(1989)21Δεκε^^ρίου,19S9 [Α.ΛΟΪΖΟΥ, Π.,ΜΑΛΑΧΤΟΣ, ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ,ΣΤΥΛΙΑΝΙΔΗΣ, ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΗΣ. ΝΙΚΗΤΑΣ,ΑΡΤΕΜΙΔΗΣ,Δ/στές] ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΜΕΤΟΑΡΘΡΟ 146ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ LANITIS E.C.ESTATESLTDΚΑΙ ΑΛΛΟΙ, Αιτητές, ν. ΚΥΠΡΙΑΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ, ΜΕΣΩΤΟΥ ΥΠΟΥΡΓΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΑΛΛΟΥ, Καθ'ων η αίτηση. (Υποθέσεις Αρ. 10S/SS, 109/SS, 147/SS,2i3/SS.2i4/SS,2i5/SS,220/SS, 223/SS,224/SS.225/SS,226/SS, 250/SS.251/SS,252/SS,253/SS, 255/SS, 256/SS, 257/SS, 25S/SS. 261/SS, 262/SS, 263/SS, 264/8S, 26S/SS, 269/SS, 271/SS, 272/SS, 273/SS, 274/SS, 275/SS, 276/SS, 277/SS) Συνταγματικό Δίκαιο—Δικαίωμα ιδιοκτησίας — Σύνταγμα, Άρθρο 23 — "Στέρηση''ιδιοκτησίας—Ανά?α>ω] εν\'οίαςτον όρου—Πότε επέρχεται στέρηση — Πολεοδομική ζώ\·η— Κατά πόσο σε συγκεκριμένη περί πτωση δεν αποτελεί απλό περιορισμό, αλλ'ισοδυναμεί μεστέρηση, είναι θέμαπραγματικών γεγονότων — 7ο Σύνταγμα δεν κατοχυρώνει δικαίωμα αναπτύξεως ακίνητης ιδιοκτησίας. Συνταγματικό Δίκαιο — Δικαίωμα ιδιοκτησίας — Σύνταγμα, Αρθρο 23 — Περιορισμοί ή όροι, που μειώνουν ουσιωδώς αξία ακινήτου — Η μη καταβολή αποζημιώσεως δε συνεπάγεται ακυρότητα —Δικαίωμα στην αποζημίωση δημιουργείται μετά από απόψαστ]αρμοδίου Δικαστηρίου, προς τοοποίο ο επηρεαζόμενος μπορεί να προσφύγει. Συνταγματικό Δίκαιο —Δικαίωμα ιδιοκτησίας — Κεχνιμένα δικαιώματα — Πο?Χθδομικές ζώ\·ες— Τροποποίηση των— 4ενμπορεί να θεωρηθεί ότι προσκρούει σεοποιοδιψιοτε "κεκτημένο" δικαίωμα. Γενικές αρχές Διοικητικού Δικαίου — Περιορισμοί κυριότητας — Κρίση 3252 5 \Q \$ 3Α.Α.Δ. Lanitis E.C.Estates Ltdv..ii. v.Δημοκρατίαςκ.ά. περί τηςαναγκαιότητας των— Αρχές, που διέπουντηνεπέμβαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου στοθέμα αυτό. Συνταγματικό Δίκαιο — Προϊσχύο\τες του Συντάγματος Νόμοι — Σύνταγμα, Άρθρο1SS—ΚατάργησηΝόμωνγιατουςοποίουςβάσειτου Συντάγματος προς ψήφιση των απαιτείτο χωριστή πλειοψηφία ΒουλευτώντηςΕ'/ΙηνικήςκαιΒουλευτώντηςΤουρκοκιπριακήςκοινό τητας — Δεν αφορά Νόμους που παρέχουν' εξουσίεςστουςΔήμους, αλλ' αφοράΝόμουςπερίΔήμων. 10 15 Στηνπαρούσαυπόθεσησυνεκδικάστηκε μεγάλος αριθμός Αιτήσεων Ακυρώσεως που είχαν ως α\τικείμενο προσβολή των πολεοδομικών ζωνών, πουείχαν επιβληθεί μεβάση to Αρθρο 14του Περί Ρυθμίσεως Οδών και Οικοδομών Νόμου, Κεφ.96,όπως έχει τροποποιηθεί, στην περιοχήτουΔήμουΛεμεσού. Τα επιχειρήματα, που έχουν προβάλει οι αιτούσες, προκύπτουν σαφώςαπότηνπιοκάτωπεριληι];ητουνομικού μέρουςτηςαποφάσεως τουΑνωτάτου Δικαστηρίου. 20 25 30 35 40 Το Ανώτατο Δικαστήριο, απορρίπτονταςτις Αιτήσεις Ακυρώσεως, αποφάσισε: (Ι) Τοθέμααντισυνταγματικότηταςπουείχε εγερθεί, ότιδηλαδή οι επίδικες πολεοδομικές ζώνες αποτελούν στέρηση ιδιοκτησίας, πουεπέρχιπαιμετρόποδιαφορετικόαπότονμόνοσυνταγματι κά δυνατό τρόπο του μηχανισμού της αναγκαστικής απαλλο τρίωσης, έχει επιλυθεί με σαφήνεια από τη νομολογία (Βλ. Mangliand Others v. TheRepublic (19S4) 3 C.L.R. 351). Οι πολεοδομικές ζώνες δεν προσβάλλουν το συνταγματικά κατο χυρωμένο δικαίωματηςιδιοκτησίας,γιατίσ' οποιαδήποτε ατο μική περίπτωση έχουν ως συνέπεια την ουσκόδη μείωση της αξίας της ιδιοκτησίας,ο ιδιοκτήτης δικαιούταισεαποζημίωση, ενώσεατομικέςπεριπτώσειςόπουοιπολεοδομικέςζώνεςέχουν τόσοδραστικάεπακόλουθα, ταοποίαστηνπράξηισοδυναμούν με στέρηση εν τη έννοια των παραγράφων23.2 και 23.4 του Συντάγματος,ηπολεοδομική ζώνη υπόκειται σε ακύρωση, α>; αντισυνταγματική. Η φράση στην υπόθεση Mangli, op. sit "drastic consequences" στηνπαράγραφο(d)(ii), πουπαρατίθεται στΊ ν Ί απόφασητουΑνωτάτου Δικαστηρίου,συνδέεται άμεσαμε τηφράση"thatthey amount ineffect todeprivation inthesenseof paragraphs2and4 ofArticle23".Toερώτημαανσε συγκεκριμέ- 3253 Lanitis E.C.Estates Ltd κ.ά. v.Δημοκρατίαςκ.ά.
(1989)λη περίπτωση επέρχονται ή όχι τέτοιες συνέπειες είναι θέμα πραγματικό. Με γνώμονα τη νομολογία των Κυπριακών Δικαστηρίων και τηνανάλυσητουόρουστέρησηστοΕλλαδικόΔίκαιο,τοσυμπέρασμα είναι ότι στησυγκεκριμένη περίπτωση δεν αποδείχθηκε στέρησηιδιοκτησίας. 5
(2)Μερικοί απότους αιτούντες ανέφερανότι δεν έχειακόμα πλη ρωθεί αποζημίωση σ' αυτούς. Σύμφωνα με τη νομολογία (Βλ. Kirzis and Othersv. TheRepublic
(1965)3C.L.R. 46).η πλη ρωμήαποζημιώσεωνοφείλεταιτότεμόνο,αφούκαθοριστείαπό το αρμόδιο Πολιτικό Δικαστήριο καιεφ'όσον αποδειχθείενώ πιον του ότι η οικονομική αξία της ιδιοκτησίας έχει μειωθεί ουσιωδώς. 10 15
(3)Τοσυνταγματικάκατοχυρωμένο δικαίωμαιδιοκτησίαςδενέχει (αςεπακόλουθο τοαπεριόριστο δικαίωμααναπτύξεωςτης (Βλ. SimonisandAnother v. ImprovementBoardof Latsia(19S4) 3 C.L.R.109).
(4)Είναι νομολογιακά καθιερωμένο ότι ηκρίση της διοικητικής αρχήςαναφορικάμετηναναγκαιότηταενόςέργουγιατοδημό σιο συμ(ρέοον ή ωφέλεια, δεν ελέγχεται από το Διοικητικό Δικαστήριο.Το ίδιοισχύεικαιόπουαπαιτούνται ειδικέςτεχνικέςγνώσεις γιατηδημιουργίατου.
(5)Ο καθορισμός πολεοδομικής ζώνης δε δημιουργεί κεκτημένο δικαίωμα στους επηρεαζόμενους ιδιοκτήτες, έτσι ώστε να μη επιτρέπεταιηπεραιτέρωτροποποίησητηςπολεοδομικής ζώνης. Η σχετική νομοθεσία παρέχει εξουσία επιβολής περιορισμών όχι υπέρ ατόμων,αλλάγια την ωφέλεια τουκοινωνικού οτινόλου. 20 25 30
(6)Ηεισηγησιι ότι ενό\|Ί-ιτου Αρθρου 3SS.2του Συντάγματος ο 35 Περί Ρυθμίσεως Οδών και Οικοδομών Νόμος, Κεφ.96 πρέπει να θεωρηθεί καταργηθείς, αφού για τη ψήφιση του απαιτείτο χωριστή πλειοψηφία (Αρθρο 7S του Συντάγματος) των Βουλευτών της Εϊληνοκυπριακής και των Βουλευτών της Τουρκοκυπριακής Κοινότητας δεν ευσταθεί.ΤοΑρθρο78 ανα40 φέρεται στους ΠερίΔήμων Νόμους, δηλαδή στους Νόμουςπου αφορούνστην ίδρυσηκαιοργανικήδιάρθρωσητωνΔήμων.Δεν 3254 3ΑΛΛ. LanitisE.C.Estates Lidκ.ά.v. Δημοκρατίαςκ.ά. αναφέρεται σε διατάξεις Νόμων με τις οποίες ρυθμίζεται η δικαιοδοσία,οιυποχρεώσειςκαιτακαθήκοντατωνΔήμων. Οι Αιτήσεις Ακυρώσεως οπορρίπτονται χωρίς διαταγή για 5 έξοδα. Αναφερόμε\τς υποθέσεις: 10 Μαγγλήκ.α.ν.Δημοκρατίας(I9S4)3Α.ΑΑ. 351, HolySec ofKitium v. MunicipalCouncilofLimassoi, I R.S.C.C. 15, HolySecofKitium v. Republic 1 R.S.C.C 2S. 15 ΣψόνηςκαιAAAocv. ΣυμβουλίουΒελτιώσεωςΛατσιών
(1984)3 Α.ΑΑ. 109, Κύρζηςχ.α.ν. Δηιιοκρατίας
(1965)3AAA. 46, 20 ΔήμαρχοςΑμμοχώστουκ.)π. ν, ΠετρίδηκαιΆ/άων, 4Α.Α.ΣΑ.
- Προσφυγές. 25 30 Προσφυγές εναντίοντηςαπόφασηςτωνκαθ' ωνοιαιτήσεις με την οποία έχουν καθοριστεί οι πολεοδομικές ζώνεςστην ελεγχόμενηατό τοΔήμοΛεμεσούπεριοχή. Στ. Παναγίδης γιατους Αιτητές στις υποθέσεις 108/88και 109/
- Γ. Τριανταφν/.λίδης, γιατους Αιτητέςστηνυπόθεση 147/
- 35 Γ. Τρίανταφυ)1ίδηζ και Χρ. Βασιλειάδης, γιατουςΑιτητές στιςυποθέσεις213/88-215/88 και223/88-225/
- Κ. Τσιρίδης καιΧρ. Πουργουοίδης, γιατονΑιτητήστηνυπό θεση 220/
- 40 Λί. Αναστασίου, γιατους Αιτητέςστιςυποθέσεις 226/88 και 272/
- 3255 Lanitis E.C.Estates Ltd κ.ά.v.Δημοκρατίαςκ.ά.
(1989)Γ. Κακογιάννης,για τους Αιτητές στις υποθέσεις 250/88252/88 και269/
- Κ. Ερωτοκρίον, γιατονΑιτητήστηνυπόθεση253/
- 5 Γ.Κακογιάννηςκαι Κ. Μελάζ. γιατονΑιτητή στηνυπόθεση 255/
- Α. Μνριάνθης,για τους Αιτητές στις υποθέσεις 256/88258/
- 10 Κ. Μελάς, γιατουςΑιτητές στιςυποθέσεις261/8S-263/
- Α. Νεοκλέους,για τους Αιτητές στις υποθέσεις 264/88και 271/
- 15 Χ. Γιωργαλλίδης, γιατονΑιτητήστηνυπόθεση26S/
- Μ.Χριστοφίδης,γιατονΑιτητή στηνυπόθεση273/
- 20 Π.Παύλου,γιατους Αιτητές στιςυποθέσεις274/88-277/
- Μ. Φλωρέντζος, Ανώτερος Δικηγόρος της Δημοκρατίας με Π. Χατζηδημητρίου και Γ. Γιωργαλλή, Δικηγόροι της ΔημοκρατίαςΒ',γιατην Καθ' ηςη αίτησηΑρ.
- 25 Γ.Ποταμίτης, γιατον Καθ'ουη αίτηση Αρ.
- Α. ΛΟΪΖΟΥ,Π.: ΤηναπόφασητουΔικαστηρίουθα εκδώ σει οδικαστήςκ. Χρ. Αρτεμίδης. 30 ΑΡΤΕΜΙΔΗΣ,Δ.:Οι32προσφυγέςσυνεκδικάστηκαναπευ θείας απότην Ολομέλεια γιατί έχουν ταυτόσημονομικόυπό βαθρο ενώ ταγεγονότα στηνκάθεμιαείναιουσιαστικάπαρό μοια. Ο αριθμός των αιτήσεων ήταναρχικά36, 3 όμως από 35 αυτές, οι 356/S7, 362/87 και 363/S7, αποσυνδέθηκαν από το σύνολο γιατίπροσβάλουνάλληδιοικητικήπράξη,καιη259/88 αποσύρθηκε. Οι προσφυγές στρέφονται εναντίον της Γνωστοποίησης, που εδημοσιεύθη στο Τρίτο Παράρτημα της Επίσημης Εφημερίδας της Δημοκρατίας,μεαριθμό2285, Κ.Δ.Π.328/87 3256 40 3 Α.Α.Δ. Lanitis E.C.Estates Ltd κ.ά. v. Δημοκρατίαςκ.ά. Αρτεμίδης, Λ. της 31.12.87,με την οποία έχουν καθοριστεί οι πολεοδομικές ζώνεςστηνελεγχόμενη απότοΔήμοΛεμεσούπεριοχή, σύμφω να μετοάρθρο 14, τουπερίΡυθμίσεως ΟδώνκαιΟικοδομών Νόμου,Κεφ.96,όπωςέχειτροποποιηθεί. 5 10 15 20 25 30 35 40 Οιεπίδικεςζώνες,πουπροβλέπουνπεριορισμούςστηνανέ γερσηνέων οικοδομών σε ότι αφορά τον αριθμό ορόφων,το ύψος, το ποσοστό κάλυψης, συντελεστή δόμησης και χρήση τους,καθώςκαιοιπρόνοιεςκαισ/οποίπουεξυπηρετούν,φαίνονταιστο επισυνημμένο παράρτημαστηναπόφαση μας. Οκαθορισμόςτωνζωνώνέγινεβάσεισχεδίουπου ετοίμασε ο Διευθυντής του Τμήματος Πολεοδομίας και Οικήσεως σε συνεργασία με το Δημοτικό Συμβούλιο Λεμεσού,που είναι η Αρμόδια Αρχή, και αφού εγκρίθηκε από αυτό στις 15.10.87 υποβλήθηκε στο Υπουργικό Συμβούλιο γιαναακολουθήσει η δημοσίευση τουστην Επίσημη Εφημερίδα. Ηακίνητηιδιοκτησίατωναιτούντωνστις προσφυγέςεμπίπτειστις διάφορεςζώνεςπουκαθορίζονται στην επίδικη από φαση. Στους νομικούς λόγους πουβασίζονταικαι στις γρα πτέςαγορεύσεις τωνδικηγόρωντους,εγείρεταιτο ίδιονομικό ζήτημα,ότι δηλαδήηπροσβαλλόμενη απόφαση είναιαντισυ νταγματική γιατίη αξίατηςακίνητηςιδιοκτησίαςτωναιτητών έχει ουσιώδους μειωθεί ή εκμηδενιστεί, σαν αποτέλεσμα της εφαρμογήςτωνζωνών, καιείναικατάσυνέπειααντίθετημετο άρθρο 23 του Συντάγματος που κατοχυρώνει το δικαίωμα ιδιοκτησίας. Οιαιτητέςδέχονταιότιτοδικαίωμααυτόμπορεί να υποβληθεί με νόμο σε όρους, δεσμεύσεις ή περιορισμούς απόλυτααπαραίτητους γιατο συμφέρον της δημόσιαςασφά λειας, υγείας, δημοσίων ηθών ή πολεοδομικής αναπτύξεως. (Αρθρο 23.3 τουΣυντάγματος). Γίνεταιόμως απόμερικούςη εισήγηση,ότιοιπεριορισμοί πουέχουνεπιβληθεί μετιςζώνες, όπως έχουν καθοριστεί στην προσβαλλόμενη απόφαση, είναι τόσο δραστικοί που στερούν ουσιαστικά τους αιτητές της κυριότητος στην ιδιοκτησία τους. Συνοπτικά,προβάλλεται ο ισχυρισμός ότι μέσωτης δημιουργίας των ζωνών ηΠολιτεία έχειουσιαστικάαπαλλοτριώσειτακτι,ματατωναιτητών, απο φεύγοντας όμως να ακολουθήσει τη διαδικασίατηςαπαλλοτρίωσης, που προνοείται στο άρθρο 23.4 τουΣυντάγματος, γιατίδενθαήταν γιααυτή οικονομικά πρόσφορο. 3257 Αρτεμίδης,Δ. Lanitis E.C. Estates Ltd κ.ά. v.Δημοκρατίαςκ.ά.
(1989)Πρόσθετες εισηγήσεις, πουγίνονται απότους δικηγόρους των αιτητών,αναφέρονταικαισεάλλουςνομικούςλόγουςγια τους οποίους ζητείται η ακύρωση της επίδικης απόφασης. Περιληπτικά έχουν ως εξής: Ηκρινόμενη διοικητικήπράξη στερείταιεπαρκούςαιτιολογίαςκαιπαραπέραπωςηΔιοίκηση δεν απέδειξε ότι οι επίδικες πολεοδομικές ζώνες είναι μέτρο απόλυτααπαραίτητογιατηνπροώθηση τωνσκοπώνπουεξα ντλητικάαπαριθμούνταιστοΑρθρο23.3τουΣυντάγματος. Οι αιτητές,προχωρούννα ισχυριστούν επίσης,πως είχαν κεκτη μέναδικαιώματαπουαπορρέουναπότιςπολεοδομικέςζώνες που ίσχυαν, προτούαλλάξουνμετηνεπίδικη απόφαση,καιτα οποία, βάσει του Διοικητικού Δικαίου, δεν μπορεί να τους αφαιρεθούν. Άλληεισήγηση πουγίνεται είναι πως οκαθορι σμόςτωνπολεοδομικώνζωνώνδενείναιτοαποτέλεσμαεπαρ κούς ειδικής μελέτης, γιατί σεμερικές περιπτώσεις συνορεύοντα κτήματατέμνονται απόδιαφορετικέςζώνες, ενώ το ίδιο κτήμα μπορεί να εμπίπτει σεδυοζώνες που δενακολουθούν ευθείαγραμμή. 5 10 15 Ο δικηγόρος τηςΔημοκρατίας,στη μακροσκελή καιεπιμε λημένη γραπτήαγόρευσητουαπαντάμελεπτομέρεια σεόλους τους πιο πάνω ισχυρισμούς, καθόσο μέρος τους αφορούν τα γεγονότασεκάθεμιααπότιςυποθέσειςκαιπροχωρείνακάμει τις δικές του εισηγήσεις στανομικάζητήματαπουέχουν προ βληθεί. 20 25 Οφείλουμε εξαρχήςναπαρατηρήσουμε πωςόλατα νομικά ζητήματα πουεγείρονται στιςπροσφυγές έχουν συζητηθείκαι επιλυθεί με σαφήνεια από τη νομολογία του Ανωτάτου Δικαστηρίου, ιδιαίτερα στην πρόσφατη απόφαση της 30 Ολομέλειας στηνυπόθεσηΙουλίαΜαγγλή κ.α.ν.Αιτιοκρατίας
(1984)3Α.Α.Δ. 351. Στηνυπόθεσηαυτή,στηνοποίαθακάμου με εκτενή αναφορά πάρα κάτω, το Ανώτατο Δικαστήριο έχει δημιουργήσει ασφαλήνομολογία, την οποίαόμως οι αιτητές δεν φαίνεταινα αξιολόγησαν ορθά. Παραθέτουμεστη συνέ- 35 χειαέναουσιαστικό,γιατιςκρινόμενες υποθέσειςαπόσπασμα απότηναπόφαση,(στιςσελίδες360-361),παρατηρώνταςσυνά μαπωςτανομικάζητήματακαιγεγονότασ' αυτή είναιπανο μοιότυπαμεαυτάστιςυπόκρίση προσφυγές. "As regardstheissueoftheconstitutionality ofNotices 116 and 117,whichwerepublishedundersection 14,above,there 325S 40 3AAA. LanitisE.C.Estates Ltdκ.ά.v. Δημοκρατίαςκ.ά. Αρτεμίδης,Δ. shouldbe stressed,mainly,thefollowing:- 5 10 15 20 (
- a)They involve restrictions or limitations of the right of property, imposed by law, in the interest of town and countryplaningandfor thedevelopment andutilizationof properties to the promotion of the public benefit, in the sense of Article 23.3 of the Constitution (see also the Loiziana casesupra). (b)They make detailed provisions for putting into effect restrictions or limitations of the right of property within theframework laiddownbyaLaw -inthisinstancesection 14 of Cap.96 - and they are, therefore, within the requirementsofconstitutionalitywhichwereexpoundedin Police v. Hondrou, 3R.S.C.C.82,85-86. (
- c)The restrictions or limitations imposed by means of the two Notices in question are not so patently unreasonable or arbitrary as to be treatedas having exceeded thelimits of therelevant discretionary powers; and,oncethisisso,it is not within the competenceof this Courtto embark on an evaluation of thecorrectness of such Noticesfrom the scientific pointofview. 25 (d)Thesanctityof therightof property,totheextenttowhich suchrightisconstitutionallyprotectedby meansof Article 23 of the Constitution,is not violated by thesaidNotices because: 30 (I) Inanyindividual case inwhichtherestrictionsimposed by themmaterially decrease theeconomicvalueof the affected property theowner of suchpropertyisentitled to compensation underArticle 23.3. 35 (
- ii)In any individual case in which thesaidrestrictions or limitations entail such drastic consequences that they amount in effect to "deprivation", in the sense of paragraphs
(2)and
(4)of Article 23, then the operation,tothatextent,of thesubjudice Notices 116 and 117 has to be treated as being unconstitutional (see,interalia,inthis connection thecase of the Holy See of Kitium v. The Municipal Council of 40 3259 Αρτεμίδης, Δ. Lanitis E.C.Estates Ltd κ.ά.v. Δημοκρατίας κ.ά.
(1989)Limassol,1 R.S.C.C. 15, 28)." Προφανώςοι δικηγόροι τωναιτητώνβασίζουντον ισχυρι σμό τους,ότι δηλαδήοιπελάτες τους έχουν στερηθεί τηςακί νητης ιδιοκτησίας τους,στο απόσπασμα τηςπαραγράφου (
- d)(
- ii), που παραθέτουμε πιο πάνω, και ιδιαίτερα στη φράση "drasticconsequenses"- δραστικάεπακόλουθα. Ηφράσηόμως αυτή δεν μπορείνααπομονωθείαπότη συνέχειατουκειμένου της απόφασης,που αποτελεί ουσιαστικά επεξήγηση της και ταυτόχρονα το νομικό συμπέρασμα του Δικαστηρίου. Ολοκληρωμένη η φράσηέχειωςεξής: 5 10 "Drastic consequences that they amount in effect to depriviationinthesenceof paragraphs
(2)and
(4)of Article23 15 (σε μετάφραση) (Δραστικάεπακόλουθαπουισοδυναιιοιτνστηνπράξησεστέ ρηση μέσα στην έννοια των παοαγρά(ρων
(2)και
(4)του 20 άοθοου23 ". (Η υπογράμμισηδική μας) Αν,επιβληθέντες σε ιδιοκτησίαπεριορισμοί,έχουνωςσυνέ- 25 πεια τηστέρηση της απότον ιδιοκτήτη,μέσαστην έννοιατης πιοπάνωσυνταγματικήςπρόνοιας,εξαρτάταιαπότα ιδιαίτε ραγεγονότα της κάθευπόθεσης. Αυτόέχειπροπολλού απο φασιστεί στην υπόθεση Holy See of Kitium v. της Δημοκρατίας 1Α.Α.Σ.Δ.28,επαναλήφθηκε σεπολλές μεταγε- 30 νεότερες υποθέσεις, και πρόσφατα στην απόφαση της Ολομέλειας Ιουλία Μαγγλή κ.α., στην οποίααναφερόμαστε αμέσωςπιοπάνω,(σελίδα 361 παράγραφοςd(ii)). Τακριτήριακατάπόσοπεριορισμοί στοδικαίωμακυρίότητας αποτελούν στέρηση του συζητούνται στο Σύγγραμματου Κυριακόπουλου "Διοικητικό Ελληνικό Δίκαιο τόμος Γ,σελί δες 366 και 368", όπου γίνεται και αναφοράστην Ελλαδική νομολογία. Παραθέτουμετοσχετικό απόσπασμαστιςσελίδες 366-368: "Ως 'στέρησιν' τουδικαιώματοςτηςκυριότητοςεννοού3260 35 40 3 Λ.Α.Δ. Lanitis E.C.Estates Ltd κ.ά.v. Δημοκρατίας κ.ά. Αρτεμίδης, Δ. 5 10 15 μεν, κατ' αρχήν,την αφαίρεσιν και μεταβίβασιν αυτού εις έτερον πρόσωπον,τοκράτος,τονδήμονκλπ. Είναιη συνή θηςκαιτυπικήπερίπτωσιςτηςαπαλλοτριώσεως, ήτιςχωρεί επί ακινήτων και κινητών πραγμάτων. Εκ του συνόλου όμως τηςημετέρας νομοθεσίας συνάγεται,ότι οθεσμός της απαλλοτριώσεως αφοράκατάκύριον λόγον εις ταακίνητα. Διότι τακινητά, ουχίόμωςκαιμόνα,υπήγαγενονομοθέτης ειςτον θεσμόν τηςεπιτάξεως. 3.- Αλλά 'στέρησις' του δικαιώματος της κυριότητος πρόκειταικαιότανέτιτούτοδενπεριέρχηται μενεις έτερον πρόσωπον, εν τούτοις όμως Ό ιδιοκτήτης εμποδίζηται εις την απόλαυσιν ουσιωδών στοιχείων της ιδιοκτησίας αυτού'. Όπωςδεπρόχειροςπαρατήρησιςδύναταινακαταδείξη εις πλείστας περιπτώσεις ο υπό ουσιώδεις επόψεις περιορισμός τουδικαιώματοςτης κυριότητος απολήγει εις Όυσιαστικήναίραίρεσιν",τούτου, ωςκαθιστώντηνιδιοκτησίαν 'αδρανήκαι αχησιμοποίητον αναλόγως του προορισιιούτης'. 20 25 30 35 40 Ούτως,ηαπόλυτοςαπαγόρευσιςτηςεπίοικοπέδουοικοδομήσεως ορθώς εθεωρήθη ως καθ' εαυτήν στέρησις της ιδιοκτησίας του επειδή 'κύριος αν μη μοναδικός προορι σμόςτουοικοπέδουείναιηοικοδόμησις'. Επίσηςηδι' οιονδήποτε λόγον απαγόρευσις εκμεταλλεύσεως λατομείου συνιστά κατ' ουσίαν στέρησιν της κυριότητος, διότι η κυριωτέρα, αν μηαποκλειστική,χρήσις αυτού είναι ηεξα γωγή λίθων." Στη συνέχεια του πιο πάνω αποσπάσματοςπαρατίθενται καιάλλαβοηθητικά παραδείγματα. Έχουμε μελετήσει με προσοχή σε όλες τις προσφυγές τον επηρεασμότηςιδιοκτησίαςτωναιτητώναπότιςεπίδικεςζώνες καικαταλήξαμεστο συμπέρασμαπωςσεκαμιάαπόαυτέςδεν αποτελείστέρησητηςκυριότηταςτουςσεαυτή,μεγνώμονατην ερμηνεία που έχει αποδοθεί από τη νομολογία μας και την Ελλαδική στον όρο "'στέρησις''. Στις υπόκρίση προσφυγές οι αιτητές συνεχίζουν και μετάτην επίδικηδιοικητικήπράξη να είναι κύριοι, να κατέχουν να απολαιιβάνουνκαι ναδικαιού νταιναδιαθέτουντηνακάητηιδιοκτησίατους. 3261 Αρτεμίδης, Δ. Lanitis E.C.Estates Ltd κ.ά.v.Δημοκρατίαςκ.ά.
(1989)Στον πίνακαπου επισυνάπτεται στο τέλος τηςαπόφασης αυτήςπαρατίθενταιγιακάθεπροσφυγήοιπολεοδομικέςζώνες πουεπηρεάζουντακτήματατων αιτητών. Η βάσητουπαραπόνουόλωντωναιτητώνείναι,πωςμετις 5 προσβαλλόμενες πολεοδομικές ζώνες μειώνεται σημαντικάη αξία της περιουσίας τους, γιατί μελλοντική αξιοποίηση της, δενθααποφέρειτο εισόδημαπουθααπέφερε,ανδενεπιβαλλόντουσαν οι περιορισμοί των κρινόμενων πολεοδομικών ζωνών. Ωςμοναδικόδηλαδή κριτήριοπροβάλλεταιη δυνατό- 10 τητα ναανεγερθούν σε όλαανεξαιρέτως τακτήματαοι μεγα λύτερες κατά το δυνατό οικοδομές. Δεν είναι έργο μαςνα εκφράσουμεγνώμηπάνωσεαυτότοζήτημα. Περιοριζόμαστε ναεπισημάνουμεπωςτοκριτήριοαυτόείναιεσφαλμένο,γιατί τοσυνταγματικάκατοχυρωμένοδικαίωμαιδιοκτησίαςδενέχει 15 ως επακόλουθοκαιτο απεριόριστοδικαίωμαανάπτυξης της. Σιμόνΐ]ςκαιΆλλοςν. ΣυμβουλίουΒελτιώσεωςΛατσιών(19S4) 3 Α.Α.Δ. 109. Ανεξάρτητα όμως από αυτό, συνταγματική σαφής διάταξη(άρθρο23.3) προνοεί, πως γιαοποιονδήποτε όρο, δέσμευση ήπεριορισμό που επιβάλλεται με αποτέλεσμα 20 να μειωθεί ουσιωδώς η οικονομική αξία μιας ιδιοκτησίας, καταβάλλεταιτοσυντομότερο δίκαιηαποζημίωσηπουκαθορί ζεταιαπόταΠολιτικά Δικαστήρια. Σεμερικές προσφυγές αναφέρεταιπωςτέτοιααποζημίωση δενέχειπληρωθεί στους αιτητές. Η νομολογία μαςπάνω στο ζήτημααυτόείναιασφαλής. Ηπληρωμήαποζημιώσεων,βάσει τουΑρθρου 23.3, οφείλεται τότε μόνο,αφούκαθοριστείαπό ΠολιτικόΔικαστήριοκαιεφόσοαποδειχθείενώπιοντουότιη οικονομική αξία της ιδιοκτησίας του αιτητή έχει μειωθεί ουσιωδώς. (Νίκος Κύρζηςκ.α. ν. ΤηςΔημοκρατίας
(1965)3' Α.Α.Δ. σελ.46). Αναφορικά με τους γενικούς ισχυρισμούς ότι η επίδικη πράξηείναιαναιτιολόγητηκαιπωςοιπεριορισμοί,πουέχουν επιβληθεί με αυτή, δεν είναι απολύτως απαραίτητοι για το δημόσιο συμφέρο, όπως ρητά ορίζει το άρθρο 23.3. του Συντάγματος,κρίνουμεωςεξής: Απότοφάκελοτηςυπόθεσης, πουέχεικατατεθείενώπιονμας,αποδεικνύεταιότι η κρινόμε νη πράξη είναι απόλυτα αιτιολογημένη. Οι πολεοδομικές ζώνες έχουν καθοριστεί μετά από ενδελεχή μελέτη του Τμήματος Πολεοδομίας και Οικήσεως σε συνεργασία με την 3262 25 30 35 40 3Α.ΑΛ. Lanitis E.C.Estates Ltd κ.ά. ν.Δημοκρατίαςκ.ά. Αρτεμίδης, Δ. 5 10 15 20 25 30 35 40 Αρμόδια Αρχή,τοΔημοτικό ΣυμβούλιοΛεμεσού. Ηόληδια δικασία μέχρι της δημοσίευσης της επίδικης γνωστοποίησης, μετά την έγκριση του Υπουργικού Συμβουλίου, καταδείχνει επιμελημένη εργασίακαισοβαρόπροβληματισμό. Το κείμενο της ίδιας της Γνωστοποίησης περιέχει ουσιαστικά και την πλήρηαιτιολόγησητης. Είναι νομολογιακά θεμελιωμένο πως η κρίση της Αρχής αναφορικά με την αναγκαιότηταενός έργου για το δημόσιο συμφέρο ή ωφέλεια, δεν ελέγχεται από τα Διοικητικά Δικαστήρια. Το ίδιο ισχύει όπουαπαιτούνταιειδικές τεχνικές γνώσεις για τη δημιουργία του. (Δες: Κυριακόπουλου: Ελληνικό Διοικητικό Δίκαιο, 4η έκδοση, Τόμος Γ, σελ. 376). Από το σύγγραμμα "Δίκαιο των Διοικητικών Πράξεων του Στασινόπουλου"διαβάζουμεεπίσης ταεξής σχετικά: "Από πρακτικής όμως απόψεως, ο έλεγχος της ορθής χρησιμοποιήσεως των δεδομένων τηςτεχνικής πείραςείναι δυσχερέστερος ή οέλεγχοςτηςορθήςχρησιμοποιήσεως των δεδομένων της κοινής πείρας. Διότι το ελέγχον όργανον δύναταιευχερώς νααντικαταστήσητηνκρίσιν του ελεγχο μένουοργάνουδιάτης ιδίαςαυτούκρίσεως,αντλούν εκτης εξ ίσου καιεις αυτόπροσιτής πείρας,καιν' αποφανθήπ.χ. ότι κακώς ηέννοια 'τυχηρόν παίγνιον' εξελήφθη ως περιλαμβάνουσα καιπαίγνια, εφ' ων ουδεμίαν ασκεί επιρροήν τυχηρόν τι στοιχείον, δεν δύναται όμως ευχερώς ν' απο φανθή,εάνορθώςεχαρακτηρίσθησανταα-γκλινικάφαινό μεναως αποδεικνύονταφυματίωσιν τουαξιωματικού. Θα ήτο δε εν μεγάλο μέρει άσκοπος ηπροσφυγή εις δεύτερον τεχνικόν πρόσωπον, χωρίς σαφείς ενδείξεις περί τηςυπε ροχήςτηςκρίσεως τουδευτέρουέναντιτηςτουπρώτου. Εκ πρακτικώνόθενλόγων αποκλείεταικατάκανόναοέλεγχος τηςτεχνικής εκτιμήσεως, ωςθέλομεν αναπτύξεικατωτέρω." Τα πιο πάνω απαντούνκαι στον ισχυρισμό μερικών από τους αιτητές ότι οκαθορισμός τωνζωνών,σε ορισμένες περι πτώσεις, δεν έγινε με ορθολογιστικά κριτήρια γιατί αριθμός κτημάτων πουσυνορεύουν εμπίπτουν σε διαφορετικές ζώνες, ενώσε μερικάη διαχωριστικήγραμμήτωνζωνώνδενακολουθείευθείααλλάτεθλασμένηπορεία. Ένα άλλο επιχείρημα πουπροβάλλεται σε μερικές απότις 3263 Αρτεμίδης, Δ. Lanitis E.C.Estates Ltd κ.ά.v. Δημοκρατίας κ.ά.
(1989)προσφυγές είναι πως.μετηνεπίδικηπράξη,βάσειτης οποίας καθορίστηκαν οι ζώνες, επηρεάζονταικεκτημέναδικαιώματα των αιτητών, δεδομένου ότι με αυτές γίνονται παραπέρα περιορισμοί απόαυτούςπου ίσχυανπριν απότην κρινόμενη απόφαση. Ηεισήγησηαυτή είναικατάτηγνώμη μαςπαντελώς αβάσιμη. Οκαθορισμόςτωνπολεοδομικώνζωνώνπουεπέβα λεπεριορισμούς στιςοικοδομές,ήστηχρήσητηςακίνητης ιδιο κτησίας, δε δημιουργεί δικαιώματαστους ιδιώτες-ιδιοκτήτες. Η σχετική νομοθεσία δίδει την εξουσία στις Αρμόδιες Αρχές επιβολής τέτοιων περιορισμών όχι υπέρ συγκεκριμένων ατόμων αλλά για την ωφέλεια του κοινωνικού συνόλου. Ο Δαχτόγλου στο βιβλίο του Γενικό Διοικητικό Δίκαιο (Α-Β τόμος),αναφέρειταεξής σχετικάστησελίδα 124: 5 10 "Μόνη ηνομοθετική θεμελίωσηυποχρεώσεως της διοι- 15 κήσεως δεν δημιουργεί κατ' ανάγκη δημόσιαδικαιώματα των ιδιωτών,έστω καιαναυτοίαπολαμβάνουντα λεγόμε να αντανακλαστικάδικαιώματα (Reflexrechte)ή,ορθότερο, αντανακλάσεις δικαιωμάτων, (Rechtsrerflexe), ευμενείς δηλαδή επιρροές κανόνων αντικειμενικού δικαίου στην 20 υποκειμενικήκατάστασητουιδιώτη. Έτσι,νομοθετικέςδια τάξεις π.χ. για προστασία του περιβάλλοντος (άρθρο 24 παρ. 1Συντ.)δημιουργούνπάντοτεαντανακλαστικά δικαι ώματα,αλλά όχι κατ'ανάγκηκαιγνήσια δημόσιαδικαιώ ματα. Τοδημόσιοδικαίωμαπρέπειλοιπόνναστηρίζεταισε 25 κανόνα δικαίου που δεν ετέθη μόνο χάριν του (γενικού ή ειδικού) δημοσίου συμφέροντος αλλά αποκλειστικώς ή κυρίως χάριντου ενδιαφερομένου ιδιοπη." Εξάλλου,τααναγνωρισμένααπότηνομολογίαδικαιώματα που απέκτησαν άτομα,προτού επιβληθούν οι πολεοδομικές ζώνες,έχουνδιασφαλιστείμετηνκρινόμενηπράξη,αυτώνπ.χ. που εξασφάλισανπριντη δημοσίευση τηςαπόφασηςάδεια για ειδικήχρήσητης ακίνητης ιδιοκτησίαςτους,ήγιατηνανέγερ σηοικοδομής. Το τελευταίο ζήτημα που θα μας απασχολήσει είναιαυτό που εγείρει ο δικηγόρος των αιτητών στην προσφυγή 26S/SS και που αφετηρία έχει τις διατάξεις του άρθρου 1S8.2 του Συντάγματοςπουέχειωςεξής: "Επιφυλασσομένης πάσης διαφόρουρυθμίσεως ενταις 3264 30 35 40 . 3 Α.Α.Δ. Lanitis E.C.Estates Ltd κ.ά.v.Δημοκρατίας κ.ά. Αρτεμίδης, Δ. 5 μεταβατικαίς διατάξεσιν ουδεμίαδιάταξιςτοιούτου νόμου αντικείμενη ή ασύμφωνος προς οιανδήποτε διάταξιν του Συντάγματος και ουδείς νόμος, δι' ον απαιτείταικατά το άρθρον7Sχωριστήπλειοψηφία, θαεξακολούθηση ναίσχύηοι νόμοι όμως οι αφορώντεςειςτουςδήμουςθαεξακολουθήσωσιν ισχύοντες επίχρονικόνδιάστημαεξμηνώναπότης ημερομηνίας ενάρξεως της ισχύος του Συντάγματος,οιοσδήπΡτεδενόμος επιβάλωνφόρουςήτέλη θα εξακολούθηση ισχύων ιιέχοι της 31ης Δεκεμβρίου, 1960." 10 15 20 25 30 Γίνεται η εισήγηση ότι η ισχύς του περί Οδών και Οικοδομών Νόμου,Κεφ.96,όπως έχειτροποποιηθεί, εφόσον αφορά σεδικαιοδοσίαπουασκούνοι Δήμοι, έχειλήξει,βάσει της συνταγματικής διάταξης που παραθέτουμε πιο πάνω. Η γνώμη μας είναι πως η εισήγηση είναι εσφαλμένη. Οι νόμοι στους οποίουςαναφέρεταιη πιοπάνωσυνταγματικήπρόνοια, όπωςρητάορίζεταισεαυτή, αφορούνστην ίδρυσηκαιοργανι κή διάρθρωση των Δήμων και όχι στις διάφορες διατάξεις νόμων με τις οποίες ρυθμίζεται ηδικαιοδοσία, υποχρεώσεις καικαθήκοντατους. Αυτόόμωςπουαπαντάαναντίλεκταστο επιχείρημα είναι ότι η Πολιτεία εφάρμοσε την πιο πάνω συνταγματικήεπιταγή, όπωςέχειαποφασιστείστηνυπόθεση Αναφορά: Ο Δήμαρχος Αμμοχώστου κ.λπ. και Νέαρχος Πετρίδης και 2Αλλοι4Α.Α.Σ.Δ.σελ. 71, μετην θέσπισηαπό τη Βουλήτων Αντιπροσώπων σχετικής νομοθεσίας για τους Δήμους μετάτηλήξη τηςπεριόδου των 6 μηνών,πουπροβλέ πεταιστηνυπόσυζήτησησυνταγματικήπρόνοια. Κρίνουμε επομένως,βάσειτωνόσων έχουμε αναφέρει,πως όλεςοιπροσφυγές πρέπεινααπορριφθούνως νομικάαστήρι κτες,αλλάδενκάμνουμεοποιαδήποτεδιαταγήγιαταέξοδα. Οι προσφυγές απορρίπτο νται χωρίς διαταγή για έξοδα. 3265