Μιχαηλίδη ν. Παναγή, Αρ. Αγωγής: 2522/2014, 15/3/2022 ΠΑΓΚΥΠΡΙΟΣ ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ CyLaw | Αναφορικά μ'εμάς | " target="_top">Επικοινωνία | Όροι χρήσης Έρευνα - Κατάλογος Αποφάσεων Πρωτόδικων Δικαστηρίων - Εμφάνιση Αναφορών (Noteup on) - Αφαίρεση Υπογραμμίσεων ECLI:CY:EDLAR:2022:A59 ΕΠΑΡΧΙΑΚΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΛΑΡΝΑΚΑΣ ΕΝΩΠΙΟΝ: Α. ΛΟΥΚΑ Ε.Δ. Αρ. Αγωγής: 2522/2014 Μεταξύ: XXXXX Μιχαηλίδη Ενάγοντα και XXXXX Χαραλάμπους Παναγή Εναγόμενης Ημερομηνία: 15/3/2022 Εμφανίσεις: Για Ενάγοντες: κα. Γ. Ζαχαρίου Για Εναγόμενη: κ. Χ. Κουλίας ΑΠΟΦΑΣΗ
- Εισαγωγή Με την παρούσα αγωγή ο Ενάγων επιζητεί πληρωμή για υπηρεσίες που παρείχε στην Εναγόμενη. Η καίρια διαφορά των μερών είναι: αν οι υπηρεσίες του Ενάγοντα αποτελούσαν εργασίες εργολάβου και ως μη κάτοχος σχετικής άδειας δεν δικαιούται στην απαίτηση και καταβολή του όποιου ποσού, ως ισχυρίζεται η Εναγόμενη. Θέση του Ενάγοντα είναι ότι ήταν υπηρεσίες συντονισμού εργασιών που παρείχε, δεν εμπίπτουν αυτές σε υπηρεσίες που απαιτείται άδεια εργολάβου για να εκτελεστούν και άρα δικαιούται πληρωμής του τιμήματος των υπηρεσιών του. Πολλής λόγος έγινε για την ποιότητα των εργασιών του Ενάγοντα. Ευθύς εξ' αρχής διευκρινίζεται ότι δεν δικογραφήθηκε ούτε καν γενικός ισχυρισμός για κακοτεχνίες ή έστω για αυτή κάθε αυτή την ποιότητα των εργασιών. Απλή άρνηση ως αβάσιμου και ανυπόστατου ισχυρισμού ως προς τις επιπλέον υπηρεσίες, όπως τίθεται στην Υπεράσπιση της Εναγόμενης, δεν μπορεί να υποστηρίξει ή να αποτελέσει λαβή για ισχυρισμούς ως προς την αμφισβήτηση της ποιότητας των εργασιών. Άλλωστε η Δ.19 θ.4 ορίζει ότι ο κάθε διάδικος οφείλει να εγείρει στο δικόγραφό του, έστω μια συνοπτική δήλωση των ουσιωδών γεγονότων επί των οποίων στηρίζει την υπόθεσή του (βλ. και Βάσος Λοϊζου κ.α. ν. Επίσημος Παραλήπτης, υπό την ιδιότητα του ως εκκαθαριστής της υπό εκκαθάριση εταιρείας WHITE KNIGHT HOLDINGS LTD κ.α., Πολιτική Έφεση Αρ. 84/2010, 15/9/2016), ECLI:CY:AD:2016:A
- Καμία συνοπτική δήλωση περί κακοτεχνιών ή αμφισβήτησης των παρεχόμενων υπηρεσιών δεν καταγράφηκε στα δικόγραφα, με αποτέλεσμα όλες οι αναφορές σε αυτές να καθίστανται άσχετες με τα επίδικα και δεν θα απασχολήσουν το Δικαστήριο.
- Τα δικόγραφα Ο Ενάγων με την Έκθεση Απαίτησης του αναφέρει ότι τον ουσιώδη χρόνο ασχολείτο με την παροχή υπηρεσιών συντονισμού εργασιών και άλλες παρεμφερείς εργασίες. Η Εναγόμενη ήταν ιδιοκτήτρια τεμαχίου και επιθυμούσε να ανεγείρει κατοικία επ' αυτού. Κατά ή περί τον Μάϊο του 2013 συμφώνησαν, όπως της παράσχει υπηρεσίες συντονισμού εργασιών με σκοπό την ολοκλήρωση της ανέγερσης της κατοικίας. Ήταν ρητός ή εξυπακουόμενος όρος της συμφωνίας τους ότι ο Ενάγων θα συντόνιζε εκ μέρους της Εναγόμενης όλους τους εργολάβους, υπεργολάβους, προμηθευτές, την έκδοση αδειών και άλλες υπηρεσίες με αντάλλαγμα το ποσό των €180.000, το οποίο τελικά καταβλήθηκε. Ο Ενάγων προέβη σε επιπλέον εργασίες ως η επιθυμία της Εναγόμενης. Είναι αυτές τις εργασίες, τις αναφερόμενες στην παράγραφο 6 της Έκθεσης Απαίτησης που δεν του αποπλήρωσε η Εναγόμενη, κατά παράβαση της συμφωνίας τους και την αξία αυτών επιδιώκει να λάβει με την υπό εξέταση αγωγή. Στην Υπεράσπιση της η Εναγόμενη εγείρει προδικαστική ένσταση υποστηρίζοντας ότι ο Ενάγων δεν νομιμοποιείται στην έγερση της αγωγής, καθώς ουδέποτε διετέλεσε ως εγγεγραμμένος εργολάβος, αδειούχος εργολήπτης, πολιτικός μηχανικός ή αρχιτέκτονας. Η Εναγόμενη του ανέθεσε ανέγερση της κατοικίας της ως αρχιτέκτονα, πολιτικού μηχανικού και εργολάβου. Περαιτέρω αναφέρει ότι στο τίμημα των €180.000, περιλαμβάνονταν αρχιτεκτονικά σχέδια, έκδοση αδειών και η ανέγερση της κατοικίας, ενώ ο Ενάγων ουδέποτε της παρουσιάστηκε ως ο συντονιστής των εργασιών. Το 2015 είχε ειδοποιηθεί για την μη κατοχή άδειας εργολήπτη, πολιτικού μηχανικού ή αρχιτέκτονα από τον Ενάγοντα. Είχε επισκεφτεί 20 φορές τον ίδιο και αυτός είχε σχεδιάσει την κατοικία της. Στις €180.000 που κατέβαλε περιλαμβάνονταν όλες οι δαπάνες για την κατοικία, ουδέποτε τον εξουσιοδότησε να πληρώσει τρίτους, ενώ κατέβαλε ποσό €5.500 στον ηλεκτρολόγο, το οποίο αποκόπηκε από το συμφωνημένο ποσό. Αρνείται τις επιπλέον εργασίες που απαριθμούνται στην Έκθεση Απαίτησης και ζητά απόρριψη της αγωγής. Στην Απάντηση του ο Ενάγων, υποστηρίζει ότι ουδεμία εργασία δεν εκτέλεσε παράνομα, αντικανονικά ή χωρίς άδεια. Η Εναγόμενη εμποδίζεται λόγω συμφωνίας, παραστάσεων ή συμπεριφοράς να εγείρει ισχυρισμούς για εργασίες χωρίς άδεια, ουδέποτε της παρουσιάστηκε ως αδειούχος εργολάβος και ουδέποτε της παρείχε υπηρεσίες εργολάβου ή αρχιτέκτονα, παρά μόνο συντονισμού.
- Μαρτυρία Από κοινού παραδόθηκε στο Δικαστήριο επιστολή ημερομηνίας 16/2/2015, με την οποία το Συμβούλιο Εγγραφής και Ελέγχου Εργοληπτών Οικοδομικών και Τεχνικών Έργων βεβαιώνει ότι ο Ενάγων δεν είναι εγγεγραμμένος εργολήπτης οικοδομικών έργων (Τεκμήριο 1). Ο Ενάγων κατέθεσε ως πρώτος μάρτυρας. Στην κυρίως του εξέταση περιόρισε την αξίωση του στις €14.799,76 από €16.799,76, που απαιτούνται στην Έκθεση Απαίτησης του. Προέβη σε Γραπτή Δήλωση (Έγγραφο 1). Κατατέθηκε Πιστοποιητικό Εγγραφής του στο Μητρώο ΦΠΑ ως Τεκμήριο
- Σε αυτό επισυνάπτεται η σχετική αίτηση του Ενάγοντα, υπογεγραμμένη από τον ίδιο. Στο σημείο 4 αυτής, περιγράφει την επιχειρηματική του δραστηριότητα ως εξής: «DEVELOPERS. ΚΤΙΣΙΜΟ ΚΑΙ ΠΩΛΗΣΗ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΩΝ». Παρέδωσε επίσης την προσφορά του στην Εναγόμενη, Τεκμήριο 3, στο οποίο, όπως καταγράφεται στην γραπτή του δήλωση, δείχνει τι είχε συμφωνηθεί να συντονίζει. Είναι άξιο αναφοράς ότι το Τεκμήριο 3 δεν φέρει καμία υπογραφή. Η προσφορά αφορούσε την ανέγερση κατοικίας 3 υπνοδωματίων, ενώ θα διαμορφωνόταν η σοφίτα σε 2 επιπλέον υπνοδωμάτια όταν θα είχε την ευχέρεια η Εναγόμενη. Εκπλήρωσε τις υποχρεώσεις του και πληρώθηκε το συμφωνηθέν ποσό των €180.000, πλην του ποσού για τον ηλεκτρολόγο, το οποίο πλήρωσε απ' ευθείας η Εναγόμενη. Τον μπογιατζή αν και θα τον πλήρωνε η Εναγόμενη, τον πλήρωσε ο ίδιος. Τονίζει ότι οι υπηρεσίες που συμφώνησε και παρείχε ήταν ο συντονισμός όλων των αρμόδιων και απαραίτητων προσώπων για την ανέγερση της κατοικίας και η πληρωμή τους. Τα σχέδια είχε ετοιμάσει ο κ. XXXXX Κάττου και φέρουν τις σφραγίδες του, ο ίδιος ήταν και ο εξουσιοδοτημένος πολιτικός μηχανικός, από την Εναγόμενη. Σχετική εξουσιοδότηση υπογεγραμμένη από την Εναγόμενη, κατατέθηκε ως Τεκμήριο
- Ως εργολάβοι ανάλαβαν κάποιοι Κώστας Αποστόλου (Εργολάβος Οικοδομών) Λιμιτεδ, η ετήσια άδεια αυτών κατατέθηκε ως Τεκμήριο 6 και σχετικά τιμολόγια προς την Εναγόμενη από αυτούς ως Τεκμήριο
- Στην συνέχεια αναφέρεται στις επιπλέον εργασίες, τις οποίες ζήτησε η Εναγόμενη και παρουσιάζει σχετικά τεκμήρια. Συγκεκριμένα Τεκμήριο 8 αποτελούν δύο Δελτία Προσφοράς/ Παραγγελίας, από Επιπλοποιείο - Ξυλουργικές Εργασίες. Το πρώτο στο σημείο που καταγράφεται το Όνομα συμπληρώνεται χειρόγραφα με το όνομα «XXXXX» και το δεύτερο ως εξής: «Κατ. (XXXXX XXXXX Μιχαήλ». Κατέθεσε τις δύο προσφορές του Εργολάβου Οικοδομών, XXXXX Αποστόλου. Στην δεύτερη φαίνονται οι επιπλέον εργασίες που ζήτησε η Εναγόμενη, ήτοι κατεδάφιση του καρκανιού, διαμόρφωση της σοφίτας σε χώρο δύο υπνοδωματίων με μπάνιο και αφαίρεση και επανατοποθέτηση πέτρας σε ένα τοίχο. Ως προς την αγορά γυψοσανίδων για τη διαμόρφωση των δύο δωματίων της σοφίτας κατατέθηκε το Τεκμήριο 10, αποδείξεις και τιμολόγια της Εταιρείας angelis interior ltd, στο όνομα της Εναγόμενης. Για την προέκταση της στέγης παραδόθηκαν δύο τιμολόγια στο όνομα του Ενάγοντα (Τεκμήριο 11). Ως Τεκμήριο 12 φαίνονται προσφορές για να καταδειχθούν τα επιπλέον παράθυρα που χρειάστηκε να τοποθετηθούν, στο όνομα της Εναγόμενης, ενώ στην παρένθεση φαίνεται το όνομα XXXXX. Με τον ίδιο τρόπο κατατέθηκαν ως Τεκμήριο 13 προσφορές για να διαφανούν τα επιπλέον σημεία αποχέτευσης και υδραυλικές εγκαταστάσεις που χρειάστηκαν. Τέλος στα Τεκμήρια 14 έως 16 φαίνεται πληρωμή σχετικών αδειών. Αντεξεταζόμενος, ο Ενάγων ανάφερε ότι είχε γνωριστεί το 2010 με την Εναγόμενη και της είχε δείξει σπίτια που έχτισε. Του είχε προτείνει σχέδια που είχε δει στο διαδίκτυο και αυτός τα είχε αλλάξει και ολοκληρώσει με τον κ. Κάττο. Αποδέχτηκε ότι η Εναγόμενη του είχε πει ότι έψαχνε κάποιο να της κτίσει το σπίτι χωρίς να κάμει τίποτε. Η συμφωνία τους έγινε μετά από 10 με 15 συναντήσεις τους και τότε της πήγε εξουσιοδότηση εντολέα, προς τον κ. Κάττο την υπέγραψε και την κατέθεσε στο Δημαρχείο. Αρνήθηκε ότι της παρουσιάστηκε ως αρχιτέκτονας, πολιτικός μηχανικός και εργολάβος και αντέτεινε ότι της παρουσιάστηκε ως developer, για να της παρέχει υπηρεσίες, να της βρει τους ειδικούς. Αρνήθηκε, επίσης, ότι ο ίδιος είχε ετοιμάσει τα σχέδια, λέγοντας ότι απλώς την βοηθούσε να αντιληφθεί τον χώρο. Της είχε δώσει τρισδιάστατα σχέδια της κατοικίας. Αν και στο Τεκμήριο 3 δεν αναφέρει τίποτα για συντονισμό εργασιών, ο Ενάγων ανάφερε ότι αυτό εννοείται γιατί στο κάτω μέρος του Τεκμηρίου 3 είναι καταγεγραμμένο το τηλέφωνο και η ηλεκτρονική του διεύθυνση. Κατατέθηκε ως Τεκμήριο 17 διαφημιστικό έντυπο στο οποίο αναφέρεται το όνομα του Ενάγοντα και ότι προσφέρει μεταξύ άλλων υπηρεσίες αρχιτεκτονικών σχεδίων και ανέγερσης κατοικιών. Παρά ταύτα διαφώνησε ότι το έδωσε στην Εναγόμενη γιατί απεικονίζεται σε αυτό πολυκατοικία. Σε υποβολή ότι το Τεκμήριο 3 είναι προσφορά εργολαβίας, απάντησε ότι δεν γνωρίζει τη διαφορά αλλά είναι εκείνο που συμφώνησαν με την Εναγόμενη. Επανέλαβε ότι συντόνιζε όσους εργάζονταν στην κατοικία, ακόμα και τον μπογιατζή αδερφό της Εναγόμενης. Του υποβλήθηκε ότι χρησιμοποίησε το όνομα του εργολάβου (κ. XXXXX Αποστόλου) για να κάνει εργασίες και απάντησε ότι είναι νόμιμος για να κάνει αναπτυξιακά έργα και μπορεί να διορίζει όποιον θέλει. Διαφώνησε ότι πρέπει να υπάρχει σύμβαση μεταξύ εργολάβου και πελάτη αναφέροντας ότι οι developers συμφωνούν με τους πελάτες. Πήγαν και σε δικηγόρο για να ετοιμαστεί συμφωνητικό, αλλά τελικά αρκέστηκαν στο ανυπόγραφο Τεκμήριο
- Υποβλήθηκε στον Ενάγοντα ότι ουδέποτε παρουσίασε την όποια προσφορά πλην του Τεκμηρίου 3, για να απαντήσει ότι επιζητεί πληρωμή για επιπλέον του Τεκμηρίου 3 εργασίες, τις υποδείχθηκαν αυτές της Εναγόμενης, συμφώνησε και του είχε πει μάλιστα να περιμένει για την πληρωμή του γιατί σπουδάζει τα παιδιά της. Όπως αναφέρεται και παραπάνω δεν θα απασχολήσουν το Δικαστήριο τα όσα αναφέρθηκαν περί κακοτεχνιών, ως μη δικογραφημένα. Αρκεί να αναφερθεί ότι η θέση της Εναγόμενης, όπως υποβλήθηκε στον Ενάγοντα, ήταν ότι από μόνος του προέβη στις επιπλέον εργασίες, χωρίς να το ζητήσει ή να συγκατατεθεί η Εναγόμενη, γιατί ήθελε να φτιάξει σπίτι βιτρίνα και να το διαφημίζει στη Λάρνακα. Ο Ενάγων στο εν λόγω επιχείρημα απάντησε ότι κανένας δεν κάνει δουλειά μόνος του, εννοώντας χωρίς οδηγίες από τον ιδιοκτήτη. Για τις επιπλέον εργασίες τόνισε ότι καμία προσφορά δεν υπέγραψε η Εναγόμενη ήταν όλα συμφωνημένα από τον ίδιο. Δεύτερη μάρτυρας για τον Ενάγοντα ήταν η κα. XXXXX Χαραλάμπους (ΜΕ 2). Είναι τεχνικός το Συμβούλιο Εγγραφής Εργοληπτών. Κατέθεσε Γνωστοποίηση για την διενέργεια του επίδικου έργου, η οποία καταχωρήθηκε την 29/4/2011 από τον κ. XXXXX Αποστόλου, εγγεγραμμένο εργολήπτη, ως Τεκμήριο
- Σκοπός της γνωστοποίησης είναι να διεξαχθούν έλεγχοι για να διαπιστωθεί αν το έργο γίνεται από τον εγκεκριμένο εργολάβο. Σε ότι αφορά το επίδικο έργο έχουν γίνει έλεγχοι χωρίς να διαπιστωθεί κάτι το μεμπτό. Η σύμβαση εργολαβίας πρέπει να γίνει γραπτώς, ανέφερε η ΜΕ
- Η ίδια δεν διεξήγαγε έλεγχο αλλά διεξήγαγε 3 ελέγχους ο συνάδελφος της κ. XXXXX Καραγιάννης. Επιβάλλεται κάθε εργολάβος να έχει αναρτημένη πινακίδα. Διαφώνησε με την υποβολή του κ. Κουλία ότι οι έλεγχοι ήταν ελλιπής και ανάφερε ότι στα δελτία ελέγχου (Τεκμήριο 20) φαίνεται να υπήρχε αναρτημένη πινακίδα. Επόμενος και τελευταίος μάρτυρας Ενάγοντα ήταν ο κ. XXXXX Καραγιάννης (ΜΕ 3), επίσης Τεχνικός του Συμβουλίου Εγγραφής Εργοληπτών. Ανάφερε ότι προέβη σε 3 επιτόπιους ελέγχους τις 5/5/2011, 10/11/2011 και 9/12/
- Διαπίστωσε ότι εργολήπτης ήταν ο Κώστας Αποστόλου και επιβλέποντας μηχανικός ο XXXXX Κάττου. Υπήρχε αναρτημένη πινακίδα. Κατά την αντεξέταση του ξεκαθάρισε ότι ο ρόλος του είναι να αντιληφθεί αν υπάρχει εγγεγραμμένος εργολήπτης. Απλά πάει στο έργο λαμβάνει στοιχεία και φεύγει. Είχε δει εκεί τον εργολήπτη όταν πήγε στο έργο, αλλά δεν μπορεί να γνωρίζει αν υπήρχε συμφωνία. Πρώτη μάρτυρας της Υπεράσπισης ήταν η Εναγόμενη. Σε συμφωνία με τα όσα αναφέρονται πιο πάνω, ως προς την μη δικογράφηση κακοτεχνιών ή της ποιότητας της εργασίας του Ενάγοντα, διαγράφησαν τρεις παράγραφοι της γραπτής της δήλωσης (Έγγραφο 2). Κατά τα άλλα στο Έγγραφο 2 αναφέρει ότι τον Ενάγοντα της τον σύστησε μια συνάδελφος της, επικοινώνησε μαζί του και την ξενάγησε σε σπίτια που είχε κτίσει. Μετά ξανασυναντήθηκαν και του εξέφρασε την επιθυμία της, ότι δηλαδή θέλει ένα σπίτι «κλειδιά στο χέρι», γιατί δεν είχε χρόνο η ίδια να ασχοληθεί. Αυτός της απάντησε να μην ανησυχεί γιατί ο ίδιος είναι αρχιτέκτονας, εργολάβος και πολιτικός μηχανικός. Αργότερα της υπέδειξε την προσφορά Τεκμήριο 3 και το διαφημιστικό Τεκμήριο 17, ενώ δεν έκαναν γραπτή συμφωνία μετά από προτροπή του. Βρέθηκαν πάνω από 20 φορές για να ετοιμαστούν τα αρχιτεκτονικά σχέδια, μόνο οι δυο τους και της έδειχνε τα σχέδια σε ηλεκτρονικό υπολογιστή. Της είχε πει ότι θα υπέγραφε κάτι κάποιος κ. Κάττος τον οποίο δεν γνώριζε. Της έφερνε σταδιακά έγγραφα ασυμπλήρωτα και τα υπέγραφε, αφού της υποσχέθηκε ότι θα τα συμπλήρωνε ο ίδιος για να εκδοθούν γρήγορα οι σχετικές άδειες. Πλήρωνε τον ίδιο τον Ενάγοντα, ο ίδιος της εξηγούσε τι γινόταν σε κάθε στάδιο και της έδιδε να καταλάβει ότι εργολάβος ήταν ο ίδιος. Δεν του είχε ζητήσει επιπρόσθετη εργασία. Ουδέποτε η ίδια είχε δει έγγραφα του ΕΤΕΚ ή άλλου αρχιτέκτονα ή πιστοποιητικά. Το 2015 έμαθε ότι ο Ενάγων δεν είναι εγγεγραμμένος εργολάβος. Επίσης κλήθηκε και κατέθεσε στην ποινική υπόθεση XXXXX/16 του Επαρχιακού Δικαστηρίου Αμμοχώστου, όπου ο Ενάγων κατηγορείτο για άσκηση επαγγέλματος αρχιτέκτονα χωρίς άδεια. Τέλος επαναλαμβάνει ότι εκείνο που είχε συμφωνήσει ήταν να της δοθούν κλειδιά στο χέρι με τις €180.000 που κατέβαλε. Αντεξεταζόμενη ανάφερε ότι έψαχνε να βρει κάποιον να έχει τις 3 ιδιότητες, αρχιτέκτονα, πολιτικού μηχανικού και εργολάβου για να μην έχει η ίδια σχετικές ευθύνες, λόγω έλλειψης διαθέσιμου χρόνου. Του είχε δείξει εμπιστοσύνη γιατί της έδειξε τα σπίτια που σχεδίασε και έκτισε. Αν και δεν μελέτησε το Τεκμήριο 3 ανάφερε ότι σε αυτό καταγράφονται τα στάδια, οι διαδικασίες που θα έκανε ο Ενάγων για να χτίσει την κατοικία της. Ανάφερε ότι είχε πάει σε δικηγόρο αλλά ήθελε μεγάλο ποσό και όταν ρώτησε τον Ενάγοντα της είπε ότι δεν χρειαζόταν να μπουν σε τέτοια έξοδα. Δεν ζητούσε διευκρινίσεις για το τι πλήρωνε γιατί πίστευε ότι ο Ενάγων είναι ο αρχιτέκτονας, εργολάβος και πολιτικός μηχανικός και επειδή σε κάθε στάδιο που ζητούσε λεφτά πήγαινε επί τόπου και έβλεπε ότι όντως προχωρούσε η κατοικία. Το Τεκμήριο 18 αποτελεί μια σειρά αποδείξεων για πληρωμές της προς τον Ενάγοντα, για εξόφληση συγκεκριμένων εργασιών. Είχε εμπιστευτεί τον Ενάγοντα και γι' αυτό δεν ζήτησε να δει τις όποιες άδειες του, ούτε αναρωτήθηκε ποιος είναι ο κ. Κάττος που θα υπέγραφε. Το 2015 την προσέγγισαν από το ΕΤΕΚ και της ανάφεραν ότι ο Ενάγων δεν έχει άδειες. Ανάφερε χαρακτηριστικά ότι ο Ενάγων «παρουσιάστηκε και σαν αδειούχος εργολάβος και αδειούχος αρχιτέκτονας και πολιτικός μηχανικός. «Μην έχεις καμία έννοια, άφηστα όλα πάνω μου, θα επισπεύσω και τις άδειες και ούλα, θα βάλω και τις ταμπέλες μου και θα κάμω κύκλο και στη Λάρνακα» ήταν η ατάκα που μου έλεγε συνέχεια»». Δεν αποδέχτηκε ότι συμφώνησε με τον Ενάγοντα όπως ο τελευταίος συντονίζει τις εργασίες και αντέτεινε ότι είχε και άτομα στην οικογένεια της που μπορούσαν να συντονίζουν τις εργασίες. Διαφώνησαν με την κα. Ζαχαρίου ως προς το ποιου πρωτοβουλία ήταν να γίνουν δύο δωμάτια στην σοφίτα. Η Εναγόμενη είπε ότι δεν μπορούσε να δει τι γινόταν στην σοφίτα γιατί φοβόταν αφού για να πας εκεί θα έπρεπε να ανεβείς από μια κινητή σκάλα, όμως πήγε φίλος της, την είδε και της το μετέφερε. Δεν ήταν αυτή την κατασκευή που ήθελε η ίδια στη σοφίτα γιατί αλλοιωνόταν η πρόσοψη τη κατοικίας. Της είπε ότι δεν θα έδιδε περισσότερα χρήματα για αυτά, υποστηρίζει η Εναγόμενη. Στα κατατιθεμένα σχέδια φαίνεται να προβλέπονται 5 δωμάτια, ενώ η ίδια ανέφερε ότι απ' όσα της είχε πει ο Ενάγων 3 θα γίνονταν. Μάλιστα πρόσθεσε ότι είναι μεγάλα τα τέκνα της και δεν χρειαζόταν τόσα πολλά δωμάτια. Αναλόγως και για τα παράθυρα που τέθηκαν στην σοφίτα, διαφώνησε ότι είναι η ίδια που τα ζήτησε και ανάφερε ότι τα έβαλε ο Ενάγων γιατί ήθελε να φτιάξει σπίτι-βιτρίνα. Διαφώνησε ότι υπήρχε πέτρα σε τοίχο που ζήτησε να την βγάλουν, δέχθηκε ότι στο Τεκμήριο 3 δεν υπήρχε πρόνοια για πληρωμή των αδειών, ενώ η ίδια δεν πλήρωσε κανένα ποσό για έκδοση αδειών. Απάντησε όμως ότι υπήρξε προφορική διαβεβαίωση του Ενάγοντα ότι με τις €180.000 που κατέβαλε θα τις έδιδε κλειδιά στο χέρι. Όταν υλικά που επέλεγε ξεπερνούσαν τον προϋπολογισμό που έθεσε με τον Ενάγοντα, επέλεγε πιο φτηνά υλικά για να μην ξεπεράσει τις €180.
- Δεύτερος μάρτυρας υπεράσπισης ήταν ο μπογιατζής αδερφός της Εναγόμενης, κ. XXXXX Σωτηρίου (ΜΥ 2). Αναφέρθηκε στην εργασία του στο σπίτι. Είπε ότι αρχικά βλέποντας την κατάσταση είπε στην Εναγόμενη ότι δεν μπορεί να αναλάβει την εργασία του βαψίματος του σπιτιού. Αφού έγιναν διορθώσεις πήγαινε για ένα μήνα σε συνεννόηση με τον Ενάγοντα για να εκτελέσει την εργασία του, ενώ δεν είχε δει ή λάβει οδηγίες από άλλο πρόσωπο. Ο Ενάγων του είχε συστηθεί μάλιστα ως ο εργολάβος, αρχιτέκτονας και πολιτικός μηχανικός. Δεν είδε πινακίδα εργολάβου. Γνωρίζει τον κ. Κάττο αλλά ποτέ δεν τον είδε στον χώρο. Όταν πήγαινε οι εσωτερικοί χώροι είχαν ολοκληρωθεί. Θυμόταν ότι η σοφίτα ήταν ένας ενιαίος χώρος, πληρώθηκε από την αδερφή του και δεν γνωρίζει την διαφορά μεταξύ των μερών. Μια φορά τον χρόνο περίπου συναντιόνται με την αδερφή του. Τελευταίος μάρτυρας για την υπεράσπιση ήταν ο κ. XXXXX Χρυσοστόμου (ΜΥ 3). Είναι γνωστός της Εναγόμενης λόγω της εργασίας τους. Είναι γενικός διευθυντής στην Swissport στο Αεροδρόμιο Λάρνακας. Πήγε και είδε την επίδικη κατοικία, εκεί του συστήθηκε ο Ενάγων ως αρχιτέκτονας και το άτομο που εκτελούσε τις εργασίες. Ήταν παρόν σε λεκτική διαμάχη των μερών ως προς την κλίση της στέγης. Τότε περιέγραψε την επίσκεψη του στην σοφίτα και την μετέπειτα συζήτηση του με την Εναγόμενη ως εξής: «εμπήκαμε μέσα στη σοφίτα, είναι.ένει ο χώρος αν θυμάμαι καλά ήταν στα αριστερά νομίζω και δίπλα υπήρχαν μεσότοιχοι και μετά κατεβήκαμε κάτω και είπα ότι πράγματι το ό,τι έκαμε θεωρώ ότι είναι πλεονέκτημα για το σπίτι, όμως η XXXXX συνέχισε να διαφωνεί και μαζί μου βασικά. Και εντάξει ανάφερέ μας, είπεν μας έκαμα κάτι ωραίο για να μπορώ αύριο μεθαύριο να το δείχνω σε κάποιον νέο μου πελάτη.» Δεν είχε δει πινακίδα εργολάβου όταν πήγε στο σπίτι. Αντεξεταζόμενος ανάφερε ότι δεν συζήτησε για τα οικονομικά με την Εναγόμενη, αλλά ο Ενάγων του ζήτησε να τεθεί ως εγγυητής σε δάνειο που θα λάμβανε η Εναγόμενη για να τον αποπληρώσει και αρνήθηκε. Σε επόμενο περιστατικό στο σπίτι μεταγενέστερα, η Εναγόμενη του είχε δείξει κακοτεχνίες και της είπε να μιλήσει με τον πολιτικό της μηχανικό. Τότε του αποκάλυψε ότι πολιτικός μηχανικός ήταν και πάλι ο Ενάγων. Μετά το πέρας της ακρόασης οι συνήγοροι των μερών απέστειλαν ηλεκτρονικά γραπτές αγορεύσεις. Θα γίνεται λόγος σε αυτές όταν κρίνεται αναγκαίο κατωτέρω.
- Ανάλυση μαρτυρίας Επίδικα ζητήματα εν προκειμένω, όπως αναδύονται από τα δικόγραφα και υποστηρίχθηκαν με μαρτυρία είναι: Α. Αν οι εργασίες στις οποίες προέβη ο Ενάγων αποτελούσαν οικοδομικό ή τεχνικό έργο, το οποίο δεν είχε άδεια να διεξάγει και Β. Αν ο Ενάγων παρείχε τις υπηρεσίες που απαριθμούνται στην παράγραφο 6 της Έκθεσης Απαίτησης του και δικαιούται να πληρωθεί για αυτές. Ως προς το Α επιχείρημα του Ενάγοντα είναι ότι προέβη σε απλό συντονισμό των εργασιών και όχι σε κάποιο τεχνικό ή οικοδομικό έργο. Η Εναγόμενη υποστηρίζει ότι τον ίδιο γνώριζε και συμφώνησε μαζί του να έχει τον τριπλό ρόλο του αρχιτέκτονα, πολιτικού μηχανικού και εργολάβου. Ως προς το Β ο Ενάγων παρουσίασε συγκεκριμένη μαρτυρία για επιπλέον εργασίες με την Εναγόμενη να ανταπαντά ότι αυτές δεν έγιναν με δική της εντολή και ότι περιλαμβάνονταν στο ποσό των €180.000 που κατέβαλε.
- Αξιολόγηση μαρτυρίας Οι αρχές της νομολογίας δεικνύουν ότι η εντύπωση που αφήνει ένας μάρτυρας είναι παράγοντας εξαιρετικής σημασίας για την κρίση της αξιοπιστίας (C & A Pelekanos Assoc. Ltd v. Πελεκάνου
(1999)1(Β) ΑΑΔ 1273). Παρά ταύτα το Δικαστήριο έχει ευθύνη να αξιολογήσει έκαστη μαρτυρία με βάση το περιεχόμενο της, την ποιότητα, πειστικότητα και τη σύγκρισης της με την υπόλοιπη (Ομήρου ν. Δημοκρατίας
(2001)2 ΑΑΔ 506). Θα πρέπει το Δικαστήριο να λαμβάνει υπόψη ότι, δυνατόν ο αλαζόνας να είναι φιλαλήθης και ο ταπεινόφρων να ψεύδεται (Α. Ι. κ.α. ν. Π. Φ. κ.α., Πολιτική Έφεση αρ. 283/12, 27/9/2019), ECLI:CY:AD:2019:D402. Ο τρόπος που καταθέτει ένας μάρτυς συνιστά και εκδήλωση της προσωπικότητας του. Οι πνευματικές και άλλες αρετές που εξωτερικεύονται, μαζί με το αφηγηματικό μέρος της μαρτυρίας, προσδίδουν κατά κανόνα αξιοπιστία στη μαρτυρία. Χρειάζεται όμως προσοχή από το δικαστή γιατί συμβαίνει αναξιόπιστος μάρτυς να προκαλεί ευμενή εντύπωση και αντίστροφα (Χριστοφή Φώτης ν. Κώστα Γιάγκου Ζαχαριάδη
(2002)1 ΑΑΔ 401). Αρχικά είναι παραδεκτά τα ακόλουθα: Ο Ενάγων έκανε συμφωνία με την Εναγόμενη αναλαμβάνοντας την ανέγερση της κατοικίας της. Η τελευταία πλήρωσε στον Ενάγοντα €180.
- Η συμφωνία τους αποτυπωνόταν στο Τεκμήριο 3, προσφορά που ετοίμασε και έδωσε στην Εναγόμενη ο Ενάγων. Καμιά προσφορά δεν υπέγραψε η Εναγόμενη. Ο Ενάγων δεν κατείχε τον επίδικο χρόνο άδεια εργολήπτη. Προχωρώντας στην αξιολόγηση της μαρτυρίας, διαπιστώνεται ότι ο Ενάγων υπέπεσε σε σωρεία αντιφάσεων τόσο με τις δικογραφημένες θέσεις του όσο και με τα κατατιθέμενα Τεκμήρια. Αρχικά προσδιορίζει ο ίδιος την εργασία του στην παράγραφο 1 της Έκθεσης Απαίτησης ως υπηρεσία συντονισμού εργασιών και άλλες παρεμφερείς εργασίες. Αναλόγως, εργασίες συντονισμού αναφέρει ως τις ασχολίες του και στην παράγραφο 1 της γραπτής του δήλωσης, Εγγράφου
- Αυτές οι αναφορές του έρχονται σε ευθεία αντίφαση με τα κατωτέρω. Στο Τεκμήριο 2 που κατέθεσε, Πιστοποιητικό Εγγραφής στο Μητρώο ΦΠΑ, επισυνάπτεται η σχετική αίτηση του Ενάγοντα, υπογεγραμμένη από τον ίδιο. Στο σημείο 4 αυτής, περιγράφει την επιχειρηματική του δραστηριότητα ως εξής: «DEVELOPERS. ΚΤΙΣΙΜΟ ΚΑΙ ΠΩΛΗΣΗ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΩΝ». Αντιφάσκει δηλαδή η αναφορά του σε έγγραφο το οποίο κατέθεσε ο ίδιος, με τις αναφορές του στην γραπτή δήλωση και την Έκθεση Απαίτησης του. Ανάλογη όμως αναφορά είχε κάνει και κατά την αντεξέταση του, αναφέροντας ότι έδειξε στην Εναγόμενη σπίτια που έκτισε, προβαίνοντας σε σαφή αναφορά σε κτίσιμο και όχι σε συντονισμό της όποιας εργασίας. Ακόμα στο Τεκμήριο 17 παρουσιάζεται να αναλαμβάνει εργασίες ανέγερσης κατοικιών, ακόμα και αν ο ίδιος ο Ενάγοντας προσπάθησε να υπεκφύγει αναφέροντας ότι σε αυτό υποδεικνύεται πολυκατοικία. Αξίζει να αναφερθεί ότι πέραν του ονόματος του Ενάγοντα στο Τεκμήριο 17 φαίνονται και η διεύθυνση και το τηλέφωνο του όπως φαίνονται στο Τεκμήριο
- Σε ότι έγγραφο κατατέθηκε αποκλειστικά για τον σκοπό της εκδίκασης της υπόθεσης δηλαδή (δικόγραφα και γραπτή δήλωση), παρουσιάζεται ως συντονιστής, ενώ σε ότι έγγραφο αφορά την επιχειρηματική του ιδιότητα εμφαίνεται ως να ανεγείρει κατοικίες ή άλλα έργα (Τεκμήρια 2,3 και 17). Στρεβλή όμως φαίνεται να είναι και η νομική εικόνα που έχει για το επάγγελμα του. Συγκεκριμένα ο Ενάγων ανάφερε κατά την αντεξέταση του ότι ως developer μπορεί να προβεί σε αναπτυξιακά έργα. Παρά ταύτα, όπως θα εξηγηθεί και κατωτέρω, οικοδομικά και τεχνικά έργα μόνο εγγεγραμμένοι εργολήπτες μπορούν να αναλάβουν. Ακόμα και η αναφορά του ότι η σύμβαση υπογράφεται μεταξύ developer και πελάτη και όχι μεταξύ εργολάβου και πελάτη έρχεται σε ευθεία αντίφαση με το άρθρο 38 του Περί Εγγραφής και Ελέγχου Εργοληπτών Οικοδομικών και Τεχνικών Έργων Νόμου του 2001 (29(I)/2001). Επιπλέον η κύρια θέση του Ενάγοντα ότι συντονισμό εργασιών είναι που ανέλαβε και εκτέλεσε προς όφελος της Εναγόμενης, δεν προκύπτει από το Τεκμήριο 3 όπου παραδεκτά αποτυπώνεται η συμφωνία τους. Τουναντίον σε αυτό καταγράφονται με λεπτομέρεια οι τεχνικές προδιαγραφές της κατοικίας, ακόμα και προέλευση των υλικών αλλά και οι μέθοδοι ανέγερσης της. Δεν μπορώ, λοιπόν, παρά να διαφωνήσω με τον Ενάγοντα ότι η αναφορά στην διεύθυνση και τηλέφωνο του στο κάτω μέρος κάθε σελίδας υποδείκνυε ότι είναι τον συντονισμό των εργασιών που ανέλαβε. Η βούληση των μερών όπως αποτυπώνεται στο Τεκμήριο 3 δεικνύει ανέγερση της κατοικίας από τον ίδιο, ο ίδιος το ετοίμασε και το παρουσίασε στην Εναγόμενη, ως το πως θα ανεγειρόταν η κατοικία της. Το Τεκμήριο 18, δε, αποτελεί δέσμη αποδείξεων. Σε αυτό αν και αναφέρει σειρά εργασιών που πληρώνονται από την Εναγόμενη, δεν αναφέρει πουθενά πληρωμή εργολάβου. Ο Ενάγων ανάφερε ότι ο εργολάβος είναι εξοφλημένος, ενώ είναι επίσης παραδεκτό ότι ο ίδιος λάμβανε τα ποσά από την Εναγόμενη. Η αναφορά του Ενάγοντα, δε, ότι είναι νόμιμος για να κάνει αναπτυξιακά έργα, πέραν του ότι έρχεται σε ευθεία αντίφαση με νομοθετικές πρόνοιες, αποτελεί και παραδοχή του ότι ακόμα και ο ίδιος θεωρούσε ότι προέβαινε στην ανέγερση της κατοικίας της Εναγόμενης. Επίσης στο Τεκμήριο 18 φαίνεται να πληρώνεται το τελικό ποσό για την παράδοση της κατοικίας την 15/3/2012, χωρίς καμία επιφύλαξη ως προς τα όποια οφειλόμενα. Επιπλέον αν και ανέφερε στο Έγγραφο 1 (παράγραφος 4) ότι είναι ο ίδιος που πλήρωσε τον μπογιατζή κάτι τέτοιο αντιφάσκει με το Τεκμήριο 3 και την μαρτυρία του ίδιου του ΜΥ
- Συγκεκριμένα στο Τεκμήριο 3 αναφέρεται στην πρώτη σελίδα ότι το ποσό που θα πληρωθεί ο μπογιατζής που θα είναι ο Σωτήρης αφαιρείτε από την τιμή προσφοράς. Ο ΜΥ 2 τόνισε δε ότι πληρώθηκε από την Εναγόμενη και όχι από τον Ενάγοντα. Ο Ενάγων αντεξεταζόμενος ανάφερε ότι την προσφορά Τεκμήριο 3 ετοίμασε μετά την έγκριση των σχεδίων. Στα σχέδια όμως φαίνονται 5 υπνοδωμάτια, ενώ στην προσφορά φαίνονται
- Επομένως αυτή είναι ακόμα μια αντίφαση του Ενάγοντα, με την οποία επιχείρησε να δικαιολογήσει ότι η αναφορά σε 3 υπνοδωμάτια έγινε λόγω οικονομικής στενότητας της Εναγόμενης. Αν η προσφορά, όπως ανάφερε αντεξεταζόμενος ετοιμάστηκε μετά την ετοιμασία των σχεδίων, τότε η πρόθεση των μερών, ως δεικνύεται στην προσφορά Τεκμήριο 3 ήταν για 3 υπνοδωμάτια και όχι για 5 όπως φαίνεται στα, μεταγενέστερα, αρχιτεκτονικά σχέδια. Άλλωστε και παρά την λεπτομερή αναφορά των τεχνικών προδιαγραφών του Τεκμηρίου 3, καμία συμφωνία δεν παρουσιάστηκε που να δεικνύει τα αιτήματα της Εναγόμενης για επιπλέον εργασίες. Οι πιο πάνω αντιφάσεις του Ενάγοντα, επί των επίδικων ζητημάτων δεν αφήνουν περιθώριο στο Δικαστήριο, παρά να κρίνει ως αναξιόπιστο τον Ενάγοντα. Σε ότι αφορά του ΜΕ 2 και 3, αυτοί έκαναν καλή εντύπωση στο Δικαστήριο. Με τεκμήρια υποστήριξαν την μαρτυρία τους. Αποδέχομαι ότι έλαβαν την γνωστοποίηση Τεκμήριο 19 και ότι ο ΜΕ 3 προέβη στους σχετικούς ελέγχους. Οι έλεγχοι όπως ανάφερε ο κ. Καραγιάννης είναι απλοί, αφού πηγαίνουν στο σημείο που γίνεται το έργο λαμβάνουν στοιχεία και φεύγουν. Αξίζει να αναφερθεί ότι το Τεκμήριο 19 φέρει λανθασμένα στοιχεία, ως προς την αμοιβή του εργολάβου, αφού η αναφερόμενη στο Τεκμήριο 19 είναι διαφορετική με αυτή του Τεκμηρίου 9, ήτοι της προσφοράς του εργολάβου. Ακόμα ανακολουθία υφίσταται και ως προς το εμβαδόν της κατοικίας, το οποίο στο Τεκμήριο 19 αναφέρεται σε 180 τ.μ. ενώ στην άδεια οικοδομής Τεκμήριο 4 σε 270 τ.μ. Το όνομα, δε, της Εναγόμενης στα στοιχεία ιδιοκτήτη του έργου φαίνεται να σημειώνεται, αφού σβήστηκε άλλο όνομα. Επομένως αν και δεν κρίνεται ότι οι ΜΕ 2 και 3 προσήλθαν στο Δικαστήριο με σκοπό να παραπλανήσουν, φαίνεται ότι δεν προέβησαν στην απαραίτητη έρευνα για να διαπιστώσουν τις ως άνω λανθασμένες αναφορές επί του Τεκμηρίου
- Η Εναγόμενη ήταν σταθερή στις απαντήσεις της, πειστική, χωρίς υπεκφυγές και χωρίς να υποπέσει στην όποια αντίφαση επί των επίδικων ζητημάτων. Είναι γεγονός πως κάποια επιμέρους γεγονότα μπορεί να μην τα ενθυμείτο με απόλυτη λεπτομέρεια, αλλά αυτό δεν επηρεάζει την αξιοπιστία της. Ακόμα και σε ζητήματα τεχνικά που δεν κατείχε, με απλή γλώσσα προσπαθούσε να επεξηγήσει την θέση της. Ήταν απαρασάλευτη η θέση της ότι ο Ενάγων της παρουσιάστηκε ως αρχιτέκτονας, πολιτικός μηχανικός και εργολάβος. Προς τούτο έδωσε και μια σειρά από λεπτομέρειες εξηγώντας ότι την έπεισε πηγαίνοντας την σε σπίτια που έκτισε για να τα δει, δίδοντας της το σχετικό διαφημιστικό Τεκμήριο 17, ετοιμάζοντας της τα σχέδια στις δεκάδες συναντήσεις τους και εσχάτως βλέποντας ότι προχωρούσαν οι εργασίες της κατοικίας της, όταν ο Ενάγων επιζητούσε πληρωμή. Επανέλαβε πολλές φορές ότι η ίδια ήθελε και ο Ενάγων της παρουσιάστηκε ως το άτομο που θα της παρείχε κλειδιά στο χέρι, ως ειδικός επί του θέματος και όχι ως απλός συντονιστής. Ανέφερε, δε, ότι είχε και συγγενείς που θα μπορούσαν να λάβουν ρόλο συντονιστή. Ακόμα παρέμεινε σταθερή στην αναφορά της ότι με τις €180.000 που κατέβαλε θεωρούσε ότι θα ολοκληρωνόταν το σπίτι. Γι' αυτό εξήγησε ότι ήταν προσεκτική για να μην προβεί σε επιπλέον έξοδα, γιατί δεν είχε και την ευχέρεια να τα αποπληρώσει. Σχετικά με την σοφίτα, όχι μόνο επέμεινε ότι δεν ήταν πρόθεση της να γίνουν δύο υπνοδωμάτια εκεί, αλλά το αιτιολόγησε αναφερόμενη στο ότι δεν έχει τέκνα για να χρησιμοποιήσει αυτά τα δωμάτια και ότι αλλιώς είχε φανταστεί την πρόσοψη της κατοικίας της. Πρόσοψη την οποία η επέκταση της σοφίτας αλλοίωνε. Πέραν τούτων η μαρτυρία της ήταν συμπαγής. Η επιθυμία της όπως μην ασχοληθεί με τα τεχνικά της ανέγερσης της οικίας της και να λάβει κλειδιά στο χέρι, αιτιολογεί και την εμπιστοσύνη που έδειξε στον Ενάγοντα. Αυτή η εμπιστοσύνη την ώθησε να υπογράφει έγγραφα ασυμπλήρωτα και να πληρώνει τυφλά, χωρίς να έρχεται σε επαφή με κανένα τεχνικό, υπεργολάβο, αρχιτέκτονα ή άλλο. Αυτή η εμπιστοσύνη, την οποία κέρδισε ο Ενάγοντας υποδεικνύοντας της προηγούμενα σπίτια που έκτισε, ως η αναφορά του, και σχετικό διαφημιστικό για ανέγερση κατοικιών (Τεκμήριο 17), την έκανε να πιστεύει πως καταβάλλοντας του €180.000 θα λάβει την κατοικία της ετοιμοπαράδοτη. Τέλος μέσω της μαρτυρίας των ΜΥ 2 και ΜΥ 3 υποστηρίχθηκαν, έστω περιφερειακές αναφορές της Εναγόμενης, αλλά και καταδείχθηκε η αναξιοπιστία του Ενάγοντα. Συγκεκριμένα το ότι προσέφερε η μαρτυρία του ΜΥ2 ήταν ότι πληρώθηκε από την Εναγόμενη, ως προέβλεπε άλλωστε το Τεκμήριο 3, αλλά και ότι λάμβανε οδηγίες από τον εργολάβο, όπως τον είχε γνωρίσει, Ενάγοντα. Σε ότι αφορά τη μαρτυρία του ΜΥ 3, αυτό εντίμως ανάφερε ότι είδε την σοφίτα όταν κτιζόταν και διαμορφωνόταν σε δύο δωμάτια. Άρεσε στον ίδιο και το μετέφερε στην Εναγόμενη, αλλά η τελευταία δεν συμφωνούσε με αυτή την διαρρύθμιση και ήρθε σε διένεξη με τον Ενάγοντα. Η μαρτυρία των ΜΥ 2 και 3 επίσης υπήρξε σταθερή και ακλόνητη στην αντεξέταση. Και οι δύο δήλωσαν ότι θεωρούσαν τον Ενάγοντα ως τον εργολάβο του έργου. Η όποια αναφορά σε ανυπαρξία πινακίδας, μπορεί να προκύπτει από τον διαφορετικούς χρόνο επίσκεψης των εν λόγω προσώπων στην κατοικία, αφού και οι δύο φαίνεται να επισκέφθηκαν την επίδικη κατοικία σε πολύ προχωρημένο στάδιο της ανέγερσης της (ο ΜΥ2 αφού είχαν τελειώσει όλες οι εξωτερικές εργασίες και ο ΜΥ3 όταν είχε διαρρυθμιστεί η σοφίτα). Παρά την συγγενική και φιλική αντίστοιχα σχέση με την Εναγόμενη, οι εν λόγω μάρτυρες δεν υπέπεσαν σε αντιφάσεις, κατέδειξαν την όποια εμπλοκή τους και ήταν ειλικρινής ακόμα και σε ζητήματα που δεν συνέφεραν την Εναγόμενη, όπως την ποιότητα της εργασίας στην σοφίτα. Συγγένεια και φιλία άλλωστε, αν και αποτελούν αξιολογήσιμους παράγοντες, δεν μπορούν από μόνoi τους να αποτελέσουν λόγο αμφισβήτησης της αξιοπιστίας μάρτυρα (βλ. "Το Δίκαιο της Απόδειξης", Ηλιάδης και Σάντης, 2014, σελ. 140-141). Με βάση τα ως άνω προβαίνω στα εξής συνοπτικά ευρήματα: Η Εναγόμενη συμφώνησε με τον Ενάγοντα να ανεγείρει σε οικόπεδο της κατοικία, ως οι προδιαγραφές που αναφέρονται στην προσφορά Τεκμήριο 3, την οποία ετοίμασε και της υπέβαλε ο Ενάγων. Ο Ενάγων της ανάφερε ότι θα έχει ρόλο αρχιτέκτονα, πολιτικού μηχανικού και εργολάβου του έργου, γι΄ αυτό της υπέδειξε άλλα έργα του και σχετικό διαφημιστικό (Τεκμήριο 17). Ο Ενάγων δεν είναι εγκεγραμμένος εργολάβος, αν και φαίνεται να υπήρχε έστω λανθασμένη γνωστοποίηση (Τεκμήριο 19), ότι ανέλαβε το έργο άλλος εγγεγραμμένος εργολάβος. Ο Ενάγων προέβη σε εργασίες πέραν των αναφορών στο Τεκμήριο 3, χωρίς συμφωνία Εναγόμενη και ζητά την πληρωμή αυτών.
- Νομική πτυχή Κατά προτεραιότητα θα εξεταστεί η δικογραφημένη προδικαστική ένσταση της Εναγόμενης, η οποία αποτέλεσε και την πεμπτουσία της υπεράσπισης της. Το ότι δηλαδή ο Ενάγων δεν είναι αδειούχος ή εγγεγραμμένος εργολήπτης και άρα δεν νομιμοποιείται να εγείρει την παρούσα αγωγή. Σχετικός είναι ο Περί Εγγραφής και Ελέγχου Εργοληπτών Οικοδομικών και Τεχνικών Έργων Νόμος του 2001 (29(I)/2001) (στο εξής «ο Νόμος»). Στο άρθρο 30 του Νόμου αναφέρεται ότι: «.. ανάθεση της εκτέλεσης οικοδομικού ή τεχνικού έργου σε μη εγγεγραμμένο εργολήπτη ή εγγεγραμμένο αλλά μη κάτοχο ισχύουσας ετήσιας άδειας ή εγγεγραμμένο αλλά μη κάτοχο ετήσιας άδειας αντίστοιχης της τάξης του τεχνικού ή οικοδομικού, ανάλογα με την περίπτωση, έργου είναι άκυρη.» Η κα. Ζαχαρίου παρέπεμψε στην Μυλωνά v. Μεσαρίτη
(2003)1 Α.Α.Δ. 700, προσπαθώντας να καταδείξει ότι ο Ενάγων δεν εκτέλεσε οικοδομικό έργο και άρα δεν έχει ισχύ το ως άνω άρθρο. Στην εν λόγω υπόθεση αναφέρθηκε ότι το να συντονίζει και να καθοδηγεί κάποιος τους τεχνίτες δεν αποτελεί οικοδομικό έργο αλλά εργασίες στις οποίες αντί να προβεί ο ίδιος ο ιδιοκτήτης, ανέθεσε την εκτέλεσή τους σε κάποιο τρίτο. Η Μυλωνά, όμως, εκδόθηκε στη βάση άλλου Νόμου, ήτοι του Περί Εγγραφής και Ελέγχου Εργοληπτών και Τεχνικών Εργασιών Νόμων του 1973 έως 1975. Εκεί τα οικοδομικά έργα έχουν τον εξής ορισμό: «αvέγερση ή κατασκευή ή επέκταση ή μετατρoπή ή επιδιόρθωση oικoδoμής ή μέρoυς αυτής» Στο Νόμο που ισχύει και ίσχυε και τον επίδικο χρόνο, τον 29(I)/2001, ο Νομοθέτης εν τη σοφία του, διεύρυνε την έννοια των οικοδομικών έργων ως εξής: «"οικοδομικό έργο" σημαίνει- (α) την κατασκευή, αναδόμηση, ανέγερση, επανέγερση, αναπαλαίωση οικοδομής, (β) οποιαδήποτε οικοδομική εργασία η οποία αποτελεί ή περιλαμβάνει κατασκευή, ανέγερση, μετατροπή, προσθήκη, διαρρύθμιση, επιδιόρθωση, βελτίωση ή κατεδάφιση οικοδομής ή μέρους αυτής, ή οποιαδήποτε εργασία επέκτασης, επιδιόρθωσης ή μετατροπής στο φέροντα οργανισμό ή η οποία επηρεάζει το φέροντα οργανισμό μιας οικοδομής ή κάθε άλλη οικοδομική εργασία η οποία επηρεάζει την ασφάλεια του κοινού, (γ) την επένδυση τοίχων, τις δαπεδοστρώσεις, την κατασκευή καλουπιών, τη στέγαση οικοδομής, και περιλαμβάνει τη θεμελίωση, όλα τα συναφή με την οικοδομή χωματουργικά έργα, τις κατασκευές τοίχων αντιστήριξης, τις περιφράξεις, και όλα τα παραρτήματα και βοηθητικές οικοδομές μιας οικοδομής, (δ) κάθε προκαταρκτική, ή προπαρασκευαστική εργασία περιλαμβανομένων των οικοδομικών ή κατασκευαστικών εργασιών για τις ηλεκτρολογικές, υδραυλικές εγκαταστάσεις, τον κλιματισμό, εξαερισμό, υδατοπρομήθεια, αποχετεύσεις ή άλλες συμπληρωματικές εργασίες μιας οικοδομής, και ο όρος "οικοδομικές εργασίες" θα ερμηνεύεται ανάλογα·» Αυτή η προφανής διεύρυνση της έννοιας του οικοδομικού έργου, φρονώ ότι περιλαμβάνει ακόμα και το ότι ισχυρίζεται ότι έπραξε ο Ενάγων. Συγκεκριμένα στο σημείο (δ) πιο πάνω περιλαμβάνονται ως οικοδομικές εργασίες, προκαταρκτικές και προπαρασκευαστικές εργασίες οικοδομικών και κατασκευαστικών έργων. Σαφώς η παραδοχή του Ενάγοντα ότι προέβη σε 10 έως 20 συναντήσεις με την Εναγόμενη για να καταλήξουν σε σχέδια, η ετοιμασία τεχνικών προδιαγραφών με κατασκευαστικές και τεχνικές λεπτομέρειες (Τεκμήριο 3) και υποβολή τους στην Εναγόμενη αλλά και η ίδια η μεταφορά των όποιων εντολών της Εναγόμενης επί του έργου, αποτελούν προκαταρκτικές και προπαρασκευαστικές εργασίες και άρα η διενέργεια τους απαιτεί σχετική άδεια, ως το άρθρο 30 του Νόμου επιτάσσει. Στην Λάμπρος Χριστοφή κ.α v Γιάννη Φετοκάκη
(2009)1 Α.Α.Δ 1208, στην οποία παρέπεμψαν οι συνήγοροι των μερών, οι Εφεσείοντες είχαν υποστηρίξει ότι είναι υπηρεσίες «management» που είχαν προσφέρει. Το Εφετείο αποφάσισε ότι: «Μπορούμε να αρχίσουμε με όσα συζητήθηκαν ως, με κάποια έννοια, αυτοτελή, μη ακριβώς συναρτημένα προς το σύνολο. Κατ' αρχάς, με το γεγονός ότι στην επιστολή ημερομηνίας 17.6.02, τα μέρη αναφέρονται στο «management» του έργου. Το πρωτόδικο Δικαστήριο, με παραπομπή στις Georghiades v. Georghiades
(1988)1 C.L.R. 428 αλλά και στη Μυλωνά v. Μεσαρίτη (ανωτέρω) την οποία, όπως είδαμε, και οι εφεσείοντες επικαλέστηκαν, εξήγησε το βασικό πως αυτής της μορφής οι χαρακτηρισμοί δεν μπορούν να δεσμεύσουν τη δικαστική κρίση όταν το ζητούμενο είναι η αληθινή φύση της συμφωνίας. Οι εφεσείοντες επαναφέρουν το θέμα και επικαλούνται τις Αλεξάνδρου v. Κωμοδρόμου κ.ά.
(1997)1 Α.Α.Δ. 576 και Θεόδουλου v. Ασπίς Πρόνοια Aσφαλ. Ετ. Ζωής
(1997)1 Α.Α.Δ. 1551, με την εισήγηση πως «ο τίτλος σύμβασης ή το όνομα που τα μέρη δίνουν στη συναλλαγή δεν είναι στοιχείο άσχετο». Προστίθεται όμως και στις πιο πάνω υποθέσεις πως δεν είναι αποφασιστικής σημασίας και πως δεν δεσμεύει το Δικαστήριο, έργο του οποίου είναι η ερμηνεία της σύμβασης και ο προσδιορισμός της φύσης της. Ασφαλώς με αναφορά στο σύνολο των δεδομένων, όπως και οι ίδιοι οι εφεσείοντες, με παραπομπή στην Ανόρθωσις v. Απόλλων
(2002)1 Α.Α.Δ. 518, στη συνέχεια εισηγούνται. Η προσέγγιση του πρωτόδικου Δικαστηρίου ήταν, συναφώς, ορθή. Όπως ορθή ήταν και σε σχέση με την εισήγηση ότι ο εφεσίβλητος αναίρεσε ή εγκατέλειψε τη ρητή προδικαστική του ένσταση πως για τον εξηγηθέντα λόγο, η συμφωνία ήταν άκυρη.» Ακολουθώντας τις αρχές που τέθηκαν στην Χριστοφή, πιο πάνω, κρίνεται ότι η παρούσα προσομοιάζει με την τελευταία και πόρρω απέχει από την Μυλωνά. Δεν είναι δηλαδή η παρούσα περίπτωση διορισμού συμβούλου για την πρόσληψη υπεργολάβων (Hudson, Building and Engineering Contracts, 13nth Edition, παρ. 2.086 και 3.148), όπως προβλέπεται στο Ηνωμένο Βασίλειου, ούτε καθοδήγησης των όποιων ειδικών, όπως προέβλεπε η Μυλωνά. Εδώ ο Ενάγων κατέγραψε με λεπτομέρεια τεχνικές προδιαγραφές, αναφέρθηκε τόσο στην αντεξέταση του όσο και στο Τεκμήριο 17 σε ανέγερση κατοικίας και δεν υπήρξε πουθενά στις αποδείξεις (Τεκμήριο 18) πληρωμή εγγεγραμμένου εργολάβου, όπως ο ίδιος ανάφερε ότι εργοδότησε. Παραδέχτηκε, άλλωστε, ότι το τι συμφώνησαν με την Εναγόμενη αποτυπώνεται στο Τεκμήριο 3. Εκεί πέραν των τεχνικών προδιαγραφών, μεθόδων πληρωμής, αναφοράς ακόμα και στην προέλευση υλικών και εξειδικευμένων αναφορών σε άτομα που θα αναλάμβαναν συγκεκριμένες εργασίες, πουθενά δεν αναφέρεται ότι εκείνο που θα έπραττε ο Ενάγων θα ήταν τον συντονισμό εργασιών. Το ίδιο το έγγραφο (Τεκμήριο 3) δηλαδή, το οποίο αποτυπώνει την βούληση των μερών πουθενά δεν κάνει αναφορά σε συντονισμό εργασιών από τον Ενάγοντα ή την με τον όποιο τρόπο αντιπροσώπευση της Εναγόμενης. Τουναντίον προκαθόριζε το πως θα ανεγερθεί η κατοικία της. Ακόμα και άτομο που εργάστηκε στο έργο, ο ΜΥ 2, αναφέρει ως εργολάβο τον Ενάγοντα. Και αν γίνονταν, όμως, αποδεκτά όλα τα επιχειρήματα του Ενάγοντα και πάλι δεν θα δύνατο το Δικαστήριο να του αποδώσει την όποια θεραπεία. Το άρθρο 38
(1)του Νόμου επιτάσσει ως κατωτέρω: «38.—
(1)Κάθε σύμβαση βάση της οποίας εγγεγραμμένος εργολήπτης αναλαμβάνει από μόνος του ή μαζί με άλλους να εκτελέσει οικοδομικό ή τεχνικό έργο αξίας μεγαλύτερης των δέκα χιλιάδων λιρών Κύπρου δε θα είναι έγκυρη και νομικά εκτελεστή εναντίον του αντισυμβαλλομένου για λογαριασμό του οποίου θα εκτελεστεί το έργο εκτός αν η σύμβαση- (α) Είναι γραπτή και υπογεγραμμένη τόσο από αυτόν που θα εκτελέσει το έργο όσο και από τον αντισυμβαλλόμενο για τον οποίο το έργο θα εκτελεστεί, και (β) περιγράφει το προς εκτέλεση έργο» Το ότι απαιτεί ο Ενάγων είναι εργασίες, περιγραφόμενες στην παράγραφο 6 της Έκθεσης Απαίτησης του. Δηλαδή εργασίες πελεκάνου, κτίστη, αλλά και όπως μας τις περιέγραψε στην γραπτή του δήλωση Έγγραφο 1 εργασίες για ετοιμασία δύο υπνοδωματίων στη σοφίτα, τοποθέτηση γυψοσανίδων και προέκταση οροφής. Τούτες σαφώς και είναι οικοδομικές εργασίες στη βάση του άρθρου 2 του Νόμου και απαιτείται να υπήρχε γραπτή συμφωνία με εργολήπτη για να διεξαχθούν. Ακόμα δηλαδή και αν αποδεχόμουν ότι ο Ενάγων διόρισε τον κ. Αποστόλου ως εργολάβο ή εργολήπτη, τέτοια γραπτή συμφωνία μεταξύ Εναγόμενης και του κ. Αποστόλου δεν παρουσιάστηκε στο Δικαστήριο. Μάλιστα ο Ενάγων ανάφερε ότι δεν χρειαζόταν να υπογραφεί, παρά τις βουλές του νόμου. Και αυτό είναι καίριο αφού το ως άνω άρθρο 38 απαιτεί γραπτή και υπογεγραμμένη συμφωνία μεταξύ αυτού που θα εκτελέσει το έργο και αυτού για τον οποίο το έργο θα εκτελεστεί. Ελλείψει συμφωνίας με αυτά τα χαρακτηριστικά, δεν μπορεί να κριθεί ότι υπήρχε έγκυρη και νομικά εκτελεστή συμφωνία για αυτές τις εργασίες. Στις ως άνω διατάξεις που καθιστούν την συμφωνία των μερών άκυρη, προστίθεται και γέννηση αδικήματος, πάντα στη βάση του Νόμου, από τη συμπεριφορά του Ενάγοντα. Συγκεκριμένα το άρθρο 24 (γ) απαγορεύει και καθιστά αξιόποινη την υποβολή προφορικής ή γραπτής προσφοράς για ανάληψη ή και εκτέλεση οικοδομικού ή τεχνικού έργου και η παράγραφος (δ) την ανάληψη ή εκτέλεση τεχνικού ή οικοδομικού έργου. Ακόμα και η προσφορά Τεκμήριο 3, την οποία παραδεκτά υπέβαλε ο Ενάγων στην Εναγόμενη και επαναλαμβάνω περιείχε λεπτομερώς τεχνικά και κατασκευαστικά στοιχεία για ανέγερση οικοδομικού έργου, παρανόμως υποβλήθηκε. Υπάρχει σαφής παραβίαση του Νόμου κατά τα ίδια τα λεγόμενα και τις παραδοχές του Ενάγοντα, ακόμα και αν δεν κρινόταν ότι ο ίδιος είναι που προέβη στην ανέγερση της κατοικίας της Εναγόμενης. Είναι η ίδια προσφορά η οποία αποτέλεσε τη συμφωνία των μερών ως αυτά παραδέχτηκαν. Το άρθρο 28 του Νόμου προβλέπει τις σχετικές ποινές για τα ως άνω αδικήματα. Συνάγεται δηλαδή ότι η συμπεριφορά του Ενάγοντα ήταν παράνομη, κολάσιμη ποινικά, πέραν της παρανομίας της συμφωνίας όπως προβλέπουν τα άρθρα 30 και 38 του Νόμου. Τούτη η παράνομη συμπεριφορά του Ενάγοντα, δεν του επιτρέπει να προβαίνει στην διεκδίκηση της όποιας θεραπείας. Δεν μπορεί δηλαδή ο Ενάγων να επωφεληθεί από παράνομη πράξη που έλαβε χώρα από τον ίδιο, κατ' εφαρμογή του δόγματος ex turpi causa (βλ. και Χλόης Κωνσταντίνου, ανήλικης δια των γονέων της και/ή εχόντων την γονική μέριμνα αυτής Στέλιου Κωνσταντίνου και Έλενας Κωνσταντίνου ν. Αθήνας Άπλα, ανήλικης δια των γονέων και/ή εχόντων τη γενική μέριμνα αυτής Γεώργιου Άπλα και Βάσως Άπλα, Πολιτική Έφεση Αρ. 55/10, 3/4/2015), ECLI:CY:AD:2015:A
- Η εν λόγω αρχή επιτρέπεται να εξεταστεί και αυτεπάγγελτα, χωρίς να έχει δικογραφηθεί, εάν η παρανομία προκύπτει κατά τρόπο έκδηλο από τα γεγονότα της υπόθεσης, όπως στην παρούσα (Ανδρονικου κ.α. ν. Μαυροπουλου, Πολιτικές Εφέσεις Αρ. 14/2014 και 89/2014, 30/9/2021), ECLI:CY:AD:2021:A
- Μετά από τομές στη βρετανικήΝομολογία με σκοπό να διαφυλαχθούν τα δικαιώματα του Ενάγοντα παρανομούντα, καθιερώθηκαν μια σειρά από παράγοντες που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη. Η αρχή έγινε στην Gray v Thames Trains Ltd [2009] UKHL 33, ενώ στην Patel v Mirza [2017] AC 467 καθιερώθηκε το λεγόμενο Patel test στο οποίο καθορίζονται οι σχετικοί παράγοντες, όπως ακολουθούνται πλέον, ώστε να διαφυλαχθεί η αξιοπιστία του νομικού συστήματος. Εν προκειμένω σαφώς και η συμπεριφορά του Ενάγοντα πληροί τις προϋποθέσεις εφαρμογής του εν λόγω δόγματος. Αναφερόμαστε σε μια ιδιαίτερα σοβαρή και σημαντική παράβαση του νόμου, η οποία επισύρει σοβαρές ποινές (βλ. Άρθρο 28 του Νόμου). Η παρανομία αυτή έλαβε χώρα από τον ίδιο τον Ενάγοντα, ο οποίος αγνόησε τις διατάξεις του νόμου και την ίδια την ύπαρξη του συμβουλίου, δίδοντας προσφορές ως εργολάβος και αναλαμβάνοντας έργα. Τούτη ακριβώς την ανάληψη έργων και ποιοι τα φέρουν εις πέρας, ως ο Νόμος ρυθμίζει, είναι που ηθελημένα του περιφρόνησε ο Ενάγων με την συμπεριφορά του. Τέλος ανάλογες παράνομες συμβάσεις έχουν νομολογιακά κριθεί ότι δεν μπορούν να τύχουν εφαρμογής και απόδοσης θεραπείας από το Δικαστήριο. Η ανάδειξη δηλαδή της παρανομίας μιας σύμβασης λειτουργεί ως αποτρεπτικός παράγοντας για την απόδοση θεραπείας, πέρα από την ίδια την πρόβλεψη του υπό εξέταση Νόμου. Συγκεκριμένα στην Mahmoud and Ispahani, Re, [1921] 2 K.B. 716, αναφέρθηκαν τα ακόλουθα: «The contract was absolutely prohibited; and in my view, if an act is prohibited by statute for the public benefit, the Court must enforce the prohibition, even though the person breaking the law relies upon his own illegality.» Ακόμα στην Archbolds (Freightage) Ltd v S Spanglett Ltd, [1961] 1 Q.B. 374, κρίθηκε ότι μια από τις συνέπειες της παρανομίας μιας συμφωνίας είναι να την καθιστά άκυρη εξ΄ υπαρχής (ab initio). Σχετική είναι η κάτωθι αναφορά: «The third effect of illegality is to avoid the contract ab initio and that arises if the making of the contract is expressly or impliedly prohibited by statute or is otherwise contrary to public policy.» Στην βάση των ως άνω, η συμφωνία των μερών ως προέβλεπε η προσφορά Τεκμήριο 3, ήταν άκυρη εξ΄ υπαρχής, αφού καθιστούσε απ' ευθείας παραβίαση του Νόμου. Το ό,τι έλαβε χώρα στη συνέχεια και εκτέθηκε από τον Ενάγοντα για να νομιμοποιήσει τη συμφωνία των μερών ως συμφωνία διαχείρισης, αν και δεν θα μπορούσε να κριθεί ως τέτοια, δεν λαμβάνεται υπόψη. Η συμφωνία για ανάληψη οικοδομικού έργου από τον Ενάγοντα και η συνακόλουθη εκτέλεση του, σαφώς και παραβιάζουν το Νόμο. Συνεπώς δεν θα μπορούσε να ληφθεί υπόψη η συμφωνία των μερών και το ότι έλαβε χώρα πέραν αυτής. Συμπερασματικά η μη κατοχή άδειας εργολήπτη από τον Ενάγοντα και η συνακόλουθη ανάληψη οικοδομικού έργου της Εναγόμενης, η ανυπαρξία γραπτής συμφωνίας εργολήπτη και Εναγόμενης και η παράνομη συμπεριφορά του Ενάγοντα, του αποστερούν κάθε νομιμοποίηση του για επιδίωξη των αιτούμενων θεραπειών. Ως προς τα έξοδα απολύτως σχετικό είναι το ότι αναφέρθηκε στην Άρτεμις Χρίστου κ.α. ν. Βαρβάρας Πέτρου - Πιερίδου Διαχειρίστριας της περιουσίας του αποβιώσαντα Κώστα Μαραγκού, Πολιτική Έφεση Αρ. 311/2011, 18/12/2017, ECLI:CY:AD:2017:A467, ως εξής: «Λαμβάνοντας υπόψη την κοινή εμπλοκή των διαδίκων στη σύναψη της παράνομης συμφωνίας, δεν θα δοθεί διαταγή για έξοδα στην έφεση, ούτε σε σχέση με την αγωγή (βλ. Εργοληπτική Εταιρεία Ανδρέας Κασκάνης Λτδ ν. ΔΡΕΚΑ Εταιρεία Κατασκευών Λτδ, ανωτ.).» Ακόμα και εν προκειμένω όπου η Εναγόμενη δεν μπήκε στην διαδικασία να εξετάσει αν ο Ενάγων έχει σχετική άδεια και τελικώς αν η συμφωνία τους ήταν νόμιμη, κρίνεται ότι θα πρέπει να ισχύσει η ως άνω αρχή. Οι βουλές του Νομοθέτη θα πρέπει να γίνονται σεβαστές και η νομιμότητα ή όχι μιας σύμβασης θα πρέπει να αποτελεί έγνοια του κάθε αντισυμβαλλόμενου. Ειδικά σε συμβάσεις τέτοιας έκτασης, που ακουμπούν την στέγη κάθε ατόμου και την καταβολή σεβαστών ποσών από το υστέρημα τους και ιδιαίτερα μετά την παραδοχή της Εναγόμενης ότι συμφώνησαν με τον Ενάγοντα να μην αποταθούν σε δικηγόρος για να μην καταβάλουν επιπλέον έξοδα. Η αγωγή απορρίπτεται χωρίς διαταγή για έξοδα. Αντίγραφο του φακέλου να αποσταλεί στο Συμβούλιο Εγγραφής και Ελέγχου Εργοληπτών Οικοδομικών και Τεχνικών Έργων και τον Γενικό Εισαγγελέα για την διερεύνηση και δίωξη πιθανών ποινικών αδικημάτων που προκύπτουν. (Υπ.)............ Α. Λουκά Ε.Δ. Πιστό Αντίγραφο Πρωτοκολλητής cylaw.org: Από το ΚΙΝOΠ/CyLii για τον Παγκύπριο Δικηγορικό Σύλλογο