Θεοφάνης Χρυσάνθου κ.α. ν. Σωτήρης Λιασής κ.α., Αρ. Αγωγής: 4567/2010, 29/12/2017

(1992)1 Α.Α.Δ 558). Στην συνέχεια με διάταγμα του Δικαστηρίου, αποφασίστηκε η συνεκδίκαση των αγωγών αφού σχετίζονται με τα ίδια πραγματικά και νομικά θέματα. Η διαταγή για συνεκδίκαση όμως, αφορά αποκλειστικά το θέμα της ευθύνης και όχι όλα τα επίδικα θέματα. Έτσι σε περίπτωση που αποδειχθεί ευθύνη για οιονδήποτε των εναγομένων, οι αγωγές θα πρέπει να αποσυνδεθούν για να εκδικαστεί και αποφασιστεί, των ύψος των αποζημιώσεων σε κάθε αγωγή ξεχωριστά (βλ. Αντωνιάδης ν. Οικονομίδης

(1977)1 JSC 103) Μαρτυρία Η ακρόαση της υπόθεσης υπήρξε χρονοβόρα λόγω κυρίως του όγκου της δοθείσας μαρτυρίας, στην οποία συμπεριλαμβάνεται και μεγάλου μεγέθους μαρτυρία εμπειρογνωμόνων, η αντεξέταση των οποίων ήταν μακρά αφού αφορούσε εξειδικευμένα επιστημονικά θέματα. Θα παραθέσω στην συνέχεια σύνοψη της δοθείσας μαρτυρίας. Η μαρτυρία των εμπειρογνωμόνων θα παρατεθεί πιο αναλυτικά αφού αυτή θα κρίνει ουσιαστικά και το θέμα της ευθύνης. Εκτενέστερη ανάλυση θα γίνει όπου χρειάζεται και στο στάδιο αξιολόγησης της μαρτυρίας. Μ.Ε.1 Θεοφάνης Χρυσάνθου. Είναι ο ενάγοντας 1 στην παρούσα αγωγή. Στη γραπτή του δήλωση (έγγραφο 1), αναφέρει ότι τόσον αυτός όσον και η ενάγουσα 2, κινούν την παρούσα αγωγή με την προσωπική τους ιδιότητα ως γονείς και κηδεμόνες του ανήλικου υιού τους Σταύρου. Κατά τα έτη 2002 με 2004 μαζί με την σύζυγο του και το τρίχρονο παιδάκι τους, ενοικίασαν σπίτι στην Οδό Μαραθοβούνου 3Α στη περιοχή Λατσιών, 15 μέτρα από το εργοστάσιο Astrasol. Παρατήρησαν ότι το εργοστάσιο λειτουργούσε από τις 6.00 το πρωί μέχρι τις 1.00 τα μεσάνυκτα, προκαλώντας οχληρία και τρομερά δυνατό θόρυβο. Επιπρόσθετα, από τα φουγάρα του εργοστασίου έβγαινε καπνός και άσχημες μυρωδιές με αποτέλεσμα να μην μπορούν να ανοίξουν τις πόρτες και τα παράθυρα ούτε να καθίσουν στη βεράντα του σπιτιού τους. Επίσης, τους προκαλούσε δύσπνοια, δάκρυα στα μάτια και φαγούρα σε ολόκληρο το σώμα. Έκαναν πολλές φορές παράπονο μαζί με γείτονες τους, τόσο στον ιδιοκτήτη του εργοστασίου όσο και στις αρμόδιες αρχές χωρίς αποτέλεσμα. Κατά τον Δεκέμβριο του 2002, ο ίδιος άρχισε να παρουσιάζει αναπνευστικά προβλήματα και μολύνσεις σε όλο του το σώμα, αναγκαζόμενος να χρησιμοποιεί συχνά αντιβίωση και εισπνεόμενη κορτιζόνη. Την ίδια περίοδο, ο τρίχρονος υιός του εμφάνισε συνεχή αναπνευστικά προβλήματα και αλλεργίες, τα οποία αντιμετωπίστηκαν με αντιβίωση και κορτιζόνη. Στην συνέχεια τον Δεκέμβριο του 2004, ο υιός του διαγνώστηκε με οξεία λεμφοπλαστική λευχαιμία. Είχαν διαπιστώσει ότι και άλλοι γείτονες διαγνώστηκαν με καρκίνο και υποψιάστηκαν ότι ίσως αυτό να οφειλόταν στο εργοστάσιο Astrasol που κατασκεύαζε σόλες παπουτσιών. Δεν γνώριζαν τότε ότι το εν λόγω εργοστάσιο χρησιμοποιούσε την ουσία διχλωρομεθάνιο R40 που είναι καρκινογόνα. Επισκέφθηκαν το ογκολογικό κέντρο αλλά και εξειδικευμένη κλινική στη Μόσχα. Εκεί επιβεβαιώθηκε η διάγνωση για τον ανήλικο υιό του. Διαπιστώθηκε επίσης ότι το παιδί του αλλά και ο ίδιος, είχαν σοβαρό πρόβλημα στους πνεύμονες. Οι γιατροί στη Μόσχα, τον ρώτησαν αν εκεί που κατοικούσε υπήρχαν εργοστάσια που να χρησιμοποιούν χημικές ουσίες, γιατί λόγω της σοβαρότητας του προβλήματος στους πνεύμονες του ιδίου και του παιδιού του, υπέθεσαν ότι πρέπει να ανάπνεαν για αρκετό καιρό κάτι πολύ επικίνδυνο. Επιστρέφοντας στο ξενοδοχείο, τηλεφώνησε στο γείτονα του Ιωνά Κκαϊλή, του οποίου η σύζυγος και η κόρη είχαν ήδη διαγνωστεί με καρκίνο. Του ζήτησε να διερευνήσει κατά πόσο στο εν λόγω εργοστάσιο χρησιμοποιούνταν επικίνδυνα υλικά. Ο κ. Καϊλής αφού αφαίρεσε ετικέτες από βαρέλια που υπήρχαν στο εργοστάσιο της Astrasol, τις μετέφερε σε γιατρό του Γενικού Νοσοκομείου Λευκωσίας, όπου του ανέφερε ότι πρόκειται για καρκινογόνες ουσίες και τον συμβούλευσε να προβεί σε άμεσες ενέργειες για να σταματήσει την λειτουργία του το εργοστάσιο. Ανέφεραν στο διευθυντή του ιατρικού κέντρου στη Μόσχα τις ουσίες που υπήρχαν στα βαρέλια και αυτός τους είπε να μην ξαναπάρουν το παιδί τους στη συγκεκριμένη περιοχή και να ενημερώσουν τους κατοίκους ότι κινδυνεύουν και πρέπει να λάβουν τα απαραίτητα μέτρα. Μετά την επιστροφή τους στην Κύπρο και αφού ακολούθησαν διάφορες θεραπείες, μετέβηκαν τον Απρίλιο του 2005 στη Νέα Υόρκη σε εξειδικευμένο ιατρικό κέντρο. Εκεί, το παιδί του παρακολουθείτο από ειδικό παιδοογκολόγο και ερευνητή στη λευχαιμία. Ο εν λόγω γιατρός, τον παρότρυνε να μην ξαναπάρει το παιδί του στη συγκεκριμένη περιοχή που χρησιμοποιείται η χημική ουσία διχλωρομεθάνιο R

1. Το παιδί τους υπέστη εντατική χημειοθεραπεία στην Αμερική με πάρα πολλά προβλήματα με αποτέλεσμα να πέσει σε κώμα για δέκα μέρες. Μετά την χημειοθεραπεία, παρέμειναν για 30 ολόκληρους μήνες σε άλλο ιατρικό κέντρο στην Αμερική, το οποίο τους στοίχισε αρκετά χρήματα. Ύστερα από πολλές επιπλοκές, ο γιος του ολοκλήρωσε το 2007 επιτυχώς τη θεραπεία του και επισκεπτόταν το Νοσοκομείο στο Μανχάταν μόνο για ιατρικές εξετάσεις. Τον Σεπτέμβριο του 2007, τους δόθηκε άδεια από το γιατρό να επιστρέψουν στην Κύπρο, τους συμβούλευσε όμως να αποφύγουν δια παντός την περιοχή Λατσιών όπου βρίσκεται το εργοστάσιο της Astrasol. Τους συμβούλευσε επίσης να παραμείνουν τουλάχιστον για ένα χρόνο μακριά από οποιαδήποτε άλλη πόλη και να μεταβούν σε βουνό, όπου θα έχει καθαρό αέρα διότι αυτό θα βοηθούσε το παιδί τους. Μέχρι τον Ιανουάριο του 2015, το παιδί του δεν παρουσίασε άλλα προβλήματα. Όμως στις 5.1.2015 διαγνώστηκε με οξεία μυοκαρδίτιδα, η οποία είναι πολύ επικίνδυνη όπως τους λέχθηκε από τους γιατρούς του Γενικού Νοσοκομείου Λευκωσίας. Τους λέχθηκε επίσης ότι πιθανό το περιστατικό αυτό να οφειλόταν στις συνεχόμενες χημειοθεραπείες που το παιδί είχε υποστεί. Ο ίδιος, είχε συνεχή αναπνευστικά προβλήματα. Στην συνέχεια, τον Οκτώβριο του 2013, διαγνώστηκε με καρκίνο στον προστάτη. Μετέβηκε στην Μόσχα όπου υπεβλήθηκε σε σειρά εξετάσεων και θεραπείες. Ήταν η θέση του μάρτυρα ότι τόσον ο ίδιος, η μητέρα του παιδιού του καθώς και το ίδιο το παιδί, υπέστηκαν σοβαρή ζημιά στα δικαιώματα ζωής και κατοικίας, τα οποία υπονομεύθηκαν σε ουσιαστικό βαθμό τόσον από τον θόρυβο και τη δυσοσμία όσο και από τα προβλήματα υγείας που τους δημιουργήθηκαν. Στην αντεξέταση, ανέφερε ότι ο ίδιος δεν προέβη σε έρευνα κατά πόσον στην περιοχή λειτουργούσαν και άλλα εργοστάσια. Γνωρίζει όμως ότι το συγκεκριμένο εργοστάσιο της Astrasol, ήταν σε απόσταση 15 μέτρων απέναντι από το σπίτι που ενοικίαζε και ότι το φουγάρο του, εξέπεμπε την καρκινογόνα ουσία διχλωρομεθάνιο R
2. Ο ίδιος δεν είναι ειδικός σε χημικά θέματα, όμως ανέφερε ότι υπάρχουν μελέτες από ειδικούς επιδημιολόγους. Επέμενε επίσης ότι από το εργοστάσιο, προέρχονταν δυνατοί θόρυβοι και δυσοσμία που επηρέαζαν την απόλαυση της οικογενειακής του ησυχίας. Ειδικά για το θέμα της οσμής, ανέφερε ότι έμοιαζε όπως τα μουχλιασμένα αυγά. Όταν σταματούσε η λειτουργία του εργοστασίου, σταματούσε και η έντονη δυσοσμία. Όταν αντιλήφθηκαν ότι η περιοχή ήταν επικίνδυνη, αρχικά μεταφέρθηκαν στο Στρόβολο. Σήμερα ζει στη Κυπερούντα όπου ο αέρας είναι καθαρός. Ο ίδιος δεν υπέβαλε προσωπικά οποιοδήποτε παράπονο στις αρμόδιες αρχές. Το έκανε όμως σε συνεννόηση με τους υπόλοιπους γείτονες που εκπροσωπούσε ο Ιωνάς Καϊλής, ο οποίος προέβαινε σε συνεχείς παραστάσεις και παράπονα στις αρχές. Όμως προς τον ιδιοκτήτη, τα παράπονα του μάρτυρα ήταν προσωπικά και συνεχόμενα για την οχληρία και τις μυρωδιές. Επανέλαβε ότι οι Ρώσοι γιατροί, τον ρώτησαν αν χρησιμοποιούνται χημικά στην περιοχή του, ο δε Αμερικάνος γιατρός, ήταν ξεκάθαρος ότι σε περιοχή που χρησιμοποιείται διχλωρομεθάνιο R40 δεν πρέπει να κατοικεί κανένας. Μ.Ε.2 Κυριάκος Μιχαήλ Εργαζόταν στο εργοστάσιο της Astrasol από το 1995 έως το
3. Κατά τη διάρκεια της εργασίας του, πρόσεξε μέσα στο εργοστάσιο διάφορα βαρέλια που είχαν απ' έξω ζωγραφισμένο το σήμα της νεκροκεφαλής. Δύο χρόνια μετά που ξεκίνησε να εργάζεται, άρχισε να έχει σοβαρούς πονοκεφάλους. Στην συνέχεια, το 2010 υπέστη καρκίνο τύπου Hodgkin's. Υπεβλήθηκε σε χημειοθεραπείες στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας. Μετέβη επίσης στο Ισραήλ για ιατρικές εξετάσεις. Ακολούθως, μετά από παράπονα και διαμαρτυρίες των κατοίκων της περιοχής, αντιλήφθηκε ότι αιτία της ασθένειας του ήταν το διχλωρομεθάνιο R40 που χρησιμοποιείτο καθημερινά στο εργοστάσιο. Ο ίδιος έπλενε καθημερινά τα καλούπια με αυτό το υλικό και έλιωναν όπως είπε τα χέρια του. Ένιωθε κάψιμο στα μάτια και ζητούσε μάσκες από τη διεύθυνση χωρίς όμως ανταπόκριση. Του υπεβλήθη στην αντεξέταση ότι όλα τα υλικά που χρησιμοποιούσε το εργοστάσιο Astrasol, ήταν δηλωμένα στις αρμόδιες υπηρεσίες και απολύτως νόμιμα. Απάντησε ότι δεν γνωρίζει κάτι τέτοιο, ξέρει όμως ότι ο ίδιος υπέφερε από την ασθένεια, η οποία οφείλεται στα εν λόγω υλικά. Δεν εγκατέλειψε την εργασία του γιατί είχε όπως είπε να σπουδάσει δύο παιδιά, παρότι αντιλήφθηκε ότι τον επηρέαζαν τα χημικά που χρησιμοποιούσε. Τον διαβεβαίωσαν επίσης οι ιδιοκτήτες ότι τα εν λόγω χημικά δεν ήταν καρκινογόνα. Δέχτηκε ότι ο ίδιος δεν είναι ειδικός για να καταθέσει γι' αυτό το θέμα, ισχυρίστηκε όμως ότι υπάρχουν σχετικές γνωματεύσεις γιατρών. Στο εργοστάσιο είχε περίπου 20 εργαζόμενους. Αρνήθηκε υποβολή ότι δεν ασθένησαν και άλλοι εργαζόμενοι. Ισχυρίστηκε ότι ασθένησαν και άλλοι, οι οποίοι δεν έκαμαν αγωγή και προθυμοποιήθηκε μάλιστα να αναφέρει και τα ονόματα τους. Επανεξεταζόμενος, επανέλαβε ότι και άλλοι υπάλληλοι αρρώστησαν, κάμνοντας ιδιαίτερη αναφορά σε μία συγγενή του εναγομένου 3, η οποία απεβίωσε από καρκίνο. Μ.Ε.3 Χρίστος Μηνά Κατά τους επίδικους χρόνους κατοικούσε με τη γυναίκα του και τα τρία παιδιά του στην Οδό Θεμιστοκλή Τσάτσου 2Α στα Λατσιά, σε οικία που απέχει από το εργοστάσιο της Astrasol γύρω στα 50 μέτρα. Τόσο ο ίδιος όσο και η γυναίκα του, είναι καρκινοπαθείς. Η σύζυγος του υπεβλήθη σε μαστεκτομή και χημειοθεραπείες στην Κύπρο και την Αγγλία. Υπεβλήθη επίσης σε πλαστική εγχείρηση αποκατάστασης, όμως στη συνέχεια επανεμφανίστηκε καρκίνος και αναγκάστηκε να αφαιρέσει το ¼ του αριστερού της πνεύμονα. Ο ίδιος διαγνώστηκε με καρκίνο στην ουροδόχο κύστη. Υπεβλήθη σε εγχείρηση και έκτοτε παρακολουθείται τακτικά από ουρολόγους. Στη συνέχεια, επανεμφανίστηκε ο καρκίνος στην κύστη και υπεβλήθη σε χημειοθεραπεία. Παρότι οι γιατροί τους δεν ανέφεραν οτιδήποτε για τα αίτια της ασθένειας, πληροφορήθηκε από γείτονες στην περιοχή ότι το εργοστάσιο Astrasol εκπέμπει καρκινογόνα υλικά και ότι αρκετοί στη γειτονιά, έχουν αρρωστήσει με καρκίνο. Ο μάρτυρας αναφέρθηκε στη συνέχεια στις εκδηλώσεις διαμαρτυρίας των κατοίκων έξω από το εργοστάσιο που ανάγκασαν το Δήμο Λατσιών να ζητήσει διάταγμα κατεδάφισης του κτηρίου. Παρότι εκδόθηκε διάταγμα, η κατεδάφιση δεν έγινε ποτέ, αφού το κτήριο ανέλαβε ο Έφορος Εταιρειών. Στην αντεξέταση, ανέφερε ότι παλιά το εργοστάσιο λειτουργούσε με άλλη εταιρεία, η οποία κατασκεύαζε υποδήματα. Στην συνέχεια κατασκεύαζε σόλες παπουτσιών. Κατά τη διάρκεια λειτουργίας του εργοστασίου, έκαιγαν όπως είπε τα μάτια του, χωρίς όμως να προσδιορίσει πού ακριβώς οφειλόταν το πρόβλημα αυτό. Ειδικά το καλοκαίρι, έκλειναν τα παράθυρα για να μπορέσουν να κοιμηθούν, επειδή το εργοστάσιο εξέπεμπε μυρωδιές 30 μέτρα από το υπνοδωμάτιο τους. Συνέχισε να διαμένει στην περιοχή αφού όπως είπε, εκεί ήταν το σπίτι του και δεν είχε άλλη επιλογή. Οι κάτοικοι έκαμαν πολλά παράπονα στο Δήμο Λατσιών, ο οποίος ζήτησε από ένα μηχανολόγο να προβεί σε έρευνα. Επίσης στάλθηκαν στους κατοίκους, τα αποτελέσματα μετρήσεων από τις εκπομπές αερίων του φουγάρου του εργοστασίου. Μ.Ε.4 Δήμος Μεταξάς Σύμφωνα με τη γραπτή του δήλωση (έγγραφο 2), είναι αδελφός της αποθανούσας Δέσποινας Μεταξά, η οποία απεβίωσε σε ηλικία 37 ετών στις 8.3.2014 σαν αποτέλεσμα της ασθένειας του καρκίνου του μαστού. Είναι γιος της Ευρυδίκης Μεταξά, η οποία είναι επίσης καρκινοπαθής. Διέμενε στην Οδό Ακάμαντος 4Α στα Λατσιά μαζί με τη μητέρα του και την αδελφή του μέχρι το 2006, σε απόσταση 50 μέτρων από το εργοστάσιο της Astrasol. Το 1994 η μητέρα του διαγνώστηκε με καρκίνο του μαστού. Ήταν η θέση του μάρτυρα ότι η ασθένεια της μητέρας του, οφειλόταν στη χημική ουσία διχλωρομεθάνιο R40 που εξέπεμπε το εν λόγω εργοστάσιο παράνομα με συνυπεύθυνους τους υπόλοιπους εναγομένους. Λόγω της ασθένειας του καρκίνου, η μητέρα του εγχειρίστηκε και υπέφερε για αρκετά χρόνια με άγχος, πόνους και ψυχική οδύνη. Για 13 χρόνια αναγκαζόταν να παίρνει συνεχώς φάρμακα. Δυστυχώς, το 2010 διαγνώστηκε καρκίνος και στην αδελφή του, επίσης στο στήθος και εγχειρίστηκε τον Ιανουάριο του 2011 σε ηλικία 35 ετών. Από τον Φεβρουάριο ως τον Ιούλιο του 2011, υποβλήθηκε σε επικουρική χημειοθεραπεία και από τις 15.9.2011 μέχρι 27.10.2011 σε ακτινοθεραπεία. Τον Σεπτέμβριο του 2012, διαγνώστηκε με πολλές μεταστάσεις και απεβίωσε στις 8.3.
4. Το 2004 ενημερώθηκε ότι το εργοστάσιο Astrasol στα Λατσιά χρησιμοποιούσε την καρκινογόνο ουσία διχλωρομεθάνιο R40 ως διαλυτικό για τον καθαρισμό των καλουπιών των μηχανών. Το ίδιο έτος, διαπίστωσε με άλλους κατοίκους που οι οικίες τους γειτνίαζαν με το εν λόγω εργοστάσιο, σειρά από κρούσματα καρκίνου στην περιοχή. Μετά από έρευνα, πληροφορήθηκαν ότι η εν λόγω ουσία που χρησιμοποιούσε το εργοστάσιο ήταν καρκινογόνος και δημιουργούσε ιδιαίτερα υπό τις συνθήκες λειτουργίας του εργοστασίου, τον κίνδυνο πρόκλησης καρκίνου στην περιοχή. Ανέφερε όλα τα πιο πάνω στους γιατρούς που παρακολουθούσαν την αδελφή του. Του ανέφεραν ότι υπάρχει μεγάλη πιθανότητα, ο καρκίνος της αδελφής του να οφείλεται στην εν λόγω καρκινογόνα ουσία. Παρόλες τις ενέργειες που είχαν κάμει προς τις αρμόδιες αρχές, συνειδητοποίησαν ότι τίποτε δεν γινόταν και το εργοστάσιο δεν επρόκειτο να κλείσει. Έτσι αποφάσισαν με βαριά καρδιά να πουλήσουν το σπίτι τους στα Λατσιά και να φύγουν για πιο ασφαλές μέρος. Ήταν σαν να βίωναν όπως είπε δεύτερη εισβολή διότι δεν ήθελαν να αρρωστήσει άλλο μέλος της οικογένειας τους. Στην αντεξέταση, δέχτηκε ότι ο ίδιος δεν αντιμετωπίζει οποιοδήποτε πρόβλημα με την ασθένεια του καρκίνου. Η αγωγή κινήθηκε από τον ίδιο, την μητέρα και την αδελφή του. Στηρίζει την απαίτηση του στα όσα ο ίδιος πέρασε με το να έχει στο σπίτι την μητέρα και την αδελφή του με πρόβλημα καρκίνου και την άσχημη κατάσταση που βίωσε ειδικά τα τελευταία χρόνια πριν αποβιώσει η αδελφή του. Μέχρι σήμερα, πολλά άτομα στη γειτονιά έχουν αρρωστήσει και αρκετά από αυτά έχουν αποβιώσει. Με αυτή την έννοια δεν απέκλεισε να συμβεί και στον ίδιο κάτι τέτοιο. Ο μάρτυρας δεν έχει επιστημονικές γνώσεις για καρκινογόνες ουσίες γι' αυτό και οι γείτονες αποτάθηκαν σε ειδικούς, οι οποίοι επιβεβαίωσαν τους φόβους τους για το συγκεκριμένο υλικό διχλωρομεθάνιο R40 που χρησιμοποιούσε το εργοστάσιο. Βασίστηκαν επίσης σε μελέτη της Επιτρόπου Διοικήσεως, η οποία τους δικαίωσε. Μ.Ε.5 Ελένη Κλεοβούλου Σύμφωνα με τη γραπτή της δήλωση (έγγραφο 3), εγκαταστάθηκε με το σύζυγο της στην Οδό Καντάρας 3 στα Λατσιά το
5. Η ίδια διέμενε στη συγκεκριμένη διεύθυνση από το 1975 που γεννήθηκε. Η πιο πάνω οικία της, εφάπτεται με το επίδικο εργοστάσιο της Astrasol. Μαζί τους διέμενε και η μητέρα της Ευδοκία Κλεοβούλου, η οποία εγκαταστάθηκε στην εν λόγω διεύθυνση από το
6. Με τον σύζυγο της απέκτησαν μία κόρη, την Μαρία, η οποία απεβίωσε το 1999 σε ηλικία τριών ετών σαν αποτέλεσμα της ασθένειας του καρκίνου στον εγκέφαλο. Η μάρτυρας ανέφερε στη συνέχεια ότι παρατηρούσαν ότι το εργοστάσιο Astrasol λειτουργούσε από τις 6.00 το πρωί μέχρι τις 1.00 μετά τα μεσάνυκτα, προκαλώντας οχληρία και πολύ δυνατό θόρυβο. Με τον σύζυγο της, παρατηρούσε τα βαρέλια με την ουσία διχλωρομεθάνιο R40, τα οποία ήταν στοιβαγμένα στην εξωτερική πλευρά του εργοστασίου και σε απόσταση 3-4 μέτρα από το σπίτι τους. Επιπρόσθετα, από τα φουγάρα του εργοστασίου έβγαινε καπνός και άσχημες μυρωδιές με αποτέλεσμα να μην μπορούν να ανοίξουν τις πόρτες και τα παράθυρα ή να καθίσουν στη βεράντα του σπιτιού τους. Η ίδια και ο σύζυγος της, πολλές φορές έκαμαν παράπονο στον ιδιοκτήτη του εργοστασίου, στο Δήμο Λατσιών, στο Υπουργείο Εργασίας αλλά και στον Αστυνομικό Σταθμό Λατσιών για την πιο πάνω οχληρία. Στη συνέχεια, η μάρτυρας αναφέρθηκε στις θεραπείες τις οποίες υπεβλήθη η ανήλικη κόρη της, οι οποίες δεν είχαν αποτέλεσμα και το παιδί δυστυχώς απεβίωσε από την ασθένεια του καρκίνου. Κατά το 2004 μαζί με άλλους κατοίκους της περιοχής που γειτνίαζε με το εργοστάσιο, διαπίστωσαν σειρά από κρούσματα καρκίνου. Περαιτέρω έρευνα των κατοίκων, κατέδειξε ότι το εργοστάσιο χρησιμοποιούσε την ουσία διχλωρομεθάνιο R40, η οποία ήταν καρκινογόνος και δημιουργούσε ιδιαίτερα υπό τις συνθήκες που λειτουργούσε το εργοστάσιο, τον κίνδυνο πρόκλησης καρκίνου στην περιοχή. Οι περίοικοι προέβησαν σε διαμαρτυρίες προς τις αρμόδιες αρχές. Οι εν λόγω αρχές περιλαμβανομένου και του Δήμου, με εξαίρεση το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, αδιαφόρησαν και δεν απάντησαν στις διαμαρτυρίες τους. Το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, απλά πληροφόρησε τους επηρεαζόμενους ότι για την περίοδο 2003-2005, το εργοστάσιο Astrasol κατανάλωσε 42.000 περίπου κιλά της ουσίας διχλωρομεθάνιο R
7. Ουδεμία έρευνα έγινε εκ μέρους των εν λόγω αρχών προς αποτροπή του κινδύνου από την εν λόγω καρκινογόνο ουσία και τον τερματισμό λειτουργίας του εργοστασίου, το οποίο συνέχισε να λειτουργεί παράνομα μέχρι το
8. Στη συνέχεια και περί τον Ιούλιο του 2010 μετά από σχετικές εξετάσεις, διαγνώστηκε ότι η μητέρα της έπασχε από αδενικό καρκίνωμα τραχήλου της μήτρας. Υποβλήθηκε σε εγχείρηση με την οποία της έγινε αφαίρεση του καρκινώματος. Ακολούθως, υποβλήθηκε σε 27 συνεχόμενες σειρές ακτινοθεραπείας. Οι παρενέργειες από τις θεραπείες αυτές, ήταν μεγάλες και οδυνηρές. Δυστυχώς απεβίωσε το 2012 από την πιο πάνω ασθένεια. Ήταν η θέση της μάρτυρος ότι ο θάνατος της κόρης της από καρκίνο στον εγκέφαλο και της μητέρας της από καρκίνο του τραχήλου της μήτρας, είναι αποτέλεσμα της καρκινογόνου ουσίας διχλωρομεθάνιο R40 που εξέπεμπε το εργοστάσιο της εναγομένης 4 με συνυπεύθυνους για την εκπομπή αυτή, τους υπόλοιπους εναγομένους. Κανένας δεν αξιολόγησε το γεγονός ότι υπήρχε υπέρβαση του ανώτατου επιτρεπτού ορίου εκπομπής διχλωρομεθανίου που συνέβαινε κοντά σε κατοικίες μόνιμης διαμονής με συνεπαγόμενο κίνδυνο στην υγεία και ευημερία των ενοίκων. Καμία αρχή δεν ανέλαβε πρωτοβουλία για την άμεση επίλυση του προβλήματος και κανείς δεν ενήργησε έγκαιρα προς την κατεύθυνση λήψεως των αναγκαίων δικαστικών ή άλλων μέτρων. Στην αντεξέταση, επανέλαβε ότι το εργοστάσιο λειτουργούσε από τις 6.00 το πρωί μέχρι τις 1.00 μετά τα μεσάνυκτα. Πολλές φορές, λειτουργούσαν και τα Σαββατοκύριακα. Ανέφερε με βεβαιότητα ότι οι θόρυβοι και οι δυσοσμίες προέρχονταν από το συγκεκριμένο εργοστάσιο αφού το δωμάτιο τους ήταν δίπλα και εφάπτεται ακριβώς με τον τοίχο του εργοστασίου. Ξυπνούσαν από τους θορύβους και διαπίστωναν ότι μέσα στο εργοστάσιο, εργάζονταν συγκεκριμένοι εργάτες. Της υπεβλήθη ότι δίπλα ακριβώς, λειτουργεί εργοστάσιο ένδυσης, ξυλουργείο, κατασκευές αλουμινίου, γκαράζ αυτοκινήτων, βαφεία καθώς και άλλα εργοστάσια. Απάντησε ότι τα εν λόγω εργοστάσια ήταν σε αρκετή απόσταση από το σπίτι της. Η ίδια αναφέρθηκε σε θόρυβο που προερχόταν από το επίδικο εργοστάσιο που ήταν ακριβώς δίπλα της και είναι σε θέση να γνωρίζει με ακρίβεια την προέλευση του θορύβου. Έβλεπε στο εργοστάσιο αρκετά βαρέλια με το σήμα της νεκροκεφαλής πάνω. Μεταφέρονταν από ανθρώπους που φορούσαν στολές. Οι γείτονες δεν είχαν ιδέα, ούτε τους εξήγησαν την επικινδυνότητα αυτού του υλικού. Ανέφερε επίσης ότι ήταν φανερό ότι οι οσμές προέρχονταν από το εργοστάσιο της Astrasol. Έμενε στο σπίτι που ήταν ακριβώς δίπλα από το εργοστάσιο και δεν υπάρχει περίπτωση να έκανε λάθος και οι οσμές να προέρχονταν από κάπου αλλού. Αρχικά δεν γνώριζαν πόσο επικίνδυνη ήταν η λειτουργία του εργοστασίου. Μετά που άρχισαν ο ένας θάνατος πίσω από τον άλλο στη γειτονιά, αντιλήφθηκαν ότι το πρόβλημα ήταν εκεί. Τις υποψίες της, επιβεβαίωσαν και οι εκθέσεις των εμπειρογνωμόνων. Επέμενε ότι δεν έγινε καμία ενέργεια από τις κρατικές υπηρεσίες για επίλυση του προβλήματος, παρά τις διαμαρτυρίες των κατοίκων. Σε ερώτηση του δικηγόρου για το Δήμο Λατσιών γιατί δεν προέβη σε οποιεσδήποτε δικαστικές ενέργειες εναντίον του εργοστασίου, ανέφερε ότι όταν αρρώστησε το μωρό της δεν είχε άλλες έγνοιες, ούτε χρόνο για να ασχοληθεί με οτιδήποτε άλλο. Γίνονταν όμως συνέχεια παράπονα στον ιδιοκτήτη του εργοστασίου, ο οποίος υποσχόταν ότι θα σταματούσε τον θόρυβο και την λειτουργία σε ακατάλληλες ώρες. Όταν δεν συμμορφώθηκε, αποτάθηκαν με το σύζυγο της στον Αστυνομικό Σταθμό Λατσιών. Οι αστυνομικοί όμως του έκαναν απλές παρατηρήσεις, χωρίς τίποτε περαιτέρω. Μ.Ε.6 Χρύσανθος Παφίτης Σύμφωνα με τη γραπτή του δήλωση (έγγραφο 4), διατηρεί ταβέρνα στην Λεωφόρο Αρχιεπισκόπου Μακαρίου στα Λατσιά, η οποία λειτουργεί από το
9. Η ταβέρνα του με την ονομασία «Χρύσανθος», απέχει περίπου 100 μέτρα με το εργοστάσιο της Astrasol. Εργάζονταν μαζί με τη σύζυγο του στην εν λόγω ταβέρνα από το πρωί μέχρι αργά το βράδυ, όλες τις ημέρες της εβδομάδας. Το 2009, η γυναίκα του διαγνώστηκε με καρκίνο στον τράχηλο. Απεβίωσε στις 16.4.2012 σε ηλικία 48 ετών από την πιο πάνω ασθένεια. Ο μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι οι εναγόμενοι 1, 2 και 3, υπήρξαν καθ' όλον τον ουσιώδη χρόνο, διευθυντές και διαχειριστές της εταιρείας «Liasis Shoelasts Company Ltd» (εναγόμενος 5) που λειτουργούσε το εργοστάσιο, το οποίο αργότερα περιήλθε στην κατοχή της εταιρείας Astrasol Ltd (εναγομένη 4). Το εν λόγω εργοστάσιο από το 1976 κατασκεύαζε σόλες παπουτσιών και εξέπεμπε κατά τη λειτουργία του από τις 6.00 το πρωί μέχρι τις 1.00 μετά τα μεσάνυκτα καθημερινώς εκτός Κυριακής, ενοχλητικές και επικίνδυνες για την υγεία ουσίες και συγκεκριμένα την ουσία διχλωρομεθάνιο R
10. Η εν λόγω ουσία εμπίπτει στην κατηγορία των καρκινογόνων ουσιών. Από τα φουγάρα του εργοστασίου έβγαινε συνεχώς καπνός και τις περισσότερες μέρες, άσχημες μυρωδιές που εισέρχονταν στο χώρο της ταβέρνας του και του προκαλούσαν δύσπνοια και δάκρυα στα μάτια. Αρκετοί από τους πελάτες της ταβέρνας, εξέφραζαν παράπονα για το γεγονός αυτό. Η σύζυγος του, του ανέφερε ότι όταν πήγε στο εργοστάσιο για να παραδώσει φαγητό στους εργαζομένους, υπήρχαν έντονες αναθυμιάσεις στο βαθμό που δεν μπορούσε να αναπνεύσει. Κατά το 2004 μαζί με άλλους κατοίκους της περιοχής που οι οικίες τους γειτνίαζαν με το εν λόγω εργοστάσιο, διαπίστωσαν σειρά από κρούσματα καρκίνου. Το 2004 είχαν 15 κρούσματα, περίπου 50 το 2009 και το 2010 αυξήθηκαν στα
11. Οι κάτοικοι προέβησαν σε έρευνες και διαπίστωσαν ότι η ουσία διχλωρομεθάνιο R40 που χρησιμοποιούσε το εν λόγω εργοστάσιο ήταν καρκινογόνος και δημιουργούσε τον κίνδυνο πρόκλησης καρκίνου στην περιοχή. Του αναφέρθηκε επίσης από εργαζομένους στο εργοστάσιο ότι εκτός από τους γείτονες και κάποιοι από τους εργάτες πλήγηκαν από την ασθένεια του καρκίνου. Στη συνέχεια μαζί με άλλους παθόντες στη γύρω περιοχή, προέβησαν σε διαμαρτυρίες προς τις δημόσιες υπηρεσίες ήτοι τον εναγόμενο 7 - Δήμο Λατσιών και το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας της Δημοκρατίας. Μόνο το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας απάντησε στις διαμαρτυρίες τους, πληροφορώντας απλά τους επηρεαζόμενους ότι για την περίοδο 2003-2005, το εργοστάσιο κατανάλωσε περίπου 42.000 κιλά διχλωρομεθάνιο R
12. Κατά τον μάρτυρα δεν έγινε καμία έρευνα από τις εν λόγω αρχές, ούτε οποιαδήποτε ενέργεια προς τερματισμό της λειτουργίας του εργοστασίου που λειτουργούσε παράνομα, για να αποτραπεί ο κίνδυνος περαιτέρω προσβολής της υγείας των κατοίκων της περιοχής. Συγκεκριμένα το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, παρέλειψε από την 1.7.1999 που εκδόθηκε «Πιστοποιητικό Εγγραφής Διεργασίας» από το Υπουργείο Εργασίας μέχρι και την λήξη του εν λόγω πιστοποιητικού, να προβεί σε οποιαδήποτε μέτρηση εκπομπής των αερίων αποβλήτων του εργοστασίου. Το εν λόγω Τμήμα προέβη σε μετρήσεις των αερίων αποβλήτων του φουγάρου του εργοστασίου κατά το 2005 και το 2006, οι οποίες κατέδειξαν υπέρβαση του ανωτάτου επιτρεπόμενου ορίου εκπομπής διχλωρομεθανίου. Παρόλα αυτά δεν λήφθηκε κανένα μέτρο παρά το γεγονός ότι η υπέρβαση συνέβαινε κοντά σε κατοικίες μόνιμης διαμονής και δημιουργούσε άμεσο κίνδυνο στην υγεία και ευημερία των περιοίκων. Ο μάρτυρας ενημερώθηκε ότι ο διευθυντής του Τμήματος Εργασίας με επιστολή του ημερ. 20.7.2005 προς την εναγομένη 4, αφού ανέφερε ότι οι εκπομπές αερίων υπερέβαιναν σημαντικά το όριο της άδειας και ότι το διχλωρομεθάνιο φέρει την ένδειξη κινδύνου R40, δηλαδή ότι υπήρχε ισχυρή πιθανότητα να προκαλέσει κρούσματα καρκίνου στους κατοίκους της γύρω περιοχής, ζήτησε την μείωση των εκπομπών εντός των ορίων, άλλως θα λάμβανε όλα τα υπό του Νόμου προβλεπόμενα μέτρα. Παρόλα αυτά, σύμφωνα με το μάρτυρα, μέχρι και τον Νοέμβριο του 2005 δεν λήφθηκε κανένα δικαστικό μέτρο από το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας εναντίον του εν λόγω εργοστασίου, ούτε έγινε οποιαδήποτε ανάκληση της εκδοθείσας άδειας εκπομπής αερίων, παρόλο που το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας γνώριζε τους κινδύνους που εγκυμονούσε, η λειτουργία του εργοστασίου. Όσον αφορά το Υπουργείο Εργασίας, εξέδωσε για το εν λόγω εργοστάσιο «Πιστοποιητικό Εγγραφής Διεργασίας» για την περίοδο 1.7.1999 μέχρι 30.6.2004 και Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων από την 1.11.2004 μέχρι την 1.11.
13. Αυτό, παρόλο που το εν λόγω πιστοποιητικό και άδεια θα έπρεπε να εκδίδονται μόνο για νόμιμα λειτουργούσες βιομηχανίες, πράγμα που δεν συνέβαινε με το εν λόγω εργοστάσιο. Σύμφωνα με τον μάρτυρα, η Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων και το εν λόγω Πιστοποιητικό, συνέβαλαν στη διατήρηση και παγίωση της συνέχισης της παράνομης λειτουργίας του εν λόγω εργοστασίου, εντός της μικτής βιοτεχνικής ζώνης και ειδικότερα πλησίον κατοικιών, παρά την παράνομη χρήση του εργοστασίου που ήταν «βιομηχανική χρήση αυξημένου βαθμού οχληρίας». Ως εκ τούτου κατά το μάρτυρα, το Υπουργείο Εργασίας δεν ενήργησε έγκαιρα προς την κατεύθυνση λήψης των αναγκαίων μέτρων, παρά το γεγονός ότι η παράνομη χρήση μαζικής παραγωγής σόλων παπουτσιών σε σχέση με την οποία χρησιμοποιείτο το διχλωρομεθάνιο, ξεκίνησε από το
14. Επιπλέον η Πολεοδομική Αρχή δεν πήρε κανένα δικαστικό μέτρο εναντίον των εναγομένων 1-4 για παράνομη χρήση του εργοστασίου. Όσον αφορά τον Δήμο Λατσιών, ήταν γνωστό ότι οι εναγόμενοι 1-4 λειτουργούσαν παράνομα το εργοστάσιο ιδιοκτησίας της εναγομένης
15. Συγκεκριμένα, η εταιρεία Liasis Shoelasts Company Ltd από το έτος 1979 έως 2000 άλλαξε τη χρήση του εργοστασίου από κατασκευή καλαποδιών σε εργοστάσιο κατασκευής σόλων παπουτσιών με τη χρήση διχλωρομεθανίου. Στη συνέχεια οι εναγόμενοι 1-4 μεταφέρθηκαν σε άλλο κτίριο και το λειτούργησαν παρανόμως ως εργοστάσιο κατασκευής σόλων παπουτσιών με τη χρήση διχλωρομεθανίου από το 2001 μέχρι και το 2009 που το εργοστάσιο έκλεισε, μετά από διαμαρτυρίες των κατοίκων. Καθ' όλη τη διάρκεια της εν λόγω παράνομης χρήσης, ο Δήμος Λατσιών δεν προέβη σε κανένα μέτρο για τον τερματισμό της παράνομης χρήσης του εργοστασίου. Ήταν η θέση του μάρτυρα ότι ο εναγόμενος 7 Δήμος Λατσιών, αντί να κινηθεί εναντίον των υπευθύνων του εργοστασίου για την αλλαγή της χρήσης του, περιορίστηκε στην άσκηση ποινικής δίωξης εναντίον της ιδιοκτήτριας εταιρείας του εργοστασίου, απλώς για κατοχή και χρήση του, χωρίς πιστοποιητικό τελικής έγκρισης. Δεν έγινε δίωξη εναντίον της εταιρείας που λειτουργούσε παράνομα το εργοστάσιο και η οποία δημιουργούσε το όλο πρόβλημα στην περιοχή. Ο Δήμος Λατσιών δεν αξιολόγησε το γεγονός ότι υπήρξε υπέρβαση του ανώτατου επιτρεπτού ορίου εκπομπής διχλωρομεθανίου που συνέβαινε κοντά σε κατοικίες μόνιμης διαμονής με συνεπαγόμενο κίνδυνο στην υγεία και ευημερία των κατοίκων. Δεν έλαβε καμία πρωτοβουλία για την άμεση επίλυση του προβλήματος, ούτε αναζητήθηκαν οι αιτίες για την επί μακρόν παράνομη λειτουργία του εργοστασίου σε ακατάλληλη για τις εργασίες του ζώνη και ότι η χρήση του εργοστασίου έπαυσε να είναι βιοτεχνική και μετατράπηκε σε βιομηχανική αυξημένου βαθμού οχληρίας. Οι κάτοικοι της περιοχής απηύθυναν με επιστολή ημερ. 25.12.2004 έκκληση στο Δήμο Λατσιών να παρέμβει καθότι τα κρούσματα καρκίνου είχαν αυξηθεί πάρα πολύ. Από τότε μέχρι σήμερα δεν απαντήθηκε η εν λόγω επιστολή από το Δήμο Λατσιών. Ούτε επισκέφθηκε κάποιος αρμόδιος την περιοχή, προκειμένου να διαπιστώσει το πρόβλημα του καρκίνου, παρόλο που ο Δήμος γνώριζε για την παράνομη αλλαγή χρήσης που έγινε στο εν λόγω εργοστάσιο. Τον Ιούλιο του 2007, εκδόθηκε διάταγμα κατεδάφισης του εργοστασίου σε διαδικασία ποινικής δίωξης που καταχώρισε ο Δήμος Λατσιών. Παρόλα αυτά, ο Δήμος δεν προχώρησε σε καμία ενέργεια προς την κατεύθυνση της κατεδάφισης παρά την αντίθετη γνώμη και του νομικού συμβούλου του Δήμου. Όταν μάλιστα στις 26.3.2009 διαπιστώθηκε και πάλι ότι οι εκπομπές διχλωρομεθανίου ήταν υπερβολικά ψηλές και πάλι ο Δήμος απέφυγε να κλείσει το εργοστάσιο και ο τότε Δήμαρχος Λατσιών, προσπάθησε να αποτρέψει εκδηλώσεις διαμαρτυρίας των κατοίκων. Στις 27.1.2010, η Επίτροπος Διοίκησης εξέδωσε την έκθεση της σε παράπονο που υπέβαλαν κάτοικοι της περιοχής. Σε αυτήν αναφέρεται μεταξύ άλλων ότι το Υπουργείο Εργασίας, ο Δήμος Λατσιών και το Επαρχιακό Γραφείο Πολεοδομίας και Οικήσεως δεν συνέβαλαν έγκαιρα και κατά τρόπο καθοριστικό προκειμένου να αναζητηθούν οι αιτίες της επί μακρόν παράνομης λειτουργίας του εργοστασίου, σε ζώνη ακατάλληλη για τις εργασίες του. Η Επίτροπος, αποφάνθηκε επίσης ότι τα δικαιώματα των κατοίκων της περιοχής να διαβιούν σε υγιές περιβάλλον και να απολαμβάνουν ευημερίας και σεβασμού στη ζωή τους παραβιάστηκαν και ότι οι ανησυχίες τους για επηρεασμό της υγείας του είναι εύλογες. Περαιτέρω ο Παγκύπριος Ιατρικός Σύλλογος εξέδωσε στις 25.6.2009 ανακοίνωση, με την οποία τόνισε ότι το τοξικό αέριο που μολύνει την ατμόσφαιρα από το εργοστάσιο Astrasol, θεωρείται άκρως επικίνδυνο για τις ζωές των κατοίκων των Λατσιών. Ο μάρτυρας ανέφερε στη συνέχεια ότι μετά το κλείσιμο του εργοστασίου, ο τότε Δήμαρχος Λατσιών ξεκίνησε μια εκστρατεία καταπίεσης και εκφοβισμού των κατοίκων, έτσι ώστε να μην προχωρήσουν σε οποιαδήποτε δικαστικά μέτρα εναντίον του Δήμου, σχετικά με την παράνομη λειτουργία του εργοστασίου. Στην αντεξέταση, ανέφερε ότι διατηρεί ταβέρνα στην οποία ψήνει διάφορα φαγητά χρησιμοποιώντας κάρβουνα. Του υπεβλήθη ότι και από το δικό του φουγάρο, εκπέμπονται οσμές και καπνός και απάντησε ότι δεν είχε κανένα παράπονο από γείτονα ή οποιαδήποτε αρμόδια αρχή σε σχέση με αυτό το θέμα. Του υπεβλήθη επίσης ότι ο εναγόμενος 3 δεν είχε καμία σχέση με το αξίωμα του διευθυντή ή διαχειριστή του εργοστασίου, αλλά ήταν εγγεγραμμένος υπάλληλος που λειτουργούσε κάτω από τις οδηγίες των εναγομένων 1 και 2 ως διευθυντών. Απάντησε ότι ο εναγόμενος 3, ήταν ο μόνος υπεύθυνος του εργοστασίου και ότι μέχρι και σήμερα που η εταιρεία περιήλθε στον Έφορο Εταιρειών, εισέρχεται παράνομα στο εργοστάσιο. Όλες οι αναφορές στις οποίες προέβηκε για τη λειτουργία του εργοστασίου και την αλλαγή χρήσης του, τις πήρε από πληροφορίες που του έδωσαν οι δικηγόροι του. Αρνήθηκε ότι η αγωγή του καταχωρήθηκε με σκοπό να στοχοποιήσει άδικα το εργοστάσιο. Ισχυρίστηκε ότι απεβίωσαν 6 με 7 άτομα μέσα στο εργοστάσιο και άλλα 30 με 35 στη γειτονιά γύρω από αυτό. Υπάρχουν άλλοι 40 καρκινοπαθείς στην περιοχή κοντά στο εργοστάσιο, στοιχείο που αποδεικνύει ότι ευθύνη φέρει το ίδιο το εργοστάσιο, το οποίο ο ίδιος δεν προσπαθεί άδικα να στοχοποιήσει. Σε ερώτηση γιατί δεν καταχώρισε αγωγή πριν το 2010 αφού τα προβλήματα με το εργοστάσιο εμφανίστηκαν πολλά χρόνια πριν, απάντησε ότι μόνο μετά τις εκθέσεις των εμπειρογνωμόνων και το κλείσιμο του εργοστασίου, έγινε σαφές από πού προήλθαν τα προβλήματα καρκίνου στην περιοχή. Προηγουμένως δεν γνώριζαν τις αιτίες του καρκίνου, παρά μόνο υπήρχαν υποψίες λόγω του ότι τα γύρω σπίτια έχουν από 1 μέχρι 2 καρκινοπαθείς. Επανέλαβε τη θέση του ότι ο Δήμος Λατσιών αδιαφόρησε για το πρόβλημα, παρά τις συνεχείς διαμαρτυρίες των κατοίκων και τις επισκέψεις από την Επιτροπή Καρκινοπαθών της περιοχής. Δέχτηκε ότι στις 18.2.2009 σε σύσκεψη των κατοίκων της περιοχής με το Δημαρχείο, ο Δήμαρχος κ. Κυπριανού τους ενημέρωσε για τα διαβήματα στα οποία προέβηκε ο Δήμος. Ήταν όμως η άποψη του μάρτυρα ότι όλα αυτά τα διαβήματα, έγιναν πολύ αργά και μετά που έγινε το κακό στους κατοίκους. Ισχυρίστηκε επίσης ότι ο Δήμος Λατσιών κινήθηκε για την παράνομη οικοδόμηση του εργοστασίου και όχι για την παράνομη χρήση της εκπομπής καρκινογόνων ουσιών. Περιορίστηκε δηλαδή σε διάταγμα κατεδάφισης γιατί το εργοστάσιο δεν είχε τελική έγκριση. Ωσάν να έφταιγε κατά τον μάρτυρα μόνο το κτήριο και όχι η χρήση που γινόταν μέσα σε αυτό. Επιπλέον, αντί να επιδιώξει κλείσιμο του εργοστασίου, ο Δήμαρχος κυνηγούσε τους καρκινοπαθείς της περιοχής για να μην κινηθούν νομικά. Ευθύνη έχει κατά τον μάρτυρα και ο προηγούμενος Δήμαρχος γιατί είχε το ένταλμα κατεδάφισης μέσα στο συρτάρι του για δύο χρόνια χωρίς να το ενεργοποιήσει. Και ενώ υποσχόταν ότι επίκειται η κατεδάφιση, το εργοστάσιο εξακολουθεί μέχρι σήμερα να είναι εκεί. Μπορεί μάλιστα αυτή τη στιγμή που μιλούμε να υπάρχουν ακόμα μέσα χημικά. Ο μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι ήταν μετά από πιέσεις των κατοίκων που έκλεισε τελικά το εργοστάσιο. Ήταν η θέση του ότι οι αρμόδιες αρχές αγνοούσαν το γεγονός ότι πέθαναν πολλοί κάτοικοι από καρκίνο και επέτρεψαν στο εργοστάσιο να λειτουργεί για οικονομικούς και μόνο λόγους. Μ.Ε.7 Ιωνάς Κκαϊλής Σύμφωνα με τη γραπτή του δήλωση (έγγραφο 5), είναι συνταξιούχος ηλικίας 72 ετών πρώην τεχνικός σε τοποθέτηση παρκέ, πατωμάτων και χαλιών. Είναι οικογενειάρχης με τρία παιδιά, μία θυγατέρα και δύο γιους. Η θυγατέρα του είναι 38 ετών και οι γιοι του 42 με
16. Όλα τα παιδιά του είναι παντρεμένα και έχουν τα δικά τους παιδιά. Η σύζυγος του Κυριακή Κκαϊλή, απεβίωσε στις 7.3.2009 σε ηλικία 63 ετών σαν αποτέλεσμα της ασθένειας του καρκίνου. Εγκαταστάθηκε στην Οδό Μαραθοβούνου 6Α στα Λατσιά από το
17. Η οικία στην οποία διέμενε με την αποβιώσασα σύζυγο του και εξακολουθεί να διαμένει μέχρι και σήμερα, συνορεύει με το χώρο του επίδικου εργοστασίου. Οι εναγόμενοι 1, 2 και 3, κατά το μάρτυρα ήταν κατά τον ουσιώδη χρόνο διευθυντές και διαχειριστές του εργοστασίου της εναγομένης 5, «Liasis Shoelasts Company Ltd» το οποίο αργότερα περιήλθε στην κατοχή της εναγομένης 4 εταιρείας «Astrasol Ltd». Σύμφωνα με τον μάρτυρα, η εναγομένη 5 εταιρεία «Liasis Shoelasts Company Ltd» είχε στα Λατσιά τρία εργοστάσια. Στο πρώτο εργοστάσιο, εργαζόταν ο εναγόμενος 1 και κατασκεύαζε από το 1975 μόνο καλαπόδια. Για το δεύτερο εργοστάσιο που επίσης βρισκόταν στα Λατσιά, εκδόθηκε στις 9.8.1979, άδεια οικοδομής για χρήση ως αποθήκη και εργοστάσιο καλαποδιών (τεκμ. 33). Αντίθετα όμως με τους όρους της άδειας, το εργοστάσιο αυτό λειτουργούσε παράνομα από το 1976 ως εργοστάσιο κατασκευής για πλαστικές σόλες υποδημάτων. Για τις εν λόγω κατασκευές, χρησιμοποιούσε το υλικό διχλωρομεθάνιο. Στο εν λόγω εργοστάσιο, εργάζονταν οι εναγόμενοι 3 και
18. Η λειτουργία του εν λόγω εργοστασίου διήρκεσε μέχρι το 2000, οπόταν και μεταφέρθηκε στο τρίτο εργοστάσιο, επίσης στην περιοχή Λατσιών. Στις 9.8.1985, εκδόθηκε από τις αρμόδιες αρχές άδεια οικοδομής στην εταιρεία «Sun Shoes Ltd» για την ανέγερση εργοστασίου υποδηματοποιίας στην Οδό Θεμιστοκλή Τσάτσου 4 στα Λατσιά (τεκμ. 34). Κάτοχος της εν λόγω οικοδομής την περίοδο 2001-2009 ήταν η εναγομένη 4 εταιρεία Astrasol Ltd. Πρόκειται για το τρίτο εργοστάσιο, όπως αναφέρεται πιο πάνω, που λειτουργούσε από το 2001 μέχρι το
19. Στις 6.7.2001, το υποστατικό αυτό πωλήθηκε από την "Sun Shoes Ltd», στην εναγομένη 5 εταιρεία «Liasis Shoelasts Company Ltd». Σε αυτό to εργοστάσιο από το 2001 μέχρι το 2009, κατασκευάζονταν σόλες παπουτσιών. Για την κατασκευή τους, το εργοστάσιο εξέπεμπε την καρκινογόνο ουσία διχλωρομεθάνιο R40 και λειτουργούσε τα μηχανήματα της από τις 6.00 το πρωί μέχρι τις 1.00 μετά τα μεσάνυκτα καθημερινώς, εκτός Κυριακής και ορισμένων Σαββάτων. Πέραν της εκπομπής του διχλωρομεθανίου, από τη λειτουργία του εργοστασίου δημιουργούνταν υπερβολικοί και ανυπόφοροι θόρυβοι. Ο μάρτυρας ανέφερε ότι σε απόσταση δέκα μέτρων από το παράθυρο της οικίας του, καθαρίζονταν τα φίλτρα των μηχανημάτων του εργοστασίου και στα 20 μέτρα, τα φουγάρα του έβγαζαν συνεχώς καπνό και άσχημες μυρωδιές. Από το 2001 μέχρι και το 2009, ήταν αδύνατο να ανοίξουν τα παράθυρα της οικίας τους ή να καθίσουν στη βεράντα του σπιτιού τους. Δεν μπορούσαν ως εκ τούτου να απολαύσουν την ιδιωτική τους ζωή με την οικογένεια τους, στους χώρους της κατοικίας τους. Για την εν λόγω οχληρία, προέβη σε παράπονο και απέστειλε επιστολές στο Δήμο Λατσιών, στο Υπουργείο Εργασίας, στη Πολεοδομία και στο Υπουργείο Υγείας, χωρίς όμως θετική ανταπόκριση (τεκμ. 35 & 36). Ως αποτέλεσμα της εκπομπής της καρκινογόνου ουσίας διχλωρομεθάνιο R40, το 2008 πλήγηκε ο ίδιος από την ασθένεια του καρκίνου στον προστάτη. Υποβλήθηκε σε θεραπεία στο ογκολογικό ίδρυμα της Τράπεζας Κύπρου μέσω ακτινοβολίας που διήρκεσε από 2.12.2008 μέχρι 1.3.
20. Κατέθεσε ως τεκμήριο 40, πιστοποιητικό από τον θεράποντα ιατρό του, ο οποίος τον παρακολουθεί μέχρι σήμερα. Ο μάρτυρας ανέφερε επίσης ότι η πιο πάνω θεραπεία δεν εγγυάται πλήρη αποκλεισμό της πιθανότητας επιστροφής της ασθένειας γι' αυτό και πρέπει να εξετάζεται κατά τακτά χρονικά διαστήματα και να παίρνει συνεχή φαρμακευτική αγωγή. Η γυναίκα του διαγνώστηκε με καρκίνο του μαστού και υπεβλήθη σε δεξιά μαστεκτομή στις 15.3.
21. Υπεβλήθη επίσης σε σειρά χημειοθεραπείας και ακτινοθεραπείας. Παρουσίασε μετάσταση στα οστά και στο συκώτι για τις οποίες υπεβλήθη σε διάφορες θεραπείες το
22. Ταλαιπωρήθηκε αφάνταστα από την ασθένεια και τις παρενέργειες της χημειοθεραπείας. Τον Ιανουάριο του 2009, η σύζυγος του νοσηλεύθηκε για 10 μέρες στο Ογκολογικό Κέντρο της Τράπεζας Κύπρου. Στο διπλανό κρεβάτι, νοσηλευόταν η αδελφότεκνη του εναγομένου 1 Σωτήρη Λιασή, η κυρία Δεσπούλα Χρυσοστόμου. Τους ανέφερε ότι εργαζόταν στο επίδικο εργοστάσιο και προσεβλήθη από καρκίνο στον εγκέφαλο. Τους ανέφερε επίσης ότι ακόμη έξι άτομα που εργάζονταν στο εν λόγω εργοστάσιο, προσβλήθηκαν από καρκίνο. Ο μάρτυρας ανέφερε ονομαστικά τους έξι εργαζομένους στο εργοστάσιο που προσβλήθηκαν από καρκίνο, μερικοί εκ των οποίων δυστυχώς απεβίωσαν. Κατά το 2004, διαπίστωσε ότι υπήρχαν κρούσματα καρκίνου και σε άλλους κατοίκους της περιοχής που γειτνίαζαν με το εργοστάσιο. Διαπίστωσε επίσης ότι χρησιμοποιείτο από το εργοστάσιο ένα υλικό, το οποίο βρισκόταν σε βαρέλια στο πεζοδρόμιο δίπλα από το σπίτι του. Αφαίρεσε τις ετικέτες των πιο πάνω βαρελιών και τις πήρε σε γιατρό του Γενικού Νοσοκομείου Λευκωσίας. Η γιατρός αφού διάβασε τις πινακίδες, του ανέφερε ότι πρόκειται για καρκινογόνες ουσίες και τον συμβούλευσε να προβεί σε άμεσες ενέργειες για να τερματιστεί η λειτουργία του εργοστασίου. Το εργοστάσιο συνέχισε να λειτουργεί, με αποτέλεσμα το 2010 τα κρούσματα καρκίνου στην περιοχή γύρω από αυτό να ανέλθουν σε 63-
23. Ο ίδιος μαζί με άλλους παθόντες ή συγγενείς παθόντων και αποθανόντων, προέβησαν σε διαμαρτυρίες προς τις αρμόδιες υπηρεσίες ήτοι τον Δήμο Λατσιών, το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας και το Τμήμα Πολεοδομίας. Με εξαίρεση το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, οι υπόλοιπες αρχές αδιαφόρησαν για τις καταγγελίες. Ο μάρτυρας κατέθεσε ως τεκμήριο 44, την έκθεση μετρήσεων εκπομπών ρύπων από το εργοστάσιο Astrasol. Το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, πληροφόρησε τους κατοίκους ότι για την περίοδο 2003-2005, το εργοστάσιο κατανάλωσε περίπου 42.000 κιλά διχλωρομεθάνιο R
24. Στη συνέχεια όμως δεν έγινε καμία ενέργεια από τις αρμόδιες αρχές για τον τερματισμό λειτουργίας του εν λόγω εργοστασίου που λειτουργούσε παράνομα. Όσον αφορά την ευθύνη του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας, ο μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι παρέλειψε από την 1.7.1999 που εκδόθηκε «Πιστοποιητικό Εγγραφής Διεργασίας» μέχρι και τη λήξη του εν λόγω πιστοποιητικού στις 30.6.2004 να προβεί σε οποιαδήποτε μέτρηση εκπομπής των ορίων αερίων αποβλήτων του εργοστασίου. Αυτό, παρά το γεγονός ότι το εν λόγω Τμήμα είχε υποχρέωση να ελέγχει την ρύπανση της ατμόσφαιρας. Το εν λόγω Τμήμα, προέβη σε μετρήσεις των αερίων αποβλήτων στο φουγάρο του εργοστασίου Astrasol κατά το 2005 και το
25. Οι εν λόγω μετρήσεις, κατέδειξαν υπέρβαση του ανώτατου επιτρεπόμενου ορίου εκπομπής διχλωρομεθανίου. Παρόλα αυτά δεν δόθηκε καμία βαρύτητα στις εν λόγω μετρήσεις και δεν λήφθηκε καμία ενέργεια εκ μέρους των αρμοδίων αρχών, οι οποίες δεν έλαβαν καθόλου υπόψη ότι η υπέρβαση συνέβαινε κοντά σε κατοικίες μόνιμης διαμονής και δημιουργούσε έτσι άμεσο κίνδυνο στην υγεία και ευημερία των ενοίκων τους. Ο διευθυντής του εν λόγω Τμήματος, ζήτησε με δύο επιστολές του προς το εργοστάσιο, την μείωση των εκπομπών εντός των ορίων. Παρόλα αυτά, κανένα δικαστικό μέτρο δεν λήφθηκε εναντίον του εργοστασίου. Στάλθηκε νέα επιστολή στις 13.4.2007 με την οποία ζητείτο ο τερματισμός της λειτουργίας του εργοστασίου μέχρι να λάβει μέτρα για τη μείωση των εκπομπών. Ο εναγόμενος 4 δεν συμμορφώθηκε με την εισήγηση του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας και το εργοστάσιο συνέχισε να εργάζεται κανονικά. Άλλες μετρήσεις που έγιναν από το εν λόγω Τμήμα στις 26.3.2009 και 28.4.2009, έδειξαν πάλι ότι οι εκπομπές διχλωρομεθανίου ήταν υπερβολικά ψηλές. Ήταν η θέση του μάρτυρα ότι παρόλα αυτά, το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας δεν έλαβε νομικά μέτρα για τερματισμό της επικίνδυνης αυτής κατάστασης και παρέλειψε να προβεί στην ανάκληση της εκδοθείσας Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων, παρόλο που γνώριζε από το 2005 τους κινδύνους που εγκυμονούσε η λειτουργία του εργοστασίου για την υγεία των κατοίκων. Όσον αφορά το Υπουργείο Εργασίας, αυτό εξέδωσε για το εν λόγω εργοστάσιο «Πιστοποιητικό Εγγραφής Διεργασίας» για την περίοδο 1.7.1999 μέχρι 30.6.2004 και Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων από την 1.11.2004 μέχρι την 1.11.
26. Οι εν λόγω άδειες κατά τον μάρτυρα, έπρεπε να εκδίδονται μόνο για νόμιμα λειτουργούσες βιομηχανίες, πράγμα που δεν συνέβαινε με το εν λόγω εργοστάσιο. Επιπλέον, οι πιο πάνω άδειες συνέβαλαν στη διατήρηση και παγίωση της συνέχισης της παράνομης λειτουργίας του εργοστασίου εντός της μικτής οικιστικής, βιοτεχνικής ζώνης και ειδικότερα πλησίον κατοικιών. Ήταν η θέση του μάρτυρα ότι το Υπουργείο Εργασίας δεν ενήργησε έγκαιρα προς την κατεύθυνση λήψεως των αναγκαίων μέτρων, παρά το γεγονός ότι η παράνομη χρήση στο επίδικο εργοστάσιο μαζικής παραγωγής σόλων παπουτσιών σε σχέση με την οποία χρησιμοποιούσε καρκινογόνες ουσίες, ξεκίνησε από το έτος
27. Όσον αφορά την ευθύνη της Πολεοδομικής Αρχής, αυτή έγκειται κατά το μάρτυρα στο γεγονός ότι δεν πήρε κανένα δικαστικό μέτρο εναντίον των εναγομένων 1 έως 4, παρόλο ότι γνώριζε ότι δεν εξασφάλισε πολεοδομική άδεια για μαζική παραγωγή σόλων για υποδήματα. Αυτό παρότι είχε αποσταλεί στον εναγόμενο 4 ειδοποίηση ημερομηνίας 12.12.2006 με την οποία τον καλούσε όπως σε προθεσμία δύο μηνών τερματίσει την αυθαίρετη χρήση του εργοστασίου σε εργοστάσιο παραγωγής σόλων και υποβάλει αίτηση με σχέδια για να εξεταστεί το ενδεχόμενο χορήγησης πολεοδομικής άδειας. Στη συνέχεια, με επιστολή ημερ. 5.1.2007 προς τους διευθυντές και ιδιοκτήτες του εργοστασίου, υπέδειξε πάλι ότι η κατασκευή σόλων για την οποία χρησιμοποιείται διχλωρομεθάνιο που ενέχει κίνδυνο καρκινογένεσης δεν καλύπτεται με άδεια, ούτε είναι εφικτή η χορήγηση πολεοδομικής άδειας λόγω της χρησιμοποίησης της εν λόγω τοξικής ουσίας. Ως εκ τούτου, το Τμήμα Πολεοδομίας κάλεσε τους ιδιοκτήτες του εργοστασίου να τερματίσουν την κατασκευή σόλων υποδημάτων, άλλως θα λαμβάνονταν δικαστικά μέτρα εναντίον τους. Παρόλα αυτά, η Πολεοδομική Αρχή δεν πήρε οποιοδήποτε δικαστικό μέτρο εναντίον των εναγομένων 1, 2, 3 και
28. Όσον αφορά την ευθύνη του Δήμου Λατσιών, επανέλαβε ότι οι εναγόμενοι 1-4 λειτουργούσαν παράνομα το εργοστάσιο του εναγομένου 5 από το έτος 1979 έως 2000, διότι από τότε άλλαξαν τη χρήση του εργοστασίου από κατασκευή καλαποδιών σε εργοστάσιο κατασκευής σόλων παπουτσιών με τη χρήση διχλωρομεθανίου. Στην συνέχεια, οι εναγόμενοι μεταφέρθηκαν σε άλλο κτήριο και το λειτούργησαν για την περίοδο 2001 μέχρι
29. Καθ' όλη την διάρκεια της εν λόγω παράνομης χρήσης, ο Δήμος Λατσιών δεν προέβη σε οποιοδήποτε μέτρο για τον τερματισμό της παρανομίας. Πρόσθεσε επί του προκειμένου, την αμέλεια και ανοχή του Δήμου μέσω του τότε Δημάρχου κ. Χριστοφίδη να μην φέρει ένσταση στην έκδοση του Πιστοποιητικού Διεργασίας, παρόλο που ο εναγόμενος 4 χρησιμοποιούσε παράνομα το εργοστάσιο. Ήταν η θέση του ότι ο Δήμος Λατσιών δεν αξιολόγησε την αναγκαιότητα της άδειας για εγγραφή διεργασίας σε συνάρτηση με τη χρήση του εργοστασίου. Ο Δήμος Λατσιών αντί να κινηθεί εναντίον των υπευθύνων του εργοστασίου για την αλλαγή της χρήσης του με στόχο την έκδοση διατάγματος τερματισμού της λειτουργίας του, περιορίστηκε μόλις τον Δεκέμβριο του 2006 στην άσκηση ποινικής δίωξης εναντίον της ιδιοκτήτριας του εργοστασίου - εναγομένης 5, για κατοχή και χρήση του εργοστασίου χωρίς πιστοποιητικό τελικής έγκρισης. Δεν καταχωρήθηκε καμία υπόθεση εναντίον της εναγομένης 4 που λειτουργούσε παράνομα το εργοστάσιο και η οποία δημιουργούσε το όλο πρόβλημα στην περιοχή με τη χρήση διχλωρομεθανίου. Το πρόβλημα κατά τον μάρτυρα δεν ήταν η οικοδομή αυτή καθ' εαυτή αλλά η παράνομη χρήση της. Ο Δήμος Λατσιών δεν αξιολόγησε το γεγονός ότι υπήρξε υπέρβαση του ανωτάτου επιτρεπτού ορίου εκπομπής διχλωρομεθανίου κοντά σε κατοικίες μόνιμης διαμονής, με συνεπαγόμενο κίνδυνο στην υγεία και ευημερία των κατοίκων. Ούτε αναζητήθηκαν οι αιτίες της επί μακρών παράνομης λειτουργίας του εργοστασίου και δεν λήφθηκε κανένα μέτρο για την άμεση επίλυση του προβλήματος. Η συναίνεση του Δήμου Λατσιών για την έκδοση Πιστοποιητικού Διεργασίας αλλά και της Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων, ήταν εσφαλμένη αφού ο Δήμος γνώριζε ότι το εν λόγω εργοστάσιο λειτουργούσε παράνομα. Οι κάτοικοι της περιοχής απηύθυναν επιστολή ημερ. 25.12.2004 με την οποία καλούσαν το Δήμο Λατσιών να παρέμβει καθ' ότι τα κρούσματα καρκίνου είχαν αυξηθεί πολύ. Όμως μέχρι σήμερα δεν δόθηκε καμία απάντηση σ' αυτή την επιστολή. Ούτε επισκέφθηκε κάποιος εκ μέρους του Δήμου Λατσιών τους παραπονούμενους για να διαπιστώσει το πρόβλημα του καρκίνου. Παρ' ότι ο Δήμος γνώριζε για την παράνομη αλλαγή χρήσης και τους κινδύνους που αυτή συνεπάγεται και παρ' ότι ο Δήμος ενημερώθηκε από το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας ότι και στην περίπτωση που τηρούνται τα όρια εκπομπών δεν αποκλείεται όταν επικρατούν δυσμενείς μετεωρολογικές συνθήκες να επηρεάζονται οι κάτοικοι από τα αέρια που εκπέμπει το εργοστάσιο. Στις 20.7.2007, εκδόθηκε από το Δικαστήριο διάταγμα κατεδάφισης του εργοστασίου ως αποτέλεσμα της ποινικής δίωξης που άσκησε ο Δήμος Λατσιών για αλλαγή χρήσης του υποστατικού. Ο νομικός σύμβουλος του Δήμου με γνωμάτευση του, ζήτησε την κατεδάφιση του εργοστασίου. Όμως ο Δήμαρχος Λατσιών, ζήτησε από τον νομικό σύμβουλο να ξεχάσει την υπόθεση. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα κατά τον μάρτυρα, ο νομικός σύμβουλος του Δήμου κ. Γεώργιος Καραπατάκης να υποβάλει την παραίτηση του. Και παρά το γεγονός ότι τα μέλη του Δημοτικού Συμβουλίου συμφώνησαν με την κατεδάφιση, ο νέος νομικός σύμβουλος διαφώνησε έντονα και την απέτρεψε. Στις 26.3.2009 διαπιστώθηκε ότι οι εκπομπές διχλωρομεθανίου ήταν υπερβολικά ψηλές, ήτοι 870% αντί 200% που ήταν το επιτρεπόμενο όριο σε βιομηχανική ζώνη κατηγορίας Α' αυξημένου βαθμού οχληρίας. Ο Δήμος Λατσιών και πάλι δεν έκλεισε το εργοστάσιο, ο δε Δήμαρχος προσπάθησε να αποτρέψει εκδηλώσεις διαμαρτυρίας, εκφοβίζοντας του κατοίκους της περιοχής. Μάλιστα όταν ο Δήμος πληροφορήθηκε ότι η εναγομένη 5 τελούσε υπό εκκαθάριση, ζήτησε από τον Επίσημο Παραλήπτη να αναλάβει κατοχή του εργοστασίου για να αποτραπεί η κατεδάφιση του. Ο Επίσημος Παραλήπτης ενημέρωσε τον εναγόμενο 7 Δήμο Λατσιών ότι θα αναλάμβανε την κατοχή για να προστατεύσει τα συμφέροντα των πιστωτών της εταιρείας από την υλοποίηση του διατάγματος κατεδάφισης. Ο μάρτυρας και άλλα δέκα πρόσωπα, με επιστολή τους ημερ. 20.7.2009 υπέβαλαν παράπονο στην Επίτροπο Διοίκησης κατά του Υπουργείου Εργασίας, του Δήμου Λατσιών και του Τμήματος Πολεοδομίας, αναφορικά με την παράλειψη τους να αντιμετωπίσουν άμεσα και αποτελεσματικά την παράνομη λειτουργία του εργοστασίου. Η Επίτροπος Διοίκησης αφού μελέτησε το θέμα συνέταξε έκθεση (τεκμ. 48), στην οποία έκρινε μεταξύ άλλων ότι το Υπουργείο Εργασίας, ο Δήμος Λατσιών και το Επαρχιακό Γραφείο Πολεοδομίας και Οικήσεως δεν συνέβαλαν έγκαιρα και κατά τρόπο καθοριστικό, στην αναζήτηση των αιτιών για την παράνομη λειτουργία του εργοστασίου. Με αυτόν τον τρόπο, τα δικαιώματα των κατοίκων της περιοχής παραβιάστηκαν και οι ανησυχίες για επηρεασμό της υγείας τους, είναι εύλογες. Ο Παγκύπριος Ιατρικός Σύλλογος μετά από συνάντηση που είχε με την Επιτροπή Καρκινοπαθών Κατοίκων Λατσιών, εξέδωσε ανακοίνωση στα μέσα μαζικής ενημέρωσης ημερ. 25.6.2009 (τεκμ. 49). Στην εν λόγω ανακοίνωση, αναφέρεται ότι το τοξικό αέριο που μολύνει την ατμόσφαιρα από το εργοστάσιο Astrasol, είναι άκρως επικίνδυνο για τις ζωές των κατοίκων της περιοχής. Ο Παγκύπριος Ιατρικός Σύλλογος, ανέφερε επίσης ότι η τοξικότητα του αερίου αυτού είναι επιστημονικά αποδεδειγμένη και ότι δεν θα πρέπει να εκπέμπεται και να μολύνει το περιβάλλον σε κατοικημένες περιοχές. Μετά το κλείσιμο του εργοστασίου, ο Δήμαρχος Λατσιών ξεκίνησε κατά το μάρτυρα μια εκστρατεία καταπίεσης και εκφοβισμού των κατοίκων για να τους αποτρέψει από του να λάβουν δικαστικά μέτρα εναντίον του Δήμου, σχετικά με την παράνομη λειτουργία του εργοστασίου. Στην αντεξέταση, ο μάρτυρας ανέφερε ότι εργαζόταν σε εφαρμογές χαλιών και παρκέ από το
30. Αρνήθηκε ότι χρησιμοποιούσε οποιαδήποτε τοξικά υλικά στην πιο πάνω εργασία του. Του υπεβλήθη ότι ο εναγόμενος 3, Φοίβος Λιασής ήταν απλά υπάλληλος της εναγομένης 4 και ότι οι διευθυντές της ήταν οι εναγόμενοι 1 και
31. Απάντησε ότι σύμφωνα με την έκθεση της Επιτρόπου Διοίκησης, οι εναγόμενοι 1 και 2 ήταν ιδιοκτήτες και ο εναγόμενος 3 που ήταν ο γιος τους, ήταν ο διευθυντής της εταιρείας. Αρνήθηκε υποβολή ότι δεν υπήρχαν υπερβολικοί θόρυβοι από το εργοστάσιο. Επανέλαβε ότι από το 2001 έως το 2009, το εργοστάσιο εργαζόταν από τις 6.00 το πρωί, προκαλώντας υπερβολικό θόρυβο. Επίσης γινόταν καθαρισμός των μηχανών με τοξικά αέρια δέκα μέτρα από το παράθυρο του σπιτιού του. Από τρία φουγάρα του εργοστασίου, γίνονταν εκπομπές του διχλωρομεθανίου πολύ κοντά στο παράθυρο του. Οι κομπρεσόροι του εργοστασίου και τα μηχανήματα, εργάζονταν συνέχεια και εξέπεμπαν υπερβολικό θόρυβο. Όπως είπε χαρακτηριστικά, από το βουητό έτρεμε το σπίτι τους. Αρνήθηκε ότι οι κομπρεσόροι βρίσκονταν σε υπόγειο χώρο. Επέμενε ότι ήταν έξω από το εργοστάσιο, δίπλα από το παράθυρο του, γεγονός που επιβεβαιώνει και η έκθεση του Δρα Γιάννη Φεσά που έγινε με εντολές του Δήμου Λατσιών. Αναφέρεται χαρακτηριστικά στην εν λόγω έκθεση ότι στο σπίτι του μάρτυρα δεν μπορεί να διεξαχθεί φυσιολογική συζήτηση από το θόρυβο που προέρχεται από το εργοστάσιο. Αρνήθηκε επίσης ότι ο θόρυβος προερχόταν από παρακείμενο εργοστάσιο επίπλων. Ισχυρίστηκε ότι από το 2009 που έκλεισε το εργοστάσιο της Astrasol, ησύχασε η γειτονιά από τους θορύβους και τις δυσοσμίες. Οι μόνη που ενοχλούσε όπως είπε, ήταν η Astrasol. Τα υπόλοιπα υποστατικά δεν δημιουργούσαν θόρυβο και κυρίως δεν εξέπεμπαν χημικά στην ατμόσφαιρα. Αρνήθηκε υποβολή ότι σκοπός του είναι η στοχοποίηση του εργοστασίου της Astrasol. Επανέλαβε ότι η βιοτεχνική ζώνη στην περιοχή δεν προέβλεπε την λειτουργία τέτοιου είδους εργοστασίου. Τόσον μεγάλη ήταν η δυσοσμία όπως είπε που δεν μπορούσαν να ανοίξουν τα παράθυρα του σπιτιού τους. Ισχυρίστηκε ότι ο ίδιος έκτισε το σπίτι του νόμιμα στην περιοχή και δεν μπόρεσε να ζήσει εκεί ως άνθρωπος μαζί με τα παιδιά του, αφού η εναγόμενη 4 λειτουργούσε παράνομα, με την ανοχή της Δημοκρατίας και του Δήμου Λατσιών. Στη συνέχεια, αναφέρθηκε στα γεγονότα που τον οδήγησαν στο να αφαιρέσει την ετικέτα από ένα βαρέλι και να ρωτήσει για το υλικό που χρησιμοποιούσε το εργοστάσιο. Η γιατρός στην οποία το μετέφερε, του είπε ότι θα πρέπει να σταματήσει η λειτουργία του εργοστασίου άμεσα γιατί πρόκειται για καρκινογόνο υλικό. Ισχυρίστηκε ότι δεν γίνονταν καθόλου μετρήσεις του ατμοσφαιρικού αέρα στην περιοχή. Οι μόνες μετρήσεις που έγιναν από το Τμήμα Εργασίας, ήταν μετά που άρχισε να διαμαρτύρεται ο κόσμος για τον καρκίνο. Αρνήθηκε επίσης ότι πίεσε τον Παγκύπριο Ιατρικό Σύλλογο να εκδώσει ανακοίνωση για το εργοστάσιο της Astrasol. Πήρε την έκθεση του Δρος Φεσά αφού του υποσχέθηκε ότι θα του δώσει αντίγραφο. Στην έκθεση γίνεται σαφής αναφορά για την οχληρία που γινόταν στο σπίτι του. Η έκθεση αφορά κυρίως τον θόρυβο, αφού ο Δρ. Φεσάς αναφέρει ότι δεν είναι επιδημιολόγος για να μπορεί να καταθέσει για το διχλωρομεθάνιο. Απαντώντας σε ερωτήσεις του συνηγόρου για το Δήμο Λατσιών, επανέλαβε ότι ο νομικός τους σύμβουλος παραιτήθηκε γιατί δεν ήθελε να συμμετέχει στην συγκάλυψη των παραλείψεων του Δήμου. Επανέλαβε επίσης ότι ο ίδιος ο Δήμαρχος, τον απείλησε αρκετές φορές ότι θα τον στείλει φυλακή. Ο Δήμαρχος κατά τον μάρτυρα, τίποτε δεν έκανε για να προστατεύσει τους κατοίκους της περιοχής, παρά μόνο τους φοβέριζε και τους απειλούσε, προκειμένου να μην λάβουν μέτρα εναντίον του Δήμου. Στην επανεξέταση, ανέφερε ότι επιβεβαίωσε τη θέση ότι υπάρχει πρόβλημα με το διχλωρομεθάνιο και ότι σε αυτό μπορεί να οφείλονται τα κρούσματα καρκίνου στην περιοχή, όταν μελέτησε συνεδρίες του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, στις οποίες διακεκριμένοι επιστήμονες αναφέρθηκαν στην τοξικότητα του υλικού αυτού. Πληροφορήθηκε επίσης ότι τις ίδιες διαπιστώσεις είχαν και Κύπριοι επιστήμονες, όπως ο Δρ. Βωνιάτης και ο καθηγητής Κωνσταντίνος Μακρής. Μ.Ε.8 Δρ. Κωνσταντίνος Μακρής Είναι αναπληρωτής καθηγητής περιβαλλοντικής τεχνολογίας στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου. Κατέθεσε ως τεκμήριο 52, έγγραφη εμπειρογνωμοσύνη σχετικά με την υπόθεση ύπαρξης συμπλέγματος καρκίνου γύρω από το εργοστάσιο Astrasol στην περιοχή Λατσιών. Στο εν λόγω έγγραφο, ο μάρτυρας αναφέρεται αρχικά στα προσόντα του. Είναι αναπληρωτής καθηγητής στην έδρα περιβαλλοντικής υγείας του Διεθνούς Ινστιτούτου Κύπρου για την Περιβαλλοντική και Δημόσια Υγεία (στο εξής το Ινστιτούτο), το οποίο υπάγεται στη Σχολή Επιστημών Υγείας του Τ.Ε.Π.Α.Κ. Κατείχε επίσης τον τίτλο εξωτερικού επίκουρου καθηγητή περιβαλλοντικής υγείας στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ στην Αμερική για επτά χρόνια. Απέκτησε τον διδακτορικό του τίτλο στην εφαρμοσμένη περιβαλλοντική χημεία το 2004 από το Πανεπιστήμιο της Φλόριντα στην Αμερική. Ακολούθως έκανε το μεταδιδακτορικό του στο Πανεπιστήμιο Saint Antonio του Τέξας. Μετέπειτα προσλήφθηκε ως λέκτορας στο ίδιο πανεπιστήμιο, εξειδικεύοντας σε μεθόδους ελέγχου και μείωσης της ανθρώπινης έκθεσης σε χημικά για κατοίκους νέων οικιστικών περιοχών που αναπτύσσονται σε περιοχές που ήταν προηγούμενα ρυπασμένες με χημικά και εκρηκτικά. Ακολούθως, το 2008 προσλήφθηκε από το πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ ως επίκουρος καθηγητής περιβαλλοντικής υγείας και τοποθετήθηκε στο Διεθνές Ινστιτούτο Κύπρου για την Περιβαλλοντική και Δημόσια υγεία το οποίο δημιουργήθηκε από κοινού από την Κυπριακή Δημοκρατία και το Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ. Το Ινστιτούτο μεταφέρθηκε το 2010 στο Τ.Ε.Π.Α.Κ όπου και υπάγεται έως και σήμερα. Έκτοτε, τα επαγγελματικά καθήκοντα της θέσης του είναι η διδασκαλία σε μεταπτυχιακό και διδακτορικό επίπεδο και η έρευνα σε θέματα αξιολόγησης, έκθεσης πληθυσμών σε χημικούς ρύπους και πως αυτοί σχετίζονται με διάφορα χρόνια νοσήματα. Η ερευνητική του ομάδα που αποτελείται από οκτώ νέους ερευνητές σε συνεργασία με φορείς του εξωτερικού και συναδέλφους από το Ινστιτούτο, διεξάγει πληθυσμιακές μελέτες για να βελτιώσει την κατανόηση στις σχέσεις μεταξύ διαφόρων περιβαλλοντικών παραγόντων και των πιθανοτήτων να νοσήσει ομάδα του γενικού πληθυσμού. Επιπλέον, το Ινστιτούτο ασχολείται συστηματικά από το 2004, με την έρευνα και διδασκαλία παραγόντων ρίσκου και επιβάρυνσης της δημόσιας υγείας. Ο ίδιος τα τελευταία δέκα χρόνια ασχολείται με ερευνητικά θέματα που άπτονται διαφόρων περιβαλλοντικών και χημικών παραγόντων και των επιπτώσεων τους στην ανθρώπινη υγεία. Αποτελεί εθνικό σημείο επαφής για την Κύπρο για την τετραετία 2015-2019 στο Πανευρωπαϊκό Δίκτυο COST, το οποίο εποπτεύεται από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας σχετικά με ρυπασμένες αστικές περιοχές γύρω από βιομηχανίες. Το 2015 διετέλεσε ειδικός εμπειρογνώμονας για λογαριασμό της επιτροπής κατοίκων πόλης και επαρχίας Αραδίππου σχετικά με την προοπτική εγκατάστασης εργοστασίου εξευγενισμού χρυσού και τους πιθανούς κινδύνους για την ασφάλεια και υγεία των κατοίκων πέριξ της βιομηχανικής ζώνης Λάρνακας. Το 2014 ενήργησε ως ειδικός εμπειρογνώμονας για λογαριασμό της κυβέρνησης σχετικά με την βιωσιμότητα και τις πιθανές επιπτώσεις στο περιβάλλον και υγεία, της τότε προτεινόμενης δημιουργίας ενιαίας μικτής οικιστικής ανάπτυξης δίπλα από την κοινότητα Άλασσας και του φράγματος του Κούρρη στη Λεμεσό. Το 2009 διετέλεσε ειδικός εμπειρογνώμονας για λογαριασμό του κοινοτικού συμβουλίου Μάμμαρι αναφορικά με τη διενέργεια έρευνας, για έκθεση του πληθυσμού στο τοξικό μέταλλο αρσενικό και την τυχόν δημιουργία καρκίνου του δέρματος. Ήταν επίσης μέλος της Επιτροπής του Υπουργείου Υγείας που συστάθηκε για το ίδιο θέμα. Διετέλεσε μέλος της Επιτροπής του Υπουργείου Υγείας που συστάθηκε μετά την έκρηξη στο Μαρί για να εκτιμήσει τις πιθανές επιπτώσεις της έκρηξης στο γειτονικό πληθυσμό. Τέλος, ήταν μέλος της επιστημονικής επιτροπής που συστάθηκε από την ιατρική σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών για τον σχεδιασμό και εκτέλεση επιδημιολογικής έρευνας σχετικά με την επίπτωση καρκίνου λόγω έκθεσης σε εξασθενές χρώμιο στους κατοίκους γύρω από την βιομηχανική περιοχή των Οινοφύτων, 50 χλμ. βόρεια της Αθήνας. Σε σχέση με την παρούσα υπόθεση, πήρε εντολή το 2012 από την επιτροπή καρκινοπαθών Λατσιών για να διερευνήσει τυχόν ύπαρξη συμπλέγματος καρκίνου στην περιοχή γύρω από το εργοστάσιο Astrasol. Η συλλογή στοιχείων έλαβε χώρα το
32. Η ομάδα του, σχεδίασε την μεθοδολογία διερεύνησης στην περιοχή γύρω από το σημείο μηδέν, δηλαδή το εργοστάσιο Astrasol και σε ακτίνα 500 μέτρων από αυτό (γράφημα Α). Σχεδιάστηκε η αναδρομική συγκριτική πληθυσμιακή μελέτη ομάδας ασθενών με καρκίνο από το εργοστάσιο Astrasol και της διαχρονικά παρατηρούμενης επίπτωσης περιστατικών καρκίνου δηλωμένων στα αρχεία καρκίνου του Υπουργείου Υγείας από συγκεκριμένες γεωγραφικές περιοχές, όπως τους Δήμους Λατσιών, Αγλαντζιάς, Αγίου Δομετίου, Επαρχίας Λευκωσίας, αλλά και ολόκληρης της Κύπρου κατά τα έτη 1998 μέχρι και το
33. Η μελέτη πήρε σχετική άδεια από την Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής. Τα πληθυσμιακά στοιχεία που χρησιμοποιήθηκαν, λήφθηκαν από το Αρχείο Πληθυσμού της Κυπριακής Δημοκρατίας τον Μάϊο του
34. Τα κριτήρια εισδοχής στη μελέτη, ήταν εθελοντές που διέμεναν ή εργάζονταν κοντά στο εργοστάσιο της Astrasol και διαγνώστηκαν με οποιονδήποτε τύπο καρκίνου μεταξύ των ετών 1998-
35. Εντοπίστηκαν συνολικά 82 περιστατικά καρκίνου που δέχτηκαν να συμμετάσχουν στη μελέτη από ένα σύνολο πέραν των 90 περιστατικών. Αυτό εξυπακούει ότι λόγω της εθελοντικής φύσης της έρευνας και της ευαισθησίας του θέματος, υπήρχαν περιπτώσεις καρκινοπαθών που δεν ήθελαν να συμμετάσχουν ή δεν ενέπιπταν στα κριτήρια της μελέτης. Στη συνέχεια, ο μάρτυρας εξηγεί την έννοια του όρου «σημαίνων σύμπλεγμα καρκίνου». Αυτό δηλώνει την στατιστικώς σημαντική αύξηση παρατηρούμενων περιστατικών καρκίνου σε συγκεκριμένη περιοχή και συγκεκριμένο χρονικό διάστημα και συχνά εμπεριέχει υψηλό ρίσκο εμφάνισης καρκίνου για συγκεκριμένη ομάδα του γενικού πληθυσμού. Ο υψηλός κίνδυνος θα πρέπει να οφείλεται σε κάποιο παράγοντα έκθεσης που να είναι κοινός για την εν λόγω ομάδα του πληθυσμού και ο οποίος να έχει αυξήσει σημαντικά τον κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου. Ταυτόχρονα για να ικανοποιείται ο ορισμός του σημαίνοντος συμπλέγματος καρκίνου θα πρέπει να τηρούνται ένας ή και οι δύο πιο κάτω όροι:
36. Το σύμπλεγμα καρκίνου να αναφέρεται σε ασυνήθιστο και σπάνιο τύπο καρκίνου και/ή
37. Ύπαρξη ενός πιθανού αιτιολογικού παράγοντα - ρίσκου, που συνδέεται με τον εν λόγω τύπο καρκίνου. Στην παρούσα περίπτωση, διαπιστώθηκε με 99% στατική βεβαιότητα, η σημαντική αύξηση της επίπτωσης νέων περιστατικών καρκίνων του εγκεφάλου και κεντρικού νευρικού συστήματος στην περιοχή της μελέτης γύρω από το εργοστάσιο Astrasol σε σύγκριση με άλλες περιοχές της Κύπρου. Ο μάρτυρας σημείωσε μάλιστα ότι οι υπολογισμοί του ήταν αρκετά συντηρητικοί μιας και δεν λήφθηκαν υπόψη στη μελέτη για διάφορους λόγους, άλλα τέσσερα περιστατικά καρκίνου του εγκεφάλου. Επιπλέον, ήταν αυξημένα στην εν λόγω περιοχή γύρω από το εργοστάσιο και άλλα ήδη καρκίνου, όπως καρκίνος του μαστού, λευχαιμία, καρκίνος στον προστάτη, αλλά όχι στο βαθμό και την στατική σημαντικότητα όπως αυτή του καρκίνου του εγκεφάλου και του κεντρικού νευρικού συστήματος. Σημειώνεται ότι ο Διεθνής Οργανισμός Έρευνας για τον καρκίνο (IARC) τονίζει ότι η εύρεση στοιχείων καρκινογένεσης σε συγκεκριμένη περιοχή του ανθρώπινου σώματος λόγω έκθεσης σε χημικό παράγοντα δεν αποκλείει την πιθανότητα δημιουργίας νεοπλασίας και σε άλλα ζωτικά όργανα. Ο συνδυασμός των πιο πάνω στοιχείων ήτοι: • Η σπανιότητα του εν λόγω τύπου καρκίνου του εγκεφάλου και του κεντρικού νευρικού συστήματος, και • η στατιστικά σημαντική αύξηση των νέων περιστατικών έναντι των αναμενομένων στην περιοχή ακτίνας μόλις 500 μέτρων, συνέτειναν στο συμπέρασμα της ύπαρξης ενός σημαίνοντος συμπλέγματος καρκίνου του εγκεφάλου και του κεντρικού νευρικού συστήματος γύρω από το εργοστάσιο που εξέπεμπε διχλωρομεθάνιο για πάρα πολλά χρόνια. Ένα άλλο στοιχείο που συντείνει στο συμπέρασμα για ύπαρξη σημαίνοντος συμπλέγματος καρκίνου, είναι η συστηματική και χρόνια έκθεση των εργαζομένων του εργοστασίου και του γενικού πληθυσμού γύρω από το εργοστάσιο, στην τοξική ουσία διχλωρομεθάνιο. Σημειώνεται ότι το εργοστάσιο παρήγαγε σόλες παπουτσιών από πολυουρεθάνη, χρησιμοποιώντας διχλωρομεθάνιο ως διαλυτικό. Αναφορά του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας παρουσιάζει στοιχεία ότι το εργοστάσιο εξέπεμπε από τα φουγάρα του διχλωρομεθάνιο περίπου από το 1994, έτος που υπέβαλε την αίτηση για εξασφάλιση Πιστοποιητικού Εγγραφής Διεργασίας, μέχρι και το
38. Εξέπεμπε δηλαδή διχλωρομεθάνιο για τουλάχιστον 16 συνεχόμενα χρόνια, γεγονός που αποτελεί μια εύλογη χρονική περίοδο ικανή να προκαλέσει νεοπλασίες και καρκινογένεση. Από προσωπική του επίσκεψη στο χώρο, διαπίστωσε ότι στο εργοστάσιο εφάπτονται κυριολεκτικά κατοικίες στις δύο του πλευρές, ενώ υπάρχουν πολυάριθμες κατοικίες γύρω από αυτό. Μετρήσεις που έγιναν το 2005 και το 2006 από το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, κατέδειξαν ότι οι εκπομπές από τα φουγάρα του εργοστασίου υπερέβαιναν τα επιτρεπτά όρια για βιομηχανική ζώνη. Οι όροι στην Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων, τέθηκαν σε ισχύ τον Οκτώβριο του 2007 ενώ τα συγκεκριμένα όρια αναφέρονται στην Ευρωπαϊκή Νομοθεσία από το 1999 βάσει της οδηγίας 1999/13 και στον Κανονισμό ΚΔΠ 73/
39. Λόγω όμως της άμεσης γειτνίασης του εργοστασίου με κατοικημένες περιοχές δεν ενδείκνυται η εφαρμογή στο γενικό πληθυσμό, του πιο πάνω ορίου που θεσπίστηκε μόνο για βιομηχανικές ζώνες. Αυτό γιατί δεν υπάρχει ακόμη θεσπισμένο όριο έκθεσης σε διχλωρομεθάνιο για τον γενικό πληθυσμό. Είναι επομένως για το μάρτυρα, αυθαίρετο και αβάσιμο επιστημονικά να χρησιμοποιηθεί για οικιστικές περιοχές, όριο διχλωρομεθανίου παρόμοιο με αυτό που καθορίζεται για βιομηχανικές ζώνες. Ανεξαρτήτως τούτου, όπως πληροφορήθηκε από το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας δεν υπήρχε άλλη Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων στην περιοχή γύρω από το εργοστάσιο της Astrasol. Ως εκ τούτου, φαίνεται ότι το εν λόγω εργοστάσιο ήταν το μοναδικό στην περιοχή με Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων. Βάσει στοιχείων της εταιρείας Astrasol σχετικά με τον ετήσιο αριθμό ωρών λειτουργίας του εργοστασίου, όπως αναφέρεται στη μελέτη του κ. Φεσά (τεκμ. 3), υπολογίζεται ένα μέσο ετήσιο σύνολο εκπομπών διχλωρομεθανίου από το εργοστάσιο της Astrasol της τάξης των 6,9 τόνων για κάθε ένα έτος από τα 16 χρόνια εκπομπών. Ο μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι το διχλωρομεθάνιο, είναι υπεύθυνο για την καρκινογένεση στην περιοχή γύρω από το εργοστάσιο της Astrasol. Αναφέρθηκε επί του προκειμένου σε διεθνείς μελέτες ως προς τις δυσμενείς επιπτώσεις στην υγεία των εργαζομένων από τη χρήση διχλωρομεθανίου. Χαρακτήρισε την χρόνια έκθεση των κατοίκων των Λατσιών γύρω από το εργοστάσιο στην ουσία διχλωρομεθάνιο ως παγκόσμια πρωτοτυπία. Είναι γι' αυτόν το λόγο που οι πιο πάνω μελέτες αφορούν κατ' αποκλειστικότητα επαγγελματικές εκθέσεις εργαζομένων στο διχλωρομεθάνιο και όχι σε αστικό πληθυσμό. Χαρακτήρισε μάλιστα ως ανήθικη την χρήση διχλωρομεθανίου σε κατοικημένες περιοχές και επανέλαβε ότι η περίπτωση της Astrasol στα Λατσιά, είναι παγκόσμια πρωτοτυπία. Βάσει της τελευταίας επικαιροποιημένης ανάλυσης στοιχείων για το διχλωρομεθάνιο εκ μέρους του Παγκόσμιου Οργανισμού Έρευνας για τον καρκίνο (IARC) (τεκμ.4), αποσαφηνίστηκε ότι υπάρχουν πλέον επαρκή αποδεικτικά στοιχεία για την καρκινογένεση που προκαλεί η ουσία αυτή σε πειραματόζωα. Στην ίδια αναφορά, το διχλωρομεθάνιο αναβαθμίστηκε σε δυνητικά καρκινογόνος ουσία για τον άνθρωπο. Αυτό γιατί υπάρχουν πλέον κάποια περιορισμένα στοιχεία καρκινογένεσης στους ανθρώπους και επαρκή στοιχεία καρκινογένεσης σε ζώα. Είναι εντούτοις ξεκάθαρο κατά το μάρτυρα ότι τα στοιχεία που συνδέουν το διχλωρομεθάνιο με την καρκινογένεση στον άνθρωπο, έχουν αυξηθεί σημαντικά σε σχέση με την προηγούμενη αξιολόγηση από το IARC το
40. Ο όρος περιορισμένα στοιχεία για καρκινογένεση στον άνθρωπο, σημαίνει ότι παρατηρήθηκε θετική συσχέτιση μεταξύ της έκθεσης στον παράγοντα ρίσκου διχλωρομεθάνιο και της ανάπτυξης καρκίνου. Η αναβάθμιση του διχλωρομεθανίου σε κατηγορία ρίσκου καρκινογένεσης μεγαλύτερης απ' ότι ήταν πριν από 15 χρόνια στον IARC, αναδεικνύει και τη βαρύτητα των στοιχείων που συνδέουν το διχλωρομεθάνιο με την καρκινογένεση. Μπορεί κατά τον μάρτυρα να κυκλοφορούν στην αγορά πέραν από 100,000 χημικά ανά το παγκόσμιο, αλλά γνωρίζουμε με στοιχεία για λιγότερα από 110 από αυτά ότι είναι γνωστά καρκινογόνα, ενώ έχουμε και λιγότερα από 80 για τα οποία γνωρίζουμε ότι είναι δυνητικώς καρκινογόνα (κατηγορία 2Α - probable carcinogens). Μεταξύ αυτών των δυνητικώς καρκινογόνων ουσιών, ανήκει πλέον και το διχλωρομεθάνιο. Ο μάρτυρας δήλωσε ότι η συγκεκριμένη μελέτη του για τη σχέση διχλωρομεθανίου και καρκίνου του εγκεφάλου θα ενδυναμώσει ακόμα περισσότερο τα στοιχεία που υπάρχουν ανά το παγκόσμιο για την καρκινογένεση σε ανθρώπινους πληθυσμούς, λόγω χρόνιας και συστηματικής έκθεσης στο διχλωρομεθάνιο. Αυτό γιατί οι μέχρι σήμερα μελέτες, έχουν γίνει μόνο κατά τη διάρκεια επαγγελματικής έκθεσης και όχι για το γενικό πληθυσμό, όπως είναι η δική μας περίπτωση στα Λατσιά. Ο μάρτυρας αναφέρθηκε σε μια έκθεση του 1994 που καταδεικνύει την σύνδεση μεταξύ καρκίνου του εγκεφάλου και της έκθεσης σε διχλωρομεθάνιο σε μια μελέτη ασθενών, κατόπιν επαγγελματικής έκθεσης στην εν λόγω ουσία. Μια παρόμοια μελέτη ασθενών καρκίνου του εγκεφάλου σε πολύ μεγαλύτερο δείγμα από όλη την Αμερική, έδειξε την στατιστικά σημαντική αύξηση περιστατικών καρκίνου του εγκεφάλου κατά 20% λόγω έκθεσης σε διχλωρομεθάνιο. Υπάρχουν δύο άλλες εκθέσεις κατά τον μάρτυρα που δεν έδειξαν στατιστικά σημαντική αύξηση καρκίνου του εγκεφάλου από έκθεση σε διχλωρομεθάνιο. Άλλες μελέτες όμως, έχουν παρατηρήσει συσχετίσεις μεταξύ της επαγγελματικής έκθεσης σε διχλωρομεθάνιο και αυξημένο κίνδυνο για άλλους τύπους καρκίνου, συμπεριλαμβανομένου του καρκίνου του ήπατος, των χοληφόρων οδών, μη Hogging's λεύκωμα και πολλαπλό μυέλωμα. Ήταν τέλος η θέση του μάρτυρα ότι είναι λογικό να μην υπάρχουν δημοσιευμένες μελέτες για τις επιπτώσεις του διχλωρομεθανίου στο γενικό πληθυσμό μιας και δεν υφίσταται περίπτωση ευρείας χρήσης διχλωρομεθανίου σε συχνές δραστηριότητες του γενικού πληθυσμού αλλά μόνο όταν πρόκειται για βιομηχανική χρήση. Στην περίπτωση των Λατσιών, είχαμε την γειτνίαση του εργοστασίου εκπομπής διχλωρομεθανίου με οικιστική περιοχή, επομένως οι κάτοικοι μη γνωρίζοντας την διαρκή εκπομπή αερίου διχλωρομεθανίου, εκτίθεντο παθητικά σε αυτό για αρκετά χρόνια με επακόλουθο τη δημιουργία διαφόρων τύπων καρκίνου, με πιο σημαντικό αυτό του εγκεφάλου και του κεντρικού νευρικού συστήματος. Στην αντεξέταση, διευκρίνισε ότι η διερεύνηση τυχόν ύπαρξης συμπλέγματος καρκίνου, είναι μια επιστημονική διαδικασία που είναι επισήμως καταγεγραμμένη σε διάφορα πρωτόκολλα επιστημονικά είτε στην Αμερική, είτε στην Ευρώπη και στόχο έχει να διερευνήσει αν μια περιοχή και ένας συγκεκριμένος πληθυσμός, έχει σημαντικά αυξημένα περιστατικά καρκίνου σε σχέση με μια γειτνιάζουσα περιοχή, η οποία δεν έχει αυτά τα χαρακτηριστικά του υπό διερεύνηση πληθυσμού και περιοχής. Αρνήθηκε ότι το αντικείμενο αυτής της διερεύνησης επαφίεται αποκλειστικά στην επιστήμη της επιδημιολογίας. Ισχυρίστηκε ότι η συγκεκριμένη διαδικασία διερεύνησης συμπλέγματος καρκίνου, είναι αντικείμενο το οποίο διδάσκεται σε σχολεία επιστημών υγείας, τα οποία συμπεριλαμβάνουν και Τμήματα Επιδημιολογίας, αλλά και Τμήματα Βιοστατιστικής, Περιβαλλοντικής Υγείας και δεν είναι αποκλειστικό αντικείμενο που εδράζεται αποκλειστικά και μόνο σε ένα Τμήμα Επιδημιολογίας. Κατά τον μάρτυρα, τέτοιες μελέτες προϋποθέτουν βέβαια την συνεργασία διαφόρων σχετικών ειδικοτήτων κάτω από την ομπρέλα της Σχολής Επιστημών Υγείας. Η ακτίνα των 500 μέτρων εφαρμόζεται και σε άλλες παγκόσμιες μελέτες. Πρόκειται για γεωγραφικό χώρο γύρω από το σημείο μηδέν, στον οποίο υπάρχει αρκετός πληθυσμός και αρκετά περιστατικά για να συγκριθούν με έναν άλλο διπλανό ή ακόμα πιο απομακρυσμένο γεωγραφικό χώρο ώστε να είναι δυνατή η σύγκριση διαφορετικών περιοχών. Θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί κάποιο μοντέλο διασποράς, αλλά στη συγκεκριμένη περίπτωση δεν κρίθηκε σημαντικό και δεν αναιρεί τα αποτελέσματα. Το μοντέλο διασποράς πιθανώς να δώσει κάποια περισσότερα στοιχεία για την ακτίνα διασποράς των ρύπων γύρω από το σημείο μηδέν, αλλά μετά και από μελέτες που έκανε εκ των υστέρων βάσει μοντέλων διασποράς, είδε ότι η υπολογισμένη ακτίνα δεν διέφερε πολύ από τα 500 μέτρα. Αυτό επιβεβαιώθηκε γιατί όσο απομακρυνόταν από το σημείο μηδέν, έβλεπε μείωση των περιστατικών καρκίνου. Ο μάρτυρας ανέφερε ότι για λόγους προστασίας προσωπικών δεδομένων και βάσει των αρχών της Επιτροπής Βιοηθικής της Κύπρου δεν είναι δυνατόν να παρουσιάσει όλα τα στοιχεία που έλαβε στην μελέτη του όπως πχ συγκεκριμένα ονόματα και διευθύνσεις. Του υποβλήθηκε ότι ο μη αποκλεισμός άλλων καρκινογόνων συνηθειών όπως το κάπνισμα ή η κληρονομικότητα σε κάθε εξεταζόμενη περίπτωση ξεχωριστά, στερεί από το πόρισμα της μελέτης του, ένα βασικό επιστημονικό πυλώνα για να καταλήξει στα σωστά συμπεράσματα. Απάντησε ότι αυτοί οι παράγοντες υπάρχουν σε όλες τις περιοχές όπως και στην υπό εξέταση και έτσι δεν επηρέασαν το αποτέλεσμα. Αυτό που έχει σημασία, είναι ότι η μελέτη κατέδειξε 99% στατιστική βεβαιότητα ότι υπάρχει σημαντική αύξηση των περιστατικών καρκίνου στην εν λόγω περιοχή, επομένως υπάρχει και κάποιος άλλος σχετικός παράγοντας, πέραν από τους συνηθισμένους που υπάρχουν σε όλες τις περιοχές. Όταν έχεις κατά τον μάρτυρα τέτοια στατιστική βεβαιότητα δεν μπορείς να πεις ότι άλλα στοιχεία τα οποία εν πάση περιπτώσει υπάρχουν στατιστικά σε όλες τις περιοχές, μπορούν να ανατρέψουν το αποτέλεσμα της υπό κρίση έρευνας. Ούτε η κληρονομικότητα είχε σχέση και γνωρίζει το γεγονός αυτό από τα επίσημα στοιχεία του αρχείου καρκίνου της Κυπριακής Δημοκρατίας για τα προηγούμενα χρόνια, όπου καμία άλλη περιοχή στην Κύπρο στο παρελθόν δεν είχε τόσο αυξημένα περιστατικά καρκίνου, ειδικά του εγκεφάλου. Ο πίνακας με τις μετρήσεις στον ατμοσφαιρικό αέρα δεν συμπεριλήφθηκε στην έκθεση του γιατί κατά την άποψη του είναι αυθαίρετο, αδόκιμο και μη επιστημονικά βάσιμο να χρησιμοποιείται για οικιστικές περιοχές όριο διχλωρομεθανίου. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, χρησιμοποιήθηκε η απόσταση των καρκινοπαθών από το σημείο μηδέν, λόγω του ότι δεν υπήρχαν επαρκή στοιχεία για την ατομική τους έκθεση στο διχλωρομεθάνιο. Η έννοια « Σχεδόν μηδενική » δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να προκαλέσει καρκίνο η συγκέντρωση διχλωρομεθανίου. Δεν υπάρχουν μελέτες που να μπορούν να αποκλείσουν ότι αυτή η μέτρηση είναι ασφαλής για τους ανθρώπους. Και επειδή δεν υπάρχει όριο για αστικές περιοχές δεν μπορούμε να υποστηριχθεί ότι μια σχεδόν μηδενική συγκέντρωση, είναι ασφαλής. Λόγω του ότι το διχλωρομεθάνιο χρησιμοποιείτο κατά κόρον και σε πολύ μεγάλες ποσότητες, από το εργοστάσιο στο σημείο μηδέν, και εκπέμπετο στην ατμόσφαιρα και λόγω του ότι βρέθηκαν αυξημένα περιστατικά καρκίνου στην εν λόγω περιοχή, δεν χρειάζεται κατά τον μάρτυρα να καταδειχθεί ότι το διχλωρομεθάνιο φτάνει και μέχρι την ακτίνα των πεντακοσίων μέτρων. Από την στιγμή που προκύπτει ότι η ασθένεια έχει σημαντικά αυξηθεί στην εν λόγω περιοχή σημαίνει ότι υπάρχει κάποιος συγκεκριμένος παράγοντας ρίσκου, τον οποίο στην μελέτη του, συσχέτισε με το σημείο μηδέν λόγω των τόνων εκπομπής του επικίνδυνου αυτού υλικού. Δεν είχαν μετρήσεις στον ατμοσφαιρικό αέρα αλλά στηριχθήκαν σε στοιχεία του αποτελέσματος. Υπάρχει δηλαδή στην συγκεκριμένη περίπτωση, μια γενική σχέση τον παράγοντα ρίσκου που προκάλεσε την ασθένεια. Το αποτέλεσμα ήταν η υπέρμετρη αύξηση περιστατικών καρκίνου στην εν λόγω περιοχή. Επανέλαβε ότι δεν υπήρχε άλλη αδειοδοτημένη επιχείρηση από το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας για εκπομπές αέριων αποβλήτων στην εν λόγω περιοχή. Επιβεβαίωσε τα πιο πάνω και με την προσωπική του έρευνα στον χώρο όπου δεν εντόπισε άλλη πηγή που να εκπέμπει διχλωρομεθάνιο μέσω των διαφόρων επιχειρήσεων όπως και αυτές έχουν καταγραφεί στη μελέτη του κυρίου Φεσά. Ερεύνησε αλλά δεν βρήκε να υπάρχει κάτι άλλο που στο βαθμό του όγκου των αποβλήτων του διχλωρομεθανίου που θα μπορούσε να συγκριθεί με τις εκπομπές του εργοστασίου Astrasol. Ούτε μπορεί αυτή η αύξηση κρουσμάτων καρκίνου που παρατηρήθηκε στην ακτίνα 500 μέτρων να εξηγηθεί με άλλα γνωστά καρκινογόνα υλικά. Του υποβλήθηκε ότι η ουσία βενζόλιο που εκπέμπεται από το πρατήριο βενζίνης που είναι στην καρδιά της περιοχής ελέγχου, είναι στην πρώτη κατηγορία των σίγουρα καρκινογόνων ουσιών. Απάντησε ότι τα πρατήρια βενζίνης, δεν βρίσκονται μόνο στη συγκεκριμένη περιοχή μελέτης, αλλά είναι διάσπαρτα μέσα στις πόλεις. Επομένως αν συνδεόταν το βενζόλιο και τα χημικά των πρατηρίων βενζίνης με την καρκινογένεση και συγκεκριμένα με την καρκινογένεση μυοπλασιών στον εγκέφαλο, αυτό θα το βλέπαμε και σε άλλες περιοχές, δηλαδή την πολύ μεγάλη αύξηση των περιστατικών καρκίνου και όχι μόνο στη συγκεκριμένη περιοχή. Μ.Ε 9 Δρ. Μιχάλης Βωνιάτης Κατέθεσε ως τεκμήριο 54 την μελέτη του με τίτλο «Επιδημιολογική Μελέτη σχετικά με τον επιπολασμό καρκίνων σε κατοίκους πλησίον της περιοχής του εργοστασίου Astrasol στα Λατσιά». Υπογράφει την έκθεση με τον τίτλο, «Υγιεινολόγος - Επιδημιολόγος». Κατέθεσε επίσης ως τεκμήριο 55, μονογραφία για το διχλωρομεθάνιο από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Έρευνας για τον καρκίνο, που είναι κατά τον μάρτυρα, η αυθεντία για τις καρκινογόνες ουσίες. Στην εν λόγω μονογραφία, αναφέρεται ξεκάθαρα κατά τον μάρτυρα ότι το διχλωρομεθάνιο κατατάσσεται πλέον στην κατηγορία 2Α από 2Β που ήταν προηγουμένως, που σημαίνει ότι από πιθανόν καρκινογόνο είναι δυνητικό καρκινογόνο. Ως τεκμήριο 56, κατέθεσε πρακτικά συζήτησης που έγινε στο Συμβούλιο της Ευρώπης στο Στρασβούργο στις 13 Ιανουαρίου 2009, σχετικά με την επικινδυνότητα του διχλωρομεθανίου και στα εξαχθέντα συμπεράσματα αυτής της συζήτησης. Στην εισαγωγή της πιο πάνω μελέτης του μάρτυρα (τεκμ. 54), αναφέρεται ότι κατόπιν παραπόνων από κατοίκους των Λατσιών πλησίον του εργοστασίου Astrasol, διεξήγαγε την υπό κρίση επιδημιολογική μελέτη. Αυτή στηρίχτηκε σε ανώνυμα δεδομένα που του παρασχέθηκαν εθελοντικά από τα ιατρικά πιστοποιητικά περιοίκων του εργοστασίου Astrasol που έπασχαν από διάφορες μορφές καρκίνου. Λήφθηκαν επίσης στοιχεία από το αρχείο καρκίνου που διατηρείται στο Υπουργείο Υγείας για τα χρόνια 1998-
41. Η λήψη των συγκαταθέσεων, συλλογή των ιατρικών πιστοποιητικών και η καταγραφή των κρουσμάτων καρκίνου στην περιοχή πλησίον του εργοστασίου Astrasol, έγινε από τον καθηγητή Δρα Μακρή (Μ.Ε.8) και παραχωρήθηκαν στον μάρτυρα για μελέτη και επιδημιολογική ανάλυση. Στη συνέχεια, ο μάρτυρας αναφέρει στη μελέτη του ότι το διχλωρομεθάνιο είναι δυνητικά καρκινογόνος ουσία για τον άνθρωπο και έχει συσχετιστεί με τον καρκίνο των πνευμόνων, του ήπατος και παγκρέατος σε πειραματόζωα. Ελεγχόμενες μελέτες ασθενών, παρουσίασαν συσχέτιση της έκθεσης σε διχλωρομεθάνιο με τον καρκίνο του εγκεφάλου, του μαστού και του παχέος εντέρου. Ειδικά ο κίνδυνος καρκίνου του εγκεφάλου ήταν αυξημένος με την πιθανότητα έκθεσης σε διχλωρομεθάνιο, την διάρκεια έκθεσης και την μέση ένταση έκθεσης. Μια ανασκόπηση 25 επιδημιολογικών μελετών που δημοσιεύθηκε το 2011 και που εστιάστηκε στα είδη καρκίνου που μπορεί να συσχετίζονται με το διχλωρομεθάνιο, έδειξε ότι υπήρχε χαμηλή συσχέτιση με αυξημένο κίνδυνο για καρκίνο του πνεύμονα, ενώ τρεις μεγάλες πληθυσμιακές μελέτες για μη Hogging's λέμφωμα στην Ευρώπη και Ηνωμένες Πολιτείες, παρατήρησαν αυξημένο κίνδυνο καρκίνου μετά από έκθεση στο διχλωρομεθάνιο. Μικρές σχετικά μελέτες, έδειξαν αυξημένο κίνδυνο για πιο σπάνιες μορφές καρκίνου, όπως του εγκεφάλου και του αιμοποιητικού συστήματος. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, το εργοστάσιο της Astrasol εξέπεμπε από τα φουγάρα του διχλωρομεθάνιο R40 τουλάχιστον από το 1994 μέχρι και το 2009, δηλαδή για 16 συνεχόμενα χρόνια. Μετρήσεις που έγιναν από το Τμήμα Επιθεώρησης του Υπουργείου Εργασίας δυνάμει του Περί Ελέγχου της Ρύπανσης της Ατμόσφαιρας Νόμου του 2002, κατέδειξαν ότι οι εκπομπές αυτές σε όλες σχεδόν τις περιπτώσεις, υπερέβαιναν τα επιτρεπτά όρια για την υγεία των ανθρώπων. Ακολούθως αναφέρεται η μεθοδολογία που ακολουθήθηκε στην υπό κρίση έρευνα. Έγινε αναδρομική συγκριτική πληθυσμιακή μελέτη που περιλάμβανε την ομάδα ασθενών με διάφορες μορφές καρκίνου σε ακτίνα 500 μέτρων από το εργοστάσιο της Astrasol. Λήφθηκαν επίσης στατιστικά στοιχεία για τους ασθενείς με καρκίνο που δηλώθηκαν στο αρχείο καρκίνου του Υπουργείου Υγείας για τις κοινότητες Λατσιών, Αγλαντζιάς, Αγίου Δομετίου και Επαρχίας Λευκωσίας για 11 συνεχόμενα χρόνια, ήτοι από το 1998 μέχρι το
42. Η πληθυσμιακή περιοχή γύρω από το εργοστάσιο Astrasol καθορίστηκε και περιορίστηκε για πρακτικούς λόγους αλλά και για λόγους ακριβούς καθορισμού του πληθυσμού στους ταχυδρομικούς τομείς (ΤΤ) των Λατσιών 2220 και
43. Η επιλογή των περιοχών για σύγκριση στηρίχθηκε σε πληθυσμιακά δεδομένα του 2008 για περιοχές που είχαν παρόμοιο ή ενδιάμεσο αριθμό κατοίκων, όπως και παρόμοιες οικιστικές περιοχές, δηλαδή Λατσιά και Αγλαντζιά. Ο Άγιος Δομέτιος χρησιμοποιήθηκε ως ανεξάρτητη περιοχή τόσο πληθυσμιακά όσο και οικιστικά και η επαρχία Λευκωσίας ως περιοχή αναφοράς για όλες τις υπό σύγκριση περιοχές. Η πληθυσμιακή σύνθεση του 2008 ήταν Λατσιά 15950, Αγλαντζιά 20416, Άγιος Δομέτιος 12356 και περιοχή Astrasol
44. Γύρω από το εργοστάσιο της Astrasol, καταγράφηκαν από το 1985 μέχρι το 2011 με τη γραπτή συγκατάθεση των ιδίων των ασθενών και επιβεβαιώθηκαν με πιστοποιητικό του θεράποντος ιατρού τους, 82 περιστατικά διαφορετικών καρκίνων. 32 περιστατικά ή ποσοστό 37,8% εξαιρέθηκαν από την παρούσα μελέτη επειδή επεσυνέβησαν εκτός της υπό εξέταση χρονικής περιόδου, δηλαδή είτε πριν το 1998 ή μετά το
45. Άλλα 8 περιστατικά ήτοι το 9,8% του συνολικού αριθμού εξαιρέθηκαν επειδή δεν ανήκαν στους ταχυδρομικούς τομείς 2220 και 2221 των Λατσιών παρόλο που γειτνίαζαν με το εργοστάσιο και βρισκόντουσαν σε ακτίνα λιγότερη των 500 μέτρων από αυτό. Συνολικά για τη στατιστική μελέτη, συμπεριελήφθησαν μόνο τα 40 από τα 82 καταγραμμένα περιστατικά καρκίνου ήτοι 48,8% που τηρούσαν απόλυτα τα κριτήρια της συγκριτικής χρονικής περιόδου και τα απόλυτα πληθυσμιακά κριτήρια που τέθηκαν. Όλα τα στοιχεία που χρησιμοποιήθηκαν ήταν πλήρως ανώνυμα και είχαν την προηγούμενη γραπτή συγκατάθεση των ασθενών. Από τα 40 περιστατικά που περιλήφθηκαν στη μελέτη οι 17 ασθενείς ήταν άντρες (42,5%) και οι 23 ήταν γυναίκες (57,5%). Από απόψεως ηλικίας το νεαρότερο άτομο ήταν 14 ετών και το γηραιότερο 91 ετών, ενώ η μέση ηλικία ήταν 73,8 ετών. Τα περιστατικά καρκίνου που κατέγραψε η μελέτη, τοποθετήθηκαν σε τοπικό χάρτη ώστε να καταδειχθεί πιθανή εγγύτητα τους προς το εργοστάσιο της Astrasol. Τα πληθυσμιακά στοιχεία που χρησιμοποιήθηκαν λήφθηκαν από το αρχείο πληθυσμού της Κυπριακής Δημοκρατίας και στηρίζονταν στις απογραφές του 2001 και
46. Η μέθοδος σύγκρισης περιλάμβανε την αναγωγή των διαφόρων κατηγοριών καρκίνου στην ετήσια επίπτωση, δηλαδή τα ετήσια νέα κρούσματα ανά 100,000 πληθυσμού στις καθορισθείσες γεωγραφικές περιοχές από το 1998 μέχρι το
47. Στη μελέτη έγινε σύγκριση μόνο εκείνων των τύπων καρκίνου που καταγράφηκαν στην περιοχή γύρω από το εργοστάσιο Astrasol και όχι όλων των τύπων που δηλώθηκαν την ίδια περίοδο στο αρχείο καρκίνου του Υπουργείου Υγείας. Αυτό σημαίνει στην πράξη ότι το πιθανότερο είναι να είχαν δηλωθεί περισσότεροι καρκίνοι στο αρχείο καρκίνου του Υπουργείου Υγείας από όσους έχουν μετάσχει εθελοντικά σε αυτή τη μελέτη. Τα αποτελέσματα της στατιστικής ανάλυσης, έδειξαν ότι έξι κρούσματα ήτοι το 15% των καταγραφέντων κρουσμάτων καρκίνου στην υπό εξέταση περίοδο 1998 - 2008, ήταν εργαζόμενοι στο εργοστάσιο Astrasol ως ακολούθως: • 2 περιστατικά λευχαιμίας, • 1 περιστατικό λεμφώματος, • 1 περιστατικό καρκίνου του εγκεφάλου, • 1 περιστατικό καρκίνου του παγκρέατος, και  1 περιστατικό καρκίνου του πνεύμονα. Στη συνέχεια, παρατίθεται στην έκθεση, αναλυτική κατάσταση των 82 καταγραφέντων κρουσμάτων καρκίνου γύρω από την περιοχή του εργοστασίου Astrasol με λεπτομέρειες ως προς το φύλο, την ηλικία και το είδος του καρκίνου. Ακολούθως, παρατίθεται αναλυτική κατάσταση των καταγραφέντων κρουσμάτων καρκίνου αποκλειστικά στους ΤΤ 2221 και 2220, γύρω από το εργοστάσιο Astrasol από το 1998 μέχρι και το
48. Για να γίνει αξιόπιστη σύγκριση, έγινε στάθμιση των κρουσμάτων ανά περιοχή με αναγωγή της ετήσιας επίπτωσης (αριθμός νέων κρουσμάτων) του κάθε είδους ξεχωριστά ανά 100,000 πληθυσμού για τα έτη 1998 μέχρι 2008, χρονική περίοδο κατά την οποία το εργοστάσιο Astrasol λειτουργούσε. Όταν συνυπολογίστηκαν και σταθμίστηκαν όλοι οι υπό εξέταση τύποι καρκίνου βρέθηκε πως ο ετήσιος μέσος όρος επίπτωσης για τα έτη 1998 - 2008 στην περιοχή Astrasol είναι 216,6 ανά 100.000 πληθυσμού και είναι ο χαμηλότερος από όλες της υπό σύγκριση περιοχές. Παρουσιάζει μια σημαντική αύξηση το 2004 φθάνοντας στα 446 κρούσματα ανά 100.000 κατοίκους χωρίς όμως αυτή η τάση να συνεχίζεται. Επιπρόσθετα και όλος ο Δήμος Λατσιών βρέθηκε να έχει μία επίπτωση λίγο πιο κάτω από το μέσο όρο για την επαρχία Λευκωσίας δηλαδή 270,6/100.000 σε σύγκριση με 305,4/100.
49. Αυτό σημαίνει ότι αν κάποιος ζει στα Λατσιά έχει μικρότερη πιθανότητα να προσβληθεί από οποιοδήποτε καρκίνο παρά αν ζούσε στον Άγιο Δομέτιο ή ακόμη και στην Αγλαντζιά. Τονίζεται όμως ότι παρά τα λίγα κρούσματα στα Λατσιά, αυτά στην πλειοψηφία τους συνδέονται άμεσα με την εγγύτητα τους με το εργοστάσιο Astrasol. Στη συνέχεια, παρατίθεται συγκεντρωτικός πίνακας για τα κρούσματα ξεχωριστών ειδών καρκίνου για την ίδια περίοδο. Σε σχέση με τον καρκίνο του μαστού δεν υπάρχει γενική σημαντική αύξηση. Σε αντίθεση με την περιοχή του εργοστασίου Astrasol όπου εντοπίζονται αυξημένα κρούσματα καρκίνου του μαστού ήτοι 59,7/100.000 σε σύγκριση με όλα τα Λατσιά που βρίσκονται σε πιο χαμηλά επίπεδα ήτοι 47,9/100.000 αλλά και σε σύγκριση με όλες τις υπό εξέταση περιοχές. Όσον αφορά τα λεμφώματα δεν έγινε στατιστική ανάλυση επειδή η αύξηση των κρουσμάτων λεμφώματος στην περιοχή του εργοστασίου Astrasol ήταν περιθωριακή. Η χαρτογράφηση όμως των λεμφωμάτων κατέδειξε άμεση εγγύτητα με το εργοστάσιο Astrasol. Επίσης η χαρτογράφηση των κρουσμάτων λευχαιμίας, κατέδειξε άμεση εγγύτητα των πλείστων κρουσμάτων λευχαιμίας με το εργοστάσιο Astrasol. Στατιστική ανάλυση των κρουσμάτων καρκίνου του εγκεφάλου και του νευρικού συστήματος, επιβεβαίωσε την πολύ σημαντική στατιστικά αύξηση των κρουσμάτων στην περιοχή του εργοστασίου Astrasol. Επίσης η χαρτογράφηση κατέδειξε άμεση εγγύτητα με το εργοστάσιο Astrasol στις πλείστες περιπτώσεις καρκίνου. Επιπρόσθετα, στατιστική στάθμιση των κρουσμάτων καρκίνου του εγκεφάλου κατά ηλικία στην περιοχή του εργοστασίου της Astrasol, καταδεικνύει σημαντική αύξηση των κρουσμάτων και κατά ηλικία. Η αύξηση κρουσμάτων καρκίνου των πνευμόνων για την υπό εξέταση περίοδο ήταν περιθωριακή και για αυτό δεν έγινε στατιστική ανάλυση. Επίσης, παρά την αυξημένη επίπτωση καρκίνου του παγκρέατος στην περιοχή του εργοστασίου της Astrasol, η ανάλυση έδειξε πως αυτή δεν ήταν στατιστικά σημαντική. Η γεωγραφική όμως κατανομή δείχνει ότι τα κρούσματα καρκίνου του παγκρέατος, έχουν άμεση εγγύτητα με το εργοστάσιο της Astrasol. Τα κρούσματα καρκίνου του παχέος εντέρου ήταν εμφανώς μειωμένα και δεν ενδείκνυτο οποιαδήποτε στατιστική ανάλυση. Το ίδιο ισχύει και για τα κρούσματα καρκίνου του προστάτη. Κρούσματα άλλων μορφών καρκίνου δεν αξιολογήθηκαν λόγω μεταξύ άλλων του μικρού και σποραδικού αριθμού τους, στην υπό εξέταση περιοχή κατά τη χρονική περίοδο 1998-
50. Στη συνέχεια, παρατίθενται τα συμπεράσματα της μελέτης αφού λήφθηκε υπόψη η εκπομπή διχλωρομεθανίου από το εργοστάσιο της Astrasol στη γύρω περιοχή, τα καταγραφέντα κρούσματα καρκίνου στην υπό εξέταση περιοχή και η στατιστική σύγκριση τους με άλλες περιοχές. Διαπιστώθηκαν τα πιο κάτω:
51. Σημαντικά αυξημένα κρούσματα καρκίνου του εγκεφάλου και κεντρικού νευρικού συστήματος με βεβαιότητα 99.9% σε σύγκριση με τις υπόλοιπες υπό εξέταση περιοχές. Το ίδιο επιβεβαιώνει και η στατιστική στάθμιση των κρουσμάτων κατά ηλικία. Το εν λόγω εύρημα, χαρακτηρίζεται στην έκθεση ως πολύ σημαντικό επειδή συμφωνεί με άλλες μελέτες που καταδεικνύουν επιδημιολογική σύνδεση του σπανίου αυτού καρκίνου με έκθεση στο διχλωρομεθάνιο.
52. Παρόλη την αυξημένη επίπτωση καρκίνου του παγκρέατος στην περιοχή του εργοστασίου, η ανάλυση έδειξε ότι αυτή δεν ήταν στατιστικά σημαντική. Η γεωγραφική κατανομή όμως, δείχνει μεγάλη εγγύτητα με το εργοστάσιο της Astrasol. Επίσης, διαπιστώθηκε αυξημένη επίπτωση κρουσμάτων καρκίνου του εγκεφάλου και καρκίνου του παγκρέατος με τα κρούσματα καρκίνου του εγκεφάλου να είναι και στατιστικά σημαντικά αυξημένα ενώ του καρκίνου του παγκρέατος να είναι συγκριτικά αυξημένα στην περιοχή Astrasol.
53. Η χαρτογράφηση όλων των ειδών καρκίνου στην περιοχή κατέδειξε ότι πλείστοι από αυτούς ήτοι το 70%, βρίσκονταν γεωγραφικά σε μεγάλη εγγύτητα με το εργοστάσιο Astrasol και πολύ λιγότεροι προς την περίμετρο των 500 μέτρων.
54. Σημαντικό εύρημα ήταν ότι έξι κρούσματα ήτοι 15%, ήταν εργαζόμενοι στο εργοστάσιο Astrasol. Πρόκειται για δύο περιστατικά λευχαιμίας, ένα περιστατικό λεμφώματος, ένα περιστατικό καρκίνου του εγκεφάλου, ένα περιστατικό καρκίνου του παγκρέατος και ένα περιστατικό καρκίνου του πνεύμονα. Τα ευρήματα αυτά συμφωνούν με ευρήματα παρόμοιων μελετών, για επαγγελματική έκθεση στο διχλωρομεθάνιο.
55. Στη χαρτογράφηση των περιστατικών καρκίνου του μαστού φάνηκε πως 10 από τα 16 ήτοι 62.5% βρίσκονται σε απόσταση λιγότερη των 100 μέτρων από το εργοστάσιο. Επιπλέον, η χαρτογράφηση έδειξε σημαντική εγγύτητα των κρουσμάτων λευχαιμίας στην υπό εξέταση περιοχή.
56. Από τα 12 συνολικά κρούσματα καρκίνου του εγκεφάλου και κεντρικού νευρικού συστήματος που καταγράφηκαν σε όλες τις περιοχές των Λατσιών κατά την υπό εξέταση περίοδο, τα 10 κρούσματα καταγράφηκαν στην περιοχή του εργοστασίου Astrasol και 7 από αυτά στην αποκλειστική περιοχή του TT 2220 και
57. Τα στοιχεία αυτά, καταδεικνύουν ότι τα κρούσματα καρκίνου στην υπό κρίση περιοχή συνδέονται με την έκθεση στο διχλωρομεθάνιο. Στην κατάληξη αυτή, η μελέτη οδηγήθηκε και σε συνδυασμό με τα πιο κάτω: • Αριθμός επιδημιολογικών ερευνών, καταδεικνύει ότι η επαγγελματική έκθεση στο διχλωρομεθάνιο συνδέεται με την εμφάνιση ορισμένων ειδών καρκίνου, όπως του εγκεφάλου, του νευρικού συστήματος, της λευχαιμίας, του μαστού, των πνευμόνων και του ήπατος ενώ ο Διεθνής Οργανισμός Έρευνας για τον καρκίνο (IARC), κατατάσσει το διχλωρομεθάνιο στις δυνητικά καρκινογόνες ουσίες για τους ανθρώπους (ομάδα 2Α). • Μεγάλες πληθυσμιακές μελέτες για Λέμφωμα στην Ευρώπη και Ηνωμένες Πολιτείες, παρατήρησαν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης Λεμφώματος μετά από έκθεση στο διχλωρομεθάνιο. Μικρές σχετικά μελέτες, έδειξαν αυξημένο κίνδυνο για πιο σπάνιες μορφές καρκίνου, όπως του εγκεφάλου και του αιμοποιητικού συστήματος. • Από τις μετρήσεις του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας, του Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων, οι πλείστες όσες εκπομπές διχλωρομεθανίου ήταν σημαντικά πάνω από τα διεθνώς επιτρεπόμενα όρια. • Το εργοστάσιο Astrasol λειτουργούσε χωρίς ειδική αδειοδότηση σχετικά µε τις εκπομπές τοξικών ουσιών από της ίδρυσή του μέχρι και το
58. • Η ετήσια κατανάλωση διχλωρομεθανίου όπως συμπεραίνεται από την καταγραμμένη κατανάλωση το 2003, 2004 και 2005, θα πρέπει να ήταν κατά μέσον όρο µε τους πιο συντηρητικούς υπολογισμούς 7,000 κιλά τον χρόνο. Επομένως αν κανείς υπολογίσει ότι το εργοστάσιο αυτό χρησιμοποιούσε την ουσία αυτή για τουλάχιστον για 16 συνεχόμενα χρόνια, η συνολική ποσότητα που χρησιμοποιήθηκε υπολογίζεται να ξεπερνά τις 110,000 κιλά (ή τους 110 τόνους) διχλωρομεθανίου. Αυτός ο υπολογισμός συμφωνεί και µε τον υπολογισμό της μελέτης του Δρ. Γιάννη Φεσά

(2006). • Η ελλιπής και µη τακτική παρακολούθηση των εκπομπών του εργοστασίου από το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, οδηγεί στο συμπέρασμα ότι αρκετή από την χρησιμοποιούμενη ποσότητα, ρύπαινε ανεξέλεγκτα και διαχρονικά την παρακείμενη οικιστική περιοχή µε ότι αυτό συνεπάγεται. • Στατιστική ανάλυση όλων των τύπων καρκίνου μαζί (Πίνακας 6.4), µε την εφαρμογή του χ2 - test και του t-test, (που έδωσαν τα ακόλουθα αντίστοιχα αποτελέσματα: ρ= 0,00000000821 και t Stat -3Α97), επιβεβαιώνει ότι η παρατηρούμενη επίπτωση των κρουσμάτων καρκίνου, είναι ανεξάρτητη για την κάθε υπό εξέταση περιοχή. Επομένως, οποιεσδήποτε αυξήσεις στα διάφορα κρούσματα καρκίνου στην περιοχή του εργοστασίου Astrasol, οφείλονται αποκλειστικά στις ιδιάζουσες συνθήκες που επικρατούσαν στην περιοχή αυτή. • Ο ετήσιος μέσος όρος επίπτωσης (1998-2008) στην περιοχή Astrasol είναι 216,6/100,000 πληθυσμού και χαρακτηρίζεται ως ο χαμηλότερος από όλες τις υπό σύγκριση περιοχές. Εντούτοις σε αντίθεση με ότι συνέβαινε και με τον Δήμο Λατσιών όπου ήταν η ασφαλέστερη στατιστικά περιοχή, τα νέα κρούσματα καρκίνου συνδέονται αποκλειστικά με την γεωγραφική περιοχή του εργοστασίου. Το γενικό και σημαντικό συμπέρασμα σύμφωνα με την έκθεση, είναι πως όλα τα αυξημένα κρούσματα καρκίνου που καταγράφηκαν στην περιοχή Astrasol όπως και εκείνα που συνέβησαν στου εργαζομένους στο εργοστάσιο Astrasol), συνδέονται επιδημιολογικά με τις εκπομπές ή την έκθεση σε διχλωρομεθάνιο. Στην αντεξέταση, ανέφερε ότι δεν υπάρχει κατά τον Νόμο της Κυπριακής Δημοκρατίας που διέπει τις ιατρικές ειδικότητες, καθορισμένη Ειδικότητα Επιδημιολόγου. Υπάρχει όμως ειδικότητα Υγιεινολογίας. Ένας από τους βασικούς κορμούς που περιλαμβάνει η Υγιεινολογία, είναι η Επιδημιολογία και ένας Υγιεινολόγος, δεν μπορεί να είναι Υγιεινολόγος εάν δεν έχει στον κορμό των σπουδών του, την Επιδημιολογία. Ο ίδιος έχει όπως είπε master of Arts στο πανεπιστήμιο του Leeds για Health Services Studies, το οποίο περιλαμβάνει και Υγιεινολογία. Δεν έχει ακαδημαϊκό τίτλο στην επιδημιολογία αλλά έχει στην υγιεινολογία που περιλαμβάνει κατά την άποψη του και την επιδημιολογία. Για την μελέτη, ο Δρ. Μακρής συνέλεξε όλα τα στοιχεία. Ο ίδιος δεν ασχολήθηκε με τα προσωπικά δεδομένα των κρουσμάτων. Αναφέρθηκε σε μετρήσεις του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας στον ατμοσφαιρικό αέρα που δεν συμπεριλαμβάνονται όμως στην μελέτη του. Είναι η θέση του ότι το διχλωρομεθάνιο δεν έπρεπε να εκπέμπεται καθόλου σε κατοικημένες περιοχές. Σημείωσε δε ότι το εργοστάσιο εξέπεμπε ανεξέλεγκτα επί 16 χρόνια, διχλωρομεθάνιο σε οικιστική περιοχή. Έχει υπολογισθεί ότι εξέπεμπε γύρω στους 110 τόνους διχλωρομεθάνιο στα 16 χρόνια. Πρόκειται κατά τον μάρτυρα για τεράστια ποσότητα αν ληφθεί υπόψη ότι επρόκειτο για κατοικημένη περιοχή. Και αυτή είναι με συντηρητικούς υπολογισμούς γιατί πήρε το χαμηλότερο ποσοστό, που αναφέρεται στην έκθεση του Υπουργείου Εργασίας. Από την άλλη, έγινε χαρτογράφηση των περιστατικών καρκίνου και αυτό δείχνει ότι τα περισσότερα ήταν σε απόσταση λιγότερο από 100 μέτρα από το εργοστάσιο που είναι μέσα στα σίγουρα πλαίσια με βάση άλλες μελέτες, άλλα μοντέλα διασποράς ότι μπορεί να επηρεάσει τον πληθυσμό. Σε σχέση με την συγκριτική μελέτη, πήρε περιοχές οι οποίες είτε ήταν πολύ όμοιες με τα Λατσιά όπως είναι η Αγλαντζιά και επίσης που ήταν ανόμοιες, όπως ήταν ο Άγιος Δομέτιος και ολόκληρη την Λευκωσία στο σύνολο της. Με αυτόν τον τρόπο εφαρμόστηκε στατιστική μέθοδος το T - Test, η οποία μπορεί να ξεχωρίσει κατά πόσο η κάθε περιοχή δεν επηρεάζεται από την άλλη όσον αφορά αυξομείωση σε γεγονότα. Επομένως, είναι πεπεισμένος ότι παρόλο που δεν είχε ξεχωριστό ερωτηματολόγιο σε κάθε κρούσμα καρκίνου για άλλους παράγοντες, είχε εντούτοις μια σύγκριση αρκετά ισχυρή. Όσον αφορά τον χρόνο έκθεσης στο διχλωρομεθάνιο, υποστήριξε ότι δεν σημαίνει ότι πρέπει να ήταν και τα 16 χρόνια εκεί τα θύματα. Πρόκειται για κατοίκους της περιοχής γύρω από το εργοστάσιο Astrasol, το οποίο εξέπεμπε για 16 χρόνια. Και να μην ήταν όλα τα χρόνια εκεί τα θύματα, δεν σημαίνει ότι δεν έχουν εκτεθεί. Γεγονός παραμένει κατά τον μάρτυρα ότι βρήκε στην περιοχή μια τεράστια διαφορά όσον αφορά τους καρκίνους του εγκεφάλου. Παρέπεμψε δε στην μονογραφία που κατέθεσε για το διχλωρομεθάνιο (τεκμ.55), σύμφωνα με την οποία δεν έχει ακόμα καθοριστεί πόσος χρόνος χρειάζεται κάποιος να εκτεθεί στο διχλωρομεθάνιο για να πάθει καρκίνο του εγκεφάλου. Όμως, έχει συνδεθεί ο καρκίνος του εγκεφάλου με το διχλωρομεθάνιο, τουλάχιστον επιδημιολογικά. Ήταν δε η θέση του ότι και να μην γνώριζε πόσα χρόνια έμενε εκεί το κάθε θύμα ξεχωριστά δεν επηρεάζει το αποτέλεσμα της μελέτης του. Δέχθηκε ότι δεν είναι στατιστικολόγος. Έχει όμως ασκήσει επιδημιολογία από το 1982, ήτοι εδώ και 35 χρόνια. Ισχυρίστηκε ότι μέρος της εκπαίδευσης στην επιδημιολογία είναι και βασικές μέθοδοι Στατιστικής. Και τουλάχιστον ένας επιδημιολόγος, πρέπει να ξέρει να αναλύει ορισμένα στοιχειώδη στατιστικά, που χρησιμοποιεί η επιδημιολογία. Η συγκριτική μελέτη κατά τον μάρτυρα, περιλάμβανε περιοχές που είναι παρόμοιας πληθυσμιακής σύνθεσης, ακόμα και κοινωνικής τάξης. Π.χ. τα Λατσιά με την Αγλαντζιά έχουν πάρα πολλές ομοιότητες. Αυτό σημαίνει ότι οι κάτοικοι έχουν παρόμοιες συνθήκες διαβίωσης, που είναι ένας τρόπος για να μειώσει το ενδεχόμενο επηρεασμού από άλλους γενεσιουργούς παράγοντες του καρκίνου. Επιπλέον, οι τύποι των καρκίνων που βρέθηκαν σημαντικά αυξημένοι στατιστικά και συγκριτικά με τις άλλες περιοχές, ήταν σπάνιοι καρκίνοι που δεν έχουν ως υπόβαθρο άλλους γενεσιουργούς παράγοντες όπως το κάπνισμα και η διατροφή αλλά σχετίζονταν με την έκθεση σε τοξικές ουσίες όπως το διχλωρομεθάνιο όπως συμβαίνει πχ με τον καρκίνο του εγκεφάλου. Όσον αφορά την διασπορά του διχλωρομεθανίου στον ατμοσφαιρικό αέρα, ο μάρτυρας παρέπεμψε σε μαρτυρίες κατοίκων ότι οσφραίνονταν το διχλωρομεθάνιο που εξέπεμπε το εργοστάσιο στην ατμόσφαιρα και αυτό δεν το απορρίπτει πλήρως ο κύριος Φεσάς στα συμπεράσματα του. Ήταν η θέση του ότι με βάση τη διεθνή βιβλιογραφία, όταν το κοινό οσφραίνεται την ουσία διχλωρομεθάνιο, σημαίνει ότι αυτή βρίσκεται πάνω από τα επιτρεπτά όρια. Δεν διερευνήθηκε το μέγεθος της διασποράς του διχλωρομεθανίου γιατί όταν έγινε η μελέτη, το εργοστάσιο είχε ήδη κλείσει. Επιλέχθηκε όμως η ακτίνα των 500 μέτρων με βάση τα πρότυπα διεθνών μελετών. Λήφθηκε επίσης υπόψη το μέγεθος του πληθυσμού και αφαιρέθηκαν τα 42 από τα 82 περιστατικά γιατί ήταν εκτός των υπό εξέταση ταχυδρομικών τομέων ή ήταν πριν το 1998 που διαγνώστηκαν με καρκίνο ή μετά το

1. Παρόλο που το εργοστάσιο λειτουργούσε το 2009, εντούτοις δεν υπήρχαν στοιχεία από το Αρχείο Καρκίνου του Υπουργείου Υγείας ώστε να μπορούσαν να προβούν σε σύγκριση. Επιπλέον, η απουσία ερωτηματολογίου για τους εξεταζόμενους, απαλείφθηκε σε μεγάλο βαθμό μέσω της συντηρητικής μελέτης Ο μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι έγιναν πολλές μελέτες και για διχλωρομεθάνιο ειδικά που στηρίχθηκαν απλά και μόνο σε στοιχεία που αφορούν θνησιμότητα, δηλαδή με καθαρή συλλογή στοιχείων από τα πιστοποιητικά θανάτων ατόμων, τα οποία εργάστηκαν σε εργοστάσια και σε άλλους χώρους όπου υπήρχε διχλωρομεθάνιο. Σημασία έχει κατά τον μάρτυρα ότι στην περίπτωση μας, η μελέτη έγινε με βάση τα στοιχεία που ήταν διαθέσιμα αλλά δεν παύει από του να έχει ένα αποτέλεσμα που είναι σημαντικό. Αυτό που μετρά, είναι ότι το αποτέλεσμα δείχνει κάποια σημαντικά στοιχεία στατιστικά αυξημένων κρουσμάτων καρκίνου που επιδημιολογικά συνδέονται με μια πηγή, το διχλωρομεθάνιο, που έχει την δυνατότητα να προκαλέσει καρκίνο. Το γεγονός ότι δεν λήφθηκαν όλα τα περιστατικά υπόψη καθώς επίσης και το ότι η έρευνα έγινε σε εθελοντική βάση που σημαίνει ότι πιθανόν να υπάρχουν και άλλα άτομα τα οποία δεν θέλησαν να δηλώσουν συμμετοχή, ενισχύει ακόμα περισσότερο το εύρημα ότι είχαμε συγκεκριμένους καρκίνους με πολύ ψηλά ποσοστά στην περιοχή. Ο μάρτυρας ισχυρίστηκε στην συνέχεια ότι για τον ίδιο ως επιστήμονα, οι δύο μετρήσεις στον ατμοσφαιρικό αέρα του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας δεν ήταν αρκετές να καταδείξουν ότι υπήρχε ασφάλεια στον πληθυσμό για ένα υλικό που εκπεμπόταν για 16 και πλέον χρόνια. Εξ' άλλου, τα όρια εκπομπής αναπροσαρμόζονται από καιρού εις καιρόν ανάλογα με τις καινούργιες επιστημονικές μελέτες. Ανέφερε επίσης ότι κατά τις δύο πιο πάνω μετρήσεις δεν υπήρχαν σε ισχύ καθορισμένα όρια για αστικές περιοχές. Το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, αναφέρεται σε όριο για εργαζόμενους σε περιβάλλον με διχλωρομεθάνιο και όχι σε όρια για τον γενικό πληθυσμό. Σήμερα, όλο και περισσότερο φαίνεται ότι αυτή η ουσία δημιουργεί πρόβλημα, πολύ μεγαλύτερο από ότι θεωρείτο την εποχή εκείνη. Αλλά και ανεξαρτήτως ορίων, για τον ίδιο τον μάρτυρα, το ερώτημα είναι αν πράγματι αυτή η ουσία επηρέασε τους κατοίκους της περιοχής γύρω από το εργοστάσιο. Και η άποψη του είναι ότι επηρέασε για τους λόγους που ανέπτυξε αναλυτικά στην μελέτη του. Ο μάρτυρας δέχθηκε ότι οι περισσότερες μελέτες για το διχλωρομεθάνιο αφορούν εργαζομένους και όχι τον γενικό πληθυσμό. Αυτό γιατί κατά την άποψη του, στα περισσότερα ευνοούμενα κράτη δεν υπάρχουν εργοστάσια που να εκπέμπουν τέτοιου είδους ουσίες μέσα σε κατοικημένες περιοχές. Υπάρχουν παρόλα αυτά και μελέτες που δεν αφορούν εργαζομένους αλλά άτομα που εκτέθηκαν στην ουσία αυτή. Υπενθύμισε ότι το διχλωρομεθάνιο χρησιμοποιείται ως διαλυτικό και σε άλλες χρήσεις. Αναφέρθηκε ειδικά στα τυπογραφεία για τον καθαρισμό μηχανών από το μελάνι. Είναι εκεί που οι τελευταίες μελέτες, έχουν δείξει τεράστια συχνότητα καρκίνου των χολαγγείων και του ήπατος. Κατά τον μάρτυρα, σίγουρα υπάρχουν αναπάντητα ερωτήματα σε σχέση με το διχλωρομεθάνιο. Όμως στην δική του έρευνα, παρά τα περιοριστικά δεδομένα που είχε, προέκυψαν σημαντικά ευρήματα που όφειλε να τα παρουσιάσει. Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στον καρκίνο του εγκεφάλου που θεωρείται σπάνιος. Βρήκε δυσανάλογα ψηλό αριθμό καρκίνων του εγκεφάλου στην περιοχή, ήτοι 11 κρούσματα. Από αυτά, μόνον 2 ήταν σε απόσταση μεγαλύτερη των 200 μέτρων από το εργοστάσιο. Τα 9 ήταν σε μικρότερη απόσταση των 200 μέτρων, το δε ένα αφορούσε εργαζόμενο εντός του εργοστασίου. Ο καρκίνος του εγκεφάλου είναι κατά τον μάρτυρα σπανιότατος σχετικά με άλλους καρκίνους και όταν δίδεται η σταθμισμένη αναλογία φαίνεται και από την γραφική παράσταση ότι στην εξεταζόμενη περιοχή, είναι πολλαπλάσια τα κρούσματα. Το γεγονός αυτό δεν μπορεί κατά τον μάρτυρα να δικαιολογηθεί από άλλη αιτία πλην της έκθεσης στο διχλωρομεθάνιο. Ακόμα και να αφαιρούσε 1 ή 2 άτομα που πιθανόν να εργάζονταν σε τυπογραφεία και πάλιν το στατιστικό αποτέλεσμα δεν θα άλλαζε. Τόνισε δε ότι τα κριτήρια που έθεσε ήταν μεν περιορισμένα, αλλά ταυτόχρονα ήταν και αυστηρά για να αποφευχθούν οι πιθανότητες λάθους. Στην επανεξέταση, επανέλαβε ότι οι δύο μετρήσεις που έκανε το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, είναι ανεπαρκείς. Σε τέτοιου είδους τοξικά υλικά θα έπρεπε ο έλεγχος να είναι συνεχής. Επιπλέον, η εποχή των μετρήσεων που ήταν χειμώνας, Νοέμβριος και Δεκέμβριος δεν ήταν ο κατάλληλος. Μετρήσεις Απρίλιο και Σεπτέμβριο όπου συνήθως επικρατεί σκόνη και υγρασία στην ατμόσφαιρα, πιθανόν να έδιναν άλλα αποτελέσματα. Μ.Ε.10 Γιώργος Περδίκης Ο Βουλευτής του Κινήματος Οικολόγων Γιώργος Περδίκης, κατέθεσε ως Μ.Ε.
2. Στην γραπτή του δήλωση (έγγραφο 6), αναφέρει ότι το Κίνημα Οικολόγων και ο ίδιος προσωπικά, ασχολήθηκαν με το ζήτημα της ρυπογόνου βιομηχανίας Astrasol. Tο εν λόγω θέμα, ενεγράφη στην Κοινοβουλευτική Επιτροπή Υγείας και εξετάστηκε σε συνεδρία ημερ. 11.2.
3. Μεταξύ άλλων, είχε κληθεί να παρευρεθεί και ο επηρεαζόμενος ιδιοκτήτης του εργοστασίου Astrasol. Στην πιο πάνω συνεδρία, ο εναγόμενος 3 Φοίβος Λιασής ως διευθυντής του εργοστασίου, ανέπτυξε προφορικά τις θέσεις του αναφορικά με τις πιθανές επιπτώσεις στην υγεία των κατοίκων από τη λειτουργία του εργοστασίου. Επιπλέον, κατέθεσε γραπτό κείμενο με τις θέσεις του (τεκμ. 58). Στην εν λόγω έκθεση, ο διευθυντής της Astrasol αναφέρει ότι το διχλωρομεθάνιο χρησιμοποιείτο από την πρώτη μέρα έναρξης παραγωγής σόλων το 1975, η οποία αναβαθμίστηκε σταδιακά και το 1983, η παραγωγή απασχολούσε δύο συγκροτήματα με ημερήσια παραγωγή γύρω στα 12.000 ζεύγη. Σύμφωνα με τον μάρτυρα, προκύπτει από τις δηλώσεις του ιδίου του κ. Φοίβου Λιασή, ότι το εργοστάσιο της Astrasol χρησιμοποιούσε το διχλωρομεθάνιο από το 1975 μέχρι και το 2009, δηλαδή για 34 συνεχή χρόνια. Αρχικά, η παραγωγή διεξαγόταν στο εργοστάσιο στην Καντάρας 5 στα Λατσιά και ακολούθως στην Θεμιστοκλή Τσάτσου 4 στα Λατσιά. Στην πιο πάνω συνεδρία στην οποία συμμετείχε ο μάρτυρας, παρευρέθηκε και ο κ. Ιωνάς Καϊλής (Μ.Ε.8) εκ μέρους της Επιτροπής Αγώνα Καρκινοπαθών Κατοίκων του Δήμου Λατσιών, ο οποίος παρέδωσε γραπτό υπόμνημα (τεκμ. 59). Η εν λόγω επιτροπή καρκινοπαθών, ζήτησε μεταξύ άλλων όπως η Κοινοβουλευτική Επιτροπή Υγείας εισηγηθεί στον Υπουργό Υγείας, την ανάθεση σε ξένους εμπειρογνώμονες επιδημιολογικής έρευνας για την συγκεκριμένη περιοχή του εργοστασίου της Astrasol. Ο μάρτυρας κατέθεσε επίσης τα πρακτικά συνεδριάσεων του Δημοτικού Συμβουλίου Λατσιών, ημερ. 8.3.2005 και 8.4.2005 (τεκμ. 60 & 61). Σε αυτά, γίνεται αναφορά στο περιεχόμενο επιστολής του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας ημερ. 10.2.2005 προς το Δημοτικό Γραμματέα του Δήμου Λατσιών. Αναφέρεται μεταξύ άλλων στην εν λόγω επιστολή ότι ακόμα και αν πληρούνται τα όρια εκπομπών που καθορίστηκαν στη σχετική άδεια δεν αποκλείεται σε μερικές περιπτώσεις όταν επικρατούν δυσμενείς μετεωρολογικές συνθήκες και δεν γίνεται καλή διασπορά των εκπεμπόμενων αερίων να επηρεάζονται οι κάτοικοι των οποίων τα σπίτια εφάπτονται του εργοστασίου. Για το λόγο αυτό, η σύσταση του Τμήματος Εργασίας, είναι να μην χωροθετούνται τέτοιου είδους εγκαταστάσεις εντός κατοικημένων περιοχών. Από τα πιο πάνω, είναι ξεκάθαρο κατά τον μάρτυρα ότι ο διευθυντής του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας, γνώριζε πολύ καλά ότι η χρήση του διχλωρομεθανίου R40 από το εργοστάσιο της Astrasol, εγκυμονούσε μεγάλο και υπαρκτό κίνδυνο για την υγεία των κατοίκων που διέμεναν πλησίον του εν λόγω εργοστασίου. Δυστυχώς, το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας και ο Δήμος Λατσιών, παρόλο που προσδιορίστηκε ξεκάθαρα ο κίνδυνος που διέτρεχαν οι κάτοικοι της περιοχής από το διχλωρομεθάνιο, για πολλά χρόνια επέδειξαν κατά το μάρτυρα, εγκληματική αδιαφορία και δεν έπραξαν οτιδήποτε για το οριστικό κλείσιμο του εργοστασίου της Astrasol και τη μεταφορά του σε ζώνη κατάλληλη για το είδος των εργασιών που διεξήγαγε. Το ίδιο συμβαίνει και με το Τμήμα Πολεοδομίας και Οικήσεως Λευκωσίας, το οποίο γνώριζε για την επικινδυνότητα του διχλωρομεθανίου καθώς επίσης και το ότι το εργοστάσιο της Astrasol, άλλαξε παράνομα τη χρήση του από εργοστάσιο υποδημάτων σε εργοστάσιο μαζικής παραγωγής σόλων. Γνώριζε επίσης ότι λειτουργούσε σε ακατάλληλη για το είδος των εργασιών του βιοτεχνική ζώνη και δίπλα από κατοικίες ενώ έπρεπε να βρίσκεται σε βαριά βιομηχανική ζώνη Α. Οι πιο πάνω δημόσιοι οργανισμοί και υπηρεσίες, επέδειξαν κατά τον μάρτυρα για αρκετά χρόνια εγκληματική αδιαφορία και δεν έπραξαν οτιδήποτε για τον άμεσο τερματισμό της λειτουργίας του εργοστασίου, γεγονός που επέτρεψε επί πολλά έτη, την ανεξέλεγκτη λειτουργία του δίπλα από κατοικίες απλών ανθρώπων, σκορπώντας τον θάνατο και τον καρκίνο στην περιοχή. Ο Δήμος Λατσιών αποφάσισε στις 3.6.2009, την κατεδάφιση του εργοστασίου της εναγομένης 5 - Liasis Shoelasts Company Ltd, στην οποία στεγαζόταν το εργοστάσιο της εναγομένης 4 - Astrasol Ltd, υλοποιώντας σχετικό δικαστικό διάταγμα. Όμως η εταιρεία Astrasol στις 29.5.2009, καταχώρησε εναντίον του Δήμου Λατσιών την αγωγή με αρ. 3194/09, με την οποία διεκδικούσε €2.000.000 (τεκμ. 62). Κατέθεσε επίσης και μονομερή αίτηση, ζητώντας απαγορευτικό διάταγμα εναντίον του Δήμου Λατσιών ώστε να μην επεμβαίνει στην περιουσία της (τεκμ. 63). Στις 2.6.2009 και ενώ ο μάρτυρας βρισκόταν στην αίθουσα του Επαρχιακού Δικαστηρίου Λευκωσίας όπου αναμενόταν να δικαστεί η πιο πάνω αίτηση, εμφανίστηκε ο Δήμαρχος Λατσιών με το δικηγόρο του και έκλεισαν την όλη υπόθεση εξώδικα. Εξ' όσων ο ίδιος ο μάρτυρας αντιλήφθηκε, σε αντάλλαγμα της μη κατεδάφισης του εργοστασίου, η εταιρεία Astrasol αποδέχτηκε να τεθεί το εργοστάσιο υπό την κατοχή του Εφόρου Εταιρειών. Έτσι η εν λόγω αγωγή και αίτηση αποσύρθηκαν την ίδια ημέρα (τεκμ. 64). Ήταν η άποψη του μάρτυρα ότι η πιο πάνω συμφωνία του Δήμου Λατσιών με την Astrasol, έγινε προκειμένου να δοθεί η ευκαιρία στην Astrasol να υποβάλει σχετικές αιτήσεις στην Πολεοδομία για να καταστήσει εκ των υστέρων νόμιμη τη λειτουργία του εργοστασίου της και αφ' ετέρου να ζητήσει την έκδοση νέας Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων. Αυτό γιατί κατά τον μάρτυρα, ο Δήμος Λατσιών ένιωθε συνενοχή για την παράνομη λειτουργία του εργοστασίου. Έτσι μετά τη διακοπή λειτουργίας του εργοστασίου που περιήλθε στην κατοχή του Εφόρου Εταιρειών, στις 2.6.2009 η ιδιοκτήτρια εταιρεία - εναγόμενη 5, υπέβαλε στην πολεοδομική αρχή δύο πολεοδομικές αιτήσεις. Με την πρώτη, ζητούσε την αλλαγή χρήσης μέρους του εργοστασίου κατασκευής υποδημάτων σε κατασκευή σόλων παπουτσιών. Με τη δεύτερη, ζητούσε άδεια για προσθήκη μεταλλικού στεγάστρου σε υφιστάμενο εργοστάσιο υποδημάτων. Ενόψει τούτου, το Κίνημα Οικολόγων και οι κάτοικοι της περιοχής, πραγματοποίησαν στις 22.11.2009 μεγάλη εκδήλωση διαμαρτυρίας έξω από το Προεδρικό Μέγαρο και ζήτησαν από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, την μετακίνηση του εργοστασίου σε άλλη περιοχή. Ο Υπουργός Εσωτερικών πληροφόρησε τον μάρτυρα ότι η Πολεοδομική Αρχή απέρριψε και τις δύο αιτήσεις (τεκμ. 65). Τον πληροφόρησε επίσης ότι τυχόν επαναλειτουργία του εν λόγω εργοστασίου για την κατασκευή σόλων υποδημάτων θα ήταν αυθαίρετη και παράνομη. Σημειωνόταν ότι η προτεινόμενη ανάπτυξη θα μπορούσε να χωροθετηθεί μόνο σε βιομηχανική ζώνη κατηγορίας Α. Ο μάρτυρας πληροφορήθηκε επίσης ότι μετά που το εργοστάσιο περιήλθε στην κατοχή του Εφόρου Εταιρειών, η εναγομένη 4 εταιρεία Astrasol Ltd υπέβαλε στις 16.9.2009 αίτηση για χορήγηση νέας Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων. Για το γεγονός αυτό, η Υπουργός Εργασίας πληροφόρησε σχετικά το Δήμαρχο Λατσιών με επιστολή της (τεκμ. 66). Ταυτόχρονα, ο διευθυντής του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας, ζήτησε γνωμάτευση από το Γενικό Εισαγγελέα κατά πόσο με βάση τη νομοθεσία πρέπει να προωθηθεί η εξέταση της αίτησης, δεδομένου ότι η εναγομένη 5 εταιρεία Liasis Shoelasts Company Ltd δεν έχει εξασφαλίσει πολεοδομική άδεια για τη χρήση του εργοστασίου για παραγωγή σόλων. Η Υπουργός Εργασίας σε επιστολή της προς το Δήμαρχο Λατσιών, ημερ. 9.12.2009, αναφέρει ότι ο Γενικός Εισαγγελέας γνωμάτευσε ότι δεν είναι νόμιμο να παραχωρηθεί Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων, από τη στιγμή που δεν έχει εξασφαλιστεί πολεοδομική άδεια. Στη συνέχεια, ο μάρτυρας αναφέρθηκε σε ενέργειες στις οποίες προέβη το Τμήμα Πολεοδομίας και Οικήσεως αναφορικά με την αλλαγή χρήσης του εργοστασίου. Μεταξύ άλλων, στάλθηκε επιστολή στο διευθυντή της εναγομένης 5 Liasis Shoelasts Company Ltd, στην οποία του υποδείχθηκε ότι η χρήση κατασκευής σόλων υποδημάτων δεν καλύπτεται με άδεια και ούτε είναι εφικτή η χρήση πολεοδομικής άδειας, εφόσον έχει διαπιστωθεί ότι σε αυτή την διεργασία, χρησιμοποιείται η ουσία διχλωρομεθάνιο που είναι τοξική και ύποπτη καρκινογένεσης. Κλήθηκε επίσης η εν λόγω εταιρεία να τερματίσει άμεσα την κατασκευή σόλων υποδημάτων. Την συμβούλευσε μάλιστα να εξεύρει άλλο κατάλληλο τεμάχιο γης για την συγκεκριμένη χρήση, μέσα σε βιομηχανική ζώνη κατηγορίας Α (αυξημένου βαθμού οχληρίας) όπου θα μπορούσε τέτοια χρήση να αδειοδοτηθεί. Στις 2.6.2009, το εργοστάσιο τέθηκε στην κατοχή του Εφόρου Εταιρειών. Ένα μήνα αργότερα, την 1.7.2009, η Πολεοδομική Αρχή ζήτησε από το Γενικό Εισαγγελέα την λήψη δικαστικών μέτρων εναντίον της εναγομένης 5, έκδοση διατάγματος τερματισμού της αυθαίρετης χρήσης και καθορισμού προθεσμίας μεταστέγασης σε άλλο χώρο, λόγω του ότι η εναγομένη 5 δεν συμμορφώθηκε με την ειδοποίηση επιβολής του Τμήματος Πολεοδομίας στις 19.5.2009, δυνάμει του άρθρου 46 του Περί Πολεοδομίας και Χωροταξίας Νόμου. Ήταν η θέση του μάρτυρα ότι από όλα τα πιο πάνω, προκύπτει ξεκάθαρα ότι η Πολεοδομική Αρχή παρόλο ότι γνώριζε για την αλλαγή χρήσης και για τις εκπομπές διχλωρομεθανίου δεν πήρε οποιοδήποτε δικαστικό μέτρο, αλλά τρία χρόνια αργότερα και ενώ το εργοστάσιο έκλεισε και τέθηκε υπό την κατοχή του Εφόρου Εταιρειών, αποφάσισε να ζητήσει από το Γενικό Εισαγγελέα την λήψη δικαστικών μέτρων. Ο μάρτυρας επανέλαβε ότι από τα στοιχεία που κατατέθηκαν στη Κοινοβουλευτική Επιτροπή Υγείας στις 8.10.2010 από τον ίδιο τον εναγόμενο 3 Φοίβο Λιασή, το εργοστάσιο της Astrasol δραστηριοποιήθηκε στον τομέα κατασκευής σόλων με τη χρήση διχλωρομεθανίου από το 1975 στο υποστατικό της στην οδό Καντάρας, του οποίου η άδεια οικοδομής αφορούσε την κατασκευή καλαποδιών και αποθήκη. Στη συνέχεια, το 2001-2009 μετέφερε τις εργασίες του στο παρακείμενο εργοστάσιο της εταιρείας Liasis Shoelasts Company Ltd στην οδό Θεμιστοκλή Τσάτσου 4, στα Λατσιά. Ήταν η άποψη του μάρτυρα ότι ο Δήμος Λατσιών επέδειξε εγκληματική αδιαφορία καθότι ανέχτηκε την παράνομη λειτουργία του εργοστασίου της Astrasol Ltd από το 1974 μέχρι το 2001 που βρισκόταν στην οδό Καντάρας, χωρίς να λάβει κανένα δικαστικό μέτρο εναντίον του. Περαιτέρω, ο Δήμος Λατσιών κατά τη χρονική περίοδο 2001 με 2009 που η Astrasol μεταφέρθηκε στην οδό Θεμιστοκλή Τσάτσου 4 στα Λατσιά και πάλι ανέχθηκε την παράνομη λειτουργία του εργοστασίου και δεν πήρε κανένα δικαστικό μέτρο εναντίον της Astrasol Ltd, σχετικά με την παράνομη αλλαγή χρήσης σε εργοστάσιο μαζικής παραγωγής σόλων παπουτσιών, στο οποίο χρησιμοποιείτο η τοξική ουσία διχλωρομεθάνιο. Το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, ευθύνεται κατά τον μάρτυρα γιατί καθ' όλη τη διάρκεια της άδειας για εγγραφή διεργασίας που εκδόθηκε στις 3.3.1999 και ίσχυε από 1.7.1999 μέχρι 30.6.2004 δεν προέβη σε καμία μέτρηση σχετικά με την εκπομπή του διχλωρομεθανίου από το εργοστάσιο της Astrasol Ltd, επιδεικνύοντας εγκληματική αδιαφορία για τους κατοίκους, των οποίων οι οικίες εφάπτονταν του εργοστασίου. Σύμφωνα με τον Περί Ελέγχου της Ρύπανσης της Ατμόσφαιρας Νόμο 70/91, η λειτουργία εγγράψιμης διεργασίας κατά τρόπο μη σύμφωνο με το πιστοποιητικό εγγραφής της, είναι ποινικό αδίκημα. Για την εξακρίβωση της τήρησης των όρων, ανατέθηκαν στους επιθεωρητές εργασίας συγκεκριμένες εξουσίες, στην άσκηση των οποίων υποχρεούνταν ανεξαρτήτως παραπόνων από τους περιοίκους. Η θέση του διευθυντή του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας ότι δεν έγιναν μετρήσεις μέχρι και το τέλος του 2004 επειδή δεν υπήρχαν παράπονα για πρόβλημα στην περιοχή, είναι λανθασμένη και καταδεικνύει ότι ευθύνες που ανατέθηκαν στο Τμήμα δυνάμει του Νόμου 70/91 δεν έγιναν αντιληπτές. Η Άδεια εκπομπής Αερίων Αποβλήτων που εκδόθηκε τον Νοέμβριο του 2004 από τον Υπουργό Εργασίας, συνέβαλε στην περαιτέρω διατήρηση και παγίωση της ήδη διαμορφωθείσας κατάστασης στην περιοχή. Δηλαδή, στην συνέχιση της λειτουργίας του εργοστασίου σε βιομηχανική χρήση κατηγορίας Α, παρότι βρισκόταν σε οικιστική ζώνη, πλησίον κατοικιών. Οι μετρήσεις των αερίων αποβλήτων του φουγάρου του εργοστασίου που έγιναν το 2005 και 2006 από το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, κατέδειξαν υπέρβαση του ανωτάτου επιτρεπόμενου ορίου εκπομπής διχλωρομεθανίου. Όμως το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας κατά την άποψη του μάρτυρα, επέδειξε εγκληματική αδιαφορία και δεν απέδωσε καμία βαρύτητα στο γεγονός ότι η υπέρβαση συνέβαινε δίπλα από κατοικίες μόνιμης διαμονής και πιθανόν να έθετε σε κίνδυνο την υγεία και ευημερία των ενοίκων τους. Ο μάρτυρας κατέθεσε ως τεκμήριο 70, όλα τα αποτελέσματα των μετρήσεων εκπομπής διχλωρομεθανίου που το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας πραγματοποίησε από 8.6.2005 μέχρι 12.5.
4. Από τις 12 συνολικά μετρήσεις, προκύπτει ότι οι 8 ήταν κατά πολύ πιο πάνω από το όριο εκπομπής των 20 mg/Nm3 (χιλιογραμμάρια ανά κανονικό κυβικό μέτρο αέρα) και ισχύει εφόσον η μαζική ροή του στο φουγάρο ξεπερνά τα 100 g/h (γραμμάρια ανά ώρα), ήτοι:
5. Η μέτρηση διχλωρομεθανίου που έγινε στις 8.6.2005 ήταν 57 mg/Nm3 αντί 20 mg/Nm
7. Η μέτρηση διχλωρομεθανίου που έγινε στις 28.9.2005 ήταν 116 mg/Nm3 αντί 20 mg/Nm
9. Η μέτρηση διχλωρομεθανίου που έγινε στις 27.4.2006 ήταν 78 mg/Nm3 αντί 20 mg/Nm
11. Η μέτρηση διχλωρομεθανίου που έγινε στις 20.6.2006 ήταν 35 mg/Nm3 αντί 20 mg/Nm
14. Η μέτρηση διχλωρομεθανίου που έγινε στις 27.9.2006 ήταν 49 mg/Nm3 αντί 20 mg/Nm
16. Η μέτρηση διχλωρομεθανίου που έγινε στις 19.3.2007 ήταν 85 mg/Nm3 αντί 20 mg/Nm
18. Η μέτρηση διχλωρομεθανίου που έγινε στις 26.3.2009 ήταν 64 mg/Nm3 αντί 20 mg/Nm
20. Η μέτρηση διχλωρομεθανίου που έγινε στις 28.4.2009 ήταν 35 mg/Nm3 αντί 20 mg/Nm3.» Όταν έγιναν γνωστές οι πιο πάνω σοβαρές υπερβάσεις συγκέντρωσης διχλωρομεθανίου στα αέρια απόβλητα του φουγάρου του εργοστασίου της Astrasol, προκλήθηκε η οργή των περιοίκων, γεγονός που οδήγησε στην εξέγερση τους. Πραγματοποιήθηκαν εκδηλώσεις διαμαρτυρίας στις 17.5.2009 και για 18 μέρες, ήτοι από τις 17.5.2009 μέχρι τις 2.6.2009 που το εργοστάσιο περιήλθε στην κατοχή του Εφόρου Εταιρειών. Την πιο πάνω περίοδο, οι κάτοικοι της περιοχής απέκλεισαν το εργοστάσιο επί 24ώρου βάσεως και δεν επέτρεπαν τη λειτουργία του. Το θέμα πήρε μεγάλη δημοσιότητα με καθημερινές τηλεοπτικές και ραδιοφωνικές μεταδόσεις από το χώρο του εργοστασίου. Ο ίδιος ο μάρτυρας, ήταν σχεδόν καθημερινά παρών στις εκδηλώσεις των κατοίκων και των καρκινοπαθών. Ο μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι ήταν η εξέγερση των καρκινοπαθών κατοίκων και των περιοίκων της περιοχής που απέκλεισαν το εργοστάσιο για 18 μέρες, που έσπρωξε τα πράγματα στο να τερματιστεί η λειτουργία του εργοστασίου. Στη συνέχεια, ο μάρτυρας ανέφερε ότι το θέμα των επιπτώσεων στην υγεία από τη χρήση του διχλωρομεθανίου, απασχόλησε και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Από τα πρακτικά συνεδρίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, ημερ. 13.1.2009 (τεκμ. 56), προκύπτει ότι παρουσιάστηκε έκθεση του κ. Karl Schiyter αναφορικά με το διχλωρομεθάνιο, που έγινε εξ' ονόματος της Επιτροπής Περιβάλλοντος Δημοσίας Υγείας και Ασφάλειας των Τροφίμων. Από την πιο πάνω έκθεση, προκύπτει ξεκάθαρα ότι το διχλωρομεθάνιο (DCM) είναι καρκινογόνος ουσία με επιβλαβείς συνέπειες για την υγεία. Χαρακτηριστικό του πόσο επικίνδυνη και βλαβερή είναι αυτή η ουσία, προκύπτει από την αναφορά του κ. Karl Schiyter ότι από τη στιγμή που κάποιος μυρίσει