ΣΤΕΦΑΝΙΔΟΥ κ.α. ν. ΚΥΠΡΙΑΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ, μέσω του Υπουργείου Υγείας και Νοσοκομείου Αρχιεπισκόπου Μακαρίου ΙΙΙ, δια του ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ κ.α., Αρ.

ΣΤΕΦΑΝΙΔΟΥ κ.α. ν. ΚΥΠΡΙΑΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ, μέσω του Υπουργείου Υγείας και Νοσοκομείου Αρχιεπισκόπου Μακαρίου ΙΙΙ, δια του ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ κ.α., Αρ. Αγωγής: 6779/2013, 31/10/2023 ΠΑΓΚΥΠΡΙΟΣ ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ CyLaw | Αναφορικά μ'εμάς | " target="_top">Επικοινωνία | Όροι χρήσης Έρευνα - Κατάλογος Αποφάσεων Πρωτόδικων Δικαστηρίων - Εμφάνιση Αναφορών (Noteup on) - Αφαίρεση Υπογραμμίσεων ΕΠΑΡΧΙΑΚΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ Ενώπιον: Χ.Β. ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΥΣ, Π.Ε.Δ. Αρ. Αγωγής: 6779/2013

1. ΧΧΧ ΣΤΕΦΑΝΙΔΟΥ
2. ΧΧΧ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗ
3. ΧΧΧ ΣΤΕΦΑΝΙΔΟΥ, Ανήλικη, μέσω των γονέων της, ως των πλησιέστερων συγγενών και φίλων και κηδεμόνων αυτής Εναγόντων -και-
4. ΚΥΠΡΙΑΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ, μέσω του Υπουργείου Υγείας και Νοσοκομείου Αρχιεπισκόπου Μακαρίου ΙΙΙ, δια του ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
5. ΧΧΧ ΜΑΥΡΟΝΙΚΟΛΑ - ΒΑΛΑΝΙΔΟΥ Εναγομένων -------------------------------------------------- Ημερομηνία: 31 Οκτωβρίου 2023 Εμφανίσεις: Για Ενάγοντες: κ. Ν. Ροτσίδης για Ν. Ροτσίδης & Σία Δ.Ε.Π.Ε. Για Εναγόμενη 1: κα Ε. Παπαστεφάνου για Γενικόν Εισαγγελέα Α Π Ο Φ Α Σ Η Η Ενάγουσα 3 γεννήθηκε στις 25.10.2010 στο Μακάρειο Νοσοκομείο. Οι γονείς της, δηλαδή οι Ενάγοντες 1 και 2, δικογραφικά ισχυρίζονται ότι περί τα τέλη Αυγούστου του 2012 το βρέφος διαγνώστηκε από ιδιώτη ιατρό με συγγενές εξάρθρημα αριστερού ισχίου και περαιτέρω ότι αυτό υφίστατο εκ γενετής και ή προκλήθηκε κατά τον τοκετό και ή μετά τη γέννηση της και ή συνεπεία θεραπείας που έλαβε από το Μακάρειο Νοσοκομείο (εφεξής "το Μακάρειο"). Είναι η θέση τους πως εάν αυτό εντοπιζόταν και αντιμετωπιζόταν εγκαίρως τότε η ανήλικη δεν θα αντιμετώπιζε σήμερα τα αναφερόμενα στην αγωγή προβλήματα υγείας. Εξ ου και προβάλλουν διάφορες οικονομικές αξιώσεις εναντίον της Εναγόμενης 1 Δημοκρατίας. Η αγωγή εναντίον της Εναγομένης 2 ιδιώτου ιατρού είχε αποσυρθεί άνευ βλάβης στις 12.5.
6. Από πλευράς της η Δημοκρατία προέβαλε ότι είχαν διενεργηθεί όλες οι δέουσες εξετάσεις, ότι εφαρμόστηκε η ιατρικώς παραδεκτή, πρακτικώς εφαρμόσιμη, επιστημονικώς ορθή και επιβεβλημένη υπό τις περιστάσεις θεραπευτική αγωγή ενώ το ιατρικό και άλλο προσωπικό επέδειξε τη μέγιστη ιατρικά δυνατή επιμέλεια. Μαρτυρία Ως Μ.Ε.1 κλήθηκε η Ενάγουσα 1, μητέρα της ανήλικης, η οποία υιοθέτησε τη γραπτή δήλωση της ως Έγγραφο Α, μέσω της οποίας παρουσίασε διάφορα αναφερόμενα σε αυτήν έγγραφα ως Τεκμήρια 1 έως
7. Στην εν λόγω δήλωση της υποστηρίζει μεταξύ άλλων ότι στις 28.8.2012 η κόρη της διαγνώστηκε με δυσπλασία του ισχίου και ότι, ως έμαθε αργότερα από διάφορους γιατρούς, αυτή η πάθηση θα μπορούσε να εντοπιστεί από το Μακάρειο και να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά αλλά, λόγω κακών πρακτικών του εν λόγω νοσοκομείου, δεν εντοπίστηκε έγκαιρα. Συνεπεία τούτου τόσον οι γονείς όσον και η ανήλικη έχουν υποφέρει παρά πολύ και το χειρότερο είναι ότι θα έχει αυτό το πρόβλημα για το υπόλοιπο της ζωής της. Στη συνέχεια η Μ.Ε.1 περιγράφει το ιστορικό από τη γέννηση μέχρι τη διάγνωση της ανήλικης από τον δρα Χριστοδουλάκη στις 28.8.2012 με συγγενές εξάρθρημα αριστερού ισχίου, παραθέτει πίνακα 26 επισκέψεων τους στο Μακάρειο για όλο αυτό το διάστημα τονίζοντας ότι δεν είδε ποτέ οποιονδήποτε ιατρό να προβαίνει στην κίνηση Ορτολάνι - Μπάρλοου για ανίχνευση εξαρθρήματος και ότι στο νοσοκομείο δεν λάμβαναν υπόψιν κάποιες δικές της παρατηρήσεις για τις κινήσεις του παιδιού. Μετά τη διάγνωση ακολούθησαν τέσσερα χειρουργεία με πόνο και ταλαιπωρία, τόσο για την ανήλικη όσο και για τους γονείς της, όπως και πολλά έξοδα. Αντεξεταζόμενη είπε, μεταξύ άλλων, ότι η ανήλικη είχε γεννηθεί με εμφύσημα καρδιάς πράγμα που έχει συνέπειες, ότι έχει μαστοκυττάρωση και ότι έχει ραιβοποδία. Για την πρώην Εναγόμενη 2 είπε ότι είναι η παιδίατρος που εργαζόταν στην ιδιωτική Παιδιατρική Κλινική "Αγία Σοφία" και είχε παρακολουθήσει το μωρό δύο - τρεις φορές όταν έγινε η διάγνωση. Αργότερα είπε πως ήταν η ιδιώτης παιδίατρος που είχε δει την ανήλικη κάποιες φορές πριν διαγνωστεί και παρότι κινήθηκε και εναντίον της η αγωγή εντούτοις αργότερα αποφάσισε να την αποσύρει διότι και να είχε γίνει διάγνωση από εκείνη και πάλι θα ήταν αργοπορημένη. Από τις αποδείξεις των Τεκμηρίων 15 και 16 δεν ήταν σε θέση να ξεχωρίσει ποιες αφορούσαν την εξάρθρωση, το καρδιολογικό πρόβλημα ή τη ραιβοποδία. Διαφώνησε ότι η κόρη της άρχισε να περπατά σε ηλικία 19 μηνών. Είπε πως είχε δει από την ηλικία των 3 - 5 μηνών ότι η μικρή δεν έκανε τις κινήσεις που θα έπρεπε για την ηλικία της, ότι το είχε αναφέρει επανειλημμένες φορές στους παιδίατρους στο νοσοκομείο και ότι αυτό είναι γραμμένο στις επισκέψεις για φυσιοθεραπεία. Ως Μ.Ε.2 κλήθηκε ο δρ Τρυφωνίδης ορθοπαιδικός χειρουργός. Στη γραπτή δήλωση του ανέφερε ότι η πάθηση της ανήλικης είναι η Αναπτυξιακή Δυσπλασία Ισχίου ("AΔΙ"), την οποία και εξήγησε. Στις πλείστες των περιπτώσεων οι συνέπειες είναι αναστρέψιμες εάν διαγνωστεί η ΑΔΙ και γίνει ορθή ιατρική παρέμβαση έγκαιρα. Για αυτό υπάρχουν επιστημονικά πρωτόκολλα προληπτικού ελέγχου προς χρήση ούτως ώστε να επιτυγχάνεται έγκαιρη διάγνωση. Όλα προνοούν για τακτικές αξιολογήσεις μέχρι την ηλικία των 12 μηνών. Αναφέρθηκε στις κατευθυντήριες οδηγίες πρακτικής των ΗΠΑ, του Ηνωμένου Βασιλείου και χωρών της Κεντρικής Ευρώπης. Η σχετική κλινική εξέταση ονομάζεται Ορτολάνι και Μπάρλοου, η οποία δίδει κλινικά σημεία που μπορούν να δώσουν τις υποψίες για παραπομπή σε ειδικό ιατρό (κατάλληλη μέχρι τη 12η εβδομάδα ζωής). Βάσει των πρωτοκόλλων η εξέταση ρουτίνας για τα ισχία πρέπει να γίνεται τόσο σε προγραμματισμένους ελέγχους όσον και σε οποιαδήποτε συνάντηση ιατρού - νεογνού, λαμβανομένων υπόψιν και των παραπόνων ή ανησυχιών των γονέων. Επαναλαμβάνεται δε μέχρι το βρέφος να περπατήσει. Ήταν η θέση του Μ.Ε.2 ότι στο Μακάρειο δεν υπήρχε τότε συγκεκριμένο πρωτόκολλο ανίχνευσης ή και προληπτικού ελέγχου. Ο ίδιος βλέποντας τον ιατρικό φάκελο της μικρής δεν εντόπισε οποιονδήποτε σωστό και επιμελή έλεγχο των ισχίων της. Μετά τη γέννα δεν έγινε κανένας έλεγχος ρουτίνας στα ισχία, όπως ούτε και κατά τις νοσηλείες που ακολούθησαν. Αυτό, παρότι υπήρξε καταγεγραμμένο παράπονο της μητέρας στις 25.5.11 ότι "δεν κάθεται" (Τεκμήριο 2, σελ. 146) και στις 27.6.11 ότι "δεν στηρίζει τα πόδια της" (Τεκμήριο 2, σελ. 147). Η μη παραπομπή σε ειδικό φαίνεται ότι επέφερε και το γνωστό αποτέλεσμα αφού η διάγνωση τελικά έγινε σε ηλικία 22 μηνών. Ο ίδιος δεν μπορεί να προσδιορίσει με ακρίβεια τον χρόνο κατά τον οποίο επήλθε το εξάρθρημα αλλά πιθανολογεί με σχετική σιγουριά βάσει της εμπειρίας του ότι θα πρέπει να έγινε πριν την 8η εβδομάδα από τη γέννηση της. Περαιτέρω ο Μ.Ε.2 εξήγησε ότι παρακολουθεί τη μικρή από τον Σεπτέμβριο του 2012, ήτοι από την επίσκεψη της στην Ορθοπαιδική Παίδων του Γ.Ν Λευκωσίας και έκτοτε κατά τακτά χρονικά διαστήματα. Παραθέτει δε τα κύρια συμβάντα του ιστορικού της μέχρι και την τελευταία εξέταση, καταλήγοντας με τις υποκειμενικές ενοχλήσεις και τα αντικειμενικά ευρήματα. Με τη γραπτή του δήλωση ο Μ.Ε.2 παρουσίασε και διάφορα έγγραφα ως Τεκμήρια 29 έως
8. Αντεξεταζόμενος, είπε πως για την ετοιμασία της δήλωσης του, έλαβε υπόψιν το αντίγραφο του φακέλου (Τεκμήριο 2), σε συνδυασμό με το ότι παρακολουθεί την ανήλικη από το 2012 μέχρι και το 2021 που την είδε για τελευταία φορά. Εξήγησε ότι το εξάρθρημα (η ΑΔΙ) είναι πάθηση που επηρεάζει την ανάπτυξη και ωρίμανση της άρθρωσης του ισχίου. Στην παρούσα περίπτωση την προδιάθεση για να οδηγηθεί σε πλήρες εξάρθρημα η μικρή την είχε από τη γέννηση της. Το πότε θα μπορούσε να ανιχνευθεί τέτοιο πρόβλημα είναι δύσκολο να το καθορίσει ο ίδιος, διότι δεν έγινε υπέρηχος στο πρώτο έτος και ίσως να μην υπήρχαν και κλινικά ευρήματα που να το δικαιολογούσαν, αλλά σίγουρα (το πρόβλημα) υπήρχε πριν τον Μάιο του 2011, όταν ανέφερε η μητέρα ότι δεν μπορούσε να καθίσει (ενώ πριν μπορούσε), άρα υπήρξε οπισθοδρόμηση. Διαφώνησε με τη θέση ότι η διάγνωση έγινε μόλις ήταν δυνατό να γίνει. Ήταν η θέση του πως θα μπορούσε να γίνει πολύ πιο πριν, όπως αν γινόταν ακτινογραφία τον Μάιο του 2011 (όταν είχε καταγραφεί ότι "δεν στηρίζει πόδια", Τεκμήριο 2, σελ. 147). Περαιτέρω εξήγησε ότι η ανήλικη έχει μειωμένη ικανότητα ισορροπίας στο αριστερό κάτω άκρο και έκπτωση στη λειτουργία της άρθρωσης όσον αφορά το εύρος κίνησης περί τις 20 μοίρες. Ο Μ.Ε.3 κ. Στεφανίδης είναι ο Ενάγων 1, πατέρας της ανήλικης. Στη γραπτή δήλωση του, Έγγραφο Γ, ανέφερε μεταξύ άλλων ότι πέρασαν πολύ δύσκολα μετά τη διάγνωση και εξειδίκευσε τη θέση του με αναφορά στα δύο χειρουργεία (20.9.12 και 8.11.12). Δυσκολεύτηκαν πάρα πολύ και μέχρι να γίνει πέντε ετών. Σήμερα αυτό που τους δυσκολεύει είναι οι αναγκαίες μετακινήσεις για τις θεραπείες της, ήτοι δις εβδομαδιαίως φυσιοθεραπείες και υδροθεραπείες αλλά αναγκαστικά την παίρνουν μόνο μια φορά προς εξοικονόμηση χρόνου και χρημάτων. Κατά την κυρίως εξέταση του, βλέποντας τα βίντεο του Τεκμηρίου 5, είπε πως έτσι ήταν και η κόρη του με τον γύψο μετά τα χειρουργεία του
9. Αντεξεταζόμενος για τα βίντεο, είπε πως φαίνεται εκεί να είναι το ίδιο πρόβλημα που έχει και η κόρη του. Η Μ.E.4 Νησιώτη υπηρετεί ως σχολική συνοδός παιδιών και στη γραπτή δήλωσή της, Έγγραφο Δ, ανέφερε μεταξύ άλλων ότι κατόπιν αξιολόγησης των αναγκών της ανήλικης, από την αρμόδια Επιτροπή, ανέλαβε από το 2014 τη βοήθεια της όταν η μικρή άρχισε να φοιτά στην Α΄ τάξη Δημοτικού Σχολείου. Παρέμεινε μαζί της μέχρι το σχολικό έτος που έληξε κατά το
10. Στη βάση αυτής της εμπειρίας αναφέρθηκε στα κυριότερα προβλήματα που αντιμετωπίζει η ανήλικη. Αντεξεταζόμενη είπε πως είχε γνώση μόνο για τις σχολικές και όχι για τις απογευματινές δραστηριότητες της ανήλικης. Δεν γνώριζε επίσης για ποιο λόγο διακόπηκε η παροχή συνοδού το
11. Η Μ.Ε.5 κα Λαγού είναι λειτουργός Στατιστικής Υπηρεσίας και ως αναφέρει στο Έγγραφο Ε κλήθηκε για να παρουσιάσει τα επίσημα στοιχεία για το προσδόκιμο ζωής και τις μέσες μηνιαίες απολαβές γυναίκας στην Κύπρο, όπως και τον τρόπο υπολογισμού τους. Στην ίδια γραπτή δήλωση αναφέρει ότι το προσδόκιμο ζωής γυναίκας γεννηθείσας το 2010 είναι 83,7 έτη και οι μέσες απολαβές γυναίκας κατά το 2020 ήταν €1.836 (μεικτές). Παρουσίασε επίσης σχετικά έγγραφα ως Τεκμήρια 36 και
12. Αντεξεταζόμενη είπε πως δεν γνώριζε τα ποσοστά θνησιμότητας σε γυναίκες γεννηθείσες το
13. Όσον αφορά τις μέσες απολαβές είπε πως λήφθηκε υπόψιν το σύνολο των γυναικών, ανεξαρτήτως μόρφωσης. Ο κατώτατος μισθός ήταν €
14. Η Μ.Ε.6 κα Παπαδοπούλου είναι φυσιοθεραπεύτρια στο Μακάρειο από το 2011 και υπήρξε υπεύθυνη φυσιοθεραπεύτρια για την ανήλικη από το 2013 μέχρι και τη μαρτυρία της (14.1.22). Στη γραπτή της δήλωση, Έγγραφο Στ, είπε μεταξύ άλλων ότι η μικρή την επισκέπτεται κάθε Τετάρτη στο Μακάρειο και εξήγησε τον στόχο της φυσιοθεραπείας. Για τις επισκέψεις από το 2013 έως το 2021 παρουσίασε σχετικό πίνακα ως Τεκμήριο 38, στον οποίο φαίνονται αναλυτικά. Προφορικά είπε πως υπάρχουν και πολλές επισκέψεις οι οποίες δεν καταγράφονται επειδή η μικρή φτάνει στο Μακάρειο σε ώρες που δεν λειτουργεί το Αρχείο Καταγραφής ενώ άλλες φορές γίνονται πιο λίγες μηνιαίως για διάφορους λόγους (π.χ απουσίες, σεμινάρια, ασθένειες). Αντεξεταζόμενη είπε πως δεν είχε μαζί της τις οδηγίες του δρος Τρυφωνίδη (Μ.Ε.2) και ότι δεν μίλησε μαζί του κατά τα έτη 2021 και
15. Συμφώνησε ότι με την πάροδο του χρόνου υπήρξε και βελτίωση της ανήλικης, ότι η μικρή δεν πάσχει από οποιαδήποτε νοητική υστέρηση και εξήγησε ότι έδωσε οδηγίες για κάποιες ασκήσεις κατ' οίκον (ήπια ασκησιολογία), πρόγραμμα για το οποίο δεν γνώριζε αν εφαρμόζεται. Πρόσθεσε πως, κατά την άποψή της, η μικρή δύναται να σπουδάσει, όπως και να εργαστεί σε θέσεις που δεν απαιτούν υπερβολική ενεργητική άσκηση ή αντοχή. Η Μ.Ε.7 κα Μακρή είναι ανώτερη λειτουργός στατιστικής στη Στατιστική Υπηρεσία από το
16. Κλήθηκε για να εξηγήσει τα επίσημα στοιχεία σχετικά με το προσδόκιμο ζωής γυναίκας γεννηθείσας κατά το 2010 στην Κύπρο. Ανέφερε στη γραπτή δήλωσή της Έγγραφο Ζ, πως αυτό είναι 83, 7 έτη. Αντεξεταζόμενη είπε πως το Τεκμήριο 36 έχει συνταχθεί κατά το 2010 και ότι δεν αναμένεται να αλλάξει κάτι στους αριθμούς αυτούς. Ο Μ.Ε.8 κ. Πολυβίου είναι κάτοχος μεταπτυχιακού στα χρηματοοικονομικά και συνδεδεμένο μέλος του Συνδέσμου Εγκεκριμένων Λογιστών Κύπρου (ΣΕΛΚ). Κλήθηκε να αναφέρει ποιες είναι οι καθαρές απολαβές εργοδοτουμένου με μισθό €1.836 μηνιαίως και στη γραπτή δήλωσή του, Έγγραφο Η, είπε πως αυτές είναι €1.632,
17. Αντεξεταζόμενος απάντησε σε διευκρινιστικές ερωτήσεις σχετικά με τα ποσά τα οποία αποκόπτονται από τις απολαβές κάποιου για φόρο, κοινωνικές ασφαλίσεις κ.λ.π.. Περιορισμός Επίδικων Θεμάτων Πριν από οτιδήποτε άλλο, κρίνεται αναγκαίο σε αυτό το σημείο να επισημανθεί ότι, όπως διαπιστώνεται από τις διάφορες δηλώσεις των συνηγόρων, την πορεία της υπόθεσης και τις εκατέρωθεν αγορεύσεις, τα επίδικα θέματα έχουν περιοριστεί. Ειδικότερα, μετά το πέρας της υπόθεσης για τους Ενάγοντες και λίγο πριν τις αγορεύσεις, η Εναγόμενη 1 (Δημοκρατία) με σχετική δήλωσή της δέχθηκε ότι υπήρξε καθυστέρηση ως προς τη διάγνωση σε σχέση με το εξάρθρημα ισχίου το οποίο είχε η ανήλικη Ενάγουσα
18. Εξ ου και κατά την αγόρευσή της (η Δημοκρατία) εστίασε την προσοχή της αφενός σε ζητήματα αιτιώδους συνάφειας, εισηγούμενη ότι δεν έχει αποδειχθεί ότι ακόμη και να γινόταν νωρίτερα η διάγνωση, η κατάσταση της Ενάγουσας 3 θα ήταν σήμερα διαφορετική (σ. 11) και αφετέρου σε ζητήματα αποζημιώσεων. Σε σχέση με το ίδιο θέμα, οι Ενάγοντες δεν είχαν προσκομίσει οποιαδήποτε μαρτυρία προς υποστήριξη των άλλων ισχυρισμών τους, ήτοι ότι το εξάρθρημα υφίστατο εκ γενετής ή ότι προκλήθηκε κατά τον τοκετό ή ότι οφείλετο σε συγκεκριμένη θεραπεία την οποία έλαβε από το Μακάρειο Νοσοκομείο. Αντιθέτως, στη δική τους αγόρευση, οι Ενάγοντες ξεκαθαρίζουν εντελώς τη θέση τους καλώντας το Δικαστήριο να δεχθεί ότι το ισχίο της ανήλικης εξαρθρώθηκε μετά τον τοκετό, ήτοι κάποια στιγμή πριν την 8η εβδομάδα και ότι η αμέλεια της Εναγόμενης 1 έγκειται στο ότι παρέλειψε να το διαγνώσει έγκαιρα και να την παραπέμψει σε ειδικό (§4 και §36 της αγόρευσης). Το Δικαστήριο θεωρεί ότι το ζήτημα αυτό καλύπτεται από την προαναφερθείσα τελική επί του θέματος δήλωση της Δημοκρατίας ότι υπήρξε όντως καθυστέρηση ως προς τη διάγνωση. Καθίσταται έτσι σαφές πως είναι παραδεκτό αφενός ότι κάποια στιγμή μετά τον τοκετό προέκυψε το εξάρθρημα και αφετέρου ότι υπήρξε καθυστέρηση στη διάγνωσή του κατά την παρακολούθηση της ανήλικης στο Μακάρειο. Τονίζεται βέβαια ξανά πως δεν αποδίδεται από οποιονδήποτε οποιαδήποτε ευθύνη σε ιατρούς του Μακάρειου Νοσοκομείου ή σε άλλον εργοδοτούμενο της Δημοκρατίας, για αυτή καθ' ευατήν την εμφάνιση ή πρόκληση του εξαρθρήματος. Συνεπεία του ως άνω περιορισμού των επίδικων θεμάτων, είναι αυτονόητο ότι τα ζητήματα τα οποία θα απασχολήσουν κατά την αξιολόγηση αφορούν αφενός μόνο κάποιες περαιτέρω αναγκαίες λεπτομέρειες σε σχέση με τη διάγνωση του εξαρθρήματος και αφετέρου ζητήματα τα οποία άπτονται των αξιούμενων αποζημιώσεων. Αξιολόγηση Μαρτυρίας‑ Ευρήματα Έχω παρακολουθήσει με κάθε δυνατή προσοχή όλους τους μάρτυρες και έχω εξετάσει όλα τα προσκομισθέντα τεκμήρια, με στόχο την αξιολόγηση και εξαγωγή των αναγκαίων συμπερασμάτων προς επίλυση των πιο πάνω επίδικων ζητημάτων. Όσον αφορά τη Μ.Ε.1, δηλαδή την Ενάγουσα 1 και μητέρα της ανήλικης, η εικόνα που έχω σχηματίσει είναι γενικά καλή υπό την έννοια ότι απαντούσε με προθυμία στις ερωτήσεις, έδιδε λεπτομέρειες καθώς και την εντύπωση ότι προσπαθούσε καλόπιστα να βοηθήσει το Δικαστήριο να εντοπίσει τα πραγματικά γεγονότα. Παρά τη γενική αυτή καλή εικόνα, διαπίστωσα ότι υπήρξαν και σημεία στα οποία υπερέβαλλε στα πλαίσια μιας άλλης παράλληλης προσπάθειάς της να υπερτονίσει τις θέσεις της προς υποστήριξη της οικογένειάς της και ειδικά των αξιώσεών τους. Ο Μ.Ε.2 κατέθεσε υπό διπλή ιδιότητα υπό την έννοια ότι εκ των πραγμάτων αναφέρθηκε τόσο σε γεγονότα των οποίων υπήρξε μάρτυρας όσο και στην επιστημονική του άποψη όσον αφορά τα ιατρικά θέματα ή και την εκτίμησή του. Οι αρχές με βάση τις οποίες αξιολογείται η μαρτυρία ειδικών είναι πολύ καλά γνωστές και δεν απαιτείται εδώ η λεπτομερής επανάληψή τους. Γενικά θεωρώ πως δεν είχε οποιονδήποτε λόγο να αλλοιώσει γεγονότα τα οποία είχαν περιπέσει στην προσωπική αντίληψή του. Άλλωστε, αυτά επιβεβαιώνονται και από τα περιεχόμενα στον ιατρικό φάκελο ή άλλα παρεμφερή έγγραφα που έχουν παρουσιαστεί. Ως προς τα γεγονότα τον θεωρώ αξιόπιστο και ειλικρινή μάρτυρα. Η δε εμπειρογνώμονή του μαρτυρία εξετάζεται στη βάση των σχετικών αρχών σε καταλληλότερο σημείο, σημειώνοντας σε αυτό το σημείο μόνον ότι υπάρχουν κάποια σημεία τα οποία δεν μπορούν να γίνουν δεκτά. Ο Μ.Ε.3, δηλαδή ο Ενάγων 2, πατέρας της ανήλικης, επίσης έδωσε την εικόνα προσώπου το οποίο ήταν ειλικρινές. Η αλήθεια είναι ότι η μαρτυρία του, τόσο γραπτή όσο και προφορική, περιορίστηκε σε πολύ λίγα θέματα εν σχέσει με τη ζωή της ανήλικης. Ενδεικτικά της ειλικρίνειάς του ήταν τα όσα εντίμως ανέφερε για τα δύο βίντεο του Τεκμηρίου 5, καθώς και το ότι σε καμιά περίπτωση δεν θέλησε να πει οτιδήποτε για το οποίο δεν ήταν βέβαιος. Εξ ου και κατέθετε ευθαρσώς την αβεβαιότητα ή και άγνοιά του κατά περίσταση. Όσον αφορά τους Μ.Ε.4 έως Μ.Ε.8, θα πρέπει να σημειωθεί πως ο καθένας τους κλήθηκε λόγω συγκεκριμένης ιδιότητάς του η οποία σχετίζεται είτε με επιμέρους υπηρεσίες προς την ίδια την ανήλικη, όπως οι Μ.Ε.4 και Μ.Ε.6 (συνοδός και φυσιοθεραπεύτρια αντίστοιχα) είτε με επεξηγήσεις εν σχέσει με τις οικονομικές αξιώσεις, όπως οι Μ.Ε.5 και Μ.Ε.7 (στοιχεία από τη Στατιστική Υπηρεσία) ή ο Μ.Ε.8 (ζητήματα εισοδήματος). Έχω σχηματίσει για όλους αυτούς τους μάρτυρες γενικά καλή εντύπωση. Θεωρώ αφενός ότι οι Μ.Ε.4 και Μ.Ε.6 δεν είχαν οποιονδήποτε λόγο να αλλοιώσουν γεγονότα τα οποία είχαν βιώσει και ότι οι Μ.Ε.5, Μ.Ε.7, Μ.Ε.8 αντίστοιχα, δεν είχαν οποιονδήποτε λόγο να αλλοιώσουν στοιχεία που γνώριζαν εκ της θέσεως ή της ακαδημαϊκής τους γνώσης. Όσον αφορά τα γεγονότα είναι παραδεκτό στην Υπεράσπιση πως στις 25.10.10 η Ενάγουσα 1 γέννησε στο Μακάρειο Νοσοκομείο με φυσιολογικό τοκετό και κεφαλική προβολή την Ενάγουσα
19. Το νεογνό ήταν βάρους 2.830kg. Η εγκυμοσύνη ήταν ομαλή και καθ' όλη τη διάρκειά της, καθώς και μετά τον τοκετό, η Ενάγουσα 1 και το νεογνό λάμβαναν ιατρική φροντίδα από το Μακάρειο Νοσοκομείο. Το Τεκμήριο 2 αποτελεί αντίγραφο του ιατρικού φακέλου της ανήλικης (αποτελούμενο από 184 σελίδες) και περιέχει καταγραφές, καταχωρήσεις στοιχείων ή μετρήσεων, ιατρικές εκθέσεις ή σημειώματα, αναλύσεις κ.λπ που αφορούν την περίοδο από τη γέννηση μέχρι και τις 21.2.13, τα οποία δεν αμφισβητήθηκαν. Η μητέρα και το νεογνό παρέμειναν στο νοσοκομείο μέχρι τις 29.10.10, οπότε και έλαβαν εξιτήριο. Η Ενάγουσα 1 δέχεται ότι εκτός από ίκτερο, ραιβοποδία και ένα θέμα με την καρδιά του μωρού, δεν υπήρξε άλλο ζήτημα. Η μικρή είχε εμφύσημα (τέσσερις τρυπούλες) για το οποίο και έπρεπε να παρακολουθείται κατά τακτά διαστήματα από τους παιδοκαρδιολόγους, πράγμα που όντως έγινε, όπως φαίνεται από σχετικές ιατρικές εκθέσεις που υπάρχουν στον φάκελο. Κατά το επόμενο διάστημα, ήτοι μέχρι και τη διάγνωση της ΑΔΙ (στις 28.8.12), μητέρα και νεογνό πραγματοποίησαν 27 συνολικά επισκέψεις, τις οποίες η Εναγόμενη 1 αναφέρει αναλυτικά στη γραπτή δήλωσή της, επιβεβαιώνονται από τον φάκελο Τεκμήριο 2 και δεν αμφισβητούνται εν πάση περιπτώσει από την Εναγόμενη
20. Ας σημειωθεί ότι σε τρεις περιπτώσεις και συγκεκριμένα στις 16.1.11, στις 27.5.11 και στις 2.6.11, απαιτήθηκε η εισαγωγή και παραμονή της μικρής στο Μακάρειο για διαστήματα πέντε, τριών και τεσσάρων ημερών αντίστοιχα. Διευκρινίζεται ότι εκ παραδρομής (μάλλον) μια επίσκεψη που είχε γίνει στις 19.1.11 θεωρήθηκε ότι έγινε στις 19.11.10 με αποτέλεσμα να καταγραφεί σε λανθασμένη σειρά. Αλλά αυτό δεν επηρεάζει τον συνολικό αριθμό των επισκέψεων, οπότε για σκοπούς ευκολίας θα γίνεται αναφορά στην αρίθμηση της Ενάγουσας
21. Αυτό το οποίο συνάγεται από τις διάφορες καταχωρήσεις, είναι πως το νεογνό είχε φυσιολογική ανάπτυξη και πορεία. Όπως και η Ενάγουσα 1 επιβεβαιώνει, εκτός από τα προαναφερθέντα ζητήματα, όλα (τα υπόλοιπα) ήταν καλά. Η ίδια τηρούσε το πρόγραμμα επισκέψεων, προληπτικών ελέγχων και εμβολιασμών βάσει των οδηγιών από τους παιδίατρους του Μακάρειου Νοσοκομείου. Ενδεικτικά σημειώνεται ότι κατά την επίσκεψη στις 30.11.10 στο Τεκμήριο 2 (σ. 181) καταγράφηκε ότι «στηρίζει το κεφαλάκι». Μέχρι τις 16.1.11 μεσολαβούν άλλες τρεις επισκέψεις κατά τις οποίες δεν προκύπτει κάτι το ιδιαίτερο. Εκείνην τη μέρα, στις 16.1.11, η μικρή μεταφέρεται εμπύρετη (από τριημέρου) και ακολουθεί η πρώτη πενθήμερη παραμονή της στο Μακάρειο λόγω του πυρετού. Για τις επόμενες δύο επισκέψεις στις 28.1.11 και 8.2.11, έχουν καταγραφεί μόνο συνήθη παιδικά θέματα υγείας όπως βήχας, αμυγδαλές κ.λπ. Στην αμέσως επόμενη όμως, ήτοι στις 21.2.11, εντοπίζεται σημείωση περί του ότι συνεστήθη φυσιοθεραπεία για ραιβόκρανο (αφύσικη θέση κεφαλιού), καθώς και ότι το παιδί θα πήγαινε σε βρεφοκομικό σταθμό. Ακολούθησαν άλλες έξι επισκέψεις πριν την επίσκεψη στις 25.5.11, οπότε και σημειώθηκε για πρώτη φορά στο Τεκμήριο 2 (σ. 146) ότι η μικρή «δεν κάθεται» και ότι η μητέρα αναφέρει αλλαγή συμπεριφοράς του παιδιού, ήτοι ότι γέρνει το κεφαλάκι πίσω. Το τελευταίο αυτό στοιχείο λογικά σχετίζεται με το ραιβόκρανο. Η συνέχεια δόθηκε μετά από δύο μέρες, στις 27.5.
22. Εκείνην τη μέρα υπήρξε ξανά επίσκεψη για τα ίδια συμπτώματα (σ. 146) και ακολούθησε η δεύτερη εισαγωγή‑ παραμονή στο Μακάρειο. Όπως έχει καταγραφεί στο Τεκμήριο 2 (σ. 140) επρόκειτο για επείγουσα εισαγωγή από τα εξωτερικά ιατρεία λόγω αναφερόμενης από 12ημέρου ανησυχίας, αλλαγής συμπεριφοράς, οπισθότονου και αδυναμίας να καθίσει χωρίς στήριξη η μικρή (ενώ πριν μπορούσε). Στις 20.5.11, λίγο πριν πάρει εξιτήριο, εξέτασε την ανήλικη και παιδονευρολόγος (σ. 126, 141), η οποία κατέγραψε στο σημείωμά της (σ. 128) ότι η μικρή μπορούσε να καθίσει όταν τοποθετείτο («sits when placed») και έδωσε οδηγίες να παρακολουθείται η ανάπτυξή της από τους παιδίατρους («keep an eye on her development»). Μετά από πολύ λίγες μέρες, στις 2.6.11, η μικρή εισήχθη ξανά στο Μακάρειο λόγω πυρετού όπου και παρέμεινε μέχρι τις 6.6.11 (σ. 102). Ακολούθησε μια επίσκεψη στις 16.6.11 (σ. 106) όπου δεν σημειώθηκε κάτι ουσιώδες και ακόμα μια στις 27.6.11 όπου καταγράφηκε στον φάκελο (σ. 147) για πρώτη φορά ότι η ανήλικη «κάθεται, δεν στηρίζει πόδια, παρακολουθεί, πιάνει αντικείμενα». Στην επόμενη επίσκεψη, στις 13.7.11, σημειώθηκε (σ. 147) ότι «άρχισε να κάθεται, άρχισε να στέκεται, παρακολουθεί, συλλαμβάνει, παχύσαρκο παιδί, λοιπά συστήματα φυσιολογικά». Ακολούθησαν επισκέψεις στις 18.7.11, 22.7.11, 18.8.11 και 2.11.11 (σ. 93‑95) κατά τις οποίες εκτός από συνήθη παιδικά θέματα υγείας (βήχας, ρινόρροια, πυρετός κ.λπ) δεν έχει καταγραφεί κάτι ουσιώδες. Μάλιστα για μια από τις εξετάσεις σημειώθηκε πως ήταν χωρίς παθολογικά ευρήματα (18.8.11). Για την επόμενη περίοδο και για αρκετούς μήνες δεν καταγράφονται επισκέψεις στο Μακάρειο. Η Ενάγουσα 1 στη γραπτή δήλωσή της (§6.3) αφήνει να νοηθεί ότι υπήρξαν και άλλες επισκέψεις τους μετά τις 2.11.11, οι οποίες δεν έχουν καταγραφεί (κατά τη θέση της) πλην όμως αφενός δεν έδωσε κανένα περαιτέρω στοιχείο ή λεπτομέρεια για κάτι τέτοιο και αφετέρου κρίνεται παράλογο χωρίς κάποια εξήγηση να μην έχουν καταγραφεί επισκέψεις μόνο για συγκεκριμένη περίοδο (περίπου ενός έτους) μέχρι τις 3.9.12 που σημειώνεται η επόμενη, η οποία τυγχαίνει να είναι αμέσως μετά τη διάγνωση του εξαρθρήματος. Δεν δέχομαι τη θέση αυτή της Ενάγουσας 1, ήτοι ότι υπήρξαν επισκέψεις οι οποίες δεν έχουν καταγραφεί. Προφανώς όλη αυτή η περίοδος είναι το διάστημα για το οποίο η Ενάγουσα 1 καταθέτει ότι, παρά τις κάποιες ανησυχίες που είχε εκφράσει (για το ότι δεν καθόταν, για τις κινήσεις του μωρού κ.λ.π.), έλαβε διαβεβαιώσεις ότι όλα ήταν καλά και εφησυχάστηκε. Λογικά, σε αυτό είχε τον ρόλο του και το ότι στις 13.7.11 είχε διαπιστωθεί πως η μικρή άρχισε να κάθεται. Αυτό το οποίο την ανησύχησε ξανά είναι τα όσα παρατήρησε περί το τέλος Ιουλίου του
23. Δεν έχουν αμφισβητηθεί αυτά τα οποία κατέγραψε σχετικά στη δήλωσή της που έχουν ως εξής (§6.7): «
24. 7 Δυστυχώς όμως, ενώ η Μ.. η μεγάλη μου κόρη είχε περπατήσει πιο νωρίς, η Ε.. είχε γίνει 19 μηνών, είχαμε φτάσει το τέλος Ιουλίου του 2012, και δεν είχε ακόμη περπατήσει. Ξεκίνησε δειλά δειλά κάποια βήματα τέλη Ιουλίου αρχές Αυγούστου του 2012 αλλά φαινόταν ότι κούτσαινε και τραβούσε το αριστερό της πόδι. Ανησύχησα και γι' αυτό διευθέτησα μέσα του Αυγούστου του 2012 ραντεβού στο Δρ. Χριστοδουλάκη που ήταν ο άνθρωπος που έκανε τη διάγνωση για την εξάρθρωση του αριστερού ισχίου στις 28/8/2012 δηλαδή όταν η Ε.. ήταν 22 μηνών.». Ο προαναφερθείς δρ Χριστοδουλάκης που ήταν ο επί κεφαλής ομάδας ιατρών από τις ΗΠΑ δεν κλήθηκε να καταθέσει. Η διάγνωσή του όμως προκύπτει από την επιστολή του, Τεκμήριο 1, ημερ. 28.8.12 προς τον ιατρό David του Shiners Hospital της Μασαχουσέτης (ΗΠΑ) στην οποία αναφέρθηκε τόσο η Ενάγουσα 1 όσο και ο δρ Τρυφωνίδης (Μ.Ε.2) και η οποία έχει ως εξής: «This child was presented to me because of limping since she started to walk at the age of 19 months. Clinically there was shortness of the left lower limb but no other abnormality of the joint. Xrays revealed dislocation of the left hip. Due to the late discovery of the event, I would be most grateful if you can see this child and advice». Η πιο πάνω ήταν η πρώτη διάγνωση για την ύπαρξη εξαρθρήματος αριστερού ισχίου (dislocation of the left hip) το οποίο και συνιστά Αναπτυξιακή Δυσπλασία Ισχίου (ΑΔΙ). Η διάγνωση αυτή δεν αμφισβητείται από πλευράς υπεράσπισης. Στη βάση των όσων πειστικά και τεκμηριωμένα εξήγησε ο δρ Τρυφωνίδης, γίνεται δεχτό πως ένα τέτοιο εξάρθρημα εντάσσεται στον επιστημονικό όρο της «δυσπλασίας» αφού το βασικό χαρακτηριστικό του είναι ότι η κοτύλη και η κεφαλή του ισχίου δεν ευρίσκονται στη σωστή ανατομική τους θέση και δομή, οπότε δεν αναπτύσσονται σωστά, (εξ ου και ο όρος «δυσπλασία»). Ουσιαστικά με τον όρο «εξάρθρημα» εννοείται το ότι η κεφαλή του μηριαίου οστού ευρίσκεται έξω από την κοτύλη (βλ. Τεκμήρια 29 και 30). Ως προς το πότε προέκυψε το εξάρθρημα, ο δρ Τρυφωνίδης ήταν βέβαιος ότι αυτό έγινε πριν τις 25.5.
25. Το συμπέρασμά του αυτό το βάσισε σε στοιχεία του φακέλου και συγκεκριμένα στα όσα είχαν καταγραφεί κατά τις επισκέψεις στις 25.5.11 και 27.5.11 (σ. 146). Έχω παρακολουθήσει με προσοχή την ανάλυση και τεκμηρίωση την οποία προσέφερε ο δρ Τρυφωνίδης και θεωρώ ότι έχει δίκαιο. Δέχομαι τη θέση του ότι η απώλεια ικανότητας να κάθεται ένα νεογνό στην ηλικία των επτά μηνών (ενώ πριν μπορούσε), στην απουσία σοβαρής νευρολογικής νόσου, σημαίνει αλλαγή στην εμβιομηχανική της ισορροπίας είτε από τον σπόνδυλο είτε από τα ισχία (λεκάνη), οπότε εάν δεν παρατηρείται παθολογία στη σπονδυλική στήλη, έπεται ότι η αιτία ήταν αναμφίβολα η ανισορροπία στα ισχία και στην παρούσα περίπτωση η εξάρθρωση του αριστερού ισχίου. Δεν παραγνωρίζω βέβαια ότι ο δρ Τρυφωνίδης εξέφρασε και την άποψη ότι με βάση τις πιθανότητες το ισχίο της μικρής θα πρέπει να είχε εξαρθρωθεί ήδη μέχρι την 6η‑ 8η εβδομάδα, δηλαδή μέχρι τα μέσα Δεκεμβρίου του
26. Δεν μπορώ όμως να δεχθώ την άποψή του αυτήν, καθότι είναι εμφανές ότι πρόκειται περί εικασίας και μόνον, η οποία δεν στηρίζεται σε οποιοδήποτε ασφαλές υπόβαθρο. Το μόνο το οποίο και ο ίδιος μπόρεσε να πει για το θέμα, είναι αφενός πως το πιο πιθανόν είναι ότι μέχρι τον Δεκέμβριο θα υπήρχε περιορισμός στην απαγωγή του ισχίου και αφετέρου ότι είναι πιο πιθανό παρά όχι η ΑΔΙ της μικρής να μπορούσε να εντοπιστεί μέχρι τον Δεκέμβριο του
27. Όπως έχει λεχθεί πιο πριν, πρόκειται απλά για μια πιθανότητα χωρίς οποιοδήποτε στοιχείο ή ένδειξη είτε από πλευράς επιστήμης είτε έστω από πλευράς λογικής, που θα μπορούσε να υποστηρίξει τέτοια διαπίστωση και δεν γίνεται δεκτή η θέση αυτή. Όπως και να έχουν τα πράγματα, γεγονός παραμένει πως τουλάχιστον κατά τον Μάιο του 2011 είχε εμφανιστεί το εξάρθρημα και πως υπήρχαν ενδείξεις οι οποίες θα μπορούσαν να οδηγήσουν στην παραπομπή σε ορθοπαιδικό από τότε, οπότε θα γινόταν η διάγνωση η οποία τελικά έγινε τον Αύγουστο του 2012, ήτοι με καθυστέρηση 15 μηνών. Έχει τεθεί ήδη πιο πριν πως η καθυστέρηση γενικά είναι παραδεχτή. Αυτό το οποίο συνάγεται ως εύρημα είναι πως η καθυστέρηση αυτή ήταν έκτασης περίπου 15 μηνών. Όπως επίσης εξήγησε ο δρ Τρυφωνίδης, εκείνο το οποίο συμβαίνει είναι ότι η ανάπτυξη και αρχιτεκτονική της άρθρωσης του ισχίου υστερεί από τα φυσιολογικά όρια με αποτέλεσμα είτε να υπάρχει ελλιπής και προβληματική διαμόρφωση της άρθρωσης είτε να υπάρχει αστάθεια, όπου στη σοβαρότερή της μορφή το ισχίο εξαρθρώνεται, (όπως έγινε εδώ), αφού η κοτύλη και η κεφαλή μηριαίου συνέχισαν να αναπτύσσονται σε λανθασμένη ανατομικά θέση και με δυσπλασία. Πρόκειται για πάθηση η οποία επηρεάζει την ανάπτυξη και ωρίμανση της ισχιακής άρθρωσης και όπως εντίμως ανέφερε ο δρ Τρυφωνίδης «πολλές φορές δεν υπάρχουν συμπτώματα». Λογική κρίνεται βέβαια και η θέση του δρος Τρυφωνίδη ότι όσο πιο νωρίς γίνεται η διάγνωση και θεραπεία τόσο το καλύτερο δεδομένου ότι οι πλείστες των επιπτώσεων της ΑΔΙ είναι αναστρέψιμες εάν αυτή διαγνωσθεί και γίνει ορθή ιατρική παρέμβαση έγκαιρα. Η αργοπορημένη διάγνωση καθιστά δύσκολη την αντιμετώπιση αφού χρειάζεται πλέον να γίνουν χειρουργικές επεμβάσεις προς αποκατάσταση της ανατομίας και της λειτουργίας της ισχιακής άρθρωσης. Για παράδειγμα στην κρινόμενη περίπτωση αναλόγως του χρόνου διαπίστωσης, θα μπορούσε να είχε παρασχεθεί θεραπεία μη επεμβατικής φύσης (π.χ ορθοτική συσκευή). Στη βάση των γεγονότων που έγιναν δεκτά, ιδιαίτερης σημασίας είναι η κατάληξη του δρος Τρυφωνίδη περί του ότι αν η διάγνωση γινόταν στην ηλικία των επτά μηνών τότε και η αντιμετώπιση θα ήταν διαφορετική αλλά και δεν θα παρέμεναν μόνιμα προβλήματα (§49). Τα όσα σχετικά ανέφερε παρέμειναν αναντίλεκτα, είναι επιστημονικά τεκμηριωμένα και γίνονται δεκτά. Έχουν ως ακολούθως: «48) Αν γινόταν η παραπομπή στις 25/5/2011 που η Ε.. ήταν επτά μηνών