(1990)27Φεβρουαρίου,1990 [ΠΙΚΗΣ, ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ, ΧΑΤΖΗΤΣΑΓΓΑΡΗΣ, Δ/στές] ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ, Εφεσείουσα-Ενσγόμενη, ν. ΑΝΤΟΝΙΑΣΤΑΚΗΜΟΥΞΟΥΡΗΚΑΙ ΑΛΛΩΝ, Εφεσφλήτων-Εναγόντων. (Πολιτική ΈφεσηΑρ. 7852). Συμβάσεις — Σιωπηρός όρος — Προϋποθέσεις αποδοχής υπάρξεως — Μόνον όταν είναι αναγκαία για πρόσδωση επιχειρηματικού ερείσματος (Businessefficacy)στη σύμβαση ή όταν αναντίλεκτα εξυπακούεται από τις ίδιες τις πρόνοιες της σύμβασης— Κριτή ριο είναι η ανάγκη, που σχετίζεται με την εμπορική επάρκεια της 5 σύμβασης ή με την συμπερίληψη όσων είχαν αναντίλεκτα κατά νουν οι συμβαλλόμενοι — Κριτής της ανάγκης είναι το Δικαστή ριο. Απαλλοτρίωση — Ο περίΑπαλλοτριώσεως (Τροποποιητικός·,)Νόμος, 1983 (Ν.25/83) — Χρόνος κατά τον οποίο κρίνεται η επαύξηση 10 της αξίας γειτονικής γης τον ιδιοκτήτη της απαλλοτριονμένης γης — Dictumότι η διαφορά από την προηγούμενη νομοθεσία(Ν. 15/ 62)πιθανόν να μην είναι ουσιαστική. Μεταξύ της Απαλλοτριουσας Αρχής και του ιδιοκτήτη της απαλλοτρισυμενης γης συνήφθησυμφωνία περί μεταβιβάσεως της 15 γης επί τη καταβολή του 80% της υπολογισθείσας αξίας της από την Απαλλοτριοΰσαν Αρχήν, διεξαγωγής διαπραγματεύοεως για το υπόλοιπο και εν περιπτώσει διαφωνίας προσδιορισμό της αξίας της in accordance with the rules set out in section 10 of the 90 saidCompulsory Acquisition of Property Law,
- Προτού καθορισθεί ηαποζημίωσηετροποποιήθηο Περί Απαλ λοτριώσεως Νόμος, 1962 (Ν. 15/62) απότον Ν.25/
- Διευθετήθη, ως αποτέλεσμα, νομικόν ερώτημα κατά πόσο η επαύξηση αξίας γειτονικής γης του ιδιοκτήτη έπρεπενακριθεί μεβάσητην παλαιά 25 ήτηννέα νομοθεσία. Το Πρωτόδικο Δικαστήριο δέχθηκε ότι ήταν εξυπακουόμενος όρος τηςπαραγράφου4* τηςσυμφωνίας ότι το θέμαθα εκρίνετο / * Το πιο πάνω απόσπασμα στα Αγγλικά αποτελεί μέρος της εν λόγω παραγράφου. 134 1 ΑΛΛ. Δημοκρατία ν.Μουξοΰρηκ.α. μεβάσητην εκάστοτε ισχύουσα νομοθεσία 5 10 15 Το Ανώτατο Δικαστήριο, αφού αναφέρθηκεστη νομική αρχή, που διέπει τηνύπαρξη σιωπηρού όρου μεσύμβαση δεν συμμερί σθηκετηνάποψηότι εάνοισυμβαλλόμενοι ερωτούντογιατιςπροθέσεις των μερών ωςπρος την πιθανότητααλλαγής απότη νομο θεσία των κριτηρίων που έθεσαν για τον καθορισμό της αποζημίωσης, θααπαντούσανχωρίς δεύτερη σκέψηότιηαποζη μίωσηθακαθοριζότανβάσει των νέων κριτηρίων άγνωστων κατά το χρόνο της σύναψης τηςσυμφωνίας. Ησυμπερίληψη τέτοιου όρου θαδημιουργούσε αβεβαιότηταωςπρος τοουσιωδέστερο ση μείο της συμφωνίας που ήτανοκώδικαςκαθορισμού των αποζη μιώσεων. Οβέβαιος καθορισμός των ουσιωδών όρων συμφωνίας αποτελεί προϋπόθεσηγιατηνεγκυρότητατης σύμβασης. Το θέμακύρους της συμφωνίας και τοθέμααν μπορεί έγκυρα νασυναφθεί συμχρωνία αποκλίνουσα απότις εκάστοτε αρχέςτης παροχήςαποζημιώσεωνγιααπαλλοτρίωσηπαρέμεινεανοικτό. Η έφεση επιτρέπεται. Αναφερόμενες αποφάσεις: G.LP.Constructions Ltd. v.Assiotis
(1982)1C.LM. 535- 20 Sutton v.Sutton[1984] 1AllE.R. 168LiverpoolCityCouncil v.Irwin[1976] 2AllER. 39Alpha Trading Ltd. v.Dunnshaw-Patten Ltd. [1981] 1 All E.R.482Saab andAnother v.HolyMonasteryAy. Neophytos
(1982)1 C.L.R. 499- 25 Mesaritis v. TheRepublic
(1988)1C.L.R. 534. 'Εφεση. Έφεση από τους εναγόμενους κατά τηςαπόσχισηςτου Επαρχιακού Δικαστηρίου Λευκωσίας (Χατζηκωνσταντίνου, Αν.Π.ΕΑ) πουδόθηκε στις 23 Μαρτίου, 1989 (Αρ. 30 Αίτησης 135/84) με την οποία αποφασίστηκε όπως κατά τον υπολογισμό της υπόλοιπης καταβλητέας αποζημίωσης το Δικαστήριο πρέπει ναβασισθεί στον Περί Αναγκαστι κήςΑπαλλοτρίωσης Νόμοτου 1983 (Νόμος25/83). 135 Πικής, Δ. Δημοκρατίαν.Μουξοΰρη κ.α.
(1990)Χρ. Τριανταφυλλίδης, για τονεφεσείοντα. Κ. Μιχαηλίδηςκαι Ρ. Μιχαηλίδης, για τους εφεσί βλητους. ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ: Ηαπόσχιση του Δικαστηρίου θαδοθεί απότοΔικαστή Γ.Μ.Πική. 5 ΠΙΚΗΣ,Δ.: Ηεξιστόρησητων γεγονότων που συνθέ τουν τη διαφορά είναι αναγκαίαγια την κατανόηση και σωστήπροσέγγιση τωνεπίδικωνθεμάτων. Το 1978 γνωστοποιήθηκε, μεδημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδατης Δημοκρατίας,ηαπαλλοτρίωση τουκτήμα- 1 0 τος του εφεσίβλητου. Προέκυψαν διαφορές μεταξύ των μερών αναφορικάμε τηναξίατουκτήματος καιτην απο ζημίωσηπουέπρεπενακαταβληθεί. Στις 26/8/1982 οι διάδικοι συνήψαν γραπτήσυμφωνία για τη ρύθμιση ορισμένων πτυχών της διαφοράς. Βάσει 15 των όρων αυτής της διευθέτησης συμφωνήθηκε νακατα βληθεί στους ιδιοκτήτες το 85% της αξίας του κτήματος (πλέον τόκος), σύμφωνα με την εκτίμηση της Απαλλοτριούσας Αρχής, με αντάλλαγμα,(α)την άμεσημεταβίβα ση του κτήματος και (β)την εγκατάλειψη απότους ίδιο- 20 κτήτες κάθεαπαίτησης για την επίταξητου.Το υπόλοιπο 15% θα εκρατείτο μέχρι την επίτευξη τελικής συμφωνίας ως προς την αξίατου κτήματος ήτον καθορισμό τηςαπό το Δικαστήριο, βάσει των σχετικών διατάξεων του περί Καταναγκαστικής Απαλλοτριώσεως Νόμου του
- 25 Σύμφωνα με τις πρόνοιες του όρου 4 της συμφωνίας, σε περίπτωση αποτυχίας των μερών να καταλήξουν μέσω διαπραγματεύσεων στον καθορισμό της αξίαςτουκτήμα τος, η Κυπριακή Δημοκρατία θα αποτεινόταν στο Δικα στήριο για τον καθορισμό της αποζημίωσης, σύμφωνα με 30 τις διατάξειςτων άρθρων9και 10τουΝ.15/
- Τοπρώτο μέρος τηςσυμφωνίας εκτελέστηκε. Καταβλή θηκετοσυμφωνηθέν ποσόκαιμεταβιβάστηκε ηιδιοκτησία του κτήματος στην Απαλλοτριούσα Αρχή. Προφανώς οι 136 1 ΑΛΛ. Δημοκρατία ν. Μουξούρηκ.α. Πικής, Δ. διαπραγματεύσεις για τον καθορισμό της αγοραίας αξίας του κτήματος απέτυχαν. Η Δημοκρατία δεν αποτάθηκε στο Δικαστήριο γιατονκαθορισμό τηςαποζημίωσης μέσα σταχρονικάόριαπουείχανπροβλεφθεί,γεγονός πουοδή5 γησετους ιδιοκτήτες να αποταθούνστις 10/12/84στο Δι καστήριο για τον καθορισμό της αποζημίωσης,βάσει των προνοιών τουπερί Απαλλοτρίωσης Ακινήτου Ιδιοκτησίας Νόμου.Στο μεταξύ.τροποποιήθηκαν μερικές απότις δια τάξεις τουΝ.15/62 μετηθέσπιση τουΝόμου25/
- Μετο 10 άρθρο6(γ)του τροποποιητικού Νόμου, διευκρινίζεται ότι ο υπολογισμός της επαύξησης ήμείωσης της αξίαςγειτο; νικής γης του ιδιοκτήτη ως αποτέλεσμα τηςαπαλλοτρίω σης,καθορίζεταιμεβάσηταδεδομέναπουίσχυανκατάτο χρόνοδημοσίευσης τηςγνωστοποίησης απαλλοτρίωσης. 15 ΟιαιτητέςαποτάθηκανστοΔικαστήριο γιατονκαθορι σμόπροδικαστικούθέματος, βάσειτωνπρονοιώντης Δ.27 Θ.1,γιατην έκδοση απόφασης για τον προσδιορισμό του νομικού καθεστώτος γιατονκαθορισμό τηςαποζημίωσης. Συγκεκριμένα, ζητήθηκε απότο Δικαστήριο να αποφασί20 σει κατά πόσο ηαποζημίωση έπρεπε να καθοριστεί σύμ φωνα με τις διατάξεις του Νόμου 15/62 ή με εκείνες του τροποποιητικούΝόμου25/
- ΤοΔικαστήριο δέχτηκετην αίτησηκαι εξέτασε το θέμα αποκλειστικά σεσχέσημετην ερμηνείακαιτις επιπτώσεις τηςσυμφωνίας της26/8/1982 25* Ενώπιον του Πρωτόδικου Δικαστηρίου προβλήθηκαν διισταμένες απόψεις ως προς την ερμηνεία της παραγρά φου4τηςσυμφωνίας. ΤοΔικαστήριο αποφάσισεότι εξυ πακουόμενος όρος της συμφωνίας των μερών ήταν οκα θορισμός της αποζημιώσεως βάσει των διατάξεων του 30 Νόμου 15/62, όπως ίσχυεκατά,τοχρόνο σύναψηςτηςσυμ φωνίας, ή οποιουδήποτε μεταγενέστερου Νόμου τροπο ποιητικού των προνοιών του. Ενόψει της συμπερίληψης του εξυπακουομένου όρου στη συμφωνία των μερών, το θέμα της επαύξησης ήμείωσης γειτνιάζουσας ιδιοκτησίας 35 των ιδιοκτητών, έπρεπε νααποφασιστεί βάσει των διατά ξεων τουΝόμου25/
- Στοσκεπτικό της απόφασηςγίνε ται εκτεταμένη αναφορά στις νομικές αρχές πουδιέπουν τησυμπερίληψη εξυπακουομένου όρου στησυμφωνία των 137 Πικής,Δ. Δημοκρατία ν.Μουξούρη κ,α.
(1990)μερών που, όπως ορθά υπέδειξε ο κ.Τριανταφυλλίδης, απηχούν τησύνοψη των αρχώνπου καθιέρωσε ηνομολο γία όπως διατυπώνονται στο σύγγραμμα Chitty on Contracts, 25thed., Volume1,paras. 543, 766, 767, 785και
- Ηαναφορά στην ανάλυσητωνσχετικών αρχών από 5 τους συγγραφείς τουChitty, επεσήμανε οκ. Τριανταφυλ λίδης,δεν είναι ολοκληρωτική καιστο σημείο που εκθέτει τις αρχές πουδιέπουν τη συμπερίληψη εξυπακουόμενου όρου, η αναφορά είναι μόνο αποσπασματική. Επίσης, υπέβαλε ότι όταν η έννοια του κειμένου του συμβολαίου 10 είναι σαφής,δενείναι δυνατήησυμπερίληψη καιάλλου όρου, ιδιαίτερα όρου ο οποίος συγκρούεται μετιςρητές πρόνοιες της συμφωνίας. Οι αρχές ερμηνείας τωνσυγκεκριμένων όρων συμβο λαίου συνοψίζονται, όπως ανάφερεοδικηγόροςτων εφεσειόντων, στην G.I.P. Constructions Ltd v. Assiotis. To κείμενο της συμφωνίαςπροσδιορίζειτο πλαίσιο μέσα στο οποίο ερμηνεύονται και τυγχάνουν εφαρμογής συγκεκρι μένοι όροι της συμφωνίας. Δενμεταβάλλει,όπωςυποδει κνύεται, ούτε μπορεί να τροποποιήσει τοκείμενο συγκε κριμένων όρων του συμβολαίου, η έννοια των οποίων είναι σαφής. Πιο κάτωπαραθέτουμετοκείμενο τηςεπί μαχηςπαραγράφου τηςσυμφωνίας. "
- After the said transfer of the property to the Government theonly question outstanding between the 25 parties shall be the assessment of the amount of compensation payable to the Owner, in respect ofthe property, in accordance with the rules set outin section 10 of the said Compulsory Acquisition of Property Law,
- Forthis purpose the parties shall continue their 30 negotiations for an agreement, as provided by section 8 of the said compulsory Acquisition of Property Law, 1962, andif no such agreement isreached within a month after the said transfer the Government shall apply to the Court for determination of the said compensdation as 35 provided bysections 9and 10oftheaforesaidLaw". Η κύρια εισήγηση τωνεφεσειόντων είναι ότι οι πρό138 15 20 1 ΑΛΛ. Δημοκρατία ν.Μουξούρηκ,α. Πικής, Δ. νοιες της παραγράφου4 είναιτόσο σαφείςκαι δηλωτικές των προθέσεων των μερών ως προς τον κώδικα καθορι σμού της αποζημίωσης,ώστενα μην αφήνεταιπεριθώριο γιατησυμπερίληψη οποιουδήποτεεξυπακουόμενουόρου, 5 μάλιστα όρου ο οποίος έρχεται σε αντίθεση με τις ρητές .διατάξειςτης. ΤοΔικαστήριο μπορεί νασυμπεράνει την ύπαρξη αδή λωτου όρου (impliedterm) μόνο όταναυτός κρίνεται αναγκαίος για την πρόσδοση στη σύμβαση επιχειρηματι10 κούερείσματος (businessefficacy), ήοποτεδήποτεη ύπαρ ξητουαδήλωτουόρουεξυπακούεταιαναντίλεκτααπότις ίδιες τις πρόνοιες της σύμβασης. (Chittyon Contracts, 25th ed, Vol.1,para. 843). Ο κ. Μιχαηλίδης επεσήμανε ότι το προδικαστικόθέμα 15 που τέθηκε ήταν ευρύτερο από εκείνο που απαντήθηκε από το Δικαστήριο: υπέδειξε ότι αυτό δεν περιοριζόταν στοκείμενο τηςπαραγράφου4σεσυνδυασμό μετηνευχέ ρεια ενσωματώσεως εξυπακουομένου όρου,αλλά επεκτει νότανστον καθορισμότουνομικούκαθεστώτος βάσειτου 20 οποίου θα αποφασιζόταν η καταβλητέα αποζημίωση. Όμωςείναιδίκαιοναλεχθείότιοιεισηγήσειςκαιτωνδύο πλευρών ενώπιον του Πρωτόδικου Δικαστηρίου περι στράφηκαν κατ' εξοχή γύρω από τις αρχές που διέπουν τηναποδοχήεξυπακουομένουόρου,σεσχέσημετοκείμε25 νοκαιορολογίατηςπαραγράφου. Ενώπιον μαςοκ. Μιχαηλίδηςαμφισβήτησε ότι η συμ φωνία της 26/8/82 αποτελεί σύμβαση με την έννοια του περί Συμβάσεων Νόμου,Κεφ.
- Εν πάσηπεριπτώσει, εισηγήθηκε ότι στο βαθμόπου ηπαράγραφος 4 τείνεινα 30 καθορίσει τοδίκαιο,βάσειτουοποίουθααποφασιζότανη αποζημίωση για την απαλλοτριωθείσα γη, ανεξάρτητα απότιςδιατάξειςτης ισχύουσαςνομοθεσίας,αυτή έρχεται σε αντίθεση με την πολιτική του δικαίου (public policy) που αποκλείει την εξαίρεση (ή απόκλιση) μΐσω συμβατι35 κών ρυθμίσεων απότις επιτακτικέςπρόνοιες της νομοθε σίας. Όταν οισχετικές αρχέςτουδικαίου έχουνεπιτακτι κό χαρακτήρα (mandatory), απαγορεύεται η σύναψη 139 Πικής,Δ. Δημοκρατία ν.ΜουξοΰρηΧΛ.
(1990)συμφωνίας που να αποκλείει την εφαρμογή τους. (Το θέμα εξετάζεται στο σύγγραμα FrancisBennion on StatutoryInterpretation, p. 22 et. seq.,στο οποίο έκαμε αναφορά οκ. Μιχαηλίδης. Επίσης,ησυμφωνίακαθίστα ται τρωτή εάνερμηνευθεί ότι περιορίζει τηδικαιοδοσία 5 του Δικαστηρίου γιατηνεκτίμησητηςαποζημίωσης και θέτει όρους γιατηνάσκηση τηςωςπρος το εφαρμοστέο δίκαιοάλλους από εκείνους πουπροβλέπει ηνομοθεσία. Ηπρώτημαςδιαπίστωση είναιότιμετηναπόφαση του Πρωτόδικου Δικαστηρίου δεναπαντάται τοθέμα πουτέ- 10 θηκε ωςπροδικαστικό σημείο. Περιορίζεται η απόφαση στην ερμηνεία καιεφαρμογή μίας μόνο πτυχής του, της ευχέρειας ενσωμάτωσης στην παράγραφο4εξυπακουόμε νου όρου. Τοθέμα είναι πολύ ευρύτερο καιάπτεται της εγκυρότητας τηςσύμβασης, τουπροσδιορισμού τουαντί- 15 κειμένου τηςκαθώς επίσης καιτηςδικαιοδοσίας του Δι καστηρίουπουείναι επιφορτισμένο μετονκαθορισμότων αποζημιώσεων πουκαταβάλλονταιστουςδικαιούχους. Στοσημείοπουαποφασίζεται ότιοιόροι τηςπαραγρά φου4αφήνουνπεδίο γιατησυμπερίληψηκαι άλλου εξυ- 20 πακουόμενου όρου ωςπρος τονκώδικα καθορισμούτων αποζημιώσεων, η απόφαση κρίνεται εσφαλμένη. Είναι πρόδηλο απότοπεριεχόμενο τηςπαραγράφουαυτήςότι οι διάδικοι απέβλεπαν σεπρώτο στάδιο στον καθορισμό των αποζημιώσεων μεβάση τις συγκεκριμένες διατάξεις 25 των άρθρων 9και 10του Ν.15/62. Μάλιστα είχαν κατά νου την ολοκλήρωση των διαπραγματεύσεων μέσαστα χρονικά όριατουενόςμηνός. Όπως υποδεικνύεται στην απόφαση του Λόρδου Wilberforce στην Liverpool CityCouncil v. Irwin,τοκρι- 30 τήριο για την ενσωμάτωση εξυπακουόμενου όρου είναι εκείνο της ανάγκης. Ηανάγκη σχετίζεται είτε με την εμπορική επάρκειατης συμφωνίας,ή τησυμπερίληψη στο περιεχόμενο της εκείνων τα οποία είχαν αναντίλεκτα κατά νου οισυμβαλλόμενοι. ΤοΔικαστήριο έχειτοντέλι- 35 κό λόγο γιατονκαθορισμό αυτής τηςανάγκης με κριτή ριο, όπως παρατηρείται στην Alpha TradingLtd.v. 140 1 ΑΛΛ. Δημοκρατία ν. Μουξούρη κ,α. Πικής, Δ. Dunnshaw-Patten Lid [1981] 1All E.R. 482 τις αντιδράσεις του σχολαστικού παρατηρητή(officious bystander). Δεν συμμεριζόμεθα την άποψηότι εάν οι συμβαλλόμενοι ερωτούντο για τις προθέσεις των μερών ως προς τηνπιθανό5 τητα αλλαγής από τη νομοθεσία των κριτηρίων που έθε σαν για τον καθορισμό της αποζημίωσης, θα απαντούσαν χωρίς δεύτερη σκέψη ότι η αποζημίωση θα καθοριζόταν βάσει των νέων κριτηρίων άγνωστων κατά το χρόνο της σύναψης τηςσυμφωνίας. Η συμπερίληψη τέτοιου όρουθα 10 δημιουργούσε αβεβαιότητα ως προς το ουσιωδέστερο ση μείο της συμφωνίας που ήτανο κώδικας καθορισμού των αποζημιώσεων. Ο βέβαιος καθορισμός των ουσιωδών όρων συμφωνίας αποτελεί προϋπόθεση για την εγκυρότη τα της σύμβασης. (Saaband Another v. Holy Monastery 15 Ay. Neophytos
(1982)1C.L.R. 499. Κρίνουμε ότι οι όροι τηςπαραγράφου 4,ρητοί ως προς τον κώδικα καθορισμού της αποζημίωσης, δεν παρέχουν πεδίο ή ευχέρεια στο Δικαστήριο για την ενσωμάτωση του εξυπακουόμενου όρου πουπροσδιόρισε το Πρωτόδικο Δι20 καστήριο. Θέλουμε να επισημάνουμε όμως ότι, η αλλαγή την οποία επέφερε οΝόμος25/83ως προς το χρόνοκαθο ρισμού της επαύξησης (άρθρο 10(στ) του Ν.15/62)και το πλαίσιο εφαρμογήςτου,ίσως ναείναι περισσότερο φαινο μενική παρά ουσιαστική. 25 30 Στην υπόθεση Mesahtis v. Republic
(1988)1 C.L.R 534, διευκρινίζεται: 'The judgment in the case of Demetriou [1985] 1 C.L.R. 217, 225 has not changed the law. The right or obligation as the case may be, respecting betterment accrues on the date of the notice of acquisition. The crystalisation of the right and its extent fall to be determined at the date of trial as in every case where where the extent of the right,other than the right itself is affected by subsequent events". Η ακύρωση της επίδικης απόφασης δεν προκαθορίζει 35 με οποιοδήποτε τρόπο,ούτε τηνομική υπόσταση της συμ141 Πικής,Δ. Δημοκρατία ν. Μουξούρηκ,α. Πικής,Δ. φωνίας κρινόμενη ως ενιαίο σύνολο, ήτον εναρμονισμό της με την πολιτική του δικαίου ως προς την ευχέρεια απόκλισης απότις αρχέςτηςεκάστοτε ισχύουσας νομοθε σίας για αποζημιώσεις και τη δικαιοδοσία του αρμόδιου Δικαστηρίου. Ταθέματααυτάθααπασχολήσουν τοΠρω- 5 τόδικο Δικαστήριο, καθώς επίσης και το αντικείμενο της συμφωνίας. Αν το Δικαστήριο καταλήξει ότι η επίμαχη συμφωνία συνιστά έγκυρησύμβαση,πρέπει επίσης να εξε ταστεί και να αποφασιστεί κατά πόσο η υποχρέωση για αποζημίωση,η οποίαδημιουργείται, είναι συμβατικήή αν 10 ησυμφωνία των μερών περιοριζόταν σε περίπτωση δια φωνίας στην αναφορά της διαφοράς στο αρμόδιο Δικα στήριο γιατον καθορισμό τηςαποζημίωσης γιατηγη που είχεαπαλλοτριωθεί. Ηέφεσηεπιτρέπεταιμεέξοδα. 142