδικασία για εκτέλεση της εργασίας προνοούσε ότι πρόσωπα έπρεπε να κατεβούν στην εκσκαφή, ήταν αναγκαίο να προηγηθεί μόνιμη αντιστήριξη της εκσκαφής από την αρχή. Η προσωρινή αντιστήριξη με κοτετσόσυρμα και επίχρισμα δεν θα μπορούσε να εμποδίσει πιθανή κατάρρευση των πρανών, πέραν του ότι θα έπρεπε να κατεβούν εργάτες στην εκσκαφή για να τα τοποθετήσουν. Ακολούθως, αναφέρθηκε στην μελέτη για ασφάλεια και υγεία που κατάρτισε ο εναγόμενος 3 από τον Αύγουστο του 2003 (Τόμος Ε). Με αυτήν, ο εναγόμενος 3 υποστηρίζει την προσωρινή αντιστήριξη της εκσκαφής. Ο μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι σε μια εκσκαφή 70 εκ., οι μέθοδοι που προτείνει ο εναγόμενος 3 δεν θα μπορούσαν να εφαρμοστούν. Η μέθοδος αυτή εφαρμόζεται σε μεγάλες εκσκαφές που έχουν μερικές δεκάδες μέτρα πλάτος και μήκος. Ακόμη και η προτεινόμενη μέθοδος κατασκευής της εκσκαφής με κλίση ούτως ώστε να αποφεύγεται ο κίνδυνος κατάρρευσης και πάλι σημαίνει ότι δεν θα έχουμε 70 εκ. πλάτος αλλά πολύ μεγαλύτερο. Ανεξαρτήτως τούτου, η μέθοδος αυτή δεν μπορούσε να εφαρμοστεί διότι η εκσκαφή ήταν πολύ κοντά στα κτήρια. Στη συνέχεια, ο μάρτυρας αναφέρθηκε στην τοποθέτηση βλήτρων μέσα στην εκσκαφή ως μέρος της εργασίας κατασκευής του διαφραγματικού τοίχου. Για να γίνει αυτή η εργασία όπως προγραμματίστηκε από τον εναγόμενο 3, έπρεπε να κατέβουν άτομα μέσα στην εκσκαφή για να τρυπήσουν το μπετόν και να τοποθετήσουν τα βλήτρα. Ο μάρτυρας επανέλαβε ότι το απόγευμα της 19.4.2007 που εντοπίστηκε το πρόβλημα, ο εναγόμενος 3 θα μπορούσε να διακόψει αμέσως τις εργασίες. Αυτό γιατί η μέχρι τότε μεθοδολογία, περιλάμβανε εργασία μέσα στην εκσκαφή άρα ο κίνδυνος κατάρρευσης ήταν ορατός. Μετά το ατύχημα με εντολή του μάρτυρα, η επίδικη εκσκαφή επιχωματώθηκε. Στη συνέχεια, η μέθοδος για κατασκευή του διαφραγματικού τοίχου άλλαξε ώστε να μην χρειάζεται η κάθοδος εργατών στον πυθμένα της εκσκαφής. Ήταν σταθερή η θέση του μάρτυρα ότι οι εργασίες κατασκευής του διαφραγματικού τοίχου θα μπορούσαν από την αρχή να γίνουν χωρίς να κατεβεί κάποιος μέσα στην εκσκαφή. Όμως οι οδηγίες και τα έγγραφα δήλωναν εργασίες για τις οποίες θα έπρεπε να κατεβούν εργαζόμενοι στην εκσκαφή προκειμένου να εκτελεστούν. Όπως π.χ. η αναγκαιότητα οριζοντίωσης της εκσκαφής που αναφέρεται στα έγγραφα και κατά την οποία έγινε το ατύχημα. Στο συγκεκριμένο σημείο, η εκσκαφή δεν ήταν οριζοντιωμένη γιατί έσκαζαν χώματα. Μέχρι ενός σημείου καθαρίστηκαν με τη βοήθεια του εκσκαφέα, ο οποίος όμως δεν μπορούσε να φτάσει όλο το μήκος της εκσκαφής. Σε κάποιο σημείο στο κέντρο, υπήρχαν χώματα από την κατάρρευση, τα οποία θα έπρεπε να οριζοντιωθούν. Τα δύο θύματα κατέβηκαν στην εκσκαφή για το σκοπό αυτό, οπόταν και συνέβη το ατύχημα. Όσον αφορά την ευθύνη του εργολάβου, ο μάρτυρας εισηγήθηκε ότι ευθύνεται απέναντι στους υπαλλήλους του και οφείλει να δίδει οδηγίες για εκτέλεση της εργασίας με ασφάλεια. Αν οι οδηγίες που παίρνει από τον εργοδότη και τον επιβλέποντα είναι επικίνδυνες τότε θα μπορούσε να αρνηθεί την εκτέλεσή τους. Ο ρόλος της κυρίας Ουρανίας Βασιλείου από το Υπουργείο Παιδείας ήταν να παρακολουθεί και να συντονίζει τις εργασίες. Η ίδια είδε τον κίνδυνο κατάρρευσης αφού κατά τον μάρτυρα υπήρχε ενεργός ρόλος των τεχνικών υπηρεσιών του Υπουργείου Παιδείας όσον αφορά την επίβλεψη και έλεγχο των εργασιών. Η συντονίστρια του έργου, όφειλε να διασφαλίσει ότι το έργο εκτελείται σύμφωνα με την σύμβαση που υπέγραψαν οι Τεχνικές Υπηρεσίες με τον μελετητή και τον εργολάβο. Δέχθηκε όμως ότι η ευθύνη για την εκτέλεση και πρόοδο του έργου, ανήκει στον μελετητή. Πήρε κατάθεση και από την συντονίστρια του Υπουργείου Ουρανία Βασιλείου η οποία συμμετείχε σε κάποιες συναντήσεις του εργοταξίου με τους μελετητές και τους εργολάβους και είχε στην κατοχή της όλα τα έγγραφα για την προσφορά και την ανάθεση της μελέτης στον εναγόμενο
20. Διευκρίνισε μετά από υποβολές του συνηγόρου για τον εναγόμενο 3 ότι η κα Ουρανία Βασιλείου συμμετείχε σε συσκέψεις για την πρόοδο του έργου ως συντονίστρια αφού εργοδότης του έργου, ήταν το Υπουργείο Παιδείας. Επανέλαβε ότι μετά το ατύχημα, ακολουθήθηκε μεθοδολογία που ήταν πιο ασφαλής και δεν επέτρεπε την κατάρρευση των πρανών. Μόλις γινόταν η εκσκαφή τριών μέτρων κατέβαινε σε αυτήν προκατασκευασμένο καλούπι, το οποίο δεν επέτρεπε την κατάρρευση. Επιπλέον όπως ήταν κατασκευασμένος και συναρμολογημένος ο οικοδομικός σίδηρος δεν χωρούσε κάποιον άνθρωπο να πέσει μέσα στην εκσκαφή. Αυτή η μέθοδος κατά τον μάρτυρα, έπρεπε να χρησιμοποιηθεί από την αρχή γιατί ήταν η πιο ασφαλής. Ο ίδιος ο μάρτυρας στην έκθεσή του δεν αναφέρει ότι είναι ασταθές το έδαφος αφού δεν είναι γεωλόγος. Απλά υιοθέτησε κομμάτια από την γεωλογική έκθεση του Δρος Μιχαηλίδη στη δική του έκθεση, επειδή τα θεώρησε πολύ σημαντικά. Δίδει τα χαρακτηριστικά του υπεδάφους και τις ιδιότητές του. Κάποιος όμως που θα εργαζόταν στο χώρο θα έπρεπε να γνωρίζει αυτά τα δεδομένα για να τα αξιολογήσει κατάλληλα. Ο μάρτυρας επέμενε ότι τόσον από την γεωτεχνική μελέτη (τεκμ.27) όσον και από τα προβλήματα που δημιουργήθηκαν στα κτήρια του σχολείου, ήταν σαφές ότι υπήρχε πρόβλημα με το υπέδαφος της περιοχής. Όταν κάνει κάποιος μια μελέτη για σταθεροποίηση του εδάφους θα πρέπει να λάβει σοβαρά υπόψη ότι το έδαφος μετακινείται. Άρα σε αυτό υπάρχει συσσωρευμένη υγρασία και τάση διόγκωσης. Υπό τας περιστάσεις δεν είναι ορθό να εκπονήσει μέθοδο εργασίας, στην οποία να επιτρέπεται η εργασία μέσα στο σκάμμα. Η ασφαλής μέθοδος εργασίας που εφαρμόστηκε μετά το ατύχημα δεν ήταν δική του σκέψη. Υπήρχε ως επιλογή, απλά δεν επιλέχθηκε από τον μελετητή, ο οποίος απέτυχε να αξιολογήσει σωστά την γεωτεχνική μελέτη και τα προβλήματα του υπεδάφους της περιοχής. Σημείωσε ότι είχαν εντοπιστεί προβλήματα και με την αποχέτευση και υδροδότηση του σχολείου, γεγονός που επίσης έπρεπε να αξιολογηθεί και να αναπροσαρμοστεί η μελέτη στην αναμενόμενη περίπτωση εντοπισμού υγρασίας στο υπέδαφος. Ήταν σαφές κατά τον μάρτυρα ότι το έδαφος δεν ήταν ασφαλές και ως εκ τούτου η κάθοδος στην εκσκαφή ήταν πολύ επικίνδυνη. Μ.Ε. 2 Γαβριήλ Καλούδης Πρόκειται για του χειριστή του εκσκαφέα, ο οποίος διάνοιξε την επίδικη εκσκαφή. Ανέφερε ότι κλήθηκε από την εναγομένη 1 να διανοίξει με το μηχάνημα του τις εκσκαφές στο επίδικο εργοτάξιο, μεταξύ των οποίων και την επίδικη. Έδωσε δύο καταθέσεις στην αστυνομία (τεκμ.11 & 22) τις οποίες και υιοθέτησε. Σύμφωνα με την κατάθεση του ημ. 17.5.2007 (τεκμ.11), στις αρχές του Απριλίου προέβη με υπόδειξη του εργολάβου, σε δοκιμαστική εκσκαφή στο νοτιοανατολικό μέρος της αυλής του σχολείου, προκειμένου να ελεγχθεί το υπέδαφος. Η δοκιμαστική εκσκαφή ήταν βάθους 6 μέτρων, πλάτους 0.70 μέτρων και μήκους 4,50 μέτρων. Αφού διαπίστωσαν ότι εκεί το έδαφος ήταν αρκετά σκληρό και στεγνό, έκλεισε την εκσκαφή με οδηγίες του εργολάβου. Στις 18.4.07 ημέρα Τετάρτη, άρχισαν οι εκσκαφές στο έργο. Την επομένη στις 19.4.17 ημέρα Πέμπτη με υπόδειξη του εργολάβου Παναγιώτη Αναστάση, άρχισε την εκσκαφή του επίδικου αυλακιού κοντά στην δυτική πτέρυγα του σχολείου κατά μήκος των γραφείων της διεύθυνσης και της αίθουσας των δασκάλων. Τα χώματα της συγκεκριμένης εκσκαφής από κάποιο σημείο και μετά τα 1,5 με 2,00 μέτρα περίπου, είχαν αρκετή υγρασία και το υπέδαφος άλλαξε. Κατά διαστήματα έσπαζε μέρος από τα τοιχώματα προς την πλευρά του κτηρίου, τα οποία ο ίδιος καθάριζε με τον εκσκαφέα του. Μέχρι το απόγευμα που σχόλασε, η εκσκαφή κατά μήκος έφτασε τα 5,5 με 6 μέτρα. Ενημέρωσε τους εργολάβους για τα χώματα που έσκαζαν και αυτοί του ανέφεραν ότι ειδοποίησαν τους μηχανικούς του έργου, οι οποίοι θα επισκέπτονταν το εργοτάξιο το ίδιο απόγευμα για να δουν το πρόβλημα. Την Παρασκευή 20.4.2007 το πρωί όταν πήγε ξανά στο εργοτάξιο διαπίστωσε ότι συνέχισαν να σκάζουν τα χώματα από την ίδια πλευρά. Πήγε και στις δύο πλευρές του αυλακιού και τα καθάρισε με τον εκσκαφέα του. Στην συνέχεια και γύρω στις 8:50 π.μ., συμπλήρωσε όλο το μήκος της εκσκαφής στα 7.20 μέτρα περίπου. Επειδή έσκασαν ακόμα λίγα χώματα στη μέση της εκσκαφής τα οποία δεν έφθανε το μηχάνημα, ο εργολάβος Παναγιώτης Αναστάση θέλησε να κατεβεί κάτω και με το φτυάρι να τα φέρει πιο κοντά για να μπορέσει ο μάρτυρας να τα απομακρύνει με τον εκσκαφέα του. Αφού ο μάρτυρας απομάκρυνε τον εκσκαφέα από το αυλάκι, ο Παναγιώτης κατέβασε μια αλουμινένια σκάλα και κατέβηκε μέσα στην εκσκαφή μαζί με ακόμη ένα εργάτη. Ο μάρτυρας βρισκόταν όρθιος στη νότια πλευρά του αυλακιού και του μιλούσε. Εκείνη τη στιγμή, έσκασαν τα χώματα σε ολόκληρο το μήκος του αυλακιού από τη δυτική πλευρά από την οποία μέχρι τότε δεν είχαν σκάσει καθόλου χώματα. Σε κλάσματα δευτερολέπτου, τα δύο άτομα που βρίσκονταν στην εκσκαφή θάφτηκαν μπροστά στα μάτια του από τα χώματα. Προσπάθησε με τον εκσκαφέα του να αφαιρέσει τα χώματα για να τους σώσει, χωρίς όμως επιτυχία. Ο μάρτυρας έδωσε και δεύτερη κατάθεση στην αστυνομία στις 20.4.2007 (τεκμ.22). Επανέλαβε ότι ο αποβιώσας Παναγιώτης Αναστάση κατέβηκε στον πυθμένα της εκσκαφής μαζί με ακόμα ένα εργάτη που ήταν Ρωσσοπόντιος, προκειμένου να μαζέψουν με τα φτυάρια κάποια χώματα που έσκασαν μέσα στο αυλάκι και τα οποία δεν έφθανε ο εκσκαφέας. Μετά την κατάρρευση της εκσκαφής, ειδοποιήθηκε η αστυνομία η οποία έφθασε αμέσως στη σκηνή. Ο μάρτυρας επανέλαβε επίσης στην κατάθεση του ότι από την προηγούμενη ημέρα στις 19.4.2007, είχε σκάσει από την αντίθετη πλευρά της εκσκαφής ένα κομμάτι χώμα. Συζητούσαν το γεγονός αυτό από την προηγούμενη, λέγοντας ότι η κατασκευή είναι επικίνδυνη για κατάρρευση και ότι δεν έπρεπε να κατεβεί κανένας μέσα. Στην προφορική του μαρτυρία ενώπιον του Δικαστηρίου, ο μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι την μέρα του ατυχήματος, ο εργολάβος του ζήτησε να τελειώσει την δουλειά πιο γρήγορα για να ολοκληρωθεί η εργασία εκείνη την ημέρα. Του ζήτησαν μέχρι τις 9.00 π.μ. το σκάμμα να είναι έτοιμο για να κατέβει ο οπλισμός. Ο ίδιος ολοκλήρωσε την εκσκαφή, 10 λεπτά πριν τις 9.00 π.μ. Τότε ήταν που οι δύο αποβιώσαντες κατέβηκαν μέσα στην εκσκαφή για να καθαρίσουν τα χώματα. Ακολούθησε η κατάρρευση των πρανών. Στην αντεξέταση ανέφερε ότι πριν την έναρξη των εργασιών, έγιναν πολλές δοκιμαστικές εκσκαφές. Σε κάποιες από αυτές, το υπέδαφος ήταν αρκετά υγρό μετά τα δύο μέτρα βάθος. Στην επίδικη εκσκαφή, διαπίστωσε μεγάλη πτώση χωμάτων από τα πρανή. Συζητούσαν ότι αυτό είναι πολύ επικίνδυνο γι' αυτό και οι εργολάβοι ζήτησαν να έρθουν οι μηχανικοί του έργου για να ελέγχουν την κατάσταση. Είχαν μείνει χώματα που δεν μπορούσε το μηχάνημα του να καθαρίσει. Ο μόνος τρόπος για να οριζοντιωθεί ο πυθμένας, ήταν να κατεβούν εργάτες και να καθαρίσουν τα χώματα με το φτυάρι. Όταν πήγε το πρωί στην δουλειά, συζήτησε με τους εργολάβους για την διαπιστωθείσα υγρασία και τους ρώτησε ποια ήταν η απόφαση των μηχανικών. Του είπαν ότι αυτοί ζήτησαν ως εργολάβοι την διαπλάτυνση του αυλακιού για να ελαχιστοποιηθεί ο κίνδυνος κατάρρευσης. Όμως οι μηχανικοί δεν το δέχτηκαν, οπόταν οι εργασίες θα συνεχίζονταν κανονικά. Ο ίδιος προειδοποίησε τον αποβιώσαντα Παναγιώτη Αναστασίου να μην κατεβεί στην εκσκαφή αφού ήταν επικίνδυνο. Αρχικά του ζήτησε να κατεβάσει τον βραχίονα του εκσκαφέα κάτω για να βάζει τα χώματα μέσα. Όταν του είπε ότι ο βραχίονας δεν χωρούσε να κατεβεί τότε του ζήτησε να του κατεβάσει ένα κούσπο στον πυθμένα. Τον προειδοποίησε ότι αυτό που κάνει είναι επικίνδυνο όμως δεν μπόρεσε να τον αποτρέψει. Ούτε κατάλαβε με ποιο σκεπτικό, ο αποβιώσας ενήργησε με αυτό τον τρόπο. Δεν άκουσε κανένα να δίνει οδηγίες στους εργαζόμενους ότι πρέπει να κατεβούν στο σκάμμα. Αρνήθηκε όμως ότι δόθηκαν και αντίθετες οδηγίες να μην κατεβεί κανείς. Μ.Ε.3 Αντώνης Ευτυχίου Κατά τους επίδικους χρόνους, υπηρετούσε ως αστυφύλακας στο ΤΑΕ Λευκωσίας. Ειδοποιήθηκε για το ατύχημα και πήρε οδηγίες να μεταβεί στην σκηνή. Στην γραπτή του κατάθεση (τεκμ.30) αναφέρει ότι πήρε καταθέσεις από τους εμπλεκομένους μεταξύ των οποίων και από τον εναγόμενο 3 που ήταν ο μελετητής του έργου. Μ.Ε.4 Κλεόπας Χατζηχαραλάμπους Είναι γεωλόγος με ειδικότητα την Μηχανική Γεωλογία. Από το 1989 εργάστηκε σε διάφορα ιδιωτικά εργαστήρια εδαφομηχανικής και για μια δεκαετία ήταν υπεύθυνος του εργαστηρίου εδαφομηχανικής στο Συμβούλιο Αποχετεύσεων Λευκωσίας. Το 2002 διορίστηκε στο Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης στον κλάδο μηχανικής Γεωλογίας, του οποίου σήμερα προΐσταται. Το 2005 προϊστάμενος ήταν ο Δρ. Μιχαηλίδης που συνέταξε την Γεωτεχνική μελέτη (τεκμ.27). Λόγω της προηγούμενης πείρας του στο αποχετευτικό Λευκωσίας, είναι σε θέση να γνωρίζει καλά το υπέδαφος στην περιοχή Αγλαντζιάς. Είχε επίσης επισκεφθεί το 2005 το Γυμνάσιο Αγλαντζιάς μαζί με τον προϊστάμενο του Δρ. Μιχαηλίδη για να δουν τα προβλήματα στην κατασκευή των κτηρίων. Είχε συσταθεί μια επιτροπή στην οποία συμμετείχε και το τμήμα του χωρίς όμως ο ίδιος να έχει καμία ανάμειξη. Κατά την πιο πάνω επίσκεψη, πρόσεξε ρωγμές στην τοιχοποιία και κάποιες ανυψώσεις στα δάπεδα. Επειδή γνώριζε πολύ καλά τις γεωλογικές συνθήκες της περιοχής, η άποψη του ήταν ότι αυτά οφείλονταν στο προβληματικό υπέδαφος της λεγόμενης μάργας, κοινώς «κόννος». Ο προϊστάμενος του τμήματος του κος Μιχαηλίδης, είχε ετοιμάσει γεωλογική έκθεση από το 1988 για το προβληματικό υπέδαφος της περιοχής (τεκμ.27). Σε αυτήν καταγράφεται η σύσταση του υπεδάφους και ταυτόχρονα παρατίθενται εισηγήσεις για το πώς θα έπρεπε να γίνει η θεμελίωση των κτηρίων του σχολείου. Ο μάρτυρας εξήγησε ότι η μάργα του γεωλογικού σχηματισμού Λευκωσίας, είναι ένα από τα επικίνδυνα εδάφη της Κύπρου. Ο λόγος είναι επειδή έχει ταξινομηθεί στα διογκούμενα εδάφη, λόγω της ορυκτολογικής του σύστασης. Ο συγγραφέας της έκθεσης, κατέδειξε ότι η εξαθλιωμένη μάργα που είναι ο πρώτος ορίζοντας κάτω από το επιφανειακό έδαφος, έχει παρουσιάσει τον μεγαλύτερο βαθμό αποσάθρωσης και λόγω αυτού, έχουν εμφανιστεί ρωγμές αλλοίωσης που έχουν καταπονήσει τη μηχανική αντοχή, η οποία είναι πολύ χαμηλή. Προχωρώντας πιο βαθιά στην κίτρινη μάργα, ο βαθμός αποσάθρωσης μειώνεται όμως παρόλα αυτά, οι τοπικές δοκιμές που έγιναν για την αντοχή του εδάφους και οι εργαστηριακές δοκιμές για το ίδιο έδαφος, έδειξαν ότι η μηχανική αντοχή δεν έχει ουσιαστικά διαφοροποιηθεί. Η πιο πάνω μειωμένη αντοχή του υπεδάφους θα έπρεπε να ληφθεί σοβαρά υπόψη κατά το τεκμ.27, στα μεταγενέστερα κατασκευαστικά σχέδια θεμελίωσης των κτηρίων του σχολείου. Η διαφοροποίηση της μηχανικής αντοχής του μαργανικού εδάφους εξαρτάται από 2 παράγοντες. Ο ένας παράγοντας είναι το νερό, δηλαδή το πώς διεισδύει, αν διεισδύει στον κάθε ορίζοντα και ο δεύτερος παράγοντας είναι ένα συγκεκριμένο αργιλικό ορυκτό που περιέχεται μέσα στη μάργα που ονομάζεται "μοντμοριλλονίτης". Όταν το υπέδαφος της μάργας δεν λαμβάνει νερό τότε δεν θα αλλοιωθεί σε βαθμό που να επηρεάσει οποιοδήποτε υπερκείμενο κτήριο. Αν όμως για οποιοδήποτε λόγο δεχτεί νερό, έχει τη δυνατότητα και ιδιότητα αυτό το μαργανικό έδαφος λόγω ακριβώς του ορυκτού μοντμοριλλονίτης, να προσλάβει σε τεράστιες ποσότητες νερό και υγρασία. Αυτή η πρόσληψη είναι που του δίνει τη δυνατότητα να διογκωθεί. Με την αφαίρεση της υγρασίας, κυρίως λόγω καιρικών συνθηκών, λόγω ζέστης κλπ., η μάργα συρρικνώνεται. Έχουμε δηλαδή κατά τον μάρτυρα, ένα υπέδαφος που διογκώνεται και συρρικνώνεται ανάλογα με την πρόσληψη και αφαίρεση υγρασίας. Η σύσταση της υπηρεσίας του σε όλους που εμπλέκονται σε κατασκευές πάνω σε τέτοιου είδους εδάφη, είναι ότι πρέπει ως κύριο μέλημα τους να λάβουν όλα τα μέτρα ώστε να διατηρείται η φυσική υγρασία του υπεδάφους της μάργας. Στην συγκεκριμένη περίπτωση, η έκθεση εισηγείται ότι πρέπει να γίνουν αποστραγγιστικά επιφανειακά έργα, που να αποκλείουν οποιεσδήποτε εισροές νερού στο υπέδαφος. Αν χρειαστεί να γίνει οποιαδήποτε ενέργεια ώστε να διαταραχθεί η ισορροπία του εδάφους και κατ' επέκταση η φυσική του υγρασία, αυτό θα πρέπει να γίνει σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα. Ο μάρτυρας παρέπεμψε στην σελ.10 του τεκμηρίου 27 όπου ο συγγραφέας αναφέρει ότι αν ανοιχθεί κάποιο φρεάτιο, οχετός κλπ., πρέπει οι εργασίες αποκατάστασης να είναι όσο το δυνατό σύντομες. Αφήνοντας το φρεάτιο εκτεθειμένο αρκετές μέρες ή ώρες, η φυσική του υγρασία αλλοιώνεται άρα θα αρχίσει να συμπεριφέρεται με τις ιδιότητες διόγκωσης και συρρίκνωσης. Σε αυτή την περίπτωση αυτό που θα γίνει, είναι η διατάραξη της ισορροπίας του ιδίου εδάφους. Στην συνέχεια, η διατάραξη του εδάφους θα οδηγήσει σε άλλες συνθήκες όπως είναι η πτώση χώματος ή αν δεν υπάρχει χώρος να αναδείξει πτώση εδάφους, θα προχωρήσει προς τα πάνω και θα επηρεάσει πλέον τα οποιαδήποτε υπερκείμενα έργα. Αυτό είχε γίνει στο ίδιο το κτηριακό συγκρότημα του σχολείου. Το θέμα της διογκωσιμότητας, το έχει αναδείξει ο συγγραφέας μεταξύ άλλων και με εργαστηριακές δοκιμές. Αναφέρει στην σελ. 6 της έρευνας ότι στη συγκεκριμένη μάργα, η διόγκωση βρίσκεται σε ψηλά επίπεδα. Αυτό το γεγονός, είναι κάτι που πρέπει να λάβει σοβαρά υπόψη ο μελετητής στην κατασκευή των κτηρίων αλλά και στον μετέπειτα έλεγχο ή άλλο μέτρο θα λάβει μετά την κατασκευή. Οι εν λόγω εργαστηριακές δοκιμές, έδειξαν ότι το χρονικό πλαίσιο όταν κάνεις κάποιος επέμβαση σε αυτά τα εδάφη, είναι μάξιμουμ 24 ώρες. Στην συγκεκριμένη περίπτωση προτού γίνουν οποιαδήποτε έργα, θα έπρεπε κατά τον μάρτυρα να ληφθούν υπόψη οι μελέτες των γεωτεχνικών αφού η σύσταση του εδάφους δεν άλλαξε. Ήταν η θέση του ότι η διάνοιξη αυλακιού σε βάθος 6 μέτρων σε τέτοιο έδαφος θα έπρεπε να συνοδεύεται από την κατασκευή αντιστήριξης των τοιχωμάτων. Ένας άλλος τρόπος σε τέτοιου είδους εκσκαφές, είναι να γίνει από την επιφάνεια πρώτα η στήριξη των μετέπειτα μελλοντικών τοιχωμάτων και ακολούθως να γίνει εκσκαφή ώστε με την αφαίρεση υλικού θα υπήρχε ήδη αντιστήριξη. Στην αντεξέταση, ο μάρτυρας αναγνώρισε και μια δεύτερη γεωτεχνική μελέτη του Δρ. Μιχαηλίδη του 1990, την οποία και κατέθεσε ως τεκμήριο
21. Τα εργαστηριακά αποτελέσματα είναι περίπου τα ίδια με αυτά της έκθεσης του 1987 (τεκμ.27). Ήταν η θέση του μάρτυρα ότι όχι μόνο για το επίδικο αλλά για οποιοδήποτε τεχνικό έργο, θα χρειαστεί η ανάλυση και η γνώση του υπεδάφους. Τα γεωτεχνικά και εδαφολογικά στοιχεία, θα εξαχθούν μέσα από την έρευνα. Ο γεωλόγος θα προβεί στην συνέχεια σε εισηγήσεις στον μηχανικό για τον τρόπο διεξαγωγής του έργου. Αφού παρθούν αποφάσεις πως θα προωθηθεί το έργο, αυτή την κατάληξη και τα συμπεράσματα τους θα τα μετακυλήσουν στον εργολάβο. Ήταν η θέση του μάρτυρα απαντώντας σε σχετική ερώτηση ότι δεν αναμένει από ένα εργολάβο να έχει εξειδικευμένες γνώσεις για την υδαρότητα και πλαστικότητα του εδάφους. Γνωρίζει όμως τι σημαίνει το υπέδαφος που έχει κόννο. Ο ίδιος σαν γεωλόγος μηχανικός με αρκετά χρόνια εμπειρίας πάνω σε τέτοια εδάφη, θεωρεί ότι θα έπρεπε να γίνει αντιστήριξη όχι μόνο στη συγκεκριμένη περίπτωση, σε οποιαδήποτε περίπτωση σκάμματος σε μάργα. Ειδικά στην παρούσα περίπτωση όπου οι μελέτες έδειξαν ότι το έδαφος στην περιοχή είναι ασταθές και επιρρεπές σε κατάρρευση αν το σκάμμα αφεθεί ανοικτό. Ο μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι αν εμφανίστηκαν όντως φαινόμενα πτώσης χωμάτων από την προηγουμένη του ατυχήματος, αυτό σημαίνει ότι υπήρχε αποσταθεροποίηση των τοιχωμάτων του αυλακιού και συνεπακόλουθα, κίνδυνος κατάρρευσης. Ο ίδιος θα έδινε οδηγίες για άμεση αντιστήριξη των τοιχωμάτων. Επιπλέον δεν θα άφηνε κανένα να κατεβεί στο σκάμμα προτού γίνει η αντιστήριξη. Κατά τον μάρτυρα από την στιγμή που χώματα έχουν καταρρεύσει από τα πρανή, ήδη είχε χτυπήσει ο κώδωνας του κινδύνου από το ίδιο το έδαφος, άρα θα έπρεπε να ληφθούν άμεσα μέτρα. Σαν τέτοια, ανέφερε την άμεση αντιστήριξη των τοιχωμάτων έστω και σε εκείνο το στάδιο. Εξ' άλλου, στα αποχετευτικά έργα στα οποία ο ίδιος συμμετείχε, γινόταν από την αρχή η αντιστήριξη και πριν από την εκσκαφή. Ο μελετητής που είναι πολιτικός μηχανικός και ξέρει να διαβάζει αυτές τις εκθέσεις (τεκμ.27 & 31), όφειλε να αντιληφθεί ότι δεν έπρεπε να επιτρέψει την έναρξη εκσκαφής χωρίς τη μελέτη και εφαρμογή μέτρων αντιστήριξης. Ο μάρτυρας υποστήριξε στην συνέχεια ότι εάν υπήρχε οποιαδήποτε διαρροή από τις σπασμένες σωλήνες των αποχετεύσεων που όπως λέχθηκε υπήρχαν τέτοιου είδους προβλήματα, είναι επόμενο ότι η υγρασία θα αυξανόταν μετά την εκσκαφή διότι δημιουργήθηκε ένας καινούργιος χώρος. Υποστήριξε επί του προκειμένου ότι μετά την εκσκαφή, επιδεινώθηκε η κατάσταση. Αυτό γιατί αν υπάρξει κενός χώρος όπως στην προκειμένη περίπτωση που ανοίχθηκε στο αυλάκι, η διόγκωση θα αυξηθεί και θα πάει προς τον κενό χώρο με αποτέλεσμα την κατάρρευση των πρανών. Επανέλαβε ότι σύμφωνα με την γεωτεχνική μελέτη (τεκμ.27), οι εργασίες στο σκάμμα έπρεπε να ολοκληρωθούν σε σύντομο χρονικό διάστημα Διαφώνησε σε υποβολή του συνηγόρου για τον εναγόμενο 3, ότι οι 3-4 μέρες που καθόρισε ο μελετητής ήταν λογικός χρόνος. Ο μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι αυτό εξαρτάται πάντα από τις περιστάσεις του εδάφους. Η εναπομείνασα ανθεκτικότητα του εδάφους στην πάροδο του χρόνου, εξαρτάται πάντοτε από τη φύση του εδάφους, η οποία καθορίζεται από τις εργαστηριακές δοκιμές. Όμως στην συγκεκριμένη περίπτωση, στην σελίδα 6 της γεωτεχνικής μελέτης (τεκμ.27), καθορίζεται χρονικό περιθώριο 24 ωρών λόγω ακριβώς της ειδικής σύστασης του εδάφους. Του υποβλήθηκε από τον συνήγορο του εναγομένου 3 ότι στις εκθέσεις του Δρ. Μιχαηλίδη (τεκμ.27&31) δεν υπάρχει τίποτε που να προειδοποιεί για κίνδυνο κατάρρευσης των πρανών για εκσκαφές που θα παρέμεναν ανοικτές για 3, 4, 5 μέρες η κάθε μια όπως στην παρούσα περίπτωση. Αρνήθηκε την υποβολή παραπέμποντας στην προειδοποίηση του Δρ. Μιχαηλίδη για όσο το δυνατόν, γρηγορότερη εκπλήρωση των εργασιών για εργασίες θεμελίωσης βάθους 2 με 2,5 μέτρα, πολύ δε περισσότερο στα 6 μέτρα όπως η επίδικη εκσκαφή. Τα 6 μέτρα για τον μάρτυρα είναι ακόμη πιο επικίνδυνα. Ιδιαίτερα, η πτώση των χωμάτων την προηγούμενη μέρα σημαίνει ότι υπήρξε μια διατάραξη του εδάφους όπως την εννοούσε ο Δρ. Μιχαηλίδης. Όταν λοιπόν μέσα σε μια μέρα εμφανίστηκαν αυτού του είδους τα προβλήματα, ο όσον το δυνατόν γρηγορότερος χρόνος που αναφέρει ο Δρ. Μιχαηλίδης δεν μπορεί να είναι 3 - 4 μέρες. ΜΥ1 Αναστάσης Αναστασίου Ως Μ.Υ.1 κατέθεσε ο Τάσος Αναστασίου, υπάλληλος της εναγομένης 1 εργοληπτικής εταιρείας. Στη γραπτή του δήλωση (έγγραφο 1,) αναφέρει ότι είναι αδελφός του αποβιώσαντος Παναγιώτη Αναστάση, ο οποίος είναι το ένα από τα δύο πρόσωπα που έχασε τη ζωή του στο τραγικό συμβάν που έλαβε χώρα στις 20.4.2007 στο χώρο του Γυμνασίου Αγλαντζιάς. Αναφέρει στη συνέχεια ότι το Υπουργείο Παιδείας είχε προκηρύξει προσφορά το έτος 2006 για εργασίες στο Γυμνάσιο Αγλαντζιάς όπως φαίνεται στα έγγραφα προσφοράς. Επρόκειτο μεταξύ άλλων, για εργασίες διάνοιξης εκσκαφών και εγκατάστασης διαφραγματικού τοίχου. Παραδοθήκαν στην εναγομένη 1 από το Υπουργείο Παιδείας, οι τόμοι Α, Β, Γ, Δ και Ε για σκοπούς υποβολής προσφοράς. Ο Τόμος Δ περιείχε τα σχέδια για τις σχετικές εργασίες για τις οποίες προκηρύχθηκε το επίδικο έργο. Ο ίδιος ανέλαβε εκ μέρους της εναγομένης 1 να μελετήσει τους πιο πάνω τόμους και να υποβάλει σχετική προσφορά. Το Τμήμα Τεχνικών Υπηρεσιών του Υπουργείου Παιδείας, πληροφόρησε την εναγομένη 1 ότι ενεκρίθη η προσφορά της. Ως επακόλουθο, υπογράφηκε στις 26.3.07 η συμφωνία μεταξύ της εναγομένης 1 και του Υπουργείου Παιδείας, στην οποία γινόταν αναφορά και στα έγγραφα που αποτελούσαν μέρη της συμφωνίας 9τεκμ.6). Η εναγομένη 1, ανέθεσε τις εκσκαφές που προβλέπονταν στο έργο σε υπεργολάβο. Συντονίστρια του έργου για το Υπουργείο Παιδείας ήταν η κα Ράνια Βασιλείου, Πολιτική Μηχανικός. Μελετητής του έργου διορίστηκε ο Πολιτικός Μηχανικός Θέμος Δημητρίου (εναγόμενος 3). Ο μάρτυρας εισηγήθηκε στις συναντήσεις που είχε με τον εναγόμενο 3 και την κα Ράνια Βασιλείου όπως οι εκσκαφές για τον διαφραγματικό τοίχο γίνουν σε μεγαλύτερη απόσταση από τα υφιστάμενα κτήρια. Ο εναγόμενος 3 σε αυτήν την περίπτωση, ανέφερε ότι κάτι τέτοιο θα σήμαινε επιπρόσθετο κόστος το οποίο έπρεπε να επιβαρυνθεί η εναγομένη
22. Οι προβλεπόμενες εκσκαφές θα γίνονταν περιμετρικά το σχολείου τμηματικά, δηλαδή ανά 7 μέτρα η κάθε μία εκσκαφή πλάτους 70 εκ. και βάθους 6 μέτρων προκειμένου να τοποθετηθεί εντός της οπλισμός και να γίνει σκυροδέτηση με το χύσιμο μπετόν. Προβλεπόταν πριν την τοποθέτηση του κλωβού οπλισμού, η τοποθέτηση των βλήτρων σύνδεσης 60 εκ., τα οποία θα συνέδεαν τους σκυροδετημένους τοίχους. Για να γίνει αυτό θα έπρεπε να κατεβούν εργάτες μέσα στην εκσκαφή για να τρυπήσουν τον τοίχο και να τοποθετήσουν τα βλήτρα. Μετά την έναρξη των εργασιών, τόσον ο εναγόμενος 3 όσον και η κα Ράνια Βασιλείου, επισκέπτονταν και επιθεωρούσαν το εργοτάξιο. Ο μάρτυρας υπέδειξε στον εναγόμενο 3 ότι το αποχετευτικό σύστημα του σχολείου δεν λειτουργούσε. Ο ίδιος φωτογράφισε τα φρεάτια για να φαίνεται η κατάστασή τους αφού μέρος του αποχετευτικού θα καταστρεφόταν από τις εκσκαφές για το διαφραγματικό τοίχο. Στις 23.3.07 άρχισαν προκαταρκτικές εργασίες για την περίφραξη του χώρου. Την πρώτη βδομάδα του Απριλίου 2007, τελείωσαν την εκσκαφή και αποκάλυψη του θεμελίου που υπέδειξε ο εναγόμενος
23. Έγιναν και άλλες εργασίες εκσκαφής στο νότιο μέρος του σχολείου για συλλογή των όμβριών υδάτων και τοποθέτηση πλαστικών σωλήνων για απομάκρυνσή τους. Στις 14.4.2007 ημέρα Σάββατο, ξεκίνησαν οι προκαταρκτικές εργασίες για την επίδικη εκσκαφή, δίπλα από τα γραφεία της Γραμματείας του σχολείου. Είχαν προηγηθεί δοκιμαστικές εκσκαφές στο χώρο που δεν έδειξαν οποιαδήποτε ιδιαιτερότητα του εδάφους. Το πρωί της 19.4.07, άρχισε η επίδικη εκσκαφή στη δυτική πλευρά του σχολείου. Ενόσω αυτή ήταν σε εξέλιξη, έγινε συνάντηση εργοταξίου στην οποία έλαβε μέρος ο αποβιώσας αδελφός του, η Διευθύντρια του σχολείου, η συντονίστρια του έργου εκ μέρους του Υπουργείου Παιδείας κα Ράνια Βασιλείου, ο Μιχάλης Πίττας, Πολιτικός Μηχανικός συνεργάτης του εναγομένου 3, καθώς και εκπρόσωποι του συνδέσμου γονέων και της σχολικής εφορίας. Στην ίδια συνάντηση, ο μάρτυρας επανέλαβε τις ανησυχίες του για το γεγονός ότι οι εκσκαφές ήταν σε κοντινή απόσταση από το σχολικό κτίριο. Μετά τη συνάντηση, κατευθύνθηκαν προς την υπό εξέλιξη εκσκαφή, ο ίδιος, ο αποβιώσας αδελφός του, ο εναγόμενος 3, η κα Ράνια Βασιλείου και ο κ. Μιχάλης Πίττας. Εκεί, όλοι διαπίστωσαν την μεγάλη διαφορά υγρασίας που υπήρχε, σε σχέση με προηγούμενες εκσκαφές. Τόσον ο εναγόμενος 3, όσον και η κα Ράνια Βασιλείου, αποχώρησαν χωρίς να υποδείξουν στους εργολάβους ότι η διαπιστωθείσα υγρασία εμπεριείχε κάποιον κίνδυνο, ούτε τους διέταξαν να σταματήσουν την εκσκαφή που δεν είχε ακόμα ολοκληρωθεί για να γίνει αντιστήριξη. Εν πάση περιπτώσει, κανένας δεν έδειξε να ανησυχεί από την διαπιστωθείσα υγρασία. Ως εκ τούτου, ο εκσκαφέας συνέχισε να εργάζεται ώστε οι εργασίες να προχωρήσουν σύμφωνα με το πρόγραμμα και να αφαιρεθούν τα υγρά χώματα. Ούτε στον ίδιο ούτε και στον αδελφό του, προκλήθηκε ανησυχία από το γεγονός ότι το έδαφος ήταν περισσότερο υγρό σε σύγκριση με τις προηγούμενες εκσκαφές αφού οι ίδιοι δεν είχαν γνώσεις στα γεωλογικά θέματα. Το απόγευμα γύρω στις 3:00 μμ. αφού η εκσκαφή προχώρησε περίπου στα πέντε μέτρα μήκος και έξι μέτρα βάθος, παρατήρησε με τον αδελφό του ότι μέρος της ανατολικής πλευράς της εκσκαφής προς το κτίριο σε απόσταση ενός μέτρου από τον πυθμένα, έσκασε και δημιούργησε κούφωμα. Επικοινώνησε με το γραφείο του εναγομένου 3 όπου του αναφέρθηκε ότι το απόγευμα της ίδιας ημέρας θα γινόταν επιθεώρηση της εκσκαφής. Πράγματι γύρω στις 6:00 μμ. ο εναγόμενος 3 έφθασε στην εκσκαφή μαζί με δύο συνεργάτες του. Από την επιφάνεια της εκσκαφής, φαινόταν καθαρά κομμάτια που είχαν καταρρεύσει. Ο ίδιος ο μάρτυρας μαζί με τον εναγόμενο 3, κατέβηκαν στον βάθους έξι μέτρων πυθμένα της εκσκαφής και επιθεώρησαν τα τοιχώματα. Στον πυθμένα υπήρχαν τα χώματα που έσκασαν στο ανατολικό μέρος προς την πλευρά του κτηρίου. Μετά την επιθεώρηση, ο εναγόμενος 3 έδωσε οδηγίες στον ίδιο και στον αδελφό του να επισπευσθεί άμεσα η κατασκευή του διαφραγματικού τοίχου και να γίνει η σκυροδέτηση οπωσδήποτε πριν το Σαββατοκύριακο γιατί υπήρχε κίνδυνος κατάρρευσης της εκσκαφής και ζημιάς στο κτίριο. Νωρίς το πρωί της επομένης της 20.4.07, ο υπεργολάβος με τον εκσκαφέα καθάρισε τα χώματα που έσκασαν και συμπλήρωσε τα άλλα δύο μέτρα που υπολείπονταν, ολοκληρώνοντας το μήκος και βάθος της εκσκαφής. Στο στάδιο αυτό έσκασαν ακόμα λίγα χώματα, τα οποία έπρεπε να αφαιρεθούν προκειμένου να κατεβεί εντός της εκσκαφής ο οπλισμός. Στο σημείο που έπεσαν τα εν λόγω χώματα, μπορούσαν να καθαριστούν μόνο με φτυάρι και όχι με τον εκσκαφέα. Επρόκειτο για πολύ λίγα χώματα που συμποσούνταν σε τρία αμαξάκια που χρησιμοποιούνταν στις οικοδομές. Ο ίδιος έφυγε από το εργοτάξιο, για να προμηθευτεί τις μεμβράνες που θα τοποθετούνταν στην εκσκαφή προτού κατέβει ο οπλισμός. Τότε, του τηλεφώνησαν πληροφορώντας τον ότι η εκσκαφή κατάρρευσε παγιδεύοντας τον αδελφό του και ακόμα ένα εργαζόμενο. Η κατάρρευση έγινε στη δυτική πλευρά, δηλαδή στην αντίθετη πλευρά του κτηρίου από την οποία είχαν αρχικά σκάσει κάποια χώματα. Ο μάρτυρας αποδίδει την κατάρρευση και τον θάνατο των δύο άτυχων εργαζομένων, στην πίεση που άσκησε ο εναγόμενος 3 να τελειώσει άμεσα ο διαφραγματικός τοίχος πριν το σαββατοκύριακο, προκειμένου να αποφευχθεί ο κίνδυνος ζημιάς στο κτήριο του σχολείου. Ισχυρίστηκε ότι ούτε ο ίδιος, ούτε ο αδελφός του, είχαν δικαίωμα να παρακούσουν τις εντολές του εναγομένου
24. Σύμφωνα με τις εργασίες που τους ανατέθηκαν, ο πυθμένας των εκσκαφών έπρεπε να οριζοντιώνεται και να είναι απόλυτα επίπεδος γιατί αν υπήρχε ανωμαλία δεν θα μπορούσε να τοποθετηθεί ορθά ο κλωβός του οπλισμού. Προκειμένου να γίνει αυτό θα έπρεπε να κατέβουν στην εκσκαφή εργαζόμενοι αφού μόνο με φτυάρι μπορούσε να οριζοντιοποιηθεί ο πυθμένας. Επιπλέον, σε κανένα από τα έγγραφα προσφοράς δεν υπήρχε απαγόρευση καθόδου εργαζομένων μέσα στην εκσκαφή. Ήταν η θέση του μάρτυρα ότι ο εναγόμενος 3 δεν έδωσε στην εναγόμενη 1, οποιαδήποτε από τις πληροφορίες που αναφέρονται στη γεωτεχνική μελέτη για τα χαρακτηριστικά του εδάφους. Ο εναγόμενος 3 ήταν υπεύθυνος για την αναπροσαρμογή του σχεδίου ασφαλείας και υγείας σε συνάρτηση με την εξέλιξη των εργασιών. Η βασικότερη αιτία κινδύνου στις εκσκαφές, είναι η κατάρρευση των πρανών και η καταπλάκωση του προσωπικού. Επιπλέον για όλες τις εκσκαφές πέραν των 3.5 μέτρων, απαιτείτο προσωρινή υποστήριξη πρανών. Οι πιο ενδεικτικές μέθοδοι προσωρινής αντιστήριξης δεν μπορούσαν να εφαρμοστούν στις συγκεκριμένες εκσκαφές γιατί δεν θα επέτρεπαν στον οπλισμό να κατέβει λόγω του μικρού πλάτους των 70 εκ. της κάθε εκσκαφής. Επιπλέον τέτοιου είδους αντιστήριξη με μεταλλικές δοκίδες, ήταν πολυδάπανη και δεν περιλαμβανόταν στον κατάλογο μονάδας των εγγράφων προσφοράς. Σε ότι αφορά τη μόνιμη αντιστήριξη των πρανών, αυτό ήταν ευθύνη του Υπουργείου Παιδείας. Η προσωρινή αντιστήριξη με κοτετσόσυρμα και επίχρισμα δεν θα μπορούσε να συγκρατήσει την κατάρρευση των πρανών γιατί είναι χαμηλής αντοχής υλικό. Ο μάρτυρας ανέφερε ότι ο εναγόμενος 3 που είχε την επίβλεψη του έργου, σε κανένα στάδιο δεν θεώρησε αναγκαία την αντιστήριξη των πρανών ακόμα και όταν σε δύο περιπτώσεις στις 19.4.07 επιθεώρησε την εκσκαφή. Ακόμα και στα έγγραφα που ετοίμασε, άφηνε την ανάγκη αντιστήριξης όπου αυτή θα θεωρείτο αναγκαία. Ο ίδιος ο μάρτυρας και ο αποβιώσας αδελφός του, βασίστηκαν στα προσόντα του εναγομένου 3, ο οποίος όμως δεν θεώρησε αναγκαία την αντιστήριξη. Μετά το τραγικό συμβάν, οι εκσκαφές επιχωματώθηκαν. Το Υπουργείο Παιδείας ανέθεσε στη εταιρεία του μάρτυρα, την συνέχιση του έργου που αρχικά είχε ανατεθεί στην εναγομένη
25. Έγινε νέα μελέτη από τον εναγόμενο 3, ο οποίος αποδέχθηκε τις εισηγήσεις του επιθεωρητή εργασίας Γ. Καΐλα για να γίνει ο διαφραγματικός τοίχος με προκατασκευασμένους τοίχους. Αυτή η μέθοδος εφαρμόστηκε από τη δική του εταιρεία και το όλο έργο διεκπεραιώθηκε με απόλυτη ασφάλεια. Με τη νέα μέθοδο, άνοιγε η εκσκαφή και αμέσως κατέβαινε μέσα σε αυτήν ο προκατασκευασμένος τοίχος χωρίς να χρειάζεται να κατέβουν μέσα εργαζόμενοι. Αυτή όμως η μέθοδος ήταν πολύ πιο δαπανηρή γι' αυτό το Υπουργείο Παιδείας πήρε έγκριση από το Συμβούλιο Προσφορών για το επιπλέον κόστος. Ο μάρτυρας, υιοθέτησε επίσης την κατάθεση που έδωσε στην αστυνομία (τεκμ.25). Σε αυτήν, αναφέρει μεταξύ άλλων ότι πάνω από στο σημείο κατάρρευσης, υπήρχε φρεάτιο με εμφανή σημεία διαρροής νερού στο έδαφος. Αναφέρει επίσης ότι κατά τις δύο πρώτες συναντήσεις με τους μελετητές - μηχανικούς, τους έδειξε βουλωμένα φρεάτια και σωλήνες του αποχετευτικού. Στην αντεξέταση ανέφερε ότι η εναγομένη 1 εταιρεία, ασχολείτο με εργολαβικές εργασίες για πολλά χρόνια, μεταξύ των οποίων και με εκσκαφές, όχι όμως για πάνω από 4 μέτρα βάθος. Την μελέτη για την ασφάλεια των εργαζομένων στο εργοτάξιο, την συνέταξε ο εναγόμενος
26. Όμως συντονιστής σε θέματα υγείας και ασφάλειας κατά την εκτέλεση του έργου, καθορίστηκε ο αποβιώσας αδελφός μου. Του υποδείχθηκε από το τεκμήριο 6 ο τόμος Ε3 που συμπληρώθηκε από την εναγόμενη 1, στον οποίο δεν αναφέρεται το γεγονός αυτό. Αιτιολόγησε την παράλειψη αυτή αναφέροντας ότι το έγγραφο αυτό συμπληρώθηκε στο αρχικό στάδιο της προσφοράς. Στον ίδιο τόμο Ε3 στην παράγραφο 3.16, γίνεται αναφορά σε ένα έγγραφο με τίτλο «φάκελος ασφάλειας και υγείας» για την συμπλήρωση του οποίου, ο ίδιος ήταν υπεύθυνος. Δέχθηκε ότι ποτέ δεν δημιουργήθηκε ο εν λόγω φάκελος. Ο λόγος κατά τον μάρτυρα, είναι ότι το έργο βρισκόταν στα αρχικά στάδια και δεν πρόλαβε να τον δημιουργήσει. Δέχθηκε επίσης ότι στο ίδιο έγγραφο Ε3 στην παράγραφο 3.15, με τον τίτλο "Κανονισμοί εργοταξίου", υιοθετήθηκαν ουσιαστικά ως σχέδια ασφάλειας και υγείας για το εργοτάξιο, οι κανονισμοί που αναφέρονται στο τόμο Ε