(1989)29Δεκεμβρίου,19S9 [Α. ΛΟΪΖΟΥ, Π., ΜΑΛΑΧΤΟΣ, ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ, ΠΎΛΙΑΝΙΔΗΣ, ΠΙΚΗΣ, ΚΟΥΡΡΗΣ,ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ, ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΗΣ, ΝΙΚΗΤΑΣ,Δ/στές] ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΜΕΤΟ ΑΡΘΡΟ 149(β) ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ Η "ΑΥΤΟΚΕΦΑΛΟΣ ΑΠΩΤΑΤΗ ΚΑΙ ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΗΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ" ΠΟΥ ΕΚΠΡΟΣΩΠΕΙΤΑΙ ΣΥΜΦΩΝΑΜΕΤΙΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣΤΟΥ ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟΥ ΤΗΣ ΧΑΡΤΟΥ ΑΠΟΤΗΝΙΕΡΑ ΣΥΝΟΔΟ ΜΕΟΛΑ ΤΑ ΜΕΛΗΤΗΣ,ΔΗΛ.ΤΟΥΣ: (Α) ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟ ΝΕΑΣ ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΗΣ ΚΑΙ ΠΑΣΗΣ ΚΥΠΡΟΥ Κ.Κ.ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟ (Β) ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΠΑΦΟΥ Κ.Κ.ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟ (Γ) ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΚΓΠΟΥ Κ.Κ.ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟ (Δ) ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΚΥΡΗΝΕΙΑΣΚ.Κ. ΓΡΗΓΟΡΙΟ (Ε) ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΛΕΜΕΣΟΥ Κ.Κ. ΧΡΥΣΑΝΘΟ (ΣΤ) ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΜΟΡΦΟΥΚ.Κ. ΧΡΥΣΑΝΘΟ (Ζ) ΧΩΡΕΠΙΣΚΟΠΟΣΑΛΑΜΙΝΟΣ Κ.Κ. ΒΑΡΝΑΒΑ ΚΑΙ/Η ΤΩΝ ΩΣ ΑΝΩ ΑΝΑΦΕΡΟΜΕΝΩΝ ΑΡΧΙΕΡΕΩΝΠΡΟΣΩΠΙΚΩΣ Αιτητές, ν. ΒΟΥΛΗΣ ΤΩΝΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΩΝ ΚΑΙ ΑΛΛΟΥ (ΑΡ.2), Καθ'ων η Αίτηση. (Αίτηση Αρ. 3/89) Συνταγματικό Δίκαιο — Ασάφεια — Δικαιοδοσία Ανωτάτου Συνταγματικού Δικαστηρίου — Σύ\>ταγμα, Άρθρο 149(β) — Αίτηση προς ερμηνεία τουΆρθρου 182.3 τουΣυντάγματος λόγω ασάφειας, όχι στο Άρθρο αυτό καθ' εαυτό, αλλά συνεπεία dictum στην υπόθεση Πρόεδρος της Δημοκρατίας ν. Βουλής των Αντιπροσώπων
(1986)3 Α.ΑΛ. 1439—Αίτηση για παροχή άδειας ενάρξεως διαδικασίας προς ερμτμΐία της ασάφειας βάσει του Κανονισμού 15
(2)0) των Περί Ανωτάτου Συνταγματικού Δικαστηρίου Κανονισμών — Απόρριψη 3406 3 Α.ΑΛ. Εκκλησία τη;Κύπρουν.Βουλήςκ.ά. (Αρ.2) αιτήσεωςεπί τωότι δεν υπάρχειασάφεια στοΆρθρο 182.3. 5 10 15 20 Μετηνπαρούσααίτησηπουυπέβαλεη Αυτοκέφαλος Αγιωτάτηκαι ΑποστολικήΕκκλησίατης Κύπρουζητήθηκεάδειαγιαέναρξηδιαδικαοίας δυνάμει, του Αρθρου 149(β)του Συντάγματος, ενόψειασάφειας, που δημιουργήθηκε από το ακόλουθο απόσπασμα στην υπόθεση Πρόεδροςτης Δημοκρατίας ν. Βονλί'ις των Αντυτροσώπων
(1986)3 Α.Α.Δ. 1439: "5. ΤοΑνώτατο Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οιλόγοι που προβάλλονται για τις τροποποιήσεις... των Αρθρων 63 και 66 τουΣυντάγματος...δενείναι...επιτακτικότεροι τη;υπέρτατηςπολι τειακήςανάγκηςναμηντροποποιηθούνταενλόγωΑρθρα63και66, οι πρόνοιες των οποίων αφορούνκαιτις δύοκοινόπττες,χωρίς τη συμμετοχή βουλετιπόν και των δύο κοινοτήτων... όπωςαπαιτείται απότηνπαράγραφο3τουΑρθρου 182τουΣυντάγματος...". Ενό\|ιειτουαποσπάσματοςαυτούσεσυνδυασμό μετοπροοίμιοτου Νόμου 95/89, με το οποίο τροποποιήθηκε το Αρθρο 111 του Συντάγματος, πουτείνει\αδημιουργήσει τηνεντύπωση,ότιοι πρόνοι εςτουΣυ%πάγματοςπουαφορούναποκλειστικά καιμόνοτηνελληνική κοινότηταμπορούννατροποποιηθούνχωρίςτησυμμετοχήμετηναπαι τούμενη πλειο^πιφία των Τούρκων βουλευτών, δημιουργούν ασάφεια, πουχρήζει ερμηνείας στοΑρθρο 1S2.3του Συντάγματος. 25 Το Ανώτατο Δικαστήριο, απορρίπτονταςτην Αίτηση, απεφάσισε:
(1)ΤοκείμενοτουΑρθρου 182.3τουΣυντάγματοςείναισαφέςκαι δεδημιουργεί οποιοδήποτε ερμηνευτικό πρόβλημα. 30
(2)Στηνπιοπάνωαναφερομένηαπόφασητοεπίδικοθέμαήτανη τροποποίηση μηθεμελιωδών Αρθρων τουΣυντάγματος χωρίς τησυμμετοχή τωνΤούρκων Βουλευτών. 35
(3)Τοανωτέρωαναφερόμενοαπόσπασμααπότηναπόφασησυνι στά παρατήρηση (dictum), που δεν ήταν απαραίτητηγια την επίλυση του επιδίκου στην Αναφορά στην εν λόγω υπόθεση θέματος. 40 Ηαίτησηαπορρίπτεται. 3407 Εκκλησίατη;Κύπρουν. Βουλήςκ.ά.(Αρ.2)
(1989)Αναφερόμενεςυποθέσεις: Αίτηση Αντοκέφαλης Αγιωτάτης Ορθοδόξου και Αποστολικής ΕκκλησίαςτηςΚύπρου καιΆϊΐων
(1989)3Α.ΑΛ. 1943, 5 Πρόεδρος της Δημοκρατίας ν. Βουλής των Αντιπροσώπων
(1986)3 ΑΛΑ. 1439. Αίτηση. 10 Αίτηση από την Αυτοκέφαλο Αγιωτάτη και Αποστολική Εκκλησία της Κύπρου βάσει του Αρθρου 149(β) του Συντάγματος για αποσαφήνιση των διατάξεων του Αρθρου 182.3 τουΣυντάγματος. 15 Α. Τριανταφυλλίδης καιΚ.Χρνσοστομίδης, γιατους Αιτητές. Μ. Χριστοφίδης,Α. Μαρκίδης και Μ: Παπαπέτρου, για τη Βουλήτων Αντιπροσώπων. Μ Τριανταφυλλίδης, Γενικός Εισαγγελέας τηςΔημοκρατίας, Α. Αονκαΐδης, Βοηθός Γενικός Εισαγγελέας της Δημοκρατίας, Α. Παπασάββας, Ανώτερος Δικηγόρος της Δημοκρατίας και Τ.Πολνχρονίδου(δ/νίζ), Δικηγόρος της Δημοκρατίας Β', γιατον ΠρόεδροτηςΔημοκρατίας. 25 Α. ΑΟΪΖΟΥ, Π.: Ανάγνωσε την ακόλουθη απόφαση. Με την ολοκλήρωση της ακρόασης της αίτησης αυτής το πρώτο θέμαπουπρέπεινααποφασιστεί είναιανδιαπιστώνεταιασά φεια στις διατάξεις του άρθρου 182.3 και συνεπώς εγείρεται θέμα αποσαφήνισης τους βάσει του άρθρου 149(β) του Συντάγματος. 30 Ύστερα απόαίτησηπουυποβλήθηκεβάσειτου Κανονισμού 15
(2)(β) των περί Ανωτάτου Συνταγματικού Δικαστηρίου 35 Κανονισμών 1962 και με βάση τα γεγονότα που είχαν τεθεί ενώπιον μας, κρίθηκε ότι εγειρόταν εκ πρώτης όψεως θέμα ασάφειας των διατάξεων του άρθρου 182.3 και για το λόγο αυτό χορηγήθηκε άδεια για την έναρξη διαδικασίας δυνάμει της παραγράφου (β) του άρθρου 149 του Συντάγματος. 40 Προκύπτει από την απόφαση της Ολομέλειας με την οποία παραχωρήθηκεηάδεια,(βλέπεΑίτησηΑυτοκέφαληςΑγιωτάτης 3408 20 3 AAA. 5 10 15 Εκκλησία της Κύπρουν. Βουλής κ.ά.(Αρ.2) Α. Λοΐζου, Π. Ορθοδόξουκαι Αποστολικής Εκκλησίας της Κύπρου και Άλλων
(1989)3 Α.Α,Δ. 1943, ότι θέμα ασάφειας έχει εγερθεί αποκλειστικά ως αποτέλεσμα της απόφασης του Ανωτάτου Δικαστηρίου στην υπόθεση Πρόεδρος της Δημοκρατίας ν. ΒουλήςτωνΑντιπροσώπων
(1986)3Α.Α.Δ.1439,ηοποία μνη μονεύεται στο προοίμιο του περί της Πρώτης Τροποποίησης του Συντάγματος Νόμου του 1989 (Ν.95/89)και αναφέρεται ότι συνιστά βάση για την τροποποίηση προνοιών του Συντάγματοςπουαφορούναποκλειστικά τηνελληνικήκοινότητα. Διαφορετικά τοκείμενο της παραγράφου 3τουάρθρου 182 δεν παρουσιάζει οποιαδήποτελεκτικήή άλληασάφειαως προςτηνπλειοψηφία η οποίααπαιτείταιγιατην τροποποίηση του Συντάγματος. Απαιτείται πλειοψηφία δύο τρίτων των Βουλευτών που ανήκουν τόσο στην Ελληνική όσο και στην Τουρκική κοινότητα. Μετηναίτηση ηοποίαέχειυποβληθεί επιδιώκονται οι πιο κάτωθεραπείες: 20 25 30 35 "(α) Ερμηνεία του Αρθρου 182.3 του Συντάγματος με την κάτωθι ασάφειαπου προέκυψε αναφορικάμε το πιο πάνω άρθροτουΣυντάγματος. 'Κατά πόσο θεμελιώδη άρθρα του Συντάγματοςκαιειδικώτερατοάρθρον 111τουΣυντάγματοςκάτωαπότηνπροϋπό θεσηότι,και εις την έκτασηπου,αναφέρεται μόνον εις την Ελληνική κοινότητα καιδεναφορούν μεοποιονδήποτετρό ποντηνΤουρκικήκοινότητα,μπορούννατροποποιηθούν με μεταβολή, προσθήκη ή κατάργηση χωρίς τις απαιτούμενες χωριστές πλειοψηφίες όπως προβλέπονται από το άρθρο 182.2,3 τουΣυντάγματος.' (β)Δήλωση τουΔικαστηρίου ότιοΝόμος95/89 βασίστη κε σε εσφαλμένη ερμηνεία του άρθρου 182.3 του Συντάγματος και ότι κατά συνέπεια ο Νόμος 95/89 είναι αντισυνταγματικός καιασύμφωνος μεταάρθρα 182.3, 111 και 179τουΣυντάγματοςλαμβανομένων υπ'όψιντωνσυμ φωνιών Ζυρίχης και Λονδίνου όπως προβλέπεται εις το άρθρον 149 τουΣυντάγματος." 40 Πριν προχωρήσουμε στην εξέταση του θέματος που έχει εγερθείκρίνουμε σκόπιμο ναπαραθέσουμεολόκληροτοκείμε3409 Α. Λοΐζου, Π. Εκκλησία της Κνπρουν. Βουλήςκ.ά.(Αρ.2)
(1989)νο τουάρθρου 182 του Συντάγματος. "1.ΤαάρθραήταμέρητωνάρθρωντουΣυντάγματοςταπερι λαμβανόμενα εντωσυνημμένω τωπαρόντιπαραρτήματιIII, ενσωματωθέντα εις τοΣύνταγμαεκτηςσυμφωνίας Ζυρίχης της 11ης Φεβρουαρίου, 1959, αποτελούσι θεμελιώδη άρθρα τουΣυντάγματοςκαιδενδύνανται,καθ' οιονδήποτετρόπον, νατροποποιηθώσιδιάμεταβολής,προσθήκηςήκαταργήσεως. 2.Τηρουμένων τωνδιατάξεωντηςπρώτηςπαραγράφουτου παρόντος άρθρου πάσαδιάταξις του Συντάγματος δύναται να τροποποιηθηδιά μεταβολής,προσθήκης ήκαταργήσεως, ως εντητρίτηπαραγράφωτουπαρόντοςάρθρουορίζεται. 5 10 3. Διά την ψήφισιν οιουδήποτε νόμου περί τροποποιήσεως απαιτείται πλειοψηφία περιλαμβάνουσα τουλάχιστον ταδύο τρίτατουόλουαριθμούτωνειςτηνελληνικήνκοινότηταανη κόντων βουλευτών και τουλάχιστον τα δύο τρίτα του όλου αριθμούτωνειςτηντουρκικήνκοινότητααλ^ηκόντωνβουλευ τών." 15 20 ΣτοπροοίμιοτουΝόμουΑρ.95του 1989γίνεταικαθαρό,ότι ηΒουλή προχώρησε στηντροποποίησητουΣυντάγματοςενόψει του περιεχομένου της απόφασηςστην Αναφορά 1/86, ιδιαίτερα τουμέρους εκείνουπουτείνειναδημιουργήσει τηνεντύπωσηότι πρόνοιες του Συντάγματος που αφορούν αποκλειστικά την Ελληνική κοινότητα μπορούν νατροποποιηθούνχωρίς τη συμ μετοχή με την απαιτούμενη πλειοψηφία των Τούρκων Βουλευτών. 25 30 Ηθέσητωναιτητώνείναιότιτοσχετικόαπόσπασματηςαπό φασης στην Αναφορά \/$6 δεναποτελεί μέρος του δεσμευτικού τμήματος τηςαποφάσεωςμετηνέννοιατουδεσμευτικούπροη γούμενου (ratio decidendi), όπως έχεικαθιερωθεί στο δικαστικό μαςσύστημα. Και ο Γενικός Εισαγγελέας της Δημοκρατίας δέχεται ότι το συζητούμενο μέρος της απόφασης της Ολομέλειας στην Αναφορά 1/S6 δε συνιστά μέροςτου δεσμευτικού τμήματοςτης απόφασης. Εν πάσηπεριπτώσει υιοθέτησε την άποψηότι δεν γεννάται θέμα ασάφειας των προνοιών του Αρθρου 182.3 και συνεπώςδεδικαιολογείταιηάσκησητωνεξουσιώνπουπαρέχει 3410 35 40 3 AAA. Εκκλησία της Κύπρουν. Βουλήςκ.ύ. (Αρ.2) Α. Λοϊζου, Π. το Αρθρο 149(β)τουΣυντάγματος. 5 10 15 20 25 30 35 40 Η θέση της Βουλής, όπως διατυπώθτικε ενώπιον μας από τους δικηγόρους του σώματος είναι ότι η αναφοράστο ενδεχόμενο τροποποίησης προνοιών του Συντάγματος που δεν αφορούν και τις δύο κοινότητες- χωρίς τη συμμετοχή των Τούρκων αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα του σκεπτικού της απόφασης που δικαιολογεί τη θέση, ότι πρόνοιες του Συντάγματος που αφορούν μόνο την Ελληνική κοινότητα, μπορούν να τροποποιηθούν χωρίς τησυμμετοχή με την απαι τούμενη πλειοψηφία και των Τούρκων Βουλευτών. ΤοεπίδικοθέμαστηνΑναφορά 1/86 ήτανητροποποίησητων Αρθρων 63 και 66 του Συντάγματος, δύο μη θεμελιωδών Αρθρων τουΣυντάγματοςμεΝόμοπουεγκρίθηκεχωρίςτησυμ μετοχήτωνΤούρκων Βουλευτών όπωςπροβλέπεταιστην παρά γραφο 3τουΑρθρου 182 τουΣυντάγματος.ΤοΔικαστήριο ομό φωνα κήρυξε την τροποποίηση άκυρη επειδή δεν τηρήθηκαν οι προϋποθέσεις πουθέτειηπαράγραφος3τουΑρθρου 182γιατην τροποποίηση μη θεμελιωδών Αρθρων του Συντάγματος. ΔόθηκανδύοαποφάσειςαπότοΑνώτατο Δικαστήριο πουκατέ ληξαν στο ίδιο αποτέλεσμα. Η κρίσιμη παράγραφος η οποία μνημονεύεται στο προοίμιο του Νόμου Αρ. 95 του 1989, περιέ χεται στο σκεπτικό της απόφασηςτης πλειοψηφίας των μελών του Ανωτάτου Δικαστηρίου καισυγκεκριμένα στη σελίδα 1444, παράγραφος 5,στην οποίααναφέρεται: "5.Το Ανώτατο Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμαότι οι λόγοι που προβάλλονται για τις τροποποιήσεις, με τον υπό κρίση Νόμο,των Αρθρων 63 και66,του Σιηπάγματος, όσον σοβαροί και αν είναι, δεν είναι, υπό τις παρούσες συνθήκες στην Κύπρο, επιτακτικότεροι της υπέρτατης πολιτειακής ανάγκηςνα μηντροποποιηθούνταενλόγωΑρθρα 63και66, οι πρόνοιες των οποίων αφορούν και τις δύο κοινότητες, χωρίς τη συμμετοχή Βουλευτών και των δύο κοινοτήτων στηνψήφισητουυπόκρίση Νόμου,όπωςαπαιτείταιαπότην παράγραφο 3τουΑρθρου 182 του Συντάγματοςενσχέσειμε τροποποίηση μηθεμελιωδών Αρθρων τουΣυντάγματος." Εξετάσαμε με μεγάλη προσοχή τις εισηγήσεις που έχουν υποβληθεί σε συσχετισμό με τη σοβαρότητα του θέματος το οποίο εγείρεται. Οι διαπιστώσεις στις οποίες καταλήγουμε 3411 Α. Λοΐζου, Π. Εκκλησία της Κύπρουν. Βουλής κ.ά.(Αρ.2)
(1989)είναι οι εξής:
- Το κείμενο της παραγράφου 3 του Αρθρου 182 είναι σαφές και δεδημιουργεί κανένα ερμηνευτικό πρόβλημα. Για την τροποποίηση μη θεμελιωδών Άρθρων του Συντάγματος, προβλέπει πλειοψηφία δύο τρίτων των μελώντηςΒουλήςπουανήκουνστην Ελληνική κοινότη τα καιδύο τρίτων των μελών της Βουλήςπου ανήκουν στηνΤουρκική κοινότητα. 5 10
- ΤοεπίδικοθέμαστηνΑναφορά 1/86ήτανηεγκυρότητατης τροποποίησης μη θεμελιωδών Αρθρων του Συντάγματος χωρίς τη συμμετοχή των Τούρκων Βουλευτών. Κρίθηκε ότιητροποποίησηήταναντισυνταγματικήεπειδήδεντηρή θηκανοιπροϋποθέσειςτηςπαραγράφου3τουΑρθρου182 τουΣυντάγματος.
- ΣτηνΑναφορά 1/86 δενηγέρθη θέματροποποίησης προ νοιών του Συντάγματος που αφορούσαν αποκλειστικά μιααπότιςδύοκοινότητες. Ηαναφοράστοσκεπτικότης πλειοψηφίαςστοθέμααυτόσυνιστάπαρατήρηση(dictum), ηοποίαδενήταναπαραίτητηγιατη επίλυσητουεπίδικου θέματος- συνεπώς δεν είχε νομολογιακά οποιεσδήποτε επιπτώσεις στην ερμηνείατηςπαραγράφου3 τουΑρθρου 182 του Συντάγματος. Η διαπίστωση αυτή οδηγεί στο συμπέρασμα ότιηεκπρώτηςόψεωςθεώρησητουθέματος και συγκεκριμένα ηθέση,ότι ηαπόφασηστην Αναφορά 1/86δημιούργησε οποιαδήποτεασάφειαωςπροςτηνερμη νείατωνδιατάξεωντουΑρθρου 182.3 δεν ευσταθεί.
- Ηκατάληξηότιδεδιαπιστώνεταιοποιαδήποτεασάφειαως προςτιςδιατάξειςτουΑρθρου182.3αποκλείειτηνανάλη ψηκαιάσκησηδικαιοδοσίαςβάσειτουΑρθρου149(β) του Συντάγματος, που περιορίζει την αρμοδιότητα του Δικαστηρίου στην ερμηνεία ασαφών προνοιών του Συντάγματος. ΗδικαιοδοσίαβάσειτουΑρθρου149(β)δεν επεκτείνεται στην έκφρασηγνώμης ή τηνεπίλυση θέματος τοοποίοαφοράαφ' εαυτότηΣυνταγματικότητανόμων. Ηαίτησηαπορρίπτεται. 15 20 25 30 35 40 Η αίτησηαπορρίπτεται. 3412