Ε Λ ν. Χ Κ, Αρ. Αγωγής 735/11, 12/9/2023 ΠΑΓΚΥΠΡΙΟΣ ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ CyLaw | Αναφορικά μ'εμάς | " target="_top">Επικοινωνία | Όροι χρήσης Έρευνα - Κατάλογος Αποφάσεων Πρωτόδικων Δικαστηρίων - Εμφάνιση Αναφορών (Noteup on) - Αφαίρεση Υπογραμμίσεων ECLI:CY:EDLEM:2023:A199 ΕΠΑΡΧΙΑΚΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΛΕΜΕΣΟΥ ΕΝΩΠΙΟΝ: Θ. Θωμά, Π.Ε.Δ. Αρ. Αγωγής 735/11 Μεταξύ: Ε Λ Ενάγουσας και Χ Κ Εναγόμενου ---------------------------- ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12 Σεπτεμβρίου, 2023 ΕΜΦΑΝΙΣΕΙΣ: Για Ενάγουσα: κ. Θ. Ιωαννίδης Για Εναγόμενο: κ. Χρ. Πουργουρίδης Α Π Ο Φ Α Σ Η ΤΑ ΔΙΚΟΓΡΑΦΑ - ΠΑΡΑΔΕΚΤΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ Με βάση το κοινά παραδεκτό υπόβαθρο γεγονότων, ο εναγόμενος είναι ιατρός νευροχειρούργος, διατηρεί ιατρείο στη Λεμεσό και συνεργάζεται με την Πολυκλινική Υγεία. Η Ενάγουσα τον επισκέφθηκε για πρώτη φορά στο ιατρείο του κατά την 27.11.07 σε άσχημη κατάσταση από απόψεως της υγείας της. Σύμφωνα με τους ισχυρισμούς της Έκθεσης Απαίτησης, ο Εναγόμενος ανέλαβε τη θεραπεία της Ενάγουσας από την πρώτη ημέρα της επίσκεψης της στο ιατρείο του και, κατ' αυτό τον τρόπο, επήλθε η σχέση πελάτη ασθενούς-ιατρού. Ήταν ρητός ή/και εξυπακοούμενος όρος της μεταξύ τους συμφωνίας ότι ο Εναγόμενος θα επεδείκνυε την κατάλληλη ιατρική συνέπεια και ικανότητα για τη θεραπεία της Ενάγουσας. Ταυτόχρονα είχε υποχρέωση κατά την άσκηση του επαγγέλματός του να επιδείξει επιμέλεια προς την Ενάγουσα, να μην προβεί σε αμελείς πράξεις, να μην παραβιάσει το καθήκον του έναντι της και να μην προβεί σε ενέργειες κατώτερες των ιατρικών του καθηκόντων. Αποτελεί δε ισχυρισμό της Έκθεσης Απαίτησης ότι ο Εναγόμενος παρέβηκε τις συμβατικές του υποχρεώσεις προς την Ενάγουσα, υπήρξε αμελής, παρέβη τα νόμιμα καθήκοντά του λόγω ανεπιτήδειας, προέβηκε σε λανθασμένη διάγνωση και θεραπεία, με αποτέλεσμα η Ενάγουσα να υποστεί πόνο, ταλαιπωρία, μόνιμη ανικανότητα, η υγεία της να επιδεινωθεί σε σοβαρό βαθμό, η καριέρα της να παραμείνει σε στασιμότητα και να υποστεί άλλες συναφείς ζημιές. Στην ΄Εκθεση Απαίτησης παρατίθενται οι λεπτομέρειες αμελείας και/ή παράβασης των νόμιμων καθηκόντων του Εναγόμενου. Η αξίωση της Ενάγουσας εναντίον του αφορά γενικές αποζημιώσεις για πόνο, ταλαιπωρία, μόνιμη ανικανότητα και καταστροφή της καριέρας της, όπως επίσης και ειδικές αποζημιώσεις για τις ειδικές ζημιές τις οποίες υπέστη. Ο Εναγόμενος στο δικόγραφο της Υπεράσπισής του αρνείται τον ισχυρισμό της Ενάγουσας ότι ανέλαβε να την θεραπεύσει και/ή να λύσει το πρόβλημα της υγείας της, ισχυρίζεται δε ότι αυτό το οποίο ανέλαβε ήταν να της παρέχει εύλογες ιατρικές υπηρεσίες οι οποίες εμπίπτουν στην ειδικότητά του. Αποτελεί θέση του ότι «έβαλε» διάγνωση ως προς την αιτία των συμπτωμάτων που του περιέγραψε η Ενάγουσα και/ή πρότεινε μέθοδο αντιμετώπισης τους, αφού προηγουμένως έλαβε υπόψη του ότι τα εν λόγω συμπτώματα είχαν ξεκινήσει από τον Απρίλιο του 2007 και/ή ότι η Ενάγουσα είχε επισκεφθεί στο μεταξύ ιατρούς διαφόρων ειδικοτήτων στην Κύπρο και στο εξωτερικό, οι οποίοι δεν είχαν καταλήξει σε διάγνωση της αιτίας των συμπτωμάτων της, και/ή έλαβε υπόψη του τη γνώμη και/ή διάγνωση ειδικής ακτινολόγου, η οποία αφού υπέβαλε την Ενάγουσα σε εξιδεικευμένη ακτινολογική εξέταση, διαπίστωσε μετατόπιση σπονδύλων, και/ή το γεγονός ότι τα συμπτώματα που του περιέγραψε η Ενάγουσα ήταν συμβατά με τη διάγνωση και/ή τη γνώμη της ειδικής ακτινολόγου. Ισχυρίζεται δε ότι επέδειξε την κατάλληλη ιατρική συνέπεια και ικανότητα, συνεπεία δε της ιατρικής φροντίδας και/ή μεθόδου που εφάρμοσε, η Ενάγουσα παρουσίασε ουσιώδη βελτίωση και/ή επέστρεψε στην εργασία της. Ισχυρίζεται επίσης ότι η Ενάγουσα ουδεμία βλάβη και/ή επιδείνωση στην υγεία της υπέστη συνεπεία των ιατρικών υπηρεσιών που της παρείχε. Η ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΤΗΣ ΠΛΕΥΡΑΣ ΤΗΣ ΕΝΑΓΟΥΣΑΣ Η Ενάγουσα κατέθεσε η ίδια και παρουσίασε ως μάρτυρες της την Ακτινολόγο Ηρακλέους (ΜΕ2), τον Νευροχειρούργο Περδίο (ΜΕ3) και τη Νευρολόγο Bezuglova. Η Ενάγουσα στη γραπτή της δήλωση, η οποία αποτέλεσε μέρος της κυρίως εξέτασής της, αναφέρει τα ακόλουθα: Ο Εναγόμενος ανέλαβε τη θεραπεία και συνεχή νοσηλεία της από την πρώτη μέρα που τον επισκέφθηκε στο ιατρείο του, μέχρι και το Νοέμβριο του
- Αφού την εξέτασε προέβηκε στη δική του ιατρική του γνωμάτευση ως προς την ασθένεια της και ανέλαβε τη θεραπεία της. Η διάγνωση στην οποία προέβηκε ο Εναγόμενος ήταν λανθασμένη με αποτέλεσμα να της χορηγήσει λανθασμένη θεραπεία, κάτι το οποίο είχε ως αποτέλεσμα να υποστεί πόνο, ταλαιπωρία, μόνιμη ικανότητα, η υγεία της να επιδεινωθεί σε σοβαρό βαθμό, η καριέρα της να παραμείνει σε στασιμότητα και να υποστεί πολλές ζημιές. Ενώ έπασχε από ιογενή εγκεφαλίτιδα, ο Εναγόμενος προέβη σε διάγνωση ότι πάσχει από αστάθεια αυχενικών σπονδύλων και σπονδυλολίσθηση. Ειδικότερα ο Εναγόμενος διέγνωσε βλάβη στους αυχενικούς σπονδύλους και σπονδυλολίσθηση, παρά το ότι τόσο οι δυναμικές ακτινογραφίες της αυχενικής μοίρας της σπονδυλικής στήλης, όσο και η μαγνητική τομογραφία της αυχενικής μοίρας της σπονδυλικής στήλης, δεν έδειχναν κλινικής σημασίας σπονδυλολίσθηση ή αστάθεια σπονδυλικής στήλης. Ως αποτέλεσμα της λανθασμένης διάγνωσής του, την υπέβαλε σε λανθασμένη θεραπεία που περιλάμβανε ενέσεις με πεθιτίνη, κορτιζόνη και ξυλοκαΪνη στο κρανίο, στο κεφάλι, στα φρύδια, στον αυχένα και στην πλάτη. Η ανωτέρω θεραπεία ήταν «μαρτυρική» και της προκαλούσε συνεχείς πόνους, ζαλάδες, σπασμούς και χειροτέρευση της υγείας της. Δεν μπορούσε να περπατά, να παραμένει ξύπνια, με αποτέλεσμα να έχει απώλεια μνήμης και επαφής με το περιβάλλον. Τελικά, όταν μετατράπηκε σε «φυτό» και παρέμεινε σχεδόν παράλυτη προσέτρεξε σε ιατρούς του εξωτερικού, οι οποίοι διέγνωσαν ότι έπασχε από ιογενή εγκεφαλίτιδα και ότι η όλη θεραπεία στην οποία την υπέβαλε ο Εναγόμενος ήταν λανθασμένη και δεν επέφερε οποιοδήποτε θετικό αποτέλεσμα στην υγεία της, αντίθετα επιδείνωσε την κατάστασή της. Συνεπεία της θεραπείας του Εναγομένου, έχει μερική αστάθεια, απώλεια μνήμης και επαφής με το περιβάλλον, καταστάσεις οι οποίες παραμένουν μόνιμες. Επίσης, λόγω των ενέσεων στο κρανίο υπέστη και τριχόπτωση, με αποτέλεσμα να αναγκαστεί να χρησιμοποιεί για μεγάλο χρονικό διάστημα περούκα. Λόγω των υψηλών δόσεων αντιφλεγμονωδών φαρμάκων τα οποία της χορηγούσε ο Εναγόμενος υπέστηκε οξεία νεφρική ανεπάρκεια, με αποτέλεσμα να χρειαστεί συνεχή θεραπεία στην Κύπρο και στο εξωτερικό. Στο πλαίσιο της μαρτυρίας της κατέθεσε τα ακόλουθα έγγραφα:
- Βεβαίωση της Πολυκλινικής Υγεία για το κόστος των νοσηλειών το οποίο κατέβαλε για τις περιόδους που νοσηλεύτηκε - Τεκμήριο
- Ιατρικά πιστοποιητικά τα οποία εξέδωσε ο Εναγόμενος - Τεκμήρια 2 Α, 2Β και 2Γ.
- Δέσμη από ιατρικά πιστοποιητικά του Δρ M. Hanna -Τεκμήρια 3 Α - 3Ν.
- Ιατρική Βεβαίωση του Δρ Περδίου (ΜΕ3) - Τεκμήριο
- Γνωμάτευση Ακτινολόγου των Ιατρικών Υπηρεσιών και Υπηρεσιών Δημόσιας Υγείας ημερ. 20.1.2011 - Τεκμήριο
- Ιατρικό Πιστοποιητικό του Δρ Βιολάρη ημερ. 18.1.2011 - Τεκμήριο
- Ιατρικό Πιστοποιητικό της Δρ Τζιακούρη ημερ. 27.11.2007 -Τεκμήριο
- Ιατρικό Πιστοποιητικό της Δρ Ηρακλέους (ΜΕ2) ημερ. 15.9.2010 - Τεκμήριο
- Ιατρική Βεβαίωση του Δρ Θεολόγου ημερ. 15.11.2008 - Τεκμήριο
- Δύο ιατρικά πιστοποιητικά του Δρ Γιαννακοβίτη ημερ. 27.2.2010 και 9.9.2011 -Τεκμήρια 10Α και 10Β.
- Δύο ιατρικά πιστοποιητικά του Δρ Τάσκου της ίδιας ημερομηνίας - Τεκμήρια 11 Α και 11Β,
- Βεβαίωση του ΡΙΚ ημερ. 31.8.2011 αναφορικά με τις άδειες ασθενείας που της είχαν παραχωρηθεί - Τεκμήριο
- Η ΜΕ2 κατέθεσε ότι είναι η επιστημονική διευθύντρια του ιατρικού διαγνωστικού Κέντρου «Άγιος Θέρισσος». Η Ενάγουσα παραπέμφθηκε κοντά της από τον νευροχειρούργο Παπαναστασίου για να υποβληθεί σε μαγνητική τομογραφία (MRI) εγκεφάλου και αυχενικής μοίρας σπονδυλικής στήλης. Τα ευρήματα της εμπεριέχονται σε σχετική έκθεση την οποία ετοίμασε ημερ. 26.10.2007 - Τεκμήριο
- Με βάση τα ευρήματα και το συμπέρασμα της (conclusion), υπήρχε αυξημένο εγκεφαλονωτιαίο υγρό γύρω από το αριστερό οπτικό νεύρο, που χρειαζόταν περαιτέρω έρευνα για να αποκλειστεί φλεγμονή ή απομυελίνωση. Όσον αφορά την αυχενική μοίρα σπονδυλικής στήλης, δεν διαπίστωσε οποιαδήποτε σημαντική παθολογία. Περαιτέρω η Ενάγουσα υπεβλήθη σε ακτινολογικό έλεγχο αυχενικής μοίρας κατά την 27.11.2007 - Τεκμήριο 8 Α. Με βάση τον ως άνω έλεγχο ετοίμασε σχετική έκθεση ημερ. 15.9.2010 - Τεκμήριο
- Το εύρημα της είναι ότι δεν υπήρξε μετατόπιση (dislocation) σπονδύλων ούτε και σπονδυλολίσθηση. Δεν υπήρχαν επίσης ούτε σοβαρές εκφυλίσεις του σπονδύλου. Η Ενάγουσα υπεβλήθη σε δεύτερη μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου κατά την 13.9.2012 - Τεκμήριο
- Το εύρημα της ήταν ότι είχε αυξηθεί λίγο το εγκεφαλονωτιαίο υγρό γύρω από το οπτικό νεύρο, που μπορεί να οφείλετο σε πρώιμη ατροφία του οπτικού νεύρου. Την ίδια ακριβώς κατάσταση διαπίστωσε και σε νέα μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου στην οποία υπέβαλε την ενάγουσα κατά την 14.8.2013 - Τεκμήριο
- Η μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου επαναλήφθηκε κατά την 16.10.2014 - Τεκμήρια 17 Α και 17 Β (στα ελληνικά). Το εύρημα της ήταν ότι σε σύγκριση με τον προηγούμενο απεικονιστικό έλεγχο στις 14.8.2013, εξακολουθεί να παρατηρείται η διάταση των υπαραχνοειδών χώρων πέριξ των οπτικών ελύτρων, περισσότερο στην αριστερή πλευρά, ενδεικτικό της παρουσίας ήπιας ατροφίας των οπτικών νεύρων αμφοτερόπλευρα. Ο ΜΕ3 κατέθεσε ότι εξέτασε την Ενάγουσα στις 12.4.2011 και, με βάση τις δυναμικές ακτινογραφίες που του παρουσίασε, ετοίμασε σχετική βεβαίωση - Τεκμήριο
- Αυτό το οποίο παρατήρησε ήταν ότι υπήρχε μία ελαφριά σπονδυλολίσθιση στις ακτινογραφίες, η οποία όμως δεν ήταν κλινικής σημασίας. Επεξήγησε ότι για να δηλωθεί μια σπονδυλολίσθηση ως κλινικής σημασίας, η οποία προκαλεί αστάθεια, θα πρέπει να είναι άνω των 3.5 μιλιμέτρων και να υπάρχει γωνίωση τουλάχιστον 11 μοιρών, κάτι το οποίο δεν υπήρχε στις ακτινογραφίες της Ενάγουσας. Είχε επίσης εξετάσει τη μαγνητική τομογραφία ημερ. 26.10.2007 - Τεκμήριο 14 - στην οποία υπεβλήθη η Ενάγουσα. Τα ευρήματα, με βάση το Τεκμήριο 14, είναι ότι στην αυχενική μοίρα της σπονδυλικής στήλης υπήρχαν ελαφριές εκφυλιστικές αλλοιώσεις στους μεσοσπονδύλιους δίσκους, χωρίς όμως να πιέζονται νεύρα. Η ΜΕ 4 κατέθεσε ότι παρακολουθούσε την Ενάγουσα και συνεχίζει να την παρακολουθεί για το θέμα της ιογενούς εγκεφαλίτιδας. Παρουσίασε τα ιατρικά της πιστοποιητικά ημερ. 20.12.2007, 8.5.2012, 30.5.2012, 20.1.2014 - Τεκμήρια 21, 22, 23 και 24 αντίστοιχα - καθώς και την ιατρική της βεβαίωση ημερ. 1.7.2013 - Τεκμήριο 25 - που αφορούν την Ενάγουσα. Ένα από τα συμπτώματα της Ενάγουσας ήταν και ο πόνος στον αυχένα, δεν είχε όμως πρόβλημα με τον σπόνδυλο. Κατά την αντεξέτασή της διευκρίνισε ότι η Ενάγουσα τον Σεπτέμβριο του 2007 που αποτάθηκε κοντά της, παρουσίαζε διάφορα συμπτώματα όπως πυρετό, φωτοφοβία, πονοκέφαλο, αστάθεια, αδυναμία. Η διάγνωση της ήταν ότι επρόκειτο για μόλυνση στο κεντρικό νευρικό σύστημα. Ξεκίνησε τη θεραπεία χωρίς να υποβάλει την Ενάγουσα σε άλλες εξετάσεις, όπως μαγνητική τομογραφία ή εγκεφαλογράφημα, εξετάσεις οι οποίες έγιναν σε κατοπινό στάδιο. Είχε δει όμως τα πιστοποιητικά άλλων κλινικών, όπως του Αρεταίειου και γιατρών του Γενικού Νοσοκομείου. Ερωτώμενη αν οποιοδήποτε από τα ανωτέρω πιστοποιητικά που είχε δει έκανε αναφορά σε εγκεφαλοπάθεια, απάντησε αρνητικά. Μόνο στο εγκεφαλογράφημα του Αρεταίειου - Τεκμήριο 26 - υπήρχαν κάποιες αλλαγές που μπορούσε να σκεφτεί ότι υπήρχε πρόβλημα στον εγκέφαλο της. Ερωτώμενη ποιες εξετάσεις έπρεπε να γίνουν για να διαπιστωθεί η ύπαρξη ιογενούς εγκεφαλοπάθειας, απάντησε ότι κανονικά, τον Απρίλιο του 2007 που άρχισαν τα πρώτα συμπτώματα, θα έπρεπε να γίνει παρακέντηση, μαγνητική τομογραφία και διάφορες άλλες εξετάσεις όπως και ανάλυση αίματος, εξετάσεις στις οποίες υπεβλήθη η Ενάγουσα. Ερωτώμενη αν η Ενάγουσα υποβάλλετο σε θεραπεία ως εσωτερικός ή ως εξωτερικός ασθενής, απάντησε ότι η κλινική στην οποία εργαζόταν πρόσφερε ημερήσια μόνο θεραπεία, γι' αυτό το βράδι έφευγε η ασθενής. Διευκρίνισε δε ότι κατά τη διάρκεια που παρακολουθούσε την Ενάγουσα, αυτή είχε νοσηλευτεί στο Αρεταίειο για 5 μέρες. Σε ερώτηση αν θα έπρεπε να συμβουλεύσει την Ενάγουσα να ενταχθεί σε εντατική μονάδα θεραπείας, απάντησε ότι η γνώμη της ήταν ότι δεν χρειαζόταν να νοσηλευτεί σε εντατική μονάδα. Η θεραπεία της Ενάγουσας διήρκησε μέχρι τον Δεκέμβριο του
- Η κατάστασή της είχε βελτιωθεί μέχρι το τέλος της θεραπείας, εξακολούθησαν όμως να παραμένουν συμπτώματα, όπως αστάθεια, φωτοφοβία, αυχενικός πόνος. Δεν παρέπεμψε την Ενάγουσα σε εξέταση μαγνητικής τομογραφίας για το λόγο ότι στην κατάσταση που βρισκόταν τότε δεν μπορούσε να υποβληθεί σε τέτοια εξέταση. Η γνώμη της ήταν ότι η έκθεση μαγνητικής τομογραφίας (MRI) - Τεκμήριο 14 - στην οποία υπεβλήθη η Ενάγουσα τον Οκτώβριο του 2007, εντοπίζει βλάβη στον εγκέφαλο, συγκεκριμένα ότι υπάρχει πάθηση στο αριστερό οπτικό νεύρο. Συμφώνησε όμως με υποβολή του ευπαίδευτου συνηγόρου του Εναγομένου ότι το Τεκμήριο 14 ουδόλως αποδεικνύει ότι η Ενάγουσα πάσχει από ιογενή εγκεφαλίτιδα. Όταν της παρουσιάστηκε η έκθεση μαγνητικής τομογραφίας - Τεκμήριο 14 - στις αρχές Νοεμβρίου του 2007, υπέβαλε την Ενάγουσα σε εγκεφαλογράφημα για να διακριβώσει τα όσα αναφέρονται στην εν λόγω έκθεση. Σε ερώτηση αν ήταν επαρκής τρόπος για να διαπιστώσει την ύπαρξη ιογενούς εγκεφαλοπάθειας, απάντησε ως εξής: «ιογενής εγκεφαλοπάθεια δεν αλλάξαμε εμείς. Απλά έκαμα control μια κατάσταση του εγκεφάλου». Η ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΤΗΣ ΥΠΕΡΑΣΠΙΣΗΣ Μοναδικός μάρτυρας για την υπεράσπιση ήταν ο Εναγόμενος. Στη γραπτή του δήλωση-Έγγραφο Β - η οποία αποτέλεσε μέρος της κυρίως εξέτασής του αναφέρει τα ακόλουθα: Η Ενάγουσα όταν αποτάθηκε κοντά του, παραπονείτο για πονοκεφάλους, ζαλάδες, αναγούλες και αστάθεια στο βάδισμα. Παρουσίαζε έντονο μυϊκό σπασμό στους αυχενικούς μύες και ελαφρά πάρεση στο δεξί χέρι. Του ανέφερε ότι οι ως άνω ενοχλήσεις άρχισαν τον Απρίλη του
- Επισκέφθηκε πολλούς γιατρούς και κλινικές στην Κύπρο και στο εξωτερικό. Εκ των υστέρων διαφάνηκε ότι διετέλεσε επίσης ασθενής του Γενικού Νοσοκομείου Λευκωσίας, του Ινστιτούτου Νευρολογίας και Γενετικής καθώς και του Απολλώνιου Νοσοκομείου. Της διενεργήθηκαν διάφορες διαγνωστικές εξετάσεις, μεταξύ των οποίων και οτορινολαρυγγολογικός έλεγχος χωρίς να γίνει παθολογική διάγνωση. Επανειλημμένα της ζητήθηκαν τα ιατρικά πιστοποιητικά των διαφόρων κλινικών, χωρίς ποτέ να τα προσκομίσει. Δεν του ανάφερε οτιδήποτε για θεραπεία από τη ΜΕ 4,ούτε και για διάγνωση ιογενούς εγκεφαλίτιδας. Με δεδομένο ότι τα συμπτώματα είχαν εμφανιστεί τον Απρίλιο του 2007, απέκλεισε αμέσως το ενδεχόμενο η Ενάγουσα να έπασχε από ιογενή εγκεφαλίτιδα. Η χρονική διάρκεια μιας ιογενούς λοίμωξης δεν είναι μακρά. Όπως στη γρίπη, μπορεί να διαρκέσει από μια μέχρι δύο εβδομάδες. Κατά τη διάρκεια της οξείας φάσης, τα κύτταρα του ανοσιωποιητικού συστήματος ορμούν στον εγκέφαλο και αρχίζουν να επιτίθενται εναντίον των ιών. Αυτό δημιουργεί το χαρακτηριστικό οίδημα στον εγκέφαλο που εκδηλώνεται κλινικά με νευρολογική δυσλειτουργία. Η μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου (MRI) παίζει σημαντικό ρόλο και ανιχνεύει τις περιοχές του εγκεφάλου που παρουσιάζουν φλεγμονή (οίδημα). Επίσης λόγω της ιδιαιτερότητας των εγκεφαλικών περιοχών, η μαγνητική τομογραφία μπορεί να συμβάλει στη διάγνωση. Η μαγνητική τομογραφία του Οκτωβρίου 2007 - Τεκμήριο 14 - στην οποία υπεβλήθη η Ενάγουσα, έδειχνε κανονικό εγκέφαλο χωρίς στοιχεία ιογενούς εγκεφαλίτιδας, ως επίσης και αφυδάτωση ορισμένων αυχενικών δίσκων. Η αφυδάτωση μπορεί να οφείλεται σε εκφυλιστικές αλλοιώσεις. Διενεργήθηκαν επίσης ακτινογραφίες αυχένος σε κάμψη και έκταση όπου διαγνώστηκε σπονδυλολίσθηση των σπονδύλων Α3 και Α
- Παρόλο που η σπονδυλολίσθηση δεν ήταν μεγάλη, εντούτοις τα συμπτώματα της Ενάγουσας ήταν δυνατό να οφείλονταν σ' αυτήν. Για την κλινική επιβεβαίωση της διάγνωσης, συστήθηκε μαλακός αυχενικός κολλάρος για 10 μέρες. Η Ενάγουσα ανέφερε αισθητή βελτίωση των οχλήσεων από την πρώτη μέρα και ότι δεν ήθελε να συνεχίσει να τον φορεί. Κατόπιν αυτού της συστήθηκε εντατική φυσιοθεραπεία για μυοχαλάρωση των αυχενικών μυών, την οποία πάλι απέρριψε. Συζητήθηκε μαζί της η θεραπεία με τοπικές ενέσεις για μυοχαλάρωση στους μύες με τοπικό αναισθητικό και κάποτε σε συνδυασμό με κορτιζόνη, υποδερμικά στα ινιακά νεύρα για τους πονοκεφάλους, σαν καταπολέμηση των ενοχλημάτων. Επειδή παρουσιάστηκε γρήγορη βελτίωση των συμπτωμάτων, συνεχίστηκε η ανωτέρω θεραπεία. Η συχνότητα των ενέσεων ήταν η ακόλουθη: Δεκέμβριος 2007 - 7 ενέσεις, Ιανουάριος 2008 - 5 ενέσεις, Μάρτιος 2008 - 3 ενέσεις. Η βελτίωση της ασθενούς ήταν αισθητή και βιαζόταν να γίνει πλήρως καλά. Της προτάθηκε θεραπεία με ενδοφλέβιους ορούς για μυοχαλάρωση, την οποία χρησιμοποιούσαν σε πανεπιστημιακή κλινική νευροχειρουργικής στη Γερμανία. Κατά παράκλησή της, εισήχθη στην Πολυκλινική Υγεία σε διάφορα χρονικά διαστήματα στις αρχές του
- Μάλιστα έτυχε να εισαχθεί από μόνη της στην κλινική για θεραπεία, χωρίς ο ίδιος να ενημερωθεί προηγουμένως. Οι ενέσεις συνεχίστηκαν μετά ανά αραιά χρονικά διαστήματα, και ήταν τόσο βελτιωμένη η κατάσταση της, που μπορούσε να οδηγήσει αυτοκίνητο και να επανέλθει σταδιακά στην εργασία της. Η Ενάγουσα έδειχνε τόσο ενθουσιασμένη από τη βελτίωση της, που τον πίεζε κυριολεκτικά να του πάρει ραδιοφωνική συνέντευξη, την οποία ο ίδιος αρνείτο να παραχωρήσει. Σε επιστολή της ημερ. 16.4.2009 - Τεκμήριο 13 - αναφέρεται στη βελτίωση της υγείας της με τη θεραπεία που έτυχε καθώς επίσης και ότι επισκέφθηκε νευροχειρούργο στο Ισραήλ, ο οποίος επιβεβαίωσε τη διάγνωση της αυχενικής σπονδυλολίσθισης. Τον Νοέμβριο του 2009 και ενώ πέρασαν 4 περίπου μήνες χωρίς να επισκεφθεί το ιατρείο του, του ανέφερε τηλεφωνικά ότι έπασχε για εβδομάδες από έντονη γρίπη. Της συνέστησε να επισκεφθεί παθολόγο. Μετά από δύο εβδομάδες περίπου εμφανίστηκαν νέα συμπτώματα, συγκεκριμένα είχε πόνους στο στόμα, στη γνάθο, στο αυτί και δεν μπορούσε να πάρει στερεά τροφή λόγω έξαρσης των πόνων. Του ζήτησε να της ετοιμάσει ιατρική βεβαίωση για να πάει στο εξωτερικό. Αμέσως ετοίμασε σχετικό πιστοποιητικό - Τεκμήριο 2Β. Στην Αγγλία η Ενάγουσα υπεβλήθη σε βελονισμούς και φυσιοθεραπείες προς αντιμετώπιση του αυχενικού σπασμού. Όπως σε κάθε ιογενή λοίμωξη, έτσι και για την ιογενή εγκεφαλίτιδα δεν υπάρχει ειδική θεραπεία αλλά συμπωματική (αντιπυρετική, παυσίπονα, αντιεπιληπτικά). Όταν υπάρχει υποψία για ιογενή εγκεφαλίτιδα πρέπει να ακολουθηθεί το ανάλογο πρωτόκολλο που είναι σχεδόν κοινό παγκοσμίως. Βάση δε του ως άνω πρωτοκόλλου, για να τεθεί διάγνωση ιογενούς εγκεφαλίτιδας, θα πρέπει να γίνουν αναλύσεις αίματος, μαγνητική ή αξονική τομογραφία, οσφυϊκή παρακέντηση για εξέταση του εγκεφαλονωτιαίου υγρού και ηλεκτροεγκεφαλογράφημα για αποκλεισμό ή παρακολούθηση επιληπτικών κρίσεων. Σε υποψία δε ιογενούς εγκεφαλίτιδας συστήνεται απόλυτα η παρουσία εντατικής μονάδας στην κλινική που θα νοσηλευτεί ο ασθενής. Η Ενάγουσα είχε νοσηλευτεί από τον Απρίλιο του 2007 σε σοβαρές ιδιωτικές κλινικές, όπως Απολλώνιο και Αρεταίειο, στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας και στο Νευρολογικό Ινστιτούτο. Της έγιναν οι διάφορες εξετάσεις οι οποίες φαίνεται να ήταν αρνητικές για τη συγκεκριμένη νόσο. Με βάση τα συμπτώματα που παρουσίαζε η Ενάγουσα, οι θεραπείες στις οποίες την υπέβαλε ήταν απόλυτα ενδεδειγμένες και αποτελεσματικές. Εξού και τον Ιούνιο του 2008 επέστρεψε στην εργασία της. Επίσης η Ενάγουσα, κατά τη διάρκεια που ήταν ασθενής του, κατέφευγε και σε θεραπείες άλλων γιατρών, χωρίς να το γνωρίζει ο ίδιος και προφανώς χωρίς να το γνωρίζει και ο άλλος γιατρός. Αυτή η κατάσταση είναι απαράδεκτη από πάσης απόψεως και δυνατό να δημιουργηθούν εξαιρετικά επικίνδυνες καταστάσεις για την υγεία του ασθενή. ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ-ΕΥΡΗΜΑΤΑ Παρακολούθησα με την επιβαλλόμενη προσοχή όλους τους μάρτυρες να καταθέτουν ενόρκως στη ζωντανή ατμόσφαιρα της δίκης. Θα πρέπει να τονίσω ότι η αξιολόγησή τους δεν περιορίστηκε στην εντύπωση που άφησαν από το εδώλιο του μάρτυρα αλλά επεκτάθηκε στην ουσία της εκδοχής τους, την οποία αντιπαρέβαλα με το σύνολο του μαρτυρικού υλικού που κατατέθηκε ενώπιόν μου (Αντωνίου ν. Αστυνομίας
(2008)2 Α.Α.Δ. 766 και Βούτουνος ν. Αστυνομίας
(2008)2 Α.Α.Δ. 71). Πρωτίστως θα πρέπει να αναφερθεί ότι η Ενάγουσα με δήλωση του ευπαίδευτου συνηγόρου της, περιόρισε την απαίτησή της στον πόνο και ταλαιπωρία (pain and suffering) που υπέστη, συνεπεία της ισχυριζόμενης λανθασμένης διάγνωσης και της λανθασμένης θεραπείας στην οποία την υπέβαλε ο Εναγόμενος. Η θέση την οποία υποστήριξε ο Εναγόμενος ήταν ότι τα συμπτώματα που παρουσίαζε η Ενάγουσα, ειδικότερα η αστάθεια στο βάδισμα και ο έντονος μυϊκός σπασμός στους αυχενικούς μύες είχαν ως αιτία τους την σπονδυλολίσθηση των αυχενικών σπονδύλων. Στην αντίπερα όχθη, οι μάρτυρες της πλευράς της Ενάγουσας, ειδικότερα οι ΜΕ2 και ΜΕ3 υποστήριξαν ότι υπήρχε μεν μια μετακίνηση των αυχενικών σπονδύλων, η οποία όμως δεν ήταν σημαντική για να θεωρηθεί ότι ήταν παθολογική. Στην υπόθεση Novichkova v. Βλάβη
(2012)1 Α.Α.Δ. 1111 αναφέρθηκαν τα ακόλουθα σε σχέση με την ιατρική μαρτυρία: «Επί διϊστάμενης ιατρικής μαρτυρίας, το Δικαστήριο οφείλει, όπως και σε κάθε άλλη περίπτωση αξιολόγησης μαρτυρίας εμπειρογνωμόνων, να κρίνει την μαρτυρία αυτή στη βάση του ισοζυγίου των πιθανοτήτων μη δίνοντας προβάδισμα σε οποιαδήποτε ιατρικώς εκφρασθείσα γνώμη από εκάτερο των διαδίκων. Η κρίση του Δικαστηρίου πρέπει να λαμβάνει υπόψη τα επιστημονικά δεδομένα που παρουσιάζονται ενώπιον του, σχηματίζοντας ιδίαν άποψη επί του θέματος, αιτιολογώντας επαρκώς την κατάληξη του, ως προς την προτίμηση του με αναφορά σ' αυτά τα δεδομένα. Όπως επίσης λέχθηκε στην Γενικός Εισαγγελέας της Δημοκρατίας ν. Κωστάκη, ανήλικου,
(2008)1 Α.Α.Δ. 432, στις σελ. 451-452: «Η μαρτυρία όμως που δίνεται από ένα εμπειρογνώμονα πρέπει να εξετάζεται πρωτόδικα με ιδιαίτερη προσοχή. Οφείλει ένα πρωτόδικο Δικαστήριο να προχωρεί σε ανάλυση και αντιπαραβολή της συγκρουόμενης επιστημονικής μαρτυρίας και να καταγράφει με επιμέλεια και με πειστικό τρόπο τη δική του ανεξάρτητη κρίση, η οποία όμως πρέπει να αναδύεται και να παραπέμπει στα επιστημονικά δεδομένα και παρατηρήσεις όπως εξηγήθηκαν από τους ειδικούς.» Έχοντας να επιλέξω μεταξύ των διιστάμενων απόψεων αποδέχομαι χωρίς δισταγμό, αυτή των μαρτύρων της Ενάγουσας. Κατ' αρχάς αποδέχομαι ότι τόσο η ΜΕ2 όσο και ο ΜΕ3 κατέχουν τα ακαδημαϊκά προσόντα και τις γνώσεις που τους καθιστούν ειδικούς εμπειρογνώμονες στο ζήτημα για το οποίο κλήθηκαν να καταθέσουν. Επισημαίνεται ότι ουδόλως αμφισβητήθηκαν από πλευράς υπεράσπισης. Η ΜΕ2, ως ειδική ακτινολόγος, επεξήγησε με πλήρη πειστικότητα ότι υπήρχε μεν μια μετατόπιση των αυχενικών σπονδύλων, που καταγράφεται και στην έκθεση της δυναμικής ακτινογραφίας - Τεκμήριο 8Α - η οποία όμως ήταν πολύ μικρή, άλλως δεν ήταν σημαντική ώστε να θεωρήσει ότι ήταν παθολογική, άποψη την οποία τεκμηρίωσε επιστημονικά. Όπως συγκεκριμένα επεξήγησε, στα νέα ηλικιακά άτομα, όπως ήταν η Ενάγουσα, παρατηρείται αυτή η μικρή μετατόπιση, η οποία θεωρείται ως φυσιολογική. Ο λόγος δε είναι ότι στα ως άνω άτομα οι δίσκοι είναι ακόμα μαλακοί και ελαστικοί. Αποδέχομαι ανεπιφύλακτα την άποψη της, η οποία περιγράφεται και στην έκθεση της - Τεκμήριο 8 - ότι δεν υπήρχε σπονδυλολίσθηση των αυχενικών σπονδύλων της Ενάγουσας, την οποία επεξήγησε ως μετατόπιση της θέσης των σπονδύλων, άλλως εξάρθρωση. Θα ήθελα ακόμα να αναφέρω ότι επεξήγησε πολύ πειστικά το λόγο για τον οποίο στη μαγνητική τομογραφία αυχενικής μοίρας σπονδυλικής στήλης στην οποία υπεβλήθη η Ενάγουσα κατά την 26.10.2007 δεν μπορούσε να απεικονιστεί η ως άνω μετατόπιση, εξ' ου και στην αντίστοιχη έκθεση μαγνητικής τομογραφίας την οποία συνέταξε - Τεκμήριο 14 - δεν αναφέρεται οτιδήποτε περί μετατόπισης των σπονδύλων, σε αντίθεση με τη δυναμική ακτινογραφία στην οποία επίσης υπεβλήθη η Ενάγουσα, όπου μπορεί να ληφθεί εικόνα σε κάμψη, έκταση, πλάγια ή από διάφορες θέσεις. Αποδέχομαι επίσης την ορθότητα όλων των άλλων ευρημάτων της τα οποία περιγράφονται στην έκθεση της - Τεκμήριο
- Δεν διαφεύγει φυσικά της προσοχής μου ότι στην έκθεση της ακτινολόγου Λίτσα ημερομηνία 27.11.2007 - Τεκμήριο 8 Α - η οποία διενήργησε τις δυναμικές ακτινογραφίες, αναφέρεται ότι «παρατηρείται οπίσθια μετατόπιση του Α3 και Α4 σπονδύλου που εντοπίζεται καλύτερα στη λήψη σε πλάγια έκταση». Όπως όμως έχει ήδη αναφερθεί, η μάρτυρας (ΜΕ2) εξέτασε τις δυναμικές ακτινογραφίες της ως άνω ακτινολόγου και κατέληξε στα δικά της ευρήματα, όπως αυτά περιγράφονται στην έκθεση της - Τεκμήριο
- Επεξήγησε δε ότι η μικρή εντοπισθείσα μετακίνηση των δίσκων που πάντα παρατηρείται στα νέα σε ηλικία άτομα, δυνατό να εκλήφθηκε από την ως άνω ακτινολόγο ως παθολογικής φύσης. Στο σημείο αυτό αξίζει να επισημανθεί ότι και ο ΜΕ3, του οποίου η μαρτυρία σχολιάζεται αμέσως πιο κάτω, ο οποίος επίσης εξέτασε τις ακτινογραφίες της ως άνω ακτινολόγου, καταλήγει στα ίδια και ουσίαν ευρήματα με αυτά της μάρτυρος. Στρέφομαι τώρα στον ΜΕ
- Αποδέχομαι και αυτού την άποψη ότι, με βάση τις ανωτέρω δυναμικές ακτινογραφίες, τις οποίες είχε εξετάσει, στις οποίες και βασίστηκε για να συντάξει τη βεβαίωσή του - Τεκμήριο 4 - δεν υπήρχε κλινικής σημασίας σπονδυλολίσθηση ή αστάθεια σπονδυλικής στήλης, άποψη την οποία αιτιολόγησε πλήρως και με επιστημονικό τρόπο. Όπως συγκεκριμένα επεξήγησε με κάθε πειστικότητα, απεικονιζόταν μεν μια ελαφριά ολίσθηση στις ακτινογραφίες, αλλά για να δηλωθεί μια ολίσθηση ως κλινικής σημασίας, η οποία προκαλεί και την αστάθεια, θα πρέπει να προκαλείται στην κάμψη και στην έκταση τέτοια μετατόπιση που να είναι άνω των 3.5 μιλιμέτρων και να συνυπάρχει μια γωνίωση τουλάχιστον 11 μοιρών, κάτι που δεν υπήρχε στην περίπτωση της Ενάγουσας. Αποδέχομαι επίσης την άποψη του ότι η σπονδυλολίσθηση κάτω των 3.5 μιλιμέτρων και χωρίς γωνίωση 11 μοιρών δεν προκαλεί πόνο, αν υπάρχει δε πόνος, αυτός έχει άλλη αιτία, όπως συνήθως οι αποφυσιακές αρθρώσεις. Πέραν των πιο πάνω, αποδέχομαι και την άποψη του ότι τα οποιαδήποτε συμπτώματα παρουσίαζε η Ενάγουσα περιλαμβανομένης της αστάθειας στη βάδιση, δεν προκαλούντο από σπονδυλολίσθηση, η οποία εν πάση περιπτώσει, δεν ήταν κλινικής σημασίας. Θα πρέπει ακόμα να επισημανθεί ότι η άποψη του ότι η σπονδυλολίσθηση η οποία απεικονιζόταν στις δυναμικές ακτινογραφίες στις οποίες υπεβλήθη η Ενάγουσα, δεν ήταν κλινικής σημασίας, συμβαδίζει πλήρως με την άποψη της ΜΕ
- Ομοίως και η άποψη του ότι στους μεσοσπονδύλιους δίσκους υπήρχαν μεν εκφυλιστικές αλλοίωσης χωρίς όμως να πιέζονται νεύρα, ταυτίζεται επίσης με την άποψη της ΜΕ2 ότι δεν υπήρχαν σοβαρές εκφυλίσεις του σπονδύλου. Στο σημείο αυτό θα πρέπει να αναφερθεί ότι οι ακτινογραφίες της ακτινολόγου Λίτσα ημερ. 27.11.2007, πέραν των εκθέσεων των ΜΕ2 και ΜΕ3, σχολιάζονται και στις εκθέσεις της ακτινολόγου Σιακαλλή - Τεκμήριο 7 - του νευρολόγου Βιολάρη - Τεκμήριο 6 - και ακτινολόγου του Γενικού Νοσοκομείου Λευκωσίας - Τεκμήριο 5 - οι οποίες κατατέθηκαν από την Ενάγουσα. Η άποψη, και αυτών , είναι ότι δεν παρατηρείται εικόνα μετατόπισης των σπονδύλων, σπονδυλόλυσης ή σπονδυλολίσθησης. Ούτε εικόνα αστάθειας απεικονίζεται. Παρά το ότι το περιεχόμενο των ως άνω τεκμηρίων αποτελεί εξ' ακοής μαρτυρία, εντούτοις από τη στιγμή που τα συγκεκριμένα ευρήματα βρίσκονται σε πλήρη αρμονία με αυτά των ΜΕ2 και ΜΕ3, τα οποία και έχουν γίνει αποδεκτά από το Δικαστήριο, δεν βλέπω το λόγο για τον οποίο το περιεχόμενο των ως άνω τεκμηρίων, ως προς τα συγκεκριμένα ευρήματα, να μην μπορεί να γίνει αποδεκτό από το Δικαστήριο. Εξάλλου η υπεράσπιση είχε το δικαίωμα να ζητήσει την κλήτευση των προσώπων που τα συνέταξαν για σκοπούς αντεξέτασης τους, με βάση το άρθρο 26 του Περί Αποδείξεως Νόμου, Κεφ. 9, δικαίωμα το οποίο δεν άσκησε. Σε αντίθεση με τους ΜΕ2 και ΜΕ3, ο Εναγόμενος δεν έπεισε το Δικαστήριο για την ορθότητα των απόψεων και γενικά των ευρημάτων του. Πρωτίστως, θα πρέπει να αναφερθεί ότι τα ευρήματα του δεν βασίστηκαν σε οποιουσδήποτε νέους απεικονιστικούς ελέγχους, όπως μαγνητική τομογραφία ή δυναμική ακτινογραφία, αλλά στους ήδη διενεργηθέντες, καθώς και στα ευρήματα της ΜΕ2, τα οποία περιγράφονται στις εκθέσεις της - Τεκμήρια 8 και 14 - τα οποία όμως ερμήνευσε με εντελώς διαφορετικό τρόπο ο οποίος ήταν ευνοϊκός για την εκδοχή του. Η άποψη του ότι παρουσιαζόταν αστάθεια κρίνεται ως παντελώς λανθασμένη αφού στηρίχθηκε, κατά κύριο λόγο, στο εύρημα της έκθεσης της ΜΕ2 - Τεκμήριο 8 - ότι δεν υπήρχε «significant displacement of the vertebral bodies". Όπως συγκεκριμένα υποστήριξε, υπήρχε μεν αστάθεια η οποία δεν ήταν μεγάλη. Υποστήριξε ακόμα ότι η κάθε μετακίνηση σπονδύλου δημιουργεί πρόβλημα. Όμως αυτό το οποίο ανάφερε η ΜΕ2, αντεξεταζόμενη επί του ως άνω ευρήματός της, ήταν ότι επρόκειτο για μικρή μετακίνηση του σπονδύλου, η οποία δεν ήταν σημαντική για να θεωρηθεί ως παθολογική. Ουδόλως είχε αναφέρει ότι η ως άνω μετατόπιση προκαλεί οποιουδήποτε βαθμού αστάθεια και γενικά ότι προκαλεί οποιοδήποτε πρόβλημα. Ούτε καν της υπεβλήθη τέτοια θέση από πλευράς ευπαίδευτου συνηγόρου υπεράσπισης. Είναι δε χαρακτηριστική η απάντηση που έδωσε κατά την αντεξέταση του όταν του ζητήθηκε να σχολιάσει τα ανωτέρω ευρήματα της ΜΕ2, την οποία μεταφέρω αυτούσια: «Δεν ξέρω. Άλλα λέει, άλλα γράφει.». Θα πρέπει ακόμα να προστεθεί ότι και ο ΜΕ3 στη μαρτυρία του ήταν σταθερός ότι με βάση τις δυναμικές ακτινογραφίες τις οποίες επιθεώρησε, δεν υπήρχε σπονδυλολίσθηση ή αστάθεια σπονδυλικής στήλης, άποψη η οποία επίσης ουδόλως αμφισβητήθηκε από πλευράς υπεράσπισης. Αξίζει δε να μεταφερθεί αυτούσια η απάντηση του ΜΕ3 όταν ρωτήθηκε από τον ευπαίδευτο συνήγορο υπεράσπισης αν βρήκε "instability", δηλαδή αστάθεια: Α. « Όχι, δεν είπα instability, ολίσθηση βρήκα. Μην μου βάζετε λόγια στο στόμα μου που δεν έχω πει. Βρήκα ολίσθηση, αλλά όχι instability, σας παρακαλώ να μιλάτε αυτά τα οποία έχω πει.» Και αμέσως πιο κάτω: Α. «.Δεν έχω μιλήσει εγώ για αστάθεια, έχω ξεχωρίσει την αστάθεια από την απλή φυσιολογική ή εντός φυσιολογικών ορίων ολίσθηση.» Όταν δε ρωτήθηκε από τον ευπαίδευτο συνήγορο της Ενάγουσας αν διαφωνεί με την άποψη του ΜΕ3 ότι δεν υπήρχε αστάθεια ή σπονδυλολίσθηση απάντησε επί λέξη: « Ίσως (ο ΜΕ3) το εννοούσε με διαφορετικό τρόπο.» Λανθασμένη κρίνεται και η άποψη του ότι η παρουσιασθείσα αστάθεια, έστω και αν δεν ήταν μεγάλη, μπορούσε να δημιουργήσει μεγάλα προβλήματα. Από τη στιγμή που οι δυναμικές ακτινογραφίες της αυχενικής μοίρας στις οποίες υπεβλήθη η Ενάγουσα, δεν έδειξαν οποιουδήποτε βαθμού αστάθεια, αναμφίβολα τα οποιαδήποτε συμπτώματα που αντιμετώπιζε η Ενάγουσα είχαν άλλη γενεσιουργό αιτία. Καθίσταται λοιπόν φανερό ότι η βιβλιογραφία την οποία παρουσίασε - Τεκμήριο 27- και ειδικά η παραπομπή του στο κεφάλαιο «Diagnosis of Cervical Instability" (σελ. 68) του ως άνω τεκμηρίου, δεν θα μπορούσε να τεκμηριώσει την αμέσως πιο πάνω άποψη του, για το λόγο ότι, σύμφωνα με την αδιαμφισβήτητη θέση του ΜΕ3, οι δυναμικές ακτινογραφίες στις οποίες υπεβλήθη η Ενάγουσα, δεν έδειξαν οποιαδήποτε αστάθεια προερχόμενη από τους αυχενικούς σπονδύλους. Αξίζει επίσης να αναφερθεί ότι αμφισβήτησε μέχρι και τη θέση του ΜΕ3 ότι η σπονδυλολίσθηση μετριέται με μιλίμετρο, ισχυριζόμενος ότι αυτή διαχωρίζεται σε 4 βαθμίδες. Τέτοιος ισχυρισμός όμως δεν τέθηκε στον ΜΕ3 κατά την αντεξέταση του ώστε να του δινόταν η ευκαιρία να τη σχολιάσει και να μπορέσει να πάρει θέση. Αντίθετα, ουδόλως αμφισβητήθηκε η θέση του ΜΕ3 από πλευράς ευπαίδευτου συνηγόρου υπεράσπισης ότι η μετατόπιση σπονδύλων που παρουσίαζε η Ενάγουσα ήταν μικρότερη των 3.5 μιλιμέτρων. (Adidas Sportshunfabriken Adi Dassler v The Jonitexo Ltd
(1987)1 CLR 383) Μία εκ των θέσεων της γραπτής του δήλωσης - Έγγραφο Β - ήταν ότι στην περίπτωση που υπάρχει υποψία για ιογενή εγκεφαλίτιδα, θα πρέπει να ακολουθηθεί το ανάλογο πρωτόκολλο, βάση του οποίου θα πρέπει να γίνουν διάφορες εξετάσεις, όπως ανάλυση αίματος, μαγνητική ή αξονική τομογραφία, οσφυϊκή παρακέντηση. Προς επίρρωση δε της ως άνω θέσης του, κατέθεσε σχετική βιβλιογραφία - Τεκμήριο 27- στην οποία, όπως ανέφερε, υπάρχει πίνακας με τις ενέργειες που θα πρέπει να γίνουν στην περίπτωση υποψίας για ιογενή εγκεφαλίτιδα. Ερωτηθείς όμως κατά την αντεξέταση του αν ο ίδιος ακολούθησε το ως άνω πρωτόκολλο, δεδομένου και του συμπεράσματος της ΜΕ2 ότι η ανωμαλία στο αριστερό οπτικό νεύρο της Ενάγουσας χρειαζόταν περαιτέρω διερεύνηση (βλέπε το «conclusion» στην έκθεση της ΜΕ2 - Τεκμήριο 14), ισχυρίστηκε αρχικά ότι δεν έκαμε τέτοια διερεύνηση για το λόγο ότι η ιογενής εγκεφαλίτιδα δεν προκαλεί ζημιά στο οπτικό νεύρο. Αμέσως μετά, κάτω από την πίεση της αντεξέτασης, μετέβαλε θέση, ισχυριζόμενος ότι ο ίδιος ήθελε να κάνει διερεύνηση αλλά η ασθενής (η Ενάγουσα) αρνήθηκε. Ερωτώμενος δε από τον ευπαίδευτο συνήγορο της Ενάγουσας ποια από τις ανωτέρω θέσεις του ισχύει, απάντησε ως εξής: «Όχι, έγιναν και τα δύο. .. Από ιατρικής άποψης κανονικά δεν έπρεπε να γίνουν ξανά και όμως επειδή δεν είχε διάγνωση και ήθελε διάγνωση της το πρότεινα και κακώς το αρνήθηκε». Φυσικά θα πρέπει να επισημανθεί ότι ουδόλως είχε τεθεί στην Ενάγουσα κατά την αντεξέταση της ότι της είχε προταθεί να υποβληθεί σε περαιτέρω εξετάσεις και η ίδια αρνήθηκε, κατά τρόπο ώστε να της δινόταν η ευκαιρία να σχολιάσει και να μπορέσει να εκφράσει τη δική της θέση. Στην απουσία δε οποιασδήποτε επεξήγησης για την παράλειψη της υπεράσπισης να θέσει έγκαιρα τον ως άνω ισχυρισμό στην Ενάγουσα, αυτός παρέμεινε μονόπλευρος, με αποτέλεσμα να μην αφήνεται άλλη επιλογή στο Δικαστήριο, εκτός από την απόρριψη του. (Adidas v The Jonitexo Ltd (ανωτέρω)). Πέραν των πιο πάνω, προέβαλε και τρίτο λόγο για τον οποίο ο ίδιος δεν ακολούθησε το πρωτόκολλο, συγκεκριμένα ότι αυτό εφαρμόζεται κατά την οξεία φάση της ασθένειας και παρουσιαστούν τα πρώτα συμπτώματα της ιογενούς εγκεφαλίτιδας. Στην περίπτωση δε της Ενάγουσας, τα συμπτώματα παρουσιάστηκαν τον Απρίλιο του 2007, ενώ ο ίδιος την είχε δει για πρώτη φορά τον Νοέμβριο του ίδιου έτους, όταν δηλαδή είχε περάσει η οξεία φάση της ασθένειας. Ακόμα και να ήμουν διατεθειμένος να αποδεχθώ τον ισχυρισμό του ότι το ανωτέρω πρωτόκολλο εφαρμόζεται κατά την οξεία φάση της ιογενούς εγκεφαλίτιδας, από τη στιγμή που η ΜΕ2 στην έκθεση της - Τεκμήριο 14 - η οποία δέχθηκε ότι ήταν εις γνώση του από την πρώτη μέρα που είδε την Ενάγουσα, αναφέρει ότι η ανωμαλία στο αριστερό οπτικό νεύρο χρειαζόταν περαιτέρω διερεύνηση, το λογικά αναμενόμενο από αυτόν ήταν ότι πριν χορηγήσει οποιαδήποτε θεραπεία στην Ενάγουσα, θα ζητούσε όπως υποβληθεί σε νέες εξετάσεις, σύμφωνα με το πόρισμα της ΜΕ2, ώστε να αποκλειστεί οποιαδήποτε φλεγμονή (inflammation) ή απομυελίνωση (demyelinating). Όσον αφορά τον ισχυρισμό του ότι η ζημιά στο οπτικό νεύρο δεν αποτελεί σύμπτωμα της ιογενούς εγκεφαλίτιδας, θα πρέπει να αναφερθεί ότι παρέμεινε επιστημονικά παντελώς ατεκμηρίωτος. Έτι περαιτέρω, στην Έκθεση Υπεράσπισης του αρνείται ότι η Ενάγουσα έπασχε από ιογενή εγκεφαλίτιδα και διατίνεται ότι, εν πάση περιπτώσει, η ως άνω πάθηση δεν εμπίπτει εντός της ειδικότητας του. Είναι άξιο απορίας πώς κατέληξε σε εύρημα ότι η ιογενής εγκεφαλίτιδα δεν προκαλεί ζημιά στο οπτικό νεύρο, από τη στιγμή που ο ίδιος στο δικόγραφο του δέχεται ότι η ως άνω πάθηση δεν εμπίπτει στην ειδικότητα του. Όσον αφορά δε τον ισχυρισμό του ότι, παρά το ότι είχαν ζητηθεί από την Ενάγουσα τα ιατρικά πιστοποιητικά των διαφόρων κλινικών στις οποίες εξετάστηκε ή νοσηλεύτηκε, εντούτοις ουδέποτε τα παρουσίασε, θα ήθελα να αναφέρω ότι τέτοιος ισχυρισμός δεν καλύπτεται από το δικόγραφο της Υπεράσπισης του, με αποτέλεσμα να μη μπορεί να ληφθεί υπόψη (Παπά ν D. Stavrinos Constructions Ltd, Π.Ε. 217/2008, ημερ. 21.2.2012). Αντίθετα, ο ισχυρισμός τον οποίο προβάλλει στην παρ.5 της Υπεράσπισης του είναι ότι «έλαβε» διάγνωση ως προς την αιτία των συμπτωμάτων που του περιέγραψε η Ενάγουσα «.. αφού προηγουμένως έλαβε υπόψη του ότι η ενάγουσα είχε επισκεφθεί στο μεταξύ ιατρούς διαφόρων ειδικοτήτων στην Κύπρο και ή στο εξωτερικό οι οποίοι δεν είχαν καταλήξει σε διάγνωση της αιτίας των συμπτωμάτων της ...». Προσπάθησε ανεπιτυχώς να προβάλει ότι η θεραπεία στην οποία υπέβαλε την Ενάγουσα ήταν επιτυχής και η κατάσταση της είχε βελτιωθεί σε σημαντικό βαθμό. Στην ως άνω προσπάθεια του δεν δίστασε να χρησιμοποιήσει επιστολή της Ενάγουσας ημερ. 16.4.2009 την οποία απέστειλε προς το Υπουργείο Υγείας της Δημοκρατίας - Τεκμήριο
- Στην ως άνω επιστολή της η Ενάγουσα αναφέρει, μεταξύ άλλων, ότι η διάγνωση του Εναγόμενου ήταν σωστή και η θεραπεία στην οποία την υπέβαλε την βοήθησε να επανέλθει. Αναφέρει ακόμα ότι η διάγνωση του Εναγόμενου επιβεβαιώθηκε και από άλλο γιατρό στο Ισραήλ, στον οποίο αποτάθηκε. Η κατάθεση της ως άνω επιστολής της Ενάγουσας επιτράπηκε για σκοπούς αντεξέτασης της, ως περιέχουσα προηγούμενη αντιφατική της δήλωση, δυνάμει των προνοιών των άρθρων 32 και 33 του περί Αποδείξεως Νόμου, Κεφ.
- Αξίζει να αναφερθεί ότι η Ενάγουσα κατά την κυρίως εξέτασή της, ειδικά δε μέσω της γραπτής της δήλωσης - Έγγραφο Α - ισχυρίστηκε ότι η θεραπεία στην οποία την υπέβαλλε ο Εναγόμενος επέφερε επιδείνωση της υγείας της. Σχολιάζοντας τις θέσεις της Ενάγουσας οι οποίες περιέχονται στην ως άνω επιστολή της, θα ήθελα εν πρώτοις να αναφέρω ότι δεν έχει διαφανεί μέσα από τη μαρτυρία ότι αυτή έχει οποιαδήποτε ακαδημαϊκά προσόντα ή γνώσεις που θα της επέτρεπαν να εκφέρει άποψη ως ειδική εμπειρογνώμονας ότι η διάγνωση του Εναγόμενου ή οποιουδήποτε άλλου γιατρού στον οποίο αποτάθηκε είναι ορθή. Συνεπώς δεν θα μπορούσε να δοθεί οποιαδήποτε βαρύτητα στην ως άνω άποψη της. Όσον αφορά τη θεραπεία στην οποία την υπέβαλλε, δυνατό να βοήθησε αρχικά την Ενάγουσα και να απάλυνε τους πόνους από τους οποίους υπέφερε. Αξίζει να επισημανθεί ότι και ο ΜΕ3 στη μαρτυρία του ανέφερε ότι η κορτιζόνη και ξυλοκαϊνη, τις οποίες, όπως υπήρξε αδιαμφισβήτητο, χορηγούσε στην την Ενάγουσα σε ενέσιμη μορφή, είναι αναισθητικό, δρα άμεσα και μπαίνει ως θεραπευτική προσέγγιση. Στο σημείο αυτό θεωρώ ορθό να μεταφέρω αυτούσια την απάντηση της Ενάγουσας από την αντεξέταση της επί της της ανωτέρω επιστολής: «Να επαναλάβω πάλι με τα χίλια συμπτώματα που είχα, έβαλλε μου χίλια πράγματα και όπως το πειραματόζωο και κάτι έπιασε που τζιείνα, οπόταν εγώ που κάποια που τζιείνα που σας είπα που έβλεπα διπλά και δεν χτυπούσα σε τοίχο και έβαλε μου διάφορα που ένιωσα καλύτερα. Θεωρούσα ότι με έκανε καλά το 2009, καταλάβατε τι σας λέω; Όμως με βάση και τη δική του τη γνωμάτευση βλέπετε 2009, τον 11ο που λέει ότι είχα αφόρητους πόνους.» Από την άλλη όμως, το ότι η χορήγηση των ως άνω ενέσεων στην Ενάγουσα δεν ήταν η ορθή θεραπεία και μακροπρόθεσμα κάθε άλλο παρά βελτίωσαν την υγεία της, διαφαίνεται από το ιατρικό του πιστοποιητικό ημερ. 30.11.2009 - Τεκμήριο 2Β - στο οποίο αναφέρει, μεταξύ άλλων, ότι παρά τη θεραπεία στην οποία την υπέβαλλε, κάποια συμπτώματα δεν υποχωρούν, επηρεάστηκε και μυς στο στόμα, έχει αφόρητους πόνους και δεν μπορεί να φάει στερεά τροφή. Για την αποθεραπεία της δε συστήνει τη μετάβασή της σε εξειδικευμένο κέντρο του εξωτερικού. Για να αιτιολογήσει το λόγο για τον οποίο κατέγραψε στο ως άνω πιστοποιητικό του τα αμέσως πιο πάνω αναφερόμενα, προέβαλε τον ευτελή ισχυρισμό ότι η Ενάγουσα τον ενημέρωσε τηλεφωνικά για τα ως άνω συμπτώματά της, δεν την εξέτασε στο ιατρείο του, όμως δεν είχε λόγο να τα αμφισβητήσει. Έτι περαιτέρω, ισχυρίστηκε ότι η Ενάγουσα σταμάτησε να τον επισκέπτεται τους τελευταίους τέσσερις μήνες, πριν την ημερομηνία του ως άνω πιστοποιητικού. Διερωτώμαι πόσο πειστικός μπορεί να είναι ο ισχυρισμός του ότι, ως ένας επαγγελματίας υγείας και δη νευροχειρούργος, κατέγραψε μια σειρά ευρημάτων σε πιστοποιητικό το οποίο χορήγησε στην Ενάγουσα, χωρίς να την εξετάσει, αρκούμενος απλά στα όσα του είχε αναφέρει η ίδια από τηλεφώνου. Θα ήθελα ακόμα να αναφέρω ότι ο ισχυρισμός του ότι η Ενάγουσα σταμάτησε να τον επισκέπτεται τους τελευταίους τέσσερις μήνες πριν την ημερομηνία του Τεκμηρίου 2Β, βρίσκεται σε καταφανή αντίθεση με το δικογραφημένο ισχυρισμό του ότι αυτή (η Ενάγουσα) παρουσίασε ουσιώδη βελτίωση και/ή επέστρεψε στην εργασία της εξ' ου και εξακολούθησε να τον επισκέπτεται για περαιτέρω ιατρική φροντίδα και/ή για φυσιοθεραπεία (βλέπε παρ. 7 της Υπεράσπισης). Κανένας ισχυρισμός προβάλλεται ότι η Ενάγουσα διέκοψε τη θεραπεία στην οποία την υπέβαλλε με δική της πρωτοβουλία. Ενόψει δε της μη δικογράφησης του, τέτοιος ισχυρισμός δεν θα μπορούσε να γίνει αποδεκτός από το Δικαστήριο (Παπα ν D. Stavrinos Construction Ltd (ανωτέρω). Με βάση τα όσα έχω παραθέσει αμέσως πιο πάνω, καταλήγω ότι η επιστολή - Τεκμήριο 13 - ουδόλως υποστηρίζει τη θέση του ότι η θεραπεία στην οποία υπέβαλλε την Ενάγουσα, επέφερε βελτίωση της κατάστασης της υγείας της. Θα πρέπει ακόμα να αναφερθεί ότι στη γραπτή του δήλωση ισχυρίζεται ότι η Ενάγουσα στη διάρκεια που ήταν ασθενής του, κατέφευγε και σε θεραπείες άλλων γιατρών, χωρίς ο ίδιος να το γνωρίζει, κάτι το οποίο είναι απαράδεκτο από πάσης απόψεως και δυνατό να δημιουργήσει εξαιρετικά επικίνδυνες καταστάσεις για τον ασθενή. Τα πιο πάνω αναφερόμενα πέραν του ότι δεν καλύπτονται από το δικόγραφο της Υπεράσπισης, αποτελούν γενικούς και αόριστους ισχυρισμούς οι οποίοι δεν μπορούν να γίνουν αποδεκτοί. Εν πάση περιπτώσει κανένας ισχυρισμός προβάλλεται ότι η υγεία της Ενάγουσας επιδεινώθηκε συνεπεία των τυχόν θεραπειών που της χορηγούντο από άλλους γιατρούς. Στρέφομαι τώρα στη μαρτυρία της ΜΕ
- Κατ΄ αρχάς αποδέχομαι ότι η μάρτυρας έχει τα προσόντα αλλά και την ειδικότητα της νευρολόγου που την καθιστούν ειδική εμπειρογνώμονα επί του ζητήματος για το οποίο κλήθηκε να καταθέσει. Η άποψη της ότι η Ενάγουσα όταν αποτάθηκε κοντά της για θεραπεία, τον Σεπτέμβριο του 2007, συνέχιζε να πάσχει από ιογενή εγκεφαλίτιδα, δεν μπορεί να γίνει αποδεκτεί από το Δικαστήριο για το λόγο ότι προσκρούει στην αδιαμφισβήτητη θέση του ΜΕ3 ότι η νόσηση με ιογενή εγκεφαλίτιδα διαρκεί μεταξύ 2-3 εβδομάδες. Η «οξεία φάση» δηλαδή της ασθένειας δεν μπορεί να έχει μεγαλύτερη διάρκεια, χωρίς όμως να αποκλείεται το ενδεχόμενο να παραμείνουν κατάλοιπα, τα οποία και θα πρέπει να αντιμετωπιστούν. Με δεδομένο δε το ότι η Ενάγουσα είχε νοσήσει αρχικά τον Απρίλιο του 2007, αναμφισβήτητα, ο ιός δεν θα μπορούσε να παραμείνει ενεργός στον εγκέφαλό της μέχρι τον Σεπτέμβριο του 2007 που αποτάθηκε κοντά της. Εξάλλου, όπως και η ίδια ανάφερε κατά την αντεξέτασή της, η εκτίμηση της, με βάση το ιστορικό της Ενάγουσας, ήταν ότι τα συμπτώματα που παρέπεμπαν σε ιογενή εγκεφαλίτιδα είχαν ξεκινήσει τον Απρίλιο του
- Πέραν των πιο πάνω, κανένα πιστοποιητικό ή έκθεση από εξειδικευμένη εξέταση, όπως μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου ή εγκεφαλογράφημα, στην οποία τυχόν είχε υποβληθεί η Ενάγουσα, παρουσίασε στο Δικαστήριο προς τεκμηρίωση της άποψης της ότι η Ενάγουσα έπασχε από ιογενή εγκεφαλίτιδα κατά το χρόνο που αποτάθηκε κοντά της. Η ίδια δε παραδέχθηκε ότι δεν είχε δει οποιοδήποτε τέτοιο πιστοποιητικό ή έκθεση. Ούτε και η Έκθεση Ηλεκτροεγκεφαλογραφήματος του Αρεταίειου Νοσοκομείου ημερ. 24.9.2007 - Τεκμήριο 26 - στο οποίο η ίδια παρέπεμψε προς επίρρωση της ως άνω άποψής της, αναφέρει οτιδήποτε περί ιογενούς εγκεφαλίτιδας. Αξίζει να αναφερθεί ότι ερωτώμενη από τον ευπαίδευτο συνήγορο υπεράσπισης, αν αυτά που διαπίστωσε ήταν η ασθένεια της εγκεφαλοπάθειας ή ήταν κατάλοιπα της ασθένειας, απάντησε ως ακολούθως: «Κοιτάξετε ήταν δύσκολο να απαντήσεις επειδή ήταν εγκεφαλίτιδα χωρίς σωστή θεραπεία. Όλα τα συμπτώματα ήταν σαν πρώτες εβδομάδες και ψηλό πυρετό, σημαίνει ήταν πολύ active ιός μέσα στον οργανισμό της.». Από την άλλη όμως, αποδέχομαι ανεπιφύλακτα την άποψη της, η οποία διατυπώνεται στο ιατρικό της πιστοποιητικό - Τεκμήριο 21 - ότι τα συμπτώματα που παρουσίαζε η Ενάγουσα, όταν αποτάθηκε κοντά της, ήταν συμβατά με ιογενή εγκεφαλίτιδα (her symptoms were compatible with virus encephalitis). Όπως έχει ήδη αναφερθεί, υπήρξε αδιαμφισβήτητο το ότι είναι δυνατό να παραμείνουν κατάλοιπα για μεγάλο χρονικό διάστημα, μετά την οξεία φάση της ασθένειας. Επισημαίνεται ότι η ίδια δέχθηκε κατά την αντεξέταση της ότι τα συμπτώματα μπορεί να συνεχιστούν για πολύ καιρό. Πέραν των πιο πάνω, ερωτηθείσα κατά την αντεξέταση της αν διαπίστωσε την ύπαρξη ιογενούς εγκεφαλίτιδας μόνο από τα συμπτώματα της Ενάγουσας, απάντησε ότι εκτός από συμπτώματα επιβεβαίωσε την ασθένεια η μαγνητική τομογραφία και το εγκεφαλογράφημα στα οποία υπεβλήθη η Ενάγουσα. Θα πρέπει όμως να επισημανθεί ότι καμιά από τις εκθέσεις μαγνητικής τομογραφίας που παρουσίασε η ΜΕ2 - Τεκμήρια 14, 15, 16 και 17 - αναφέρει οτιδήποτε περί ιογενούς εγκεφαλίτιδας. Ούτε καν η πιο πρόσφατη χρονικά προς την ασθένεια της Ενάγουσας έκθεση ημερ. 26.10.2007 - Τεκμήριο
- Αυτό το οποίο αναφέρει η ως άνω έκθεση, ως συμπέρασμα (conclusion) της ΜΕ2, είναι ότι υπάρχει μια ανωμαλία στο αριστερό οπτικό νεύρο που χρήζει περαιτέρω κλινικής διερεύνησης για να αποκλειστεί η φλεγμονή (inflammation) ή απομυελίνωση (demyelinating), ή οτιδήποτε άλλο. Ερωτηθείσα δε περαιτέρω αν είναι εδραιωμένο ιατρικά να διαπιστώνεται ότι υπάρχει ιογενής εγκεφαλίτιδα μόνο από τα συμπτώματα, χωρίς να γίνονται οι εξετάσεις που επιβάλλει το ιατρικό πρωτόκολλο, έδωσε την εξής απάντηση, την οποία θεωρώ ορθό όπως μεταφέρω αυτούσια: «Όταν πέρασαν έξι μήνες δεν μπορούσαμε να κάνουμε άλλες εξετάσεις. Αυτό που έκανα, έκανα αυτό που μπορούσα». Στο σημείο αυτό θα πρέπει να επισημανθεί και η διευκρίνηση την οποία έδωσε η ΜΕ2 κατά την αντεξέταση της ότι η αναφορά της στην έκθεση - Τεκμήριο 16 - «. in view of the previous encephalitis .» δεν ήταν δική της απεικονιστική διάγνωση, αλλά θα ήταν στο "referral letter" του κλινικού γιατρού. Θα ήθελα ακόμα να προσθέσω ότι και στα ιατρικά πιστοποιητικά του Δρ Hanna τα οποία παρουσίασε η Ενάγουσα - Τεκμήρια 3Α-3Ν, ειδικά δε στο Τεκμήριο 3Δ, ουδεμία αναφορά γίνεται σε ασθένεια ιογενούς εγκεφαλίτιδας, αλλά σε συμπτώματα συμβατά με ιογενή εγκεφαλίτιδα. Η Ενάγουσα άφησε θετική εντύπωση στο Δικαστήριο. Γενικά κρίνεται ως ειλικρινή και αξιόπιστη. Κατ' αρχάς αποδέχομαι το μέρος της μαρτυρίας της που αφορά την περιγραφή της θεραπείας στην οποία την είχε υποβάλει ο Εναγόμενος, η οποία, όχι μόνο δεν αμφισβητήθηκε από πλευράς Εναγομένου, αλλά αντίθετα φαίνεται να είναι κοινά παραδεκτή. Αποδέχομαι επίσης ότι η θεραπεία αυτή ήταν επώδυνη και «μαρτυρική», όπως χαρακτηριστικά την περιέγραψε, αφού περιλάμβανε τη χορήγηση ενέσεων με πεθιτίνη, κορτιζόνη και ξυλοκαϊνη στο κρανίο, στο κεφάλι, στα φρύδια, στον αυχένα και στην πλάτη που της προκαλούσαν αφόρητους πόνους, συνεχείς πονοκεφάλους, ζαλάδες, σπασμούς, απώλεια μνήμης και επαφή με το περιβάλλον, όπως και ανικανότητα στο να περπατά. Αποδέχομαι ακόμα ανεπιφύλακτα ότι η ως άνω θεραπεία δεν επέφερε οποιαδήποτε βελτίωση στην κατάσταση της υγείας της. Είναι κατάλληλο το σημείο αυτό για να γίνει αναφορά στο αδιαμφισβήτητο περιεχόμενο του Τεκμηρίου 12, το οποίο περιγράφεται ως «Βεβαίωση» και εκδότης της είναι το Ραδιοφωνικό Ίδρυμα Κύπρου στο οποίο, όπως υπήρξε αδιαμφησβήτητο, εργαζόταν κατά τον ουσιώδη χρόνο. Με αυτή βεβαιώνεται ότι απουσίαζε για λόγους υγείας από την εργασία της με συνεχόμενη άδεια ασθενείας από 26.4.2007 μέχρι 15.6.2008, ενώ κατά τη διάρκεια των ετών 2008 και 2009 απουσίαζε ανά τακτά χρονικά διαστήματα για λόγους υγείας. Η υπεράσπιση υπέβαλε στη μάρτυρα κατά την αντεξέτασή της ότι, λόγω του ότι είχε βελτιωθεί η κατάσταση της υγείας της συνεπεία της θεραπείας την οποία της χορηγούσε ο Εναγόμενος, επέστρεψε στην εργασία της από 15.6.2008, θέση την οποία η μάρτυρας απέρριψε. Η δική της θέση ήταν ότι ενδιάμεσα της θεραπείας προσπαθούσε να πηγαίνει στην εργασία της, μπορεί για μια μέρα ή για κάποια ώρα, αλλά λόγω της κατάστασης της υγείας της «την κουβαλούσαν με το ασθενοφόρο» όπως χαρακτηριστικά ανάφερε. Το περιεχόμενο του Τεκμηρίου 12 ουδόλως υποστηρίζει, κατά την άποψη μου, τη θέση της υπεράσπισης ότι η Ενάγουσα είχε επανέλθει στην εργασία της από 15.6.2008 και κατ΄ επέκταση, ότι είχε βελτιωθεί η κατάσταση της υγείας της. Επισημαίνεται ότι αυτό το οποίο αναφέρει στο τεκμήριο 12 είναι ότι μετά τις 15.6.2008, που βρισκόταν με κανονική άδεια ασθενείας, απουσίαζε ανά τακτά χρονικά διαστήματα, αναφορά η οποία συμβαδίζει πλήρως με τη θέση της μάρτυρας ότι προσπαθούσε να πηγαίνει στην εργασία της, κατά τον τρόπο που αναφέρθηκε αμέσως πιο πάνω, θέση την οποία αποδέχομαι ανεπιφύλακτα. Από την άλλη όμως, δεν θα μπορούσα να κάνω αποδεκτή τη θέση της ότι κατά το χρόνο που είχε αποταθεί στον Εναγόμενο, η ιογενής εγκεφαλίτιδα ήταν ακόμα ενεργή, δηλαδή εξακολουθούσε να νοσεί με ιογενή εγκεφαλίτιδα. Πέραν του ότι η ίδια δεν έχει τα προσόντα αλλά και την εμπειρογνωμοσύνη που θα της επέτρεπαν να εκφέρει άποψη επί του συγκεκριμένου ζητήματος, το Δικαστήριο έχει ήδη επεξηγήσει, στο πλαίσιο της αξιολόγησης της μαρτυρίας της ΜΕ 4, το λόγο για τον οποίο η ιογενής εγκεφαλίτιδα δεν θα μπορούσε να είναι ενεργή έξι και πλέον μήνες μετά τον Απρίλιο του 2007 που παρουσιάστηκαν τα πρώτα συμπτώματα της. Υπενθυμίζω ακόμα ότι το Δικαστήριο έχει αποδεχθεί ότι όλα τα συμπτώματα που παρουσίαζε όταν επισκέφθηκε τη ΜΕ 4, πόσο μάλλον τον Εναγόμενο, ήταν συμβατά με ιογενή εγκεφαλοπάθεια. Επισημαίνεται ότι για πρώτη φορά είχε επισκεφθεί τον Εναγόμενο τον Νοέμβριο του 2007, δηλαδή δύο περίπου μήνες μετά που αποτάθηκε στη ΜΕ
- Πέραν των πιο πάνω, αποδέχομαι τη θέση της ότι τα έξοδα της νοσηλείας της στην Πολυκλινική Υγεία, όπως περιγράφονται λεπτομερώς στη Βεβαίωση - Τεκμήριο 1 - ουδόλως καλύφθηκαν από κρατική δαπάνη, όπως της είχε υποβληθεί κατά την αντεξέτασή της, αλλά από την προσωπική της ασφάλεια. Θα πρέπει να επισημανθεί ότι καμιά μαρτυρία παρουσιάστηκε από πλευράς υπεράσπισης προς αντίκρουση της θέσης της ότι τα ως άνω νοσήλεια είχαν καλυφθεί από κρατική δαπάνη. ΕΥΡΗΜΑΤΑ Τα ευρήματα στα οποία καταλήγω με βάση την ενώπιον μου αποδεκτή μαρτυρία έχουν ως ακολούθως: Η Ενάγουσα επισκέφθηκε τον Εναγόμενο για πρώτη φορά στο ιατρείου του κατά την 27.11.2007 σε άσχημη κατάσταση από απόψεως της υγείας της. Με βάση το ιατρικό πιστοποιητικό του Εναγόμενου - Τεκμήριο 2Β - η Ενάγουσα παραπονείτο για ζαλάδες, αστάθεια στο βάδισμα, κεφαλαλγίες, μυρμήγκιασμα στο κεφάλι, τρέμουλo, συσπάσεις των μυών συνεχόμενο. Αμέσως ο Εναγόμενος ανέλαβε τη θεραπεία της Ενάγουσας. Η διάγνωση του ήταν ότι τα ανωτέρω συμπτώματα της Ενάγουσας οφείλοντο σε σπονδυλολίσθηση και αστάθεια αυχενικών σπονδύλων. Υπέβαλε την Ενάγουσα σε θεραπεία η οποία περιλάμβανε την χορήγηση ενέσεων με πεθιτίνη, κορτιζόνη και ξυλοκαϊνη στο κρανίο, στο κεφάλι, στα φρύδια, στον αυχένα και στην πλάτη. Υπό την επίβλεψη του Εναγόμενου, η Ενάγουσα νοσηλεύτηκε στην Πολυκλινική Υγεία από 30.1.2008-18.2.2008, από 5.3.2008-7.3.2008, από 24.3.2008-23.4.2008 και από 10.5.2008-22.5.
- Μετά την τελευταία ως άνω νοσηλεία της, η Ενάγουσα συνέχισε να επισκέπτεται τον Εναγόμενο στο ιατρείο του, όπου την υπέβαλλε στην ανωτέρω περιγραφόμενη θεραπεία. Η ως άνω θεραπεία ήταν πολύ επώδυνη και προκαλούσε στην Ενάγουσα συνεχείς πόνους, ζαλάδες, σπασμούς, απώλεια μνήμης και επαφής με το περιβάλλον. Δεν είχε την ικανότητα να περπατήσει και παρέμεινε σχεδόν παράλυτη. Τελικά, όταν μετατράπηκε σε «φυτό», συνεπεία της ως άνω θεραπείας, προσέτρεξε σε γιατρούς στο εξωτερικό. Η θεραπεία την οποία χορήγησε ο Εναγόμενος στην Ενάγουσα, ουδόλως επέφερε οποιαδήποτε βελτίωση στην κατάσταση της υγείας της, αντίθετα την επιδείνωσε. ΝΟΜΙΚΗ ΠΤΥΧΗ Η αγωγή της Ενάγουσας βασίστηκε στο αστικό αδίκημα της αμέλειας, όπως αυτό καθορίζεται στο άρθρο 51
(1)του περί Αστικών Αδικημάτων Νόμου, Κεφ. 148, το οποίο προνοεί τα ακόλουθα: "Αμέλεια συνίσταται - (α) εις την τέλεσιν πράξεως ήν υπό τας περιστάσεις δεν θα ετέλει λογικός συνετός άνθρωπος ή εις την παράλειψιν τελέσεως πράξεως ήν υπό τας περιστάσεις ο λογικός συνετός άνθρωπος θα ετέλει, ή (β) εις την παράλειψιν καταβολής τοιαύτης δεξιότητος ή επιμελείας περί την άσκησιν του επαγγέλματος, επιτηδεύματος ή ασχολίας ως λογικός συνετός άνθρωπος, έχων τα προς άσκησιν του τοιούτου επαγγέλματος, επιτηδεύματος ή ασχολίας προσόντα, θα κατέβαλλεν υπό τας περιστάσεις, και εις την ένεκεν ταύτης πρόκλησιν ζημίας." Στην υπόθεση Αγγελή ν. Βορκά
(2007)1 ΑΑΔ 761 αναφέρθηκε ότι ο ασθενής ο οποίος επιζητά αποζημιώσεις λόγω ιατρικής αμέλειας, θα πρέπει να αποδείξει: «(
- i)Την ύπαρξη υποχρέωσης επιμέλειας προς τον ασθενή. Προς τούτο ο ασθενής θα πρέπει να αποδείξει την ύπαρξη της σχέσης γιατρού - ασθενή. Ο γιατρός έχει τη νομική υποχρέωση να περιθάλψει ένα ασθενή στο νοσοκομείο ή στην κλινική όπου εργάζεται, αλλά δεν έχει καμιά νομική υποχρέωση να ενεργήσει ως σωτήρας για ένα ξένο που χάνει τις αισθήσεις του σε μια δεξίωση ή τραυματίζεται σε ένα τροχαίο ατύχημα. Εδώ σημειώνεται η νομική υποχρέωση σε αντίθεση με την ηθική. (
- ii)Αμελή πράξη ή παράλειψη εκ μέρους του γιατρού. Ο ασθενής θα πρέπει να αποδείξει ότι ο γιατρός έχει παραβιάσει το καθήκον του να είναι επιμελής, παρουσιάζοντας μαρτυρία ότι οι ενέργειες του γιατρού ήταν κατώτερες από ό,τι θεωρούνται ως ικανοποιητικές από τα δικαστήρια. (iii) Την πρόκληση ζημιάς. Ο ασθενής θα πρέπει να αποδείξει ότι λόγω των ενεργειών του γιατρού η υγεία του έχει χειροτερεύσει ή ότι έχει υποστεί κάποια άλλη συγκεκριμένη ζημιά.» Στην ίδια υπόθεση αναφέρθηκαν τα ακόλουθα: «Σήμερα ένας γιατρός δεν αναμένεται ότι θα είναι πάντα επιτυχής στο ιατρικό έργο που αναλαμβάνει. Το καθήκον του, όπως όλων των άλλων επαγγελματιών, είναι η άσκηση λογικής φροντίδας και προσοχής. Όπως έχει λεχθεί το 1838 από το Δικαστή Tindal στην υπόθεση Lanphier v. Phipos [1835-42] All E.R. Ree 421, που αφορούσε ιατρική αμέλεια, "Every person who enters into a learned profession undertakes to bring to the exercise of it a reasonable degree of care and skill. He does not undertake, if he is an attorney, that at all events you shall gain your case, nor does a surgeon undertake that he will perform a cure, nor does he undertake to use the highest possible degree of skill. There may be persons who have higher education and greater advantages than he has, but he undertakes to bring a fair, reasonable and competent degree of skill." Σε ελεύθερη μετάφραση: "Κάθε πρόσωπο που καθίσταται μέλος ενός πολυμαθούς επαγγέλματος αναλαμβάνει ότι θα το εξασκεί με ένα λογικό βαθμό προσοχής και επιδεξιότητας. Δεν αναλαμβάνει, αν είναι δικηγόρος, ότι θα κερδίσει οπωσδήποτε την υπόθεσή σου, ούτε αν είναι γιατρός ότι θα επιτύχει μια θεραπεία, ούτε αναλαμβάνει ότι θα εφαρμόσει τον πιο ψηλό βαθμό επιδεξιότητας. Μπορεί να υπάρχουν πρόσωπα που έχουν καλύτερη εκπαίδευση και μεγαλύτερα πλεονεκτήματα από αυτόν, αλλά όμως αναλαμβάνει να επιδείξει ένα καλό, εύλογο και ικανό επίπεδο επιδεξιότητας." Συμφώνως των ευρημάτων στα οποία έχω καταλήξει, ο Εναγόμενος ανέλαβε τη θεραπεία της Ενάγουσας. Ως αποτέλεσμα επήλθε η σχέση γιατρού-ασθενή. Στις λεπτομέρειες αμέλειας της Έκθεσης Απαίτησης της, η Ενάγουσα επιρρίπτει στον Εναγόμενο ότι διέγνωσε βλάβη στους αυχενικούς δίσκους και σπονδυλολίσθηση, ενώ οι δυναμικές ακτινογραφίες της αυχενικής μοίρας της σπονδυλικής στήλης (ΑΜΣΣ) δεν έδειχναν κλινικής σημασίας σπονδυλολίσθηση, ή αστάθεια. Του επιρρίπτει ακόμα ότι λανθασμένα δεν διέγνωσε ότι πάσχει από ιογενής εγκεφαλίτιδα. Με βάση τα ευρήματα των ΜΕ2 και ΜΕ3 τα οποία έχουν γίνει αποδεκτά από το Δικαστήριο, οι δυναμικές ακτινογραφίες ημερ. 27.11.2007 στις οποίες υπεβλήθη η Ενάγουσα, δεν παρουσίαζαν οποιαδήποτε σπονδυλολίσθηση ή αστάθεια σπονδύλων παθολογικής φύσεως. Αντ΄ αυτού ο Εναγόμενος, ο οποίος είχε εξετάσει τις ανωτέρω ακτινογραφίες, λανθασμένα διέγνωσε την ύπαρξη σπονδυλολίσθησης και αστάθειας. Περαιτέρω, ο Εναγόμενος λανθασμένα κατέληξε ότι αιτία των συμπτωμάτων της Ενάγουσας ήταν η αστάθεια των σπονδύλων και η σπονδυλολίσθηση χωρίς να την υποβάλει σε οποιεσδήποτε άλλες εξετάσεις ώστε να αποκλεισθεί το ενδεχόμενο αυτά να είχαν άλλη γενεσιουργό αιτία, παρά το ότι στην έκθεσή της - Τεκμήριο 14 - η ΜΕ2 αναφέρει ως συμπέρασμά της (conclusion) το ότι χρειαζόταν περαιτέρω κλινικής εξέτασης η ανωμαλία στο αριστερό οπτικό νεύρο ώστε να αποκλειστεί η φλεγμονή (inflammation) ή η απομειλίνωση (demyelinating). Πιο συγκεκριμένα, παρουσιαζόταν αυξημένο εγκεφαλονωτιαίο υγρό γύρω από το οπτικό νεύρο. Επισημαίνεται ότι το Δικαστήριο, για το λόγο που επεξήγησε, απέρριψε τον ισχυρισμό του ότι η ιογενής εγκεφαλίτιδα δεν προκαλεί ζημιά στο οπτικό νεύρο. Στη γραπτή του δήλωση - Έγγραφο Β - ο Εναγόμενος προβάλλει ακόμα τον ισχυρισμό ότι με δεδομένο ότι τα συμπτώματα της Ενάγουσας είχαν εμφανιστεί τον Απρίλιο του 2007, αμέσως απέκλεισε το ενδεχόμενο να πάσχει από ιογενή εγκεφαλίτιδα, ενόψει του ότι η χρονική διάρκεια μιας ιογενούς λοίμωξης δεν είναι μακρά. Είναι γεγονός ότι η ενώπιον μου αποδεκτή μαρτυρία κατέδειξε ότι η διάρκεια της νόσησης με ιογενή εγκεφαλίτιδα είναι μεταξύ 2-3 εβδομάδες. Από την άλλη όμως, όπως επίσης αποκάλυψε η ενώπιον μου μαρτυρία, μετά το ως άνω διάστημα, ενδεχομένως να παραμείνουν κατάλοιπα, τα οποία δυνατόν να είναι και χρόνια. Δεδομένου δε του ότι είχε κατά νου ότι η Ενάγουσα παρουσίασε συμπτώματα ιογενούς εγκεφαλίτιδας, το λογικό αναμενόμενο από αυτόν, ήταν ότι θα διενεργούσε περαιτέρω εξετάσεις, ώστε να αποκλειστεί η πιθανότητα τα συμπτώματα της Ενάγουσας να ήταν συμβατά με κατάλοιπα ασθένειας ιογενούς εγκεφαλίτιδας, δεδομένου και του συμπεράσματος της Έκθεσης της ΜΕ2 - Τεκμήριο 14 - για διεξαγωγή περαιτέρω κλινικής διερεύνησης της ανωμαλίας που παρουσίαζε η Ενάγουσα στο αριστερό οπτικό νεύρο. Τα όσα προβάλλει στη γραπτή του δήλωση για τη μη διεξαγωγή περαιτέρω διερεύνησης, συγκεκριμένα ότι δεν επρόκειτο για οπτική νευρίτιδα αλλά το πιο πιθανό για ένα artifact, επειδή αν ήταν νευρίτιδα θα σκιαγραφίζετο κατά την μαγνητική τομογραφία, ή ακόμα ότι μπορεί να είναι και λάθος του μαγνητικού τομογράφου, κάθε άλλο παρά θα μπορούσαν να δικαιολογήσουν την παράλειψη του να υποβάλει την Ενάγουσα σε περαιτέρω εξετάσεις. Στο σημείο αυτό θα πρέπει να επισημανθεί ότι η ΜΕ2 στη μαρτυρία της επεξήγησε με πλήρη πειστικότητα το λόγο για τον οποίο είχε ζητήσει την ως άνω περαιτέρω κλινική διερεύνηση, που ήταν το ότι στην εξέταση μαγνητικής τομογραφίας εγκεφάλου που είχε υποβληθεί η Ενάγουσα κατά το έτος 2000 - Τεκμήριο 20 - δεν υπήρχε η συγκεκριμένη παθολογία στο αριστερό οπτικό νεύρο. Θεωρώ δε χρήσιμο να μεταφέρω αυτούσιο το σχετικό απόσπασμα από την αντεξέταση της ΜΕ2: «Ε. Τα οπτικά νεύρα μου λέτε τώρα; Α. Και μετά είδαμε να αυξάνεται. Ε. Μιλούμε για ιογενής εγκεφαλίτιδα και μου μιλάτε οπτικό νεύρο; Α. τι κάνει η ιογενής εγκεφαλίτιδα, όταν φύγει; Ε. Άρα έφυγε, είχε φύγει η ιογενής εγκεφαλίτιδα; Α. Ναι, φεύγει, αφήνει συνέπειες. Οι ιοί δεν ζουν πάντα μέσα. Ε. Άρα η ιογενής εγκεφαλίτιδα όταν είδατε εσείς - ................................. Ε. Η ιογενής εγκεφαλίτιδα, όταν κάνατε τον μαγνητικό τομογράφο 26/10/2007 είχε φύγει; Α. Δεν το ξέρουμε, ο ιός δεν ζει για πάντα μέσα στο σώμα, δεν ξέρω μεταξύ του 2000 και πότε να κάνουμε το επόμενο το 2007, άπου μεσολάβησε κάποια παθολογία που προκάλεσε αυτήν την ιστορία. Ε. Του οπτικού νεύρου; Α. Ναι και οι κλινικοί γιατροί έχουν άλλη εικόνα, τη δική τους ιστορία, εγώ δεν ξέρω αυτή την ιστορία.» Πέραν των πιο πάνω, θα πρέπει να επισημανθεί ότι οι ως άνω θέσεις του Εναγόμενου ουδόλως είχαν τεθεί στην ΜΕ2, ως το κατ' εξοχή αρμόδιο πρόσωπο που είχε διενεργήσει την μαγνητική τομογραφία, ώστε να της δινόταν η ευκαιρία να τις σχολιάσει και να μπορέσει να εκφέρει τη δική της άποψη. Στην απουσία δε οποιασδήποτε επεξήγησης για την παράλειψη της υπεράσπισης να τις θέσει έγκαιρα στην ΜΕ2, δεν αφήνεται άλλη επιλογή στο Δικαστήριο εκτός από την απόρριψη τους ως μονόπλευρων. Από τα όσα αναφέρονται αμέσως πιο πάνω, καθίσταται φανερό ότι ο Εναγόμενος κατέληξε στη διάγνωση της σπονδυλολίσθησης και αστάθειας σπονδύλων, χωρίς να λάβει υπόψη του μια σειρά παραγόντων τους οποίους περιγράφω λεπτομερώς πιο πάνω, τους οποίους είχε καθήκον να λάβει υπόψιν. Υπό το φως των όσων έχω παραθέσει αμέσως πιο πάνω, δεν θα μπορούσα να συμφωνήσω με τη θέση της γραπτής αγόρευσης του ευπαίδευτου συνηγόρου του Εναγόμενου ότι η ανωτέρω διάγνωση στην οποία κατέληξε ο Εναγόμενος συνιστά απλά λανθασμένη κρίση σε θέμα γνώμης, κάτι το οποίο δεν συνιστά αμέλεια. Χωρίς να παραγνωρίζω τη γενική αρχή ότι μια λανθασμένη διάγνωση δεν συνιστά αναγκαστικά αμέλεια, αρχή η οποία διατυπώνεται και στο σύγγραμμα Medical Negligence του Michael A. Jones, 4η έκδοση, παρ. 4-018 και επόμενα, εντούτοις όπως έχω ήδη αναφέρει, πέραν του ότι λανθασμένα διέγνωσε σπονδυλολίσθηση και αστάθεια σπονδύλων, προχώρησε σε διάγνωση ότι αυτές ήταν η αιτία των συμπτωμάτων της Ενάγουσας χωρίς να προβεί σε οποιαδήποτε περαιτέρω διερεύνηση ώστε να αποκλειστεί οποιαδήποτε άλλη αιτία ως η γενεσιουργός των συμπτωμάτων της. Η αμέσως πιο πάνω περιγραφόμενη συμπεριφορά του Εναγόμενου αφίσταται, κατά την άποψή μου, του επιπέδου επιμέλειας που ο Εναγόμενος είχε έναντι της Ενάγουσας. Ο Εναγόμενος δεν ενήργησε ως ένας λογικός γιατρός (Πολυκλινική Υγεία Λίμιτεδ κ.α. ν Λάμπρου
(2016)1 Α.Α.Δ. 2634). Πέραν της λανθασμένης διάγνωσης, ο Εναγόμενος υπέβαλε την Ενάγουσα και σε λανθασμένη θεραπεία. Το Δικαστήριο έχει περιγράψει λεπτομερώς σε προγενέστερο στάδιο της απόφασής του, τι επακριβώς περιλάμβανε η θεραπεία που χορηγούσε στην Ενάγουσα. Ο ευπαίδευτος συνήγορος του Εναγόμενου στη γραπτή το αγόρευση υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει ίχνος μαρτυρίας η οποία συνδέει τη διάγνωση της σπονδυλολίσθησης με τη θεραπεία που έγινε στην Ενάγουσα, ως επίσης και ότι η ως άνω θεραπεία ήταν λανθασμένη. Με κάθε σεβασμό προς τον ευπαίδευτο συνήγορο, οι ως άνω θέσεις του δεν βρίσκουν σύμφωνο το Δικαστήριο. Κατ' αρχάς όσον αφορά τη σύνδεση σπονδυλολίσθησης και θεραπείας, θα πρέπει να επισημάνω τη θέση του Εναγόμενου ότι ο μυϊκός σπασμός (πόνος) που παρουσίαζε η Ενάγουσα στον αυχένα είχε ως αιτία του τη σπονδυλολίσθηση που λανθασμένα διέγνωσε, έβαζε δε τοπικές ενέσεις για χαλάρωση στους μύες με τοπικό αναισθητικό. Στο δε ιατρικό του πιστοποιητικό ημερομηνίας 30.11.2009 - Τεκμήριο 2Β - αναφέρει, μεταξύ άλλων, ότι λόγω του μικρού χρονικού διαστήματος που υφίστατο η διάγνωση της σπονδυλολίσθησης χωρίς αναγκαία αντιμετώπιση, προκλήθηκε σοβαρό τέντωμα των αυχενοκρανιακών μυών, με φοβερό άλγος, φλεγμονές και νευραλγίες περιφερειακών νευρών. Επί εβδομαδιαίας βάσεως η Ενάγουσα έκανε θεραπεία στο ιατρείο του με τοπικές ενέσεις στον αυχένα και στο κεφάλι. Τα όσα αναφέρονται αμέσως πιο πάνω, δεν αφήνουν περιθώριο αμφιβολίας ότι είχε χορηγήσει τη συγκεκριμένη θεραπεία στην Ενάγουσα για χαλάρωση των αυχενοκρανιακών μυών από το σοβαρό τέντωμα το οποίο προκλήθηκε από τη μη έγκαιρη και αναγκαία αντιμετώπιση της σπονδυλολίσθησης, η οποία όμως ουδόλως υφίστατο. Είναι λοιπόν φανερό ότι είτε χορήγησε τη συγκεκριμένη θεραπεία προς αντιμετώπιση συμπτωμάτων σπονδυλολίσθησης. Όσον αφορά το δεύτερο μέρος της εισήγησης του ευπαίδευτου συνηγόρου του Εναγομένου, ότι δεν υπάρχει μαρτυρία ότι η χορηγηθείσα θεραπεία ήταν λανθασμένη, είναι γεγονός ότι ο ΜΕ3 δεν ήταν σε θέση να εκφέρει άποψη επ' αυτού επειδή, όπως ανέφερε, δεν ήταν παρών για να γνωρίζει αν χρειαζόταν να γίνουν οι συγκεκριμένες ενέσεις ή όχι. Από την άλλη όμως, ο ίδιος ο Εναγόμενος στο ιατρικό του πιστοποιητικό ημερ. 30.11.2009 - Τεκμήριο 2Β - αναγνωρίζει ότι, παρά τη θεραπεία στην οποία υπέβαλε την Ενάγουσα, εντούτοις κάποια συμπτώματα δεν υποχωρούν, επηρεάστηκε και μυς στο στόμα, έχει αφόρητους πόνους και δεν μπορεί να φάει στερεά τροφή. Συστήνει δε τη μετάβαση της στο εξωτερικό σε εξειδικευμένο κέντρο για πλήρη αποθεραπεία. Με τα αμέσως πιο πάνω αναφερόμενα, ο Εναγόμενος παραδέχεται, κατά την ταπεινή μου άποψη, ότι, όχι μόνο τα συμπτώματα της Ενάγουσας δεν υποχώρησαν με τη θεραπεία που της χορηγούσε, αλλά παρουσιάστηκαν και άλλα, όπως ο επηρεασμός μυ στο σώμα και η ανικανότητα λήψης στερεάς τροφή συνεπεία των αφόρητων πόνων. Φυσικά, δεν διαφεύγει της προσοχής μου ότι στην ίδια επιστολή του αναφέρει ότι η κατάσταση της Ενάγουσας έδειξε ικανοποιητική βελτίωση ώστε να μπορέσει να επιστέψει στην εργασία της από το Νοέμβριο του 2008. Το Δικαστήριο όμως, κατά την αξιολόγηση της μαρτυρίας της Ενάγουσας, για τους λόγους που επεξήγησε, αποδέχθηκε ότι δεν υπήρξε επιστροφή της Ενάγουσας στην εργασία της, μόνο προσπάθειες γίνονταν από αυτή για να επανέλθει, οι οποίες όμως κάθε άλλο παρά επιτυχείς ήταν. Πέραν των πιο πάνω, η αναφορά του σε ικανοποιητική βελτίωση της κατάστασης της υγείας της Ενάγουσας κρίνεται ως γενική και αόριστη, αφού ουδόλως επεξηγεί σε ποιους τομείς παρουσίασε βελτίωση ή τουλάχιστον, ποια από τα συμπτώματα της υποχώρησαν συνεπεία της θεραπείας την οποία της χορηγούσε. Τουναντίον, διερωτώμαι πώς η κατάσταση της έδειξε ικανοποιητική βελτίωση από τη στιγμή που ο ίδιος καταγράφει ότι είχε αφόρητους πόνους. Ο Εναγόμενος στη μαρτυρία του ισχυρίστηκε ότι συνέταξε το Τεκμήριο 2Β μετά που η Ενάγουσα διέκοψε τη θεραπεία της, κατέγραψε δε σ΄ αυτό τα συμπεράσματα τα οποία του είχε αναφέρει τηλεφωνικά η τελευταία, χωρίς καν να την εξετάσει στο ιατρείο του. Όπως ειδικότερα αναφέρει στη γραπτή του δήλωση - Έγγραφο Β - το Νοέμβριο του 2009 και ενώ είχε περίπου τέσσερις μήνες να επισκεφθεί το ιατρείο του, του ανάφερε τηλεφωνικά ότι έπασχε από έντονη γρίπη και της σύστησε να επισκεφθεί παθολόγο. Περίπου δύο εβδομάδες μετά εμφανίστηκαν νέα συμπτώματα, είχε πόνους στο στόμα, στη γνάθο, στο αυτή και δεν μπορούσε να πάρει στερεά τροφή λόγω έξαρσης των πόνων. Του ζήτησε δε ιατρική βεβαίωση για να πάει στο εξωτερικό Πρωτίστως, θα πρέπει να αναφέρω ότι το Δικαστήριο , για τους λόγους που επεξήγησα σε προγενέστερο στάδιο της απόφασή της, απέρριψε τον ισχυρισμό του Εναγόμενου ότι συνέταξε το Τεκμήριο 2Β χωρίς να εξετάσει την Ενάγουσα, με βάση τα όσα η τελευταία του είχε αναφέρει τηλεφωνικά. Κατά δεύτερο, τα όσα ανωτέρω προέβαλε, αναμφισβήτητα συνιστούν μια αποτυχημένη προσπάθεια του να αποσυνδέσει τα νέα συμπτώματα της Ενάγουσας με τη θεραπεία στην οποία την υπέβαλλε, ισχυριζόμενος ότι αυτά εμφανίστηκαν μετά που η ίδια διέκοψε τη θεραπεία της. Το Δικαστήριο έχει ήδη καταλήξει σε εύρημα ότι η θεραπεία στην οποία ο Εναγόμενος υπέβαλλε την Ενάγουσα ουδόλως επέφερε οποιαδήποτε βελτίωση στην κατάσταση της υγείας της, αντίθετα την επιδείνωσε με αποτέλεσμα να καταστεί αναγκαία η μετάβαση της σε εξειδικευμένο κέντρο στο εξωτερικό για αποθεραπεία, κάτι το οποίο ο ίδιος ο Εναγόμενος συστήνει με ιατρικό του πιστοποιητικό - Τεκμήριο 2Β. Αποτελεί επίσης, εύρημα μου ότι η ανωτέρω επιδείνωση επήλθε ενόσω η Ενάγουσα υποβαλλόταν ακόμα σε θεραπεία από τον Εναγόμενο. Στο σημείο αυτό θεωρώ χρήσιμο όπως μεταφέρει αυτούσιο το ακόλουθο απόσπασμα από την αποδεκτή μαρτυρία της Ενάγουσας, συγκεκριμένα από την αντεξέτασή της: «Ε. Τα γεγονότα, ότι μεσολάβησε ένα διάστημα κάποιων μηνών και μετά επανήλθες. Α. Να απαντήσω; Ζητώ την κατανόησή σας γιατί επαναλαμβάνομαι συνέχεια. Επαναλαμβάνω, ότι νοσηλεύτικα στον κύριο Κυριακίδη στην Πολυκλινική Υγεία όπως αναφέρονται εδώ, δεν θυμάμαι συγκεκριμένα ημερομηνίες, είναι γραμμένες κάτω τα τεκμήρια, και μετά που συνέστησε να συνεχίσω στον γιατρό κάποιες μέρες της εβδομάδας να μου βάζει ενέσεις αυχένα, πλάτη. Συνέχισα και το 2009 να πηγαίνω, τώρα ήταν τον Αύγουστο που σταμάτησα, και καταλάβετε; Δεν θυμάμαι ακριβώς, αλλά δεν ήταν μετά που μήνες που έπιασα και του είπα ξέρετε γιατρέ έχω νέα συμπτώματα. Δεν ισχύει αυτό. Ε. ΄Αρα λοιπόν, σταμάτησες τη θεραπεία σου, ήσουν απολύτως καλά, το δήλωνες ότι ήσουν καλά και μετά στη συνέχεια κάποια συμπτώματα επανήλθαν στον χειμώνα του 2009 και ζήτησες να σου δώσει ιατρικό πιστοποιητικό για να πάεις στο εξωτερικό. Α. Πάλι να επαναλάβω; Επαναλαμβάνω μετά τη νοσηλεία μετά πήγαινα μέχρι το 2009 κοντά του, τώρα δεν θυμάμαι πόσες φορές την εβδομάδα, έχω και βεβαίωση δική του ότι έπιασε ξέρω εγώ 1500 ευρώ με τις επισκέψεις.». Τα όσα έχω καταγράψει αμέσως πιο πάνω αναπόφευκτα με οδηγούν στο συμπέρασμα ότι αιτία της ανωτέρω περιγραφόμενης κατάστασης της υγείας της Ενάγουσας, ήταν η θεραπεία στην οποία την υπέβαλλε ο Εναγόμενος. Με βάση τα όσα έχω παραθέσει πιο πάνω, συμπερασματικά καταλήγω ότι ο Εναγόμενος υπήρξε αμελής έναντι της Ενάγουσας. ΟΙ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΠΟΖΗΜΙΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΝΑΓΟΥΣΑΣ Στην υπόθεση Παναγή ν Κακόψιτου
(2001)1 Α.Α.Δ. 839, λέχθηκαν τα ακόλουθα: «Πρέπει να λεχθεί ότι η νομολογία του Ανωτάτου Δικαστηρίου έχει επιδείξει μια σταθερή άνοδο του επιπέδου των γενικών αποζημιώσεων. Έχει τονίσει την ανάγκη για μια πιο δίκαιη και φιλελεύθερη αποτίμηση του ανθρώπινου πόνου και των πολλαπλών στερήσεων που προκαλούν αναπηρίες στα θύματα της αμέλειας (βλ. Ioannou and Paraskevaides (Overseas) Ltd and Another v. Christofis
(1982)1 C.L.R. 789, Παναγή ν. Θεοδώρου
(1992)2 Α.Α.Δ. 1303, Ηρακλέους ν. Πήτρου
(1994)1 Α.Α.Δ. 239, Αριστοδήμου ν. Θωμά, Π.Ε. 9320 και Βρυωνίδη ν. Σωφρονίου, Π.Ε. 9479, ημερ. 23.09.97). Προηγούμενες αποφάσεις δεν αποτελούν δεσμευτικό προηγούμενο υπό την έννοια της αρχής του stare decisis αλλά παρέχουν καθοδήγηση (βλ. υπόθεση Παναγή πιο πάνω). Πρέπει επίσης να λαμβάνεται υπόψη η συνεχής μείωση της αξίας του χρήματος.» Στην υπόθεση Ismail v. Αντωνίου κ.ά.
(2014)1 Α.Α.Δ. 347 αναφέρεται ότι: «Σύμφωνα με τη νομολογία ο ″Στόχος των αποζημιώσεων που επιδικάζονται είναι να αποδοθεί δικαιοσύνη στην απώλεια και στη ζημιά του διαδίκου που τραυματίστηκε χωρίς να εναποτίθεται υπέρμετρο βάρος πάνω στον αδικοπραγούντα. (Βλ. Fletcher v. Autocar Transporters Ltd
(1968)1 All E.R. 726, Constantinou v. Slahouris
(1969)1 C.L.R. 416). Με άλλες λέξεις, το ποσό που επιδικάζεται πρέπει να είναι κοινωνικά αποδεκτό. Συνεπώς, η κοινωνική δεοντολογία κατά τον ουσιώδη χρόνο είναι σε κάθε περίπτωση παράγοντας σχετικός προς το έργο μας ειδικά σε σχέση με μη χρηματική απώλεια. Η χρηματική ζημιά, ως περισσότερο επιδεκτική μαθηματικού υπολογισμού εξαρτάται λιγότερο από κοινωνικά κριτήρια. Στόχος του εγχειρήματος είναι η κατάληξη, στο τέλος της πορείας, σε αριθμό που είναι δίκαιος και εύλογος κάτω από τις περιστάσεις της υπόθεσης.″ (Βλ. Fysco Constructing Co. Ltd v. Γεωργίου
(1991)1 Α.Α.Δ. 1014, 1028 και Μιχαήλ κ.α. ν. Φίλιος Γ. Συκοπετρίτης Λτδ. κ.α.
(2000)1 Α.Α.Δ. 1049). Η αποζημίωση για αστικά αδικήματα δεν έχει σκοπό την τιμωρία αλλά την αποκατάσταση. Αυτή τούτη η ατέλεια του χρήματος ως μέσου για αποκατάσταση, δεν πρέπει να επενεργεί προς επαύξηση των αποζημιώσεων (Βλ. Μαυροπετρή ν. Λουκά
(1995)1 Α.Α.Δ. 66, 74).» Έχει νομολογηθεί ότι προηγούμενες αποφάσεις προσφέρουν μόνο βοηθητική καθοδήγηση στον καθορισμό του ορθού μέτρου αποζημίωσης στη βάση των ιδιαίτερων δεδομένων της κάθε υπόθεσης. Όπως έχει ήδη αναφερθεί, η Ενάγουσα περιόρισε την απαίτηση της στον πόνο και ταλαιπωρία (pain and suffering) που υπέστη συνεπεία της λανθασμένης θεραπείας του Εναγόμενου. Στην υπόθεση Καζάκου ν Αβρααμίδου κ.α.
(2000)1 Α.Α.Δ. 1626, το θύμα του δυστυχήματος υπέστη κατάγματα σε διάφορα μέρη του σώματος του, τα οποία ανατάχθηκαν χειρουργικά. Λόγω της σοβαρότητας των τραυμάτων του μεταφέρθηκε στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας και ακολούθως, λόγω εμφάνισης αιματουρίας, σε κλινική στη Λάρνακα όπου υπεβλήθη σε χειρουργική επέμβαση για αφαίρεση των πηγμάτων και λίθων. Ενώ οι προοπτικές για επιστροφή του στο σπίτι ήταν ευοίωνες, το θύμα απεβίωσε ως αποτέλεσμα ξαφνικής καταπληξίας. Οι πόνοι ήταν «φρικτοί, ανελέητοι» και φαινόταν «κατακραιουργημένος». Οι πόνοι συνεχίστηκαν και μετά τις χειρουργικές επεμβάσεις στις οποίες υποβλήθηκε μέχρι την ημέρα που υπέκυψε στα τραύματα του. Το ποσό των ΛΚ3.000 που επιδικάστηκε πρωτόδικα για τον πόνο και την ταλαιπωρία που είχε υποστεί το θύμα μέχρι την ημέρα του θανάτου του επικυρώθηκε κατ' έφεση. Αφού έλαβα υπόψη μου το είδος της θεραπείας στην οποία ο Εναγόμενος υπέβαλλε την Ενάγουσα, τους πόνους τους οποίους υφίστατο από τις ενέσεις, τις επιπτώσεις τους στην υγεία της, τη διάρκεια της θεραπείας, η οποία αγγίζει τα δύο χρόνια, όπως επίσης και την εντέλει επιδείνωση της κατάστασης της υγείας της κατέληξα ότι το ποσό των €27.000 είναι δίκαιο και εύλογο για να επιδικαστεί προς όφελος της υπό μορφή γενικών αποζημιώσεων. Είμαι της άποψης ότι το ποσό των €100.000, το οποίο εισηγείται στη γραπτή του αγόρευση ο ευπαίδευτος συνήγορος της Ενάγουσας ως γενικές αποζημιώσεις, είναι υπερβολικό υπό τις περιστάσεις. Όσον αφορά τον τόκο, όπως είναι νομολογημένο, βάσει του άρθρου 58Α του περί Αστικών Αδικημάτων Νόμου Κεφ. 148, επαφίεται στη διακριτική ευχέρεια του Δικαστηρίου ο χρόνος από τον οποίο θα αρχίζει ο τόκος. Ευχέρεια που όμως αιτιολογείται δικαστικά και με αναφορά στα γεγονότα της υπόθεσης. Εκτός ιδιαίτερων συνθηκών, δεν είναι ορθό ο υποστείς τραυματισμούς από την αδικοπραξία του αντιδίκου του να μη λαμβάνει και το ευεργέτημα του νόμιμου τόκου από τη γένεση του αγώγιμου δικαιώματος (Χρυσάνθου κ.α. ν Φραντζή
(2010)1Β Α.Α.Δ. 1295). Στην προκείμενη περίπτωση ενόψει της αδυναμίας καθορισμού συγκεκριμένης ημερομηνίας από την οποία θα ξεκινά ο τόκος, αφού η θεραπεία της Ενάγουσας είχε διάρκεια,αποφάσισα ότι είναι δίκαιο, όπως ο τόκος ξεκινά από την ημερομηνία καταχώρησης της αγωγής. ΟΙ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΠΟΖΗΜΙΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΝΑΓΟΥΣΑΣ Η Ενάγουσα αξιώνει ως ειδικές αποζημιώσεις τα ποσά τα οποία κατέβαλε στην πολυκλινική Υγεία για τη νοσηλεία της καθώς και για την αμοιβή του Εναγόμενου, όπως αυτά περιγράφονται λεπτομερώς στη βεβαίωση της Πολυκλινικής Υγεία - Τεκμήριο 1. Λεπτομερώς τα ποσά αυτά έχουν ως ακολούθως: ΝΟΣΗΛΕΙΑ ΠΟΣΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΑ ΕΝΑΓΟΜΕΝΟΥ 30/1/2008-18/2/2008 €5.289,74 €1.800,00 05/03/2008-07/03/2008 €850,54 €164,00 24/03/2008-23/04/2008 €8.314,51 €2.540,00 10/05/2008-22/05/2008 €2.800,73 €1.014,00 ΣΥΝΟΛΟ 17.224,52 €5.518,00 ΣΥΝΟΛΟ €22.742,52 Αξίζει να αναφερθεί ότι ουδόλως αμφισβητήθηκε από πλευράς υπεράσπισης η πληρωμή του ως άνω ποσού. Η θέση όμως του ευπαίδευτου συνηγόρου υπεράσπισης, η οποία υπεβλήθη στην Ενάγουσα, ήταν ότι ολόκληρο το ως άνω ποσό καλύφθηκε από την Κυπριακή Δημοκρατία, γι' αυτό δεν δικαιούται να το διεκδικεί, θέση την οποία η τελευταία απέρριψε, προβάλλοντας ότι το ως άνω ποσό καλύφθηκε από την προσωπική της ασφάλεια. Αξίζει να επισημανθεί ότι η υπεράσπιση καμία μαρτυρία παρουσίασε προς τεκμηρίωση της θέσης της ότι το ως άνω ποσό καλύφθηκε από την Κυπριακή Δημοκρατία. Το Δικαστήριο αποδέχεται ότι το ως άνω ποσό καλύφθηκε από την προσωπική ασφάλεια της Ενάγουσας. Βάση δε του άρθρου 65 του περί Αστικών Αδικημάτων Νόμου Κεφ. 148, κατά τον υπολογισμό της αποζημίωσης που πρέπει να πληρωθεί εξαιτίας αστικού αδικήματος δεν λαμβάνεται καθόλου υπόψη οποιοδήποτε ποσό το οποίο καταβλήθηκε βάση σύμβασης ασφάλισης σε σχέση με το αστικό αυτό αδίκημα. (Christiansen v. Blue Med. Hotels Ltd
(1998)1 ΑΔΔ 1542). ΤΕΛΙΚΗ ΚΑΤΑΛΗΞΗ Για όλους τους λόγους που προσπάθησα να επεξηγήσω λεπτομερώς πιο πάνω, καταλήγω ότι η Ενάγουσα πέτυχε να αποδείξει την αξίωση της εναντίον του Εναγόμενου στη βάση του ισοζυγίου των πιθανοτήτων. Γι' αυτό και δικαιούται στην έκδοση απόφασης εναντίον του για τα ως άνω περιγραφόμενα ποσά των αποζημιώσεων. Όσον αφορά τα έξοδα δεν βλέπω οποιοδήποτε λόγο για απόκλιση από το γενικό κανόνα ότι επιδικάζονται υπέρ του επιτυχόντα διαδίκου. Με βάση τα πιο πάνω εκδίδεται απόφαση προς όφελος της Ενάγουσας και εναντίον του Εναγόμενου ως ακολούθως:
- Για ποσό €27.000 ως γενικές αποζημιώσεις με νόμιμο τόκο επί του ως άνω ποσού (από της ημερομηνίας καταχώρισης της αγωγής).
- Για ποσό €22,742.52, ως ειδικές αποζημιώσεις με νόμιμο τόκο επ' αυτού (από της ημερομηνίας καταχώρισης της αγωγής).
- Για τα έξοδα, ως αυτά θα υπολογιστούν από τον Πρωτοκολλητή και εγκριθούν από το Δικαστήριο. Τα έξοδα να υπολογιστούν στην κλίμακα του ποσού της απόφασης. (Υπ.) ............... Θ. Θωμά, Π.Ε.Δ. Πιστόν Αντίγραφο, Πρωτοκολλητής cylaw.org: Από το ΚΙΝOΠ/CyLii για τον Παγκύπριο Δικηγορικό Σύλλογο