Χατζημάρκου ν. Λαϊκή Τράπεζα Δημόσια Εταιρεία Λτδ, δια μέσω του Ειδικού Διαχειριστή κ.α., Αρ. Aγωγής: 7022/2012, 4/12/2020

Χατζημάρκου ν. Λαϊκή Τράπεζα Δημόσια Εταιρεία Λτδ, δια μέσω του Ειδικού Διαχειριστή κ.α., Αρ. Aγωγής: 7022/2012, 4/12/2020 ΠΑΓΚΥΠΡΙΟΣ ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ CyLaw | Αναφορικά μ'εμάς | " target="_top">Επικοινωνία | Όροι χρήσης Έρευνα - Κατάλογος Αποφάσεων Πρωτόδικων Δικαστηρίων - Εμφάνιση Αναφορών (Noteup

1. on)- Αφαίρεση Υπογραμμίσεων ECLI:CY:EDLEF:2020:A566 EΠΑΡΧΙΑΚΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΛΕYΚΩΣΙΑΣ Ενώπιον: X. Xαραλάμπους, Π.Ε.Δ. Αρ. Aγωγής: 7022/2012 Μεταξύ: *** Χατζημάρκου Ενάγοντος και 1. Cyprus Popular Public Co Ltd, πρώην Marfin Popular Bank Co Ltd 2. Laiki Financial Services Ltd 3. Omnium Corporate and Trustee Services Ltd 4. Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς 5. Κεντρική Τράπεζα της Κύπρου Εναγομένων Ως ετροποποιήθη δυνάμει διατάγματος ημερ. 16.10.16 *** Χατζημάρκου Ενάγοντος και 1. Λαϊκή Τράπεζα Δημόσια Εταιρεία Λτδ, δια μέσω του Ειδικού Διαχειριστή 2. Laiki Financial Services Ltd 3. Omnium Corporate and Trustee Services Ltd 4. Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς 5. Κεντρική Τράπεζα της Κύπρου Εναγομένων 4 Δεκεμβρίου 2020 Εμφανίσεις Για Ενάγοντα: κα Ε. Νικολαΐδου με κα Β. Γεωργίου Για Εναγόμενη 1: κ. Σ. Γιορδαμλής για Ιωαννίδης Δημητρίου ΔΕΠΕ Α Π Ο Φ Α Σ Η Με την ως άνω αγωγή του, την οποίαν εν τέλει προώθησε μόνο για την Εναγόμενη 1 (εφεξής "η Εναγόμενη"), ο Ενάγων αξιώνει μεταξύ άλλων αφενός την ακύρωση όλων των συναφών συμφωνιών αγοράς αξιογράφων αξίας €1.700.000 και αφετέρου, αποζημιώσεις και επιστροφή όλων των καταβληθέντων ποσών μετά τόκων. Στηρίζει την αξίωσή του σε κατ' ισχυρισμόν απάτη, δόλο, ψευδείς παραστάσεις, ανεπίτρεπτο επηρεασμό, αμέλεια και παράβαση καθήκοντος εκ μέρους της Εναγομένης. Μαρτυρία Για να αποδείξει την υπόθεσή του, ο Ενάγων κάλεσε δύο μάρτυρες και η Εναγόμενη προς υπεράσπισή της κάλεσε τρεις. Ως Μ.Ε.1 κατέθεσε ο ίδιος ο Ενάγων, υιοθετώντας κατ' αρχάς σχετική γραπτή δήλωσή του ως Έγγραφο Α. Σε αυτή, μεταξύ άλλων, ανέφερε πως μετά από πώληση κάποιων ακινήτων του το 2007, διατηρούσε κατάθεση σε κατάστημα της Λαϊκής, διατηρώντας παράλληλα, πολύ καλές σχέσεις με την τραπεζίτη του (κα Θεοδούλου), ενώ εκεί εργαζόταν και άλλος μακρινός συγγενής του (ο κ. Κουσιάππας). Όπως είπε, στις 13.4.09 τον κάλεσε η κα Θεοδούλου, του μίλησε για ένα σχέδιο κατάλληλο και συμφέρον και τον παρέπεμψε στον κ. Κουσιάππα, ο οποίος επανέλαβε τα ίδια. Στηριζόμενος στα εγκωμιαστικά λόγια αυτών των δύο, υπέγραψε την αίτηση που του προσκόμισε ο κ. Κουσιάππας, αφού συμπληρώθηκαν βιαστικά τα έγγραφα. Αργότερα, κατάλαβε ότι είχε αγοράσει 1.700 αξιόγραφα αξίας €1.700.000. Το σχετικό μνημόνιο το παρέλαβε μια εβδομάδα μετά την υπογραφή της αίτησης. Αντεξεταζόμενος, προέβαλε πως η αίτηση συμπληρώθηκε από τον κ. Κουσιάππα, ότι εκείνος του είχε πει πως δεν χρειαζόταν να τη διαβάσει, ότι ποτέ δεν τον ενημέρωσε πως τα αξιόγραφα αποτελούσαν επενδυτικό σχέδιο σχετιζόμενα με το ΧΑΚ και ότι του είχε αναφέρει μόνο τα ωφελήματα, χωρίς ποτέ να του είχε μιλήσει για τους πραγματικούς κινδύνους. Κατά τη μαρτυρία του παρουσίασε διάφορα έγγραφα ως Τεκμήρια 1 έως 22. Ως Μ.Ε.2 κατέθεσε ο κ. Χριστοφόρου, οικονομολόγος στο ΧΑΚ, ο οποίος στη γραπτή του δήλωση, Έγγραφο Β, αναφέρθηκε στη φύση και τα χαρακτηριστικά των αξιογράφων γενικά, αλλά και σε συγκεκριμένες εκδόσεις τέτοιων από τη Λαϊκή. Έχοντας διατελέσει ποινικός ανακριτής σε υποθέσεις οικονομικής απάτης, αναφέρθηκε στο Πόρισμα της Κεντρικής Τράπεζας Κύπρου ημερ. 13.9.13, καθώς και στη σχετική νομοθεσία (MiFID). Κατά τη γνώμη του, η Λαϊκή είχε εμπλακεί στην παροχή επενδυτικής συμβουλής και στην ουσία, αντί να πωλήσει τα προϊόντα, προέβη σε ανταλλαγή καταθέσεων πελατών (υποχρεώσεις) με δανεισμό από πελάτες (ο οποίος ήταν προς όφελός της). Κατέθεσε έκθεση ειδικού ελέγχου της Λαϊκής από την Κεντρική Τράπεζα ως Τεκμήριο 23. Υποστήριξε ότι ήταν χωρίς επαγγελματισμό η όλη διαδικασία αφού η Λαϊκή δεν είχε ακολουθήσει τις σωστές πρακτικές. Αντεξεταζόμενος, δέχθηκε πως τα όσα ανέφερε για την πώληση αξιογράφων της Λαϊκής τα γνώριζε από όσα άκουσε, από τις εμπειρίες του γενικά και από την (ανακριτική) εξέταση κάποιων υποθέσεων που αφορούσαν παρόμοιες διαδικασίες, χωρίς να έχει προσωπική γνώση. Εξήγησε ότι τα συγκεκριμένα αξιόγραφα ήταν αόριστης διάρκειας, δεν εκδόθηκαν βάσει ενημερωτικού δελτίου και απευθύνοντο σε κάποιους πελάτες και όχι ευρέως στο επενδυτικό κοινό. Διατήρησε την άποψή του πως τα αξιόγραφα αυτά ήταν πολύπλοκα προϊόντα και ότι η Λαϊκή τα εξέδωσε για να πληροί την οδηγία της Βασιλείας σε σχέση με την κεφαλαιουχική της βάση. Συμφώνησε ότι υπήρχε δικαίωμα αναστολής πληρωμής τόκων, προσθέτοντας ότι αυτό γίνεται στις περιπτώσεις αφερεγγυότητας της τράπεζας. Κατά τη γνώμη του ακόμα και η ίδια η αίτηση (Τεκμήριο 1), ως διαβίβαση και λήψη εντολών συνιστά επενδυτική υπηρεσία. Ως Μ.Υ.1 κλήθηκε ο κ. Καφάς, υπάλληλος της Εναγόμενης μέχρι το 2013. Από την 1.11.13 είναι αποσπασμένος στο γραφείο του Ειδικού Διαχειριστή της Λαϊκής και μεταξύ των καθηκόντων του είναι και ο χειρισμός των δικαστηριακών υποθέσεων, ο οποίος περιλαμβάνει τον εντοπισμό εγγράφων και τη χορήγηση πληροφοριών. Στη γραπτή δήλωσή του, Έγγραφο Γ, αναφέρθηκε στα σχετικά με την παρούσα έγγραφα, τα οποία και επεξήγησε, καταθέτοντας κάποια επιπλέον έγγραφα ως Τεκμήρια 24‑33, τα οποία επίσης επεξήγησε. Κατά την αντεξέταση επανέλαβε ότι δεν έχει προσωπική γνώση για την περίπτωση και απάντησε σε ερωτήσεις σχετικές με το σύνολο των εγγράφων παραπέμποντας σε αυτά και στη γενικότερη εμπειρία του. Παρουσίασε δε κάποια επιπλέον έγγραφα ως Τεκμήρια 34‑37. Συμφώνησε ότι κατά την επίδικη περίοδο τίθεντο κάποιοι στόχοι για κάθε τραπεζικό κατάστημα και αν επιτυγχάνοντο, τότε το κατάστημα αυτό είχε κάποια οικονομικά ωφελήματα τα οποία χρησιμοποιούσαν ομαδικά π.χ. για ένα ταξίδι ή μια έξοδο για φαγητό. Ως Μ.Υ.2 κλήθηκε ο κ. Κουσιάππας, ο οποίος ήταν επίσης εργοδοτούμενος της Εναγόμενης και πιστοποιημένο πρόσωπο από την Κεφαλαιαγορά για παροχή επενδυτικών υπηρεσιών, μεταξύ άλλων, για πώληση αξιογράφων. Στη γραπτή δήλωσή του, Έγγραφο Δ, περιέγραψε αφενός τη συνήθη διαδικασία και τα όσα εξηγούσε στους ενδιαφερόμενους αγοραστές της έκδοσης του 2009 και αφετέρου τα διαδραματισθέντα κατά την επίσκεψη του Ενάγοντος στο γραφείο του. Ήταν η θέση του πως αφού εκείνος επέδειξε ενδιαφέρον, τότε ο ίδιος τον ενημέρωσε για τα χαρακτηριστικά των αξιογράφων και του επεσήμανε τους κινδύνους από ενδεχόμενη επένδυση σε αυτά, οπότε ο Ενάγων υπέγραψε τη σχετική αίτηση, Τεκμήριο 1, καθώς και άλλα έγγραφα για τις γνώσεις και τις ικανότητές του να προβεί στην αξιολόγηση της επένδυσης, καθώς και για την αποδοχή του Μνημονίου ημερ. 7.4.09. Δήλωσε επίσης, πως μετά από αυτό δεν είχε οποιαδήποτε άλλη ανάμιξη και ούτε οποιοδήποτε κίνητρο ή προμήθεια σε σχέση με την πώληση αξιογράφων. Παρουσίασε το Δημόσιο Μητρώο Πιστοποιημένων Προσώπων ως Τεκμήριο 38. Αντεξεταζόμενος δέχθηκε πως τα καθήκοντά του ήταν να δίδει πληροφόρηση για επενδυτικά προϊόντα και ότι επενδυτικές υπηρεσίες είναι η παροχή συμβουλών, η διαχείριση χαρτοφυλακίου, η λήψη και διαβίβαση εντολών. Εξήγησε τη φύση και τα χαρακτηριστικά των αξιογράφων, συμφωνώντας ότι αυτά είναι πολύπλοκα χρηματοοικονομικά προϊόντα και υβριδικά. Αναγνώρισε σχετική Οδηγία της Κεντρικής Τράπεζας, Τεκμήριο 39. Ήταν η θέση του πως τα αξιόγραφα του 2009 είχαν προσφερθεί στο επενδυτικό κοινό με δημόσια προσφορά. Στον ίδιο έρχονταν οι πελάτες αφού πρώτα είχαν μιλήσει με άλλους υπαλλήλους. Πριν έρθουν κοντά του, έπρεπε να πάρει ο καθένας το Μνημόνιο για το προϊόν. Ο ίδιος τους έλεγε ότι θα είχαν επιτόκιο 7% και ακολούθως, τους έλεγε και τα ρίσκα. Συμφώνησε ότι τα χρήματα ήταν δεσμευμένα δια παντός, εκτός εάν η Εναγόμενη αποφάσιζε κάποια στιγμή να εξαγοράσει τα αξιόγραφα. Αντιλήφθηκε εκ των υστέρων πως ο σκοπός έκδοσης αξιογράφων ήταν η κάλυψη και ενίσχυση κεφαλαίων τα οποία είχε ανάγκη η Τράπεζα. Αργότερα, είπε πως την τότε εποχή απλά γνώριζαν ότι ήθελαν να αυξηθούν τα κεφάλαια της Τράπεζας. Ο Ενάγων έφτασε στο γραφείο του έχοντας συμπληρωμένη την αίτηση. Ήταν η θέση του αρχικά πως ο Ενάγων είχε παραλάβει το Μνημόνιο, Τεκμήριο 28, πριν τη συνάντησή τους, αλλά αργότερα δέχθηκε πως δεν γνώριζε και αναφέρθηκε στη γενική πρακτική. Δέχθηκε ότι είδε τις εγκυκλίους επιστολές Τεκμήρια 8, 12, 15 και 16 και ότι όντως υπήρχε μια "κουλτούρα πίεσης" για την προώθηση αξιογράφων και για να κάνουν πιο ελκυστική την αγορά τους, οι λεγόμενοι στόχοι. Εκ των υστέρων φάνηκε ότι προφανώς υπήρχε σύγκρουση των συμφερόντων της Τράπεζας με τα συμφέροντα του πελάτη. Κατά την τότε περίοδο όταν άκουαν ότι θα έχαναν τα λεφτά τους εάν χρεωκοπούσε η Τράπεζα, οι πελάτες γελούσαν. Ως Μ.Υ.3 κατέθεσε ο κ. Γαλάζης, λειτουργός στο ΧΑΚ, ο οποίος παρουσίασε τη μερίδα Ενάγοντος και καταστάσεις λογαριασμού ως Τεκμήρια 40‑42 τις οποίες και επεξήγησε. Στο Τεκμήριο 41 φαίνονται άλλες αξίες εκτός από αυτές της Εναγόμενης, τις οποίες κατείχε ο Ενάγων στις 30.10.06 ενώ το 2010 μετέφερε αξίες του υπό τον έλεγχο της χρηματιστηριακής Cisco, μεταξύ των οποίων και τα επίμαχα αξιόγραφα. Αντεξεταζόμενος είπε πως τα αξιόγραφα είναι ελεύθερα μεταβιβάσιμα στο ΧΑΚ και ότι όσον αφορά τις μετοχές, δεν υπήρξε κάποια κίνηση από το 2001 ως το 2006. Αξιολόγηση Μαρτυρίας‑Ευρήματα Εισερχόμενος στο έργο της αξιολόγησης, θα πρέπει ευθύς εξαρχής να τονίσω το προφανές, ήτοι ότι το πλείστο μέρος των γεγονότων αποτελεί κοινό υπόβαθρο μεταξύ των αντιδίκων. Δεν αμφισβητείται η αγορά και κτήση αξιογράφων από τον Ενάγοντα ή η πορεία την οποία αυτά είχαν μέχρι το 2012 που καταχωρίστηκε η αγωγή. Αυτό το οποίο αμφισβητείται πρωτίστως, είναι οι συνθήκες υπό τις οποίες υπέβαλε σχετική αίτηση ο Ενάγων και κατά συνέπειαν οι περιστάσεις κτήσης των αξιογράφων. Απόρροια της διαπίστωσης αυτής είναι το ότι πράγματι αναδεικνύονται ως ουσιωδέστεροι μάρτυρες αφενός ο ίδιος ο Ενάγων και αφετέρου ο κ. Κουσιάππας (Μ.Υ.2), οι οποίοι εκ των πραγμάτων ήταν οι μόνοι που λόγω της εμπλοκής τους προσέφεραν μαρτυρία επί πρωτογενών γεγονότων και δη για το ουσιώδες ζήτημα της αγωγής. Κρίνω πως η ενιαία παράθεση των γεγονότων αναδεικνύει και τα αναντίλεκτα αυτά γεγονότα ενώ διευκολύνει παράλληλα και την αξιολόγηση των υπολοίπων μαρτύρων στα κατάλληλα σημεία. Ευθύς εξαρχής να σημειώσω πως ο Ενάγων γενικά μού έδωσε την εικόνα ειλικρινούς και αξιόπιστου προσώπου. Σχημάτισα έντονα την εικόνα πως με τον δικό του απλοϊκό τρόπο περιέγραφε σε κάθε στιγμή γεγονότα τα οποία βίωσε. Ήταν άμεσος στις απαντήσεις του, χωρίς υπεκφυγές και πειστικός. Είναι γεγονός πως κάποια επιμέρους γεγονότα μπορεί να μην τα ενθυμείτο με απόλυτη λεπτομέρεια, αλλά αυτό δεν επηρεάζει την αξιοπιστία του. Πιο σημαντικό από αυτά ήταν το κατά πόσον την αίτηση για τα αξιόγραφα του την έδωσε η κα Θεοδούλου ή ο Μ.Υ.2. Το θέμα δεν αποτελεί όμως αντικείμενο αμφισβήτησης δεδομένου ότι ο Μ.Υ.2 παραδέχθηκε επαναλαμβάνοντας πολλές φορές ότι όταν ανέβηκε στο γραφείο του ο Ενάγων, κρατούσε, συμπληρωμένη μάλιστα σε κάποια σημεία, την αίτηση, Τεκμήριο 1. Δεν μπορώ να πω το ίδιο για τον Μ.Υ.2, ο οποίος μου έδωσε την εικόνα προσώπου επηρεασμένου, ως προς τα όσα ανέφερε, από τη θέση που κατείχε κατά τον επίδικο χρόνο και από την υποχρέωση ή ανάγκη να δικαιολογήσει τις δικές του ενέργειες. Για λόγους που αναλύονται ειδικότερα πιο κάτω, δεν μπορώ να στηριχθώ στη μαρτυρία του. Αρχικά, θα πρέπει να λεχθεί πως η Εναγόμενη είχε εκδώσει αξιόγραφα και κατά το 2003, ενώ όπως συνάγεται μέσα από εσωτερική αλληλογραφία, υπήρξε ακόμα μια έκδοση κατά το 2008 σε δύο φάσεις. Η επίδικη λοιπόν του 2009, ήταν η τρίτη έκδοση αξιογράφων και για ό, τι ενδιαφέρει, αυτή πραγματοποιείτο μέσω ιδιωτικής τοποθέτησης σε πρόσωπα που θα υπέβαλλαν αιτήσεις για ελάχιστο ποσό €50.000 (Τεκμήρια 1 και 12). Οι στόχοι και αυτής δεν φαίνεται να ήταν διαφορετικοί από εκείνους της προηγούμενης έκδοσης. Ήταν η ενίσχυση της κεφαλαιακής βάσης της Εναγόμενης και όπως επί λέξει αναφέρεται στο Τεκμήριο 12, αυτό ήταν απαραίτητο ".εν μέσω της παγκόσμιας χρηματοοικονομικής αβεβαιότητας και μεταβλητότητας..."(βλ. και Τεκμήριο 22). Η αναφερθείσα πιο πάνω εσωτερική αλληλογραφία αποτελείται από εγκυκλίους επιστολές αξιωματούχων της Εναγόμενης κατά την περίοδο 7.4.08 έως 25.6.10, Τεκμήρια 8‑18 και 20. Πρόκειται για έγγραφα τα οποία ο Ενάγων εξασφάλισε από τον Σύνδεσμο Κατόχων Τραπεζικών Αξιογράφων, έναντι αντιτίμου (Τεκμήριο 22). Δεν θεωρώ ότι τίθεται οποιοδήποτε ζήτημα βάσιμης αμφισβήτησης της νόμιμης κατοχής αυτών των εγγράφων και της συνεπακόλουθης παρουσίασής τους στο Δικαστήριο από τον Ενάγοντα. Άλλωστε, ούτε ο ίδιος έχει αμφισβητηθεί για τον τρόπο απόκτησής τους, ούτε άλλη μαρτυρία έχει προσφερθεί η οποία να τείνει έστω να δείξει ότι υπάρχει υποψία παράνομης κτήσης τους από οποιονδήποτε. Ούτε βέβαια για τη γνησιότητά τους έχει τεθεί οποιοδήποτε ζήτημα. Ο Μ.Υ.1 ανέφερε μεν ότι δεν εντόπισε οποιαδήποτε γραπτή έγκριση για τη χορήγηση των εγγράφων, αλλά αυτό βέβαια δεν μπορεί να οδηγήσει και στο αντίθετο συμπέρασμα. Εν πάση περιπτώσει, εν τέλει ακόμα και ο ίδιος δήλωσε πως δεν είχε ένσταση στο να συνεχίσουν αυτά να είναι τεκμήρια στο Δικαστήριο. Η αλήθεια είναι πως μόνο δύο από αυτές, ήτοι οι επιστολές ημερ. 13.3.09 και 26.3.09, Τεκμήρια 20 και 12 αντίστοιχα, αφορούν αυτή καθ' εαυτή την επίδικη έκδοση του 2009. Όμως, από την άλλη πλευρά είναι επίσης αλήθεια ότι και από τις παλαιότερες επιστολές μπορούν να εξαχθούν κάποια συμπεράσματα για το γενικότερο κλίμα της εποχής, τις πρακτικές και τις προσπάθειες που γίνονταν και πάλι για ενίσχυση της κεφαλαιακής βάσης. Αν πρέπει να τονιστεί κάτι σε αυτό το σημείο, είναι το ότι η διεύθυνση της τράπεζας απέδιδε τεράστια σημασία στην επιτυχία των εκδόσεων αξιογράφων και καλούσε το προσωπικό της να καταβάλλει σοβαρές προσπάθειες στην προώθηση των αξιογράφων και την προσέλκυση πελατών. Είναι ενδεικτικό πως κατά την πρώτη έκδοση του 2008 (Σειρά1‑Ιδιωτική Τοποθέτηση), η Εναγόμενη καλούσε το προσωπικό της να προβεί σε "επιλεκτική" ενημέρωση των μεγαλοκαταθετών καθώς και να στοχεύει σε προσέλκυση νέων καταθέσεων από τον ανταγωνισμό (Τεκμήριο 10). Δεν απέχει καθόλου από την πραγματικότητα το συμπέρασμα πως η ίδια τακτική και προτροπή υπήρξε και κατά την επίδικη Ιδιωτική Τοποθέτηση του 2009. Σαφέστατα, αυτός ήταν ο λόγος για τον οποίο προσεγγίστηκε και ο Ενάγων κατά το 2009, επειδή δηλαδή ήταν μεγαλοκαταθέτης. Άλλωστε, στο πολυσέλιδο εσωτερικό Σημείωμα της τράπεζας, Τεκμήριο 27, επιβεβαιώνεται για άλλη μια φορά η στρατηγική της έκδοσης και κυρίως ότι η Σειρά 1 (Tranche 1) του 2009 απευθύνετο κυρίως σε θεσμικούς επενδυτές και "πλούσιους ιδιώτες". Ήταν σε αυτό το σημείωμά της για το εξουσιοδοτημένο προσωπικό, Τεκμήριο 27 (σελ. 3), στο οποίο η τράπεζα ανέφερε ότι "απαιτείται και αναμένεται η ενεργός δραστηριοποίηση όλων των διευθύνσεων και μονάδων άμεσα", με στόχο την επιτυχία της έκδοσης και μάλιστα, της ιδιωτικής τοποθέτησης, ούτως ώστε να μην απαιτηθεί το δεύτερο στάδιο της δημόσιας προσφοράς. Δεν υπάρχει οποιαδήποτε αμφιβολία πως οι πιο πάνω έγγραφες παραινέσεις μετουσιώθηκαν και σε σχετικές προφορικές παραινέσεις. Η δε παραδοχή του Μ.Υ.2 πως υπήρχε "κουλτούρα πίεσης", εννοώντας από τη διοίκηση και τους αξιωματούχους της τράπεζας, επιβεβαιώνει ότι ήταν πολύ σημαντικό να καλυφθεί και αυτή η έκδοση. Πέραν δε της ασκούμενης πίεσης προς τους διάφορους λειτουργούς της τράπεζας, είναι αναντίλεκτο πως και πάλι δίδοντο κίνητρα υπό μορφή προμηθειών έστω και ομαδικά, προς τα καταστήματα. Σίγουρα είχαν και αυτά τα κίνητρα τη σημασία τους αφού είναι λογικό αφενός ότι συνιστούσαν μια μορφή επιβράβευσης και αφετέρου πως δημιουργούσαν και μια μορφή ανταγωνισμού μεταξύ των καταστημάτων για την επίτευξη όσο το δυνατό περισσοτέρων πωλήσεων αξιογράφων από κάθε κατάστημα, ούτως ώστε να λάβουν ψηλότερη ανταμοιβή και αναγνώριση. Όπως συνάγεται από το Τεκμήριο 27 (σελ. 7), για την επίδικη περίπτωση τα κίνητρα ήταν η αμοιβή πώλησης ύψους 5% και η αναπροσαρμογή στόχων καταθέσεων εάν σε κάποιο κατάστημα προέκυπτε απώλεια καταθέσεων λόγω της πώλησης αξιογράφων σε πελάτη. Ο Ενάγων κατά το 2009 ήταν ηλικίας 69 ετών, συνταξιούχος γεωργός, όχι ιδιαίτερης μόρφωσης αφού από πλευράς εκπαίδευσης είχε φτάσει μόνο μέχρι σε κάποιες τάξεις του Γυμνασίου. Κατά το 2007 εισέπραξε από πώληση ακινήτων του το ποσό των €1.700.000, το οποίο κατέθεσε στο κεντρικό κατάστημα της Λαϊκής στη Λάρνακα, λόγω φιλίας του με τον τότε διευθυντή (τον κ. Αναγνώστου). Ήταν όμως ήδη πελάτης της Λαϊκής από το 1991 και τραπεζίτης του ήταν η κα Θεοδούλου. Γνώριζε και τον Μ.Υ.2, ο οποίος εργαζόταν εκεί, αφού είχαν και μακρινή συγγένεια. Αναμφίβολα, είχε ήδη κάποια ενασχόληση με αγορές μετοχών, αλλά τούτο ως επί το πλείστον μέσω συγγενικού του προσώπου (γαμπρού). Παρέμεινε αναντίλεκτη η θέση του Ενάγοντος ότι στις 13.4.09 δέχθηκε τηλεφώνημα από την κα Θεοδούλου και ότι αυτή του ζήτησε να επισκεφθεί την τράπεζα για να τον ενημερώσουν για ένα νέο σχέδιο κατάλληλο για τον ίδιο, όπως του είπε. Μια πρώτη ένδειξη για το πως αντιλήφθηκε την πρόσκληση αυτή, συνιστά και η απάντηση που της έδωσε, ότι δηλαδή είχε ήδη γραμμάτιο. Ούτε καν σκέφτηκε ότι ασφαλώς και γνώριζε η κα Θεοδούλου ότι είχε γραμμάτιο και πολύ περισσότερο ότι αυτός ήταν ο λόγος για τον οποίο είχε επιλεγεί να τύχει "ενημέρωσης", πράγμα το οποίο αναμφίβολα παρέχει κάποια ένδειξη για την απλότητα και καλοπιστία που τον χαρακτηρίζει. Αμφιβολία ως προς την ημερομηνία κατά την οποία έλαβε το τηλεφώνημα δεν μπορεί να υπάρξει για τον απλούστατο λόγο ότι ο Ενάγων ενθυμείτο πολύ χαρακτηριστικά ότι πήγε στην τράπεζα την ίδια μέρα που το έλαβε, οπότε προέκυψε και η υπογραφή της αίτησης, άρα στις 13.4.09. Εν πρώτοις, θα πρέπει να σημειωθεί πως κατά την αντεξέταση του Ενάγοντος υπεβλήθη ότι τρεις τουλάχιστον ημέρες πριν την επίσκεψή του, δηλαδή περί τις 10.4.09, η Τράπεζα τον προμήθευσε με το μνημόνιο, Τεκμήριο 28, το οποίο φέρει αρίθμηση ίδια με την αίτηση (αρ. 365) καθώς και το όνομά του και ότι μέχρι και τις 27.4.09 η Τράπεζα ανέμενε την τελική του συγκατάθεση για το κατά πόσον θα αγόραζε αξιόγραφα αφού προηγουμένως λάμβανε κάποια συμβουλή νομική ή άλλη. Φαίνεται πως η θέση αυτή είχε ως υπόβαθρο το Τεκμήριο 23, το οποίο είναι εκτύπωση από υπολογιστή ημερ. 3.6.20 την οποία παρουσίασε ο Μ.Υ.1 και στην οποία καταγράφεται (στη σελ. 4 με αρ. 365) ότι στις 10.4.09 κάποιος "ΝΜ" έδωσε στην κα Θεοδούλου κάτι για τον Ενάγοντα. Ασφαλώς δεν γνώριζε ο Μ.Υ.1 τι είχε δοθεί, αφού αυτός απλά εκτύπωσε κάποιο έγγραφο πολύ αργότερα και δη δύο μέρες πριν το παρουσιάσει στο Δικαστήριο. Το ουσιώδες βέβαια είναι πως δεν έχει προωθηθεί τέτοια θέση μέσω μαρτυρίας, δηλαδή ότι είχε δοθεί το μνημόνιο στις 10.4.09. Ούτε ο Μ.Υ.2, ούτε άλλος μάρτυρας δεν έχει υποστηρίξει κάτι τέτοιο. Ο ίδιος ο Ενάγων το αρνήθηκε, δηλώνοντας ότι ειδοποιήθηκε μια εβδομάδα μετά την υπογραφή της αίτησης να παραλάβει το μνημόνιο. Εν πάση περιπτώσει, θα ήταν παράλογο να είχαν δώσει το έγγραφο αυτό τρεις μέρες πριν, να εκτιμούσαν ότι θα λάβει συμβουλή, αναμένοντάς τον μέχρι τις 27.4.09, αλλά από την άλλη να διευθετούσαν την υπογραφή της αίτησης στις 13.4.09, στη σελ. 3 της οποίας περιέχεται "βεβαίωση" ότι αποδέχεται το περιεχόμενο του μνημονίου. Δεν δέχομαι ότι υπήρξε τέτοιο στάδιο στη διαδικασία. Δέχομαι πως η πρώτη επαφή και επίσκεψη για το θέμα έγινε στις 13.4.09 κατόπιν τηλεφωνήματος της κας Θεοδούλου, στη βάση προεπιλογής προσώπων που είχαν καταθέσεις με στόχο να προσεγγιστούν, ως εξηγείται κατωτέρω. Ο Ενάγων υπήρξε απολύτως ειλικρινής λέγοντας πως όταν την ίδια μέρα έφτασε στην τράπεζα, η κα Θεοδούλου του μίλησε για αλλαγή του γραμματίου των €1.700.000 σε αξιόγραφα. Δεν προκαλεί οποιαδήποτε εντύπωση η θέση του ότι μέχρι τότε δεν είχε ξανακούσει για αξιόγραφα και ότι δεν είχε ιδέα τι ήταν αυτά. Τα όσα ανέφερε για τα λεχθέντα κατά τη συνάντησή τους παρέμειναν αναντίλεκτα και έχουν ως εξής από τη γραπτή δήλωσή του (παραγρ. 6): "Την ίδια μέρα επισκέφθηκα την Τράπεζα και η Ντίνα Θεοδούλου μου είπε συγκεκριμένα ότι "άνοιξε η τύχη μου" και ότι "το σχέδιο μου εσύμφερε πολλά", ότι ήταν "πολλά καλή δουλειά" και "μεγάλη ευκαιρία" και να την εκμεταλλευτώ. Μου είπε να σπάσω το γραμμάτιό μου αφού το σχέδιο ήταν ακριβώς το ίδιο αλλά τα λεφτά θα ήταν δεσμευμένα για 5 χρόνια αντί για 1 χρόνο και με φυσικά ψηλότερο τόκο 7% και μάλιστα θα έπαιρνα τους τόκους κάθε τρίμηνο σε μετρητά. Της είπα ότι το γραμμάτιό μου δεν είχε λήξει και μου είπε συγκεκριμένα "τούτη έννεν δουλειά δική σου εν να το κανονίσουμε εμείς". Τη ρώτησα αν θα με χρεώσουν και μου είπε ότι δεν θα με χρέωναν αν έσπαζα το γραμμάτιο. Τη ρώτησα αν τα λεφτά θα ήταν σίουρα γιατί 5 χρόνια ήταν μεγάλο χρονικό διάστημα και μου είπε "αλίμονο τα λεφτά σου εν σίουρα". Μου είπε μόνο ότι με τη λήξη των 5 χρόνων υπήρχε περίπτωση η τράπεζα να μου δώσει τα λεφτά μου πίσω σε δόσεις γιατί το ποσό μου ήταν αρκετά μεγάλο αλλά ότι θα συνέχιζε να ισχύει ο τόκος των 7% ώσπου να μου τα επιστρέψουν όλα πίσω". Είναι σαφές ότι ο Ενάγων δεν έφυγε μετά από όσα άκουσε και δεν αμφισβητείται πως αμέσως μετά η κα Θεοδούλου τον έστειλε στον Μ.Υ.2, στον πιο πάνω όροφο του κεντρικού καταστήματος Λάρνακας. Ασφαλώς, ο Μ.Υ.2 δέχθηκε πως δεν ήταν σε θέση να γνωρίζει τι είχε λεχθεί από την κα Θεοδούλου στον Ενάγοντα και ορθώς βέβαια δεν επιχείρησε να διαψεύσει οτιδήποτε. Ούτε βέβαια αμφισβητείται πως ο ίδιος ο Μ.Υ.2 ήταν το εξουσιοδοτημένο και αδειοδοτημένο πρόσωπο για λήψη και διαβίβαση εντολών σχετικών με (ένα ή περισσότερα) χρηματοοικονομικά μέσα, εκτέλεση εντολών, παροχή επενδυτικών συμβουλών κλπ, βάσει σχετικών εξετάσεων και άδειας από την Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς. Άλλωστε, ήταν από τότε εγγεγραμμένος στο Δημόσιο Μητρώο Πιστοποιημένων Προσώπων της Κεφαλαιαγοράς (Τεκμήριο 38) και μάλιστα, για όλες τις υπηρεσίες μετά από αναβαθμισμένη (advanced) και όχι μόνο τη βασική εξέταση (basic). Κατά τη μαρτυρία του, ο Μ.Υ.2 προσπάθησε να πείσει ότι η δική του διαμεσολάβηση αφενός γινόταν μόνον εάν είχε προηγηθεί ενδιαφέρον από τον πελάτη και αφετέρου ότι περιοριζόταν στο να ενημερώνει τους ενδιαφερόμενους για τα χαρακτηριστικά των αξιογράφων και τους κινδύνους τους οποίους ενείχε μια τέτοια επένδυση, καθώς, όπως είπε, ήταν ρητή εντολή της Τράπεζας να μην παρέχουν συμβουλές και να μην λένε ή πράττουν οτιδήποτε που θα μπορούσε να εκληφθεί ως συμβουλή ή προτροπή ή ενθάρρυνση για αγορά επενδυτικών προϊόντων της Τράπεζας. Από δικής του πλευράς ο Ενάγων προβάλλει εντελώς διαφορετική εκδοχή. Ισχυρίζεται ότι ο Μ.Υ. 2 είχε επαναλάβει τα ίδια με την κα Θεοδούλου συν κάποια άλλα επιχειρήματα, ότι στη συνέχεια, χωρίς να διαβάσει οτιδήποτε, του έδειξαν πού να υπογράψει και ότι το έπραξε, ενώ ήταν πολύ αργότερα που αντιλήφθηκε ότι τα αξιόγραφα δεν ήταν καταθετικό σχέδιο αλλά επενδυτικό. Δεν έχω οποιαδήποτε αμφιβολία ότι τα όσα προβάλλει ο Μ.Υ.2 είναι εντελώς αβάσιμα, ανυπόστατα, χωρίς συνοχή και δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Σχημάτισα την ισχυρότατη εντύπωση πως ο Μ.Υ.2 τόσο λόγω ειδικότερης εμπλοκής του στη διαδικασία όσο και λόγω της γενικότερης σχέσης του με την Εναγόμενη, κατέβαλε κατά τη μαρτυρία του επιτηδευμένη προσπάθεια να πείσει ότι είχε περιοριστεί μόνο σε ενημέρωση. Ήταν σαφής η αγωνία του να πείσει ότι δεν συμβούλευσε, δεν προέτρεψε και δεν ενεθάρρυνε τον Ενάγοντα να επιλέξει την αγορά μετατρέποντας την κατάθεσή του σε αξιόγραφα. Η προσπάθεια του αυτή δεν ήταν καθόλου πειστική και κατέληξε ανεπιτυχής. Εν πρώτοις, ο Μ.Υ.2 αναφέρεται μεν σε "ρητή" εντολή της τράπεζας, πλην όμως, δεν είναι ειλικρινής όσον αφορά το περιεχόμενο της εντολής αυτής. Η ρητή οδηγία δεν ήταν αυτό το οποίο ανέφερε και κυρίως δεν ήταν αυτή η πρακτική που ακολουθείτο. Αυτό διότι τα αξιόγραφα με ιδιωτική τοποθέτηση ούτως ή άλλως απευθύνοντο σε "πλούσιους ιδιώτες" και όπως περαιτέρω αναφέρετο στο εσωτερικό σημείωμα Τεκμήριο 27 (σελ. 3), σημαντικότερη πηγή θα ήταν οι καταθέσεις της Τράπεζας στην Κύπρο, παρά το ότι θα γινόταν προσπάθεια μεγιστοποίησης της άντλησης ποσών από άλλες πήγες. Εξ ου και σε άλλο σημείο του ιδίου σημειώματος αναφέρετο ότι οι αιτήσεις και τα μνημόνια θα ήταν ονομαστικά και αριθμημένα, πλην όμως, όπως ήδη αναφέρθηκε, κανένας δεν είχε δώσει τέτοιο μνημόνιο στον Ενάγοντα εκείνη τη μέρα. Το γεγονός ότι δεν υπήρχε ακόμα και δεν είχε παραδοθεί στις 13.4.09 ονομαστικό μνημόνιο, δεν αναιρεί βέβαια το παραδεκτό από τον Μ.Υ.2 γεγονός πως εκείνη τη μέρα είχε δοθεί στον Ενάγοντα αριθμημένη αίτηση, η οποία σύμφωνα με το Τεκμήριο 29 απευθύνετο και αφορούσε τον ίδιο. Δεν απαιτείται, θεωρώ, ιδιαίτερη ανάλυση περί του ότι ο Ενάγων είχε προεπιλεγεί από τους αρμοδίους της τράπεζας απλά και μόνο λόγω των καταθέσεων τις οποίες διατηρούσε. Βασικά, όλα τείνουν να δείξουν πως ακολουθείτο κατ' αναλογίαν η ίδια τακτική που προκύπτει από το Τεκμήριο 11 (για την παλαιότερη έκδοση του 2008), όπου η διεύθυνση της τράπεζας έστελνε καταλόγους ανά κατάστημα με πελάτες για να μπορέσουν οι τραπεζικές μονάδες να τους "αξιοποιήσουν" και τόνιζε ότι έπρεπε να καταβληθεί ιδιαίτερη προσπάθεια για πώληση τόσο σε πελάτες του ανταγωνισμού, όσο και σε "υφιστάμενους πελάτες με νέα κεφάλαια". Αν λοιπόν δείχνει κάτι το Τεκμήριο 29, είναι πως στις 10.4.09, ημέρα Παρασκευή, έφθασε στα χέρια της κας Θεοδούλου η αριθμημένη αίτηση για τον Ενάγοντα και την αμέσως επόμενη εργάσιμη μέρα, τη Δευτέρα 13.4.09, του τηλεφώνησε και του ανέφερε όσα έχουν καταγραφεί πιο πριν, με απώτερο στόχο βέβαια και στα πλαίσια της επικρατούσας "κουλτούρας πίεσης", να τον πείσει να την υπογράψει. Ας σημειωθεί πως ήταν υποχρεωτική η εμπλοκή του Μ.Υ.2 ως πιστοποιημένου λειτουργού. Όπως αναφέρεται στο Τεκμήριο 27 (σελ. 8), "Για λόγους συμμόρφωσης με τη σχετική νομοθεσία, θα πρέπει να διασφαλίζεται η διαμεσολάβηση εξουσιοδοτημένου συναδέλφου". Θα μπορούσε να πει κάποιος λοιπόν, πως δεν ήταν τόσο για λόγους ουσίας ή για λόγους ορθής ενημέρωσης του πελάτη, αλλά "για λόγους συμμόρφωσης", δηλαδή τυπικούς. Κατά δεύτερο, αποτέλεσε βασική θέση του Μ.Υ.2 ότι ακολουθούσε κατά γράμμα τη νόμιμη διαδικασία η οποία κατά τον ίδιο ήταν πως, αφού ενημέρωνε τον πελάτη και αφού αυτός έπαιρνε το μνημόνιο, τότε, εάν επιθυμούσε να υπογράψει την αίτηση και ακολούθως να υλοποιηθεί η διαδικασία. Δεν παρέλειψε βέβαια να τονίσει πως αυτή η ενημέρωση ήταν δυνατό να γίνει και τηλεφωνικώς, πλην όμως ο ίδιος δεν το έπραττε αυτό διότι ήθελε να βλέπει όλους τους πελάτες (από κοντά). Δεν έχω πειστεί ότι αυτή την τακτική την ακολουθούσε με σκοπό είτε να ενημερώνει ο ίδιος τους πελάτες είτε για δικό τους συμφέρον. Όλα τα στοιχεία τείνουν να δείξουν πως το πρώτιστο το οποίο ενδιέφερε ήταν η υπογραφή της σχετικής αίτησης, εξ ου και κατέληγαν κοντά του υποχρεωτικά όσοι είχαν ήδη αποφασίσει ή και ευρίσκοντο πάρα πολύ κοντά στην υπογραφή. Η προεργασία και η ουσιαστική εργασία γινόταν από άλλους λειτουργούς και δη από την κα Θεοδούλου στην παρούσα περίπτωση. Επιβεβαίωση αυτού είναι πως και οι ο ίδιος ο Μ.Υ.2 στην πορεία της αντεξέτασής του διαφοροποίησε τη θέση του αυτή, ότι δηλαδή αφού ενημέρωνε και αφού ο πελάτης έπαιρνε μνημόνιο, τότε αποφάσιζε. Κατ' αρχάς, φάνηκε να μην ενθυμείται ακριβώς, πλην όμως στη συνέχεια να δηλώνει ότι έπρεπε πριν φθάσουν κοντά του να πάρει ο καθένας ένα μνημόνιο, το οποίο μνημόνιο περιγράφει αυτό το επενδυτικό προϊόν. Το ακόλουθο απόσπασμα από την αντεξέτασή του είναι ενδεικτικό: "E. Σου είπα τι μεσολαβούσε για να έρθουν κοντά σου, μου είπες να πάρουν το μνημόνιο; A. Εκείνο που μεσολαβούσε, ήταν το ενδιαφέρον του πελάτη για την επένδυση, δηλαδή αυτό μεσολαβούσε τίποτε άλλο. Εάν θέλετε να σας πω ότι μεσολαβούσε η επικοινωνία μεταξύ του πελάτη και του καταστήματος, μεσολαβούσε αυτό. E. Δηλαδή για παράδειγμα, εγώ είτε με κάλεσε ο διευθυντής του καταστήματος, είτε πήγα εγώ στον διευθυντή του καταστήματος, το αποτέλεσμα είναι ότι έδειξα ενδιαφέρον για τα αξιόγραφα; A. Μάλιστα. E. Δίνετε μου ένα μνημόνιο, όχι εσείς, μου δίνουν ένα μνημόνιο και λέω του πήγαινε στον κύριο Κουσιάππα. Έτσι γινόταν; A. Ακριβώς έτσι". Το ουσιώδες το οποίο διαπιστώνεται είναι πως ο Μ.Υ.2, έχοντας υπόψιν την προεργασία που γινόταν, θεωρούσε όχι άδικα ενόψει των όσων γνώριζε, πως όσοι κατέληγαν κοντά του, είχαν ήδη πάρει μια συνειδητή απόφαση. Είναι εξίσου χαρακτηριστική η πιο κάτω τοποθέτησή του: "Μάρτυρας: Όταν επιδείκνυε ο πελάτης ενδιαφέρον, διότι στο τέλος ο πελάτης ερχόταν από μόνος του, είτε επισκέφθηκε μόνος του το κατάστημα, είτε είχε επικοινωνήσει το κατάστημα μαζί του, θεωρώ ότι είχε πάρει μια συνειδητή απόφαση". Τα πιο πάνω συνάδουν απολύτως αφενός με την παραδοχή του Μ.Υ.2 πως ο Ενάγων ανέβηκε τη σκάλα και έφθασε στο γραφείο του "με την αίτηση στο χέρι, η οποία ήταν συμπληρωμένη", και αφετέρου με τις άλλες δηλώσεις του Μ.Υ.2 ότι "είχε έρθει σίγουρος να υποβάλει το αίτημα", "όταν είχε έρθει είχε θέληση" και ότι "είχε έρθει προδιατεθειμένος για να επενδύσει σε τούτο το προϊόν". Βέβαια, παρέλκει να εξηγηθεί αναλυτικά το ότι δεν γίνεται δεκτή η θέση του πως δεν υπήρχε συντονισμός μεταξύ του Μ.Υ.2 και των άλλων υπαλλήλων στο ισόγειο (όπως της κας Θεοδούλου) περί του ότι είδαν τον Ενάγοντα και ότι θα ανέβαινε να τον δει. Θεωρώ εντελώς εκτός πραγματικότητας πως για μια τέτοια επένδυση είχαν απλά χορηγήσει την αίτηση και άφησαν τον Ενάγοντα να αναζητήσει και εμφανιστεί μπροστά στον Μ.Υ.2 χωρίς μια ενημέρωση του τελευταίου εκ των προτέρων. Αυτό όμως το οποίο εξασθενεί τα όποια ψήγματα αξιοπιστίας του Μ.Υ.2, είναι ο έντεχνος τρόπος με τον οποίο επιχειρεί να πείσει ότι ενημέρωσε τον Ενάγοντα και για τους κινδύνους από την επένδυση σε αξιόγραφα. Ειδικότερα, στη γραπτή δήλωσή του παραθέτει τόσο τα χαρακτηριστικά, όσο και τους κινδύνους των αξιογράφων και επιλέγει σε άλλη παράγραφο (αρ. 9), να αναφέρει αόριστα ότι ενημέρωσε για τα χαρακτηριστικά και επεσήμανε τους κινδύνους. Δηλαδή σε καμιά περίπτωση δεν αναφέρει τι είπε συγκεκριμένα στον Ενάγοντα. Ο Μ.Υ.2 υποχρεώθηκε να πράξει κάτι τέτοιο μόνο κατά την αντεξέτασή του, χωρίς όμως και πάλι να πείσει ότι όντως τότε έπραξε όπως εκ των υστέρων, κατά τη δίκη, προσπαθούσε να πείσει. Για να γίνει πλήρως αντιληπτό, κρίνεται χρήσιμη η παράθεση των κινδύνων όπως ο ίδιος τους κατέγραψε στη δήλωσή του (παρ. 6), που έχει ως εξής: "6. Υπήρχαν συγκεκριμένοι και ξεκάθαροι κίνδυνοι τους οποίους και τους έλεγα σε κάθε ενδιαφερόμενο επενδυτή με απλά λόγια για να είναι κατανοητοί. Ο πρώτος ήταν ότι τα αξιόγραφα ήταν αορίστου διάρκειας και χωρίς ημερομηνία λήξης. Αυτό σήμαινε ότι η Τράπεζα είχε την επιλογή αλλά όχι την υποχρέωση εξαγοράς τους και επομένως εάν αποφάσιζε να μην τα εξαγοράσει υπήρχε κίνδυνος παγίδευσης των κεφαλαίων των πελατών. Ο δεύτερος ήταν εάν η Τράπεζα δεν διατηρούσε τα απαιτούμενα ποσοστά κεφαλαιακής επάρκειας, τότε είχε τη δυνατότητα να μην καταβάλει τους τόκους. Ο τελευταίος και σημαντικότερος ήταν ότι τα αξιόγραφα είναι χρηματοοικονομικά προϊόντα δευτερευούσης προτεραιότητας, δηλαδή σε περίπτωση διάλυσης της Τράπεζας, υπήρχε η πιθανότητα οι πελάτες να χάσουν όλο το κεφάλαιο που επένδυαν, αφού πρώτα θα πληρώνονταν οι καταθέτες και άλλοι πιστωτές, μετά οι κάτοχοι αξιογράφων και τελευταίοι οι μέτοχοι. Επομένως τους ξεκαθάριζα ο βασικότερος κίνδυνος αγοράς των αξιογράφων θα επερχόταν εάν η Τράπεζα χρεωκοπούσε". (έμφαση δοθείσα) Παρατηρείται λοιπόν, ότι γραπτώς κατέγραψε και πολύ σαφώς μάλιστα τους τρεις βασικούς κινδύνους, οι οποίοι στην πραγματικότητα συνδέονται με την οικονομική ευρωστία της τράπεζας. Προφορικά, έλεγε επί λέξει πως είχε πληροφορήσει για (
2. i)την αόριστη διάρκεια και τη μη υποχρέωση εξαργύρωσης, (
3. ii)το ότι σε περίπτωση χρεωκοπίας ήταν δευτερευούσης σημασίας, μετά από καταθέτες και (iii) το ότι θα διαπραγματεύοντο στο ΧΑΚ. Σε άλλο σημείο, διευκρίνισε πως εκείνο το οποίο έλεγε ήταν οι όροι όπως αυτοί ακριβώς αναφέροντο στα πληροφοριακά δελτία, τονίζοντας επανειλημμένως μάλιστα, ότι τους είχε μάθει όπως το "ποίημα", ήτοι "αόριστης διάρκειας, χωρίς λήξη, όπου η τράπεζα είχε το δικαίωμα αλλά όχι την υποχρέωση να τα εξαργυρώσει στην πενταετία". Έχει τη δική του σημασία το ότι κατά δική του παραδοχή, ο Μ.Υ.2 τότε δεν γνώριζε καν τον σκοπό έκδοσης των αξιογράφων, ήτοι το ότι ήταν για κάλυψη κεφαλαίων και κυρίως το ότι η τράπεζα ευρίσκετο σε παρά πολύ άσχημη θέση και ανάγκη. Όπως ανέφερε, αυτά τα αντιλήφθηκε εκ των υστέρων, μιλώντας και βλέποντας την κατάσταση η οποία δημιουργήθηκε. Ασφαλώς η άγνοια αυτή συνιστά στοιχείο το οποίο σχετίζεται και με την ικανότητά του να ενημερώσει κατάλληλα και επαρκώς για τους όποιους κινδύνους. Σίγουρα δεν ήταν σε θέση να αντιληφθεί και πολύ περισσότερο να εξηγήσει τότε αυτό που κατάλαβε εκ των υστέρων, ήτοι ότι υπήρχε σύγκρουση συμφερόντων της τράπεζας με τον πελάτη. Κυρίως όμως, αυτή η άγνοια διασυνδέεται και εξηγεί τα όσα ανέφερε στον Ενάγοντα, ήτοι ότι τα χρήματά του ήταν "σίγουρα". Έχοντας ακούσει τις δικές του αναφορές και περιγραφές, είναι σαφέστατο στη δική μου κρίση πως ο Μ.Υ.2 σε καμία περίπτωση δεν είχε αναφερθεί σε οποιονδήποτε κίνδυνο ή έστω στη λέξη "κίνδυνος". Αυτό το οποίο έπραττε ήταν να αναφέρει μόνο κάποια βασικά χαρακτηριστικά των αξιογράφων, όπως την αοριστία της διάρκειας, το δικαίωμα εξαργύρωσης και τη δυνατότητα διαπραγμάτευσης στο Χ.Α.Κ. Αυτό έπραξε και στην προκείμενη περίπτωση, δηλαδή επανέλαβε το "ποίημα". Το πιο ουσιώδες όμως είναι πως όταν εν τέλει αμφισβητήθηκε περί του ότι ένα άτομο χαμηλής μόρφωσης μπορούσε να αντιληφθεί τη διαφορά μεταξύ κατάθεσης και αξιογράφων, τότε ο Μ.Υ.2 ομολόγησε την αλήθεια ως εξής: "E. Δηλαδή το άτομο του δημοτικού επαναλαμβάνω; A. Θεωρώ ότι στη συγκεκριμένη περίπτωση ο πελάτης ήρθε στο γραφείο μου προδιατεθειμένος, δεν ξέρω με ποιους είχε μιλήσει και με πόσους, διότι μίλησε με αρκετά άτομα. Υποθέτω του επεξηγήθηκαν οι όροι, τα θετικά και τα αρνητικά και ακολούθως υπόγραψε μπροστά μου αυτήν την αίτηση". Σημειώνω πως ο Μ.Υ.2 δέχθηκε επίσης ότι δεν προέβη σε οποιοδήποτε ερωτηματολόγιο για το κατά πόσον ο Ενάγων ήταν κατάλληλο πρόσωπο να επενδύσει στα αξιόγραφα. Απλά διαπίστωσε ότι επιθυμούσε να επενδύσει. Στο πιο πάνω απόσπασμα συμπυκνώνεται η όλη εικόνα μου για τον Μ.Υ.2. Βασικά, όπως και στην ακροαματική διαδικασία, έτσι και κατά τον ουσιώδη χρόνο απλά θεώρησε ότι κάποιοι άλλοι είχαν εξηγήσει τα πλεονεκτήματα και τους κινδύνους, περιοριζόμενος ο ίδιος να επαναλάβει κάποια από τα πλεονεκτήματα. Δεν έχω λοιπόν την παραμικρή αμφιβολία πως ο Μ.Υ.2 θεωρούσε επικουρικό τον ρόλο του στην όλη διαδικασία. Βασικά, αυτό το οποίο έπραττε ήταν να φροντίζει να υπογράφεται η αίτηση ενώπιόν του και τούτο απλά για να υπάρχει τυπικά η συμμόρφωση με τη νομοθεσία όσον αφορά την παρεμβολή πιστοποιημένου προσώπου. Όπως είχε ήδη εξηγήσει, ήταν τοποθετημένος στην περιφέρεια Λάρνακας‑Αμμοχώστου και έβλεπε καθημερινά πολλούς πελάτες από 12 καταστήματα της Λάρνακας, αφού υπήρξε τεράστιο ενδιαφέρον. Όπως έχω αντιληφθεί, εκ των πραγμάτων είχε μεν και ο ίδιος κάποια συζήτηση με τους πελάτες, πλην όμως αυτή ήταν μια πολύ σύντομη κουβέντα και βασικά μόνο μέχρι να ολοκληρωθούν τα διαδικαστικά ζητήματα υπογραφής της αίτησης. Υπενθυμίζω ότι σύμφωνα με τον Ενάγοντα όλα τελείωσαν πολύ γρήγορα στο γραφείο του Μ.Υ.2. Το μόνο συμπέρασμα είναι πως ο Μ.Υ.2 δεν αφιέρωσε ιδιαίτερο χρόνο στον Ενάγοντα και θεωρούσε παρά πολλά στοιχεία ως δεδομένα. Μεταξύ αυτών και το ότι ο Ενάγων είχε παραλάβει το μνημόνιο επειδή κάτι τέτοιο καταγράφετο στην αίτηση. Την εικασία αυτή επανέλαβε και στο Δικαστήριο, μη μπορώντας βέβαια να πει πότε και από ποιον είχε παραλάβει. Παρόμοιες υποθέσεις ή εικασίες σχημάτισε τότε στη σκέψη του και περί του ότι ο Ενάγων είχε και άλλα χρήματα, καθώς και περί του ότι υπήρχε η απαραίτητη διασπορά κεφαλαίου. Δεν έχω οποιαδήποτε αμφιβολία ότι τα πραγματικά γεγονότα έχουν ως τα ανέφερε ο Ενάγων. Δεν έχει καμιά σημασία εάν ο πεθερός του Μ.Υ.2 είχε όντως επενδύσει σε αξιόγραφα κατά το προηγούμενο έτος. Σημασία έχει πως ο Μ.Υ.2 χρησιμοποίησε αυτό το επιχείρημα. Το ότι σήμερα δηλώνει πως δεν είχε επενδύσει, σημαίνει απλά πως δεν είχε πει την αλήθεια στον Ενάγοντα. Το κυριότερο όμως είναι πως στην πραγματικότητα ο Μ.Υ.2 περιορίστηκε τότε στο να επαναλάβει αυτά που είχε πει και η κα Θεοδούλου, να του τονίσει ότι ήταν τυχερός διότι θα έπαιρνε 7% τόκο για πέντε έτη, ότι θα ήταν δεσμευμένα για το ίδιο διάστημα, ότι τα χρήματά του θα ήταν σίγουρα και ότι δεν χρειαζόταν να διαβάσει οτιδήποτε. Δέχομαι τη μαρτυρία του Ενάγοντος πως ο Μ.Υ.2 δεν του ανέφερε καθόλου τον όρο "επένδυση", καθώς και το ότι δεν του μίλησε για οποιονδήποτε κίνδυνο. Ήταν αναμενόμενο και δέχομαι πως, με αυτά που άκουσε, ο Ενάγων θεώρησε πως υπέγραφε σε ένα καταθετικό σχέδιο πενταετούς όμως διάρκειας. Εν πάση περιπτώσει, εκτός από το ονοματεπώνυμο και την ημερομηνία γέννησης, τα οποία ήταν ήδη συμπληρωμένα, ο Μ.Υ.2 ρωτώντας τον Ενάγοντα και λαμβάνοντας απαντήσεις συμπλήρωσε τα υπόλοιπα στοιχεία στην αίτηση και είπε στον Ενάγοντα να υπογράψει και είναι εντάξει. Ο Ενάγων, χωρίς να διαβάσει οτιδήποτε, υπέγραψε αμέσως και ο Μ.Υ.2 παρέλαβε την αίτηση λέγοντας και πάλι "εν εντάξει". Μια εβδομάδα αργότερα, ο Ενάγων έλαβε τηλεφώνημα από την τράπεζα να πάει να παραλάβει το μνημόνιο, πράγμα το οποίο έπραξε, χωρίς να το διαβάσει όλο, αφού όπως είπε αφενός όταν διάβασε λίγες γραμμές δεν καταλάβαινε κάτι και αφετέρου διότι είχε ήδη υποβάλει την αίτηση και τελείωσε το θέμα οπότε δεν θα υπήρχε κάποια διαφορά αν το διάβαζε ή όχι. Ούτε γνώριζε πότε μεταφέρθηκαν τα χρήματα για την πληρωμή των αξιογράφων. Ο Ενάγων δεν έχει αμφισβητήσει ότι κατά τα επόμενα τρίμηνα εισέπραξε το συνολικό ποσό των €380.469,46 ως τόκους από τα αξιόγραφα. Περαιτέρω, ο Ενάγων δεν αρνήθηκε ότι είχαν αγοραστεί στο όνομά του μετοχές διαφόρων εταιρειών εισηγμένων στο ΧΑΚ. Εξήγησε μόνο πως αυτές τις αγόρασε ο γαμπρός του με χρήματα που του είχε δώσει ο ίδιος και χωρίς να τον ενημερώνει για τις λεπτομερείς κινήσεις του. Όσον αφορά τον Μ.Υ.1, δεν έχει αμφισβητηθεί πως αυτός όντας εργοδοτούμενος της Εναγόμενης 1 από πιο παλιά (το 1988), κατά τα έτη 2006‑2009 ήταν αποσπασμένος σε θυγατρική της στη Σερβία. Εκ των πραγμάτων δεν είχε ανάμειξη στην πώληση των επίδικων αξιογράφων. Δυνάμει της ΚΔΠ 104/13 μεταφέρθηκε στην Τράπεζα Κύπρου Δημόσια Εταιρεία Λτδ και εν συνεχεία, από 1.11.13 υπηρετεί ως σύμβουλος στο γραφείο του εκάστοτε Ειδικού Διαχειριστή της Λαϊκής. Βασικά, τα καθήκοντά του αφορούν τον χειρισμό των δικαστικών υποθέσεων, τον εντοπισμό εγγράφων και τη χορήγηση πληροφοριών σε δικηγόρους. Είναι προφανές πως ο Μ.Υ.1 δεν έχει οποιαδήποτε προσωπική γνώση για τα πρωτογενή γεγονότα. Αυτό το οποίο προσέφερε με τη μαρτυρία του ήταν το να παρουσιάσει κάποια σχετικά με την υπόθεση έγγραφα και το να εξηγήσει κάποια από αυτά προς υποβοήθηση όλων των παραγόντων της δίκης. Με εξαίρεση κάποια σημεία, δεν θεωρώ ότι αλλοίωσε οτιδήποτε από τα όσα πραγματικά διαπιστώνονται από τα ίδια τα Τεκμήρια. Άλλωστε, την ακρίβεια των στοιχείων αυτών τη διαπίστωσε ιδίοις όμμασι και το Δικαστήριο. Τον θεωρώ γενικά αξιόπιστο και ειλικρινή μάρτυρα. Εξαίρεση αποτελούν κάποιες ερμηνείες στις οποίες προέβη χωρίς αυτό να δικαιολογείται από το περιεχόμενο συγκεκριμένων εγγράφων, ως εξηγείται κατωτέρω. Στη βάση των όσων παρουσίασε και κυρίως στη βάση των σχετικών εγγράφων, διαπιστώνεται ότι η αίτηση Τεκμήριο 1 καταχωρίστηκε επίσημα στο σύστημα στις 27.4.09, ότι με οδηγία του Ενάγοντος το ποσό των €1.700.000 πληρώθηκε με χρέωση του λογαριασμού υπ' αρ. ...4706 στον οποίο είχε πιστωθεί την ίδια μέρα το ποσό του γραμματίου υπ' αρ. ...3473, (χωρίς όμως να μπορεί να αποκλειστεί ότι η πληρωμή είχε γίνει πρωτύτερα) ως συνάγεται από την κατάσταση, Τεκμήριο 25. Στην κατάσταση αυτή φαίνονται επίσης και οι καταθέσεις‑πιστώσεις των τριμηνιαίων τόκων, για τα αγορασθέντα αξιόγραφα, μέχρι και τις 30.6.12 που έλαβε το συνολικό ποσό των €380.469, 46. Δέχομαι επίσης από τη μαρτυρία του ότι το Τεκμήριο 30 αποτελεί τη συγκεντρωτική κατάσταση λογαριασμών του Ενάγοντος υπό την ιδιότητά του ως επενδυτή στο Χ.Α.Κ. Τη μερίδα του χειριζόταν τότε η Cisco, θυγατρική της Τράπεζας Κύπρου και βάσει αυτής συνάγεται ότι ο Ενάγων κατείχε 14293 μετοχές της Λαϊκής. Δεν μπορώ όμως να δεχθώ κάποιους συλλογισμούς στους οποίους προέβη ο Μ.Υ.1 σε σχέση με την ετοιμασία, αποστολή και παράδοση της αίτησης και του μνημονίου στον Ενάγοντα. Περιέγραψε σωστά το περιεχόμενο εγγράφων και οδηγιών, πλην όμως εκ των πραγμάτων δεν ήταν σε θέση να επιβεβαιώσει ότι ακολουθήθηκαν αυτές οι οδηγίες. Τα όσα ανέφερε ήταν προφανώς εικασίες περί του ότι έγιναν ορθά, αλλά υπάρχει άλλη αξιόπιστη μαρτυρία η οποία διαψεύδει κάτι τέτοιο. Ιδιαίτερα στο θέμα της έγκαιρης παράδοσης μνημονίου δεν υπάρχει άλλωστε καμιά καταγραφή ότι η κα Θεοδούλου είχε παραλάβει στις 10.4.09 ονομαστικό μνημόνιο για τον Ενάγοντα βάσει του Τεκμηρίου 29. Άλλωστε, αυτό παραδέχθηκε τελικά και ο ίδιος ο Μ.Υ.1, λέγοντας πως απλά "θεωρεί" ότι είχε τηρηθεί η διαδικασία. Χωρίς να είχε όμως κάποια γνώση. Όσον αφορά τον Μ.Υ.3, θεωρώ πως δεν είχε οποιονδήποτε λόγο να παραποιήσει οτιδήποτε από πλευράς μαρτυρίας. Κατέθεσε υπό την ιδιότητα λειτουργού στο Χ.Α.Κ. και η μαρτυρία του ουσιαστικά περιορίζεται στην παρουσίαση της μερίδας επενδυτή για τον Ενάγοντα ως Τεκμήριο 40 και δύο καταστάσεων λογαριασμού ως Τεκμήριο 41 και 42, τα οποία και επεξήγησε με σαφήνεια και πειστικότητα. Από τη μαρτυρία του συνάγεται ότι η μερίδα του Ενάγοντος είχε ενεργοποιηθεί από το 2002, ότι ο Ενάγων κατείχε εκτός από τα αξιόγραφα και τις αξίες που αναφέρονται στο Τεκμήριο 41, ότι η Marfin C.L.R. Financial Services Ltd ήταν η θυγατρική χρηματιστηριακή εταιρεία της Εναγόμενης 1, ότι ο Ενάγων κατά το 2010 μετέφερε αξίες του στη χρηματιστηριακή Cisco, μεταξύ των οποίων και τα επίδικα αξιόγραφα. Ο Μ.Ε.2 σπούδασε λογιστική και χρηματοοικονομικά, είναι επί 20ετία οικονομολόγος στο Χ.Α.Κ. και επί 12ετία έχει εργαστεί ως ποινικός ανακριτής σε υποθέσεις σχετικών αδικημάτων και γενικά της οικονομίας. Για πέντε έτη (2012‑2017) είχε αποσπαστεί στην Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς στο Τμήμα Διοίκησης. Από πλευράς γεγονότων ασφαλώς γνώριζε και δέχομαι από τη μαρτυρία του ότι στις 21.6.12 η Εναγόμενη ανακοίνωσε ότι θα σταματούσε την πληρωμή τόκων προς τους κατόχους αξιογράφων. Βέβαια, το γεγονός της αναστολής πληρωμής τόκων είναι παραδεκτό από την Εναγόμενη. Άλλωστε, προκύπτει και από τη μαρτυρία του Ενάγοντος ότι η τελευταία φορά που είχε εισπράξει τόκους ήταν για το δεύτερο τρίμηνο του 2012 (στις 17.7.12) και ότι του ζητήθηκε να υπογράψει έντυπο ανταλλαγής με αξιόγραφα ενισχυμένου κεφαλαίου ή νέων μετοχών, πράγμα το οποίο αρνήθηκε και στις 10.8.12 κατήγγειλε την περίπτωση στην Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς. Τα δε αξιόγραφά του έχασαν τελείως την αξία τους όταν η Εναγόμενη τέθηκε υπό καθεστώς εξυγίανσης. Όμως η κύρια μαρτυρία του Μ.Ε.2 αφορούσε την ειδικότητά του. Αναμφίβολα, είναι εμπειρογνώμονας σε οικονομικά θέματα σχετιζόμενα με το Χ.Α.Κ. και την Κεφαλαιαγορά. Είναι πολύ καλά γνωστές οι αρχές βάσει των οποίων αξιολογείται τέτοια μαρτυρία και δεν θεωρώ ότι είναι απαραίτητη η αναλυτική παράθεσή τους. Δέχομαι ότι είχε τις γνώσεις να αναφερθεί στη φύση των αξιογράφων από οικονομικής πλευράς. Έχει εξηγήσει και τεκμηριώσει ότι αυτά θεωρούνται πολύπλοκα χρηματοοικονομικά προϊόντα, λόγω ακριβώς του ότι εξαρτώνται από διάφορους αστάθμητους παράγοντες, πράγμα το οποίο αποδέχεται και η Ευρωπαϊκή Αρχή Αξιών και Αγορών ("ESMA"), καθώς και η ίδια η Κεντρική Τράπεζα Κύπρου, η οποία στο Τεκμήριο 22 αναφέρει ότι αυτά θεωρούνται ως "πολύπλοκα χρηματοοικονομικά μέσα". Όμως πέραν αυτών των ζητημάτων, ο μάρτυς δεν είχε κάποιαν εξειδίκευση στο ζήτημα αξιογράφων ούτως ώστε να είναι σε θέση να προσφέρει κάποια επιστημονική μαρτυρία. Είναι πολύ χαρακτηριστική η δήλωσή του πως όσα γνώριζε ήταν πληροφοριακά από την τριβή του και όπως το έθεσε συγκεκριμένα, κάποιες γνώσεις και κάποιες αντιλήψεις που είχε αποκομίσει. Συμφώνησε ότι οι γνώσεις του αυτές αντλήθηκαν από τα έγγραφα της Εναγόμενης ως επί το πλείστον, αλλά και από το νομοθετικό πλαίσιο, ήτοι την ευρωπαϊκή οδηγία και τον Νόμο. Κυρίως, συμφώνησε ότι η σχετική νομοθεσία, ημεδαπή και αλλοδαπή, εφαρμόζεται μόνον εφόσον παρέχονται όντως επενδυτικές υπηρεσίες. Τα ουσιωδέστερα όμως ζητήματα σε σχέση με τη μαρτυρία του είναι το ότι κατά πρώτον, κατέληξε σε συμπέρασμα ότι η περίπτωση αφορούσε επενδυτική συμβουλή χωρίς στην πραγματικότητα να είχε ο ίδιος κάποιο στέρεο υπόβαθρο για το τι προηγήθηκε και κατά δεύτερο, κατέληξε ότι τα μέτρα που έλαβε η Εναγόμενη ήταν ανεπαρκή για να διασφαλίσουν τη μη παροχή επενδυτικής συμβουλής, στηριζόμενος ουσιαστικά στην έκθεση της Κεντρικής Τράπεζας ημερ. 26.9.13. Ως προς το πρώτο, επισημαίνεται πως έλαβε οδηγίες από τη συνήγορο του Ενάγοντος, μελέτησε κάποια έγγραφα και ακολούθως, επανέλαβε τη δοθείσα προς τον ίδιο εκδοχή, ότι δηλαδή η περίπτωση αφορά παρότρυνση προς αγορά. Βασικά, απουσιάζει η ακρόαση των γεγονότων όπως τα περιγράφει ο Ενάγων και η κρίση επ' αυτών, έργο το οποίο ανήκει βέβαια στο Δικαστήριο. Θα μπορούσε ενδεχομένως να τοποθετηθεί εκφράζοντας την άποψή του υπό τον όρο ότι θα ίσχυαν αυτά τα οποία προβάλλει ο Ενάγων. Όμως δεν είναι αυτό το οποίο έπραξε. Υιοθέτησε αβασάνιστα αυτό το οποίο του είχαν πει και το επανέλαβε στο Δικαστήριο ως επιστημονική δική του άποψη. Αλλά και ως προς το δεύτερο, έπραξε κάτι ανάλογο. Έλαβε ως βάση την απόφαση της Κεντρικής Τράπεζας, την υιοθέτησε και είπε ότι με γνώμονα αυτήν, έχει τεκμηριωθεί ότι τα μέτρα ήταν ανεπαρκή, με αποτέλεσμα η Εναγόμενη να έχει εμπλακεί σε παροχή επενδυτικής συμβουλής κατά τη γνώμη του παρανόμως. Στην πραγματικότητα, ο Μ.Ε.2 βασιζόμενος στα όσα κατεγράφησαν στην Έκθεση Ειδικού Ελέγχου και χωρίς να ερευνήσει αν ευσταθούν ή όχι, προχώρησε να εκφράσει άποψη υποκαθιστώντας το Δικαστήριο και στην ουσία απαντώντας και στο ύστατο ερώτημα της υπόθεσης, πράγμα ανεπίτρεπτο (βλ. "Το Δίκαιο της Απόδειξης", Ηλιάδης και Σάντης, 2014, σελ. 603-605). Για τους πιο πάνω λόγους, δεν μπορώ να βασιστώ στη μαρτυρία του προς εξαγωγή οποιουδήποτε συμπεράσματος για τα ουσιώδη αυτά ζητήματα. ΝΟΜΙΚΗ ΠΤΥΧΗ Α. Εισαγωγικά Όσον αφορά τη νομική πτυχή της υπόθεσης, η αλήθεια είναι πως ο Ενάγων δικογράφησε διάφορες νομικές βάσεις, είτε του δικαίου των συμβάσεων είτε των αστικών αδικημάτων και σε κάποιες περιπτώσεις περιέπλεξε τα θέματα αυτά (όπως π.χ. το θέμα απάτης). Από την άλλη πλευρά, είναι γεγονός πως με την αγόρευσή του προώθησε μόνο ορισμένες από αυτές, οι οποίες και εξετάζονται κατωτέρω, εφόσον κρίνεται ότι οι υπόλοιπες δεν προωθούνται. Β. Απάτη‑Ψευδείς Παραστάσεις‑Μη Αποκάλυψη‑Ψυχική Πίεση-Απουσία Ελεύθερης Συναίνεσης (Άρθρο 14 Κεφ. 149) Κατ' ακρίβειαν, από πλευράς του δικαίου των συμβάσεων στην ενότητα αυτή θα πρέπει να ενταχθούν όλες οι σχετιζόμενες με την ελεύθερη συναίνεση αιτιάσεις του Ενάγοντος, οι οποίες στην πραγματικότητα έχουν ως βάση το άρθρο 14 του περί Συμβάσεων Νόμου, Κεφ. 149. Σύμφωνα με το εν λόγω άρθρο, η συναίνεση θεωρείται ελεύθερη εκτός εάν έχει δοθεί δια (α) εξαναγκασμού (β) ψυχικής πίεσης (γ) απάτης, (δ) ψευδούς παράστασης ή (ε) πλάνης. Θεωρείται δε μη ελεύθερη όταν διαπιστώνεται ότι δεν θα παρείχετο εάν δεν συνέτρεχε κάποια από τις πιο πάνω περιστάσεις. Ο ίδιος ο νόμος περιέχει ορισμό για την καθεμιά από τις πιο πάνω περιστάσεις, οι οποίες βέβαια έχουν αναλυθεί και σε διάφορες αποφάσεις του Ανωτάτου Δικαστηρίου. Δεν θεωρώ ότι απαιτείται ειδικότερη αναφορά στα πλαίσια της παρούσας εκτός από το να επισημανθεί η γνωστή αρχή ότι (με εξαίρεση την πλάνη αμφοτέρων) σύμβαση η οποία μολύνεται από μη ελεύθερη συναίνεση, για κάποιον από τους πιο πάνω λόγους, δεν είναι άκυρη ab initio αλλά είναι ακυρώσιμη κατ' επιλογήν του συμβαλλόμενου του οποίου η συναίνεση δόθηκε υπό τέτοιες περιστάσεις, στη βάση των άρθρων 19, 20 και 22. Όπως αναφέρεται στο σύγγραμμα Halsbury's Laws of England, 4η έκδοση, (reissue), Τόμος 9