(1990)19 Ιουλίου,1990 [ΠΙΚΗΣ,ΧΑΤΖΗΤΣΑΓΓΑΡΗΣ,ΑΡΤΕΜΙΔΗΣ,Δ/στές] ΕΠΙΤΟΙΣΑΦΟΡΩΣΙΤΟΝΠΕΡΙ ΚΗΔΕΜΟΝΙΑΣ ΑΝΗΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΑΣΩΤΩΝ ΝΟΜΟ,ΚΕΦ.277,ΚΑΙ ΕΠΙΤΟΙΣΑΦΟΡΩΣΙ ΤΟΝ ΝΟΜΟ36/86, ΚΑΙ ΕΠΙΤΟΙΣΑΦΟΡΩΣΙΤΟΝΝΙΚΟΛΑΟ ΔΑΔΑΚΑΡΙΔΗ, Ανήλικο. ΙΩΝΔΑΔΑΚΑΡΙΔΗΣ, Εφεσείων-Αιτητής, ν. ΣΟΥΖΑΝ ΔΑΔΑΚΑΡΙΔΟΥ, Εφεσίβλητης-Καθ'ης ηαίτηση. (Πολιτική ΈφεσηΑρ.8111). Δικαιοδοσία — Οικογενειακά Δικαστήρια — Αίτηση για διακήρυξη ότι το ανήλικο τέκνο των διαδίκων μετακινήθηκεπαράνομα εκτός Κύπρου — Το ζήτημα εμπίπτει στην έννοια των λέξεων "οικογε νειακές σχέσεις" στο Άρθρο 111.2(A) τον Σνντάγματος (Σύνταγμα, Άρθρο 111, όπως έχει τροποποιηθεί από τον Περί της Πρώτης Τροποποιήσεως του Συντάγματος Νόμο, 1989 (Ν.95/1989)) — Επομένως το Επαρχιακό Δικαστήριο δεν είχεδικαιοδοσίαν εκδι κάσεως τηςενλόγω Αιτήσεως. Συνταγματικό Δίκαιο — Ερμηνεία — "Οικογενειακέςσχέσεις" στοΆρθρο 111του Σνντάγματος, ως τούτο είχεπρο της τροποποιήσε ως τον με τον Ν.95/89— Σκοπός του ΣυντακτικούΝομοθέτη,όταν εθέσπιζε το αρχικό Άρθρο 111του Σνντάγματος — Η διατήρηση της μέχρι τότε ασκούμενης νπό των Εκκλησιαστικών Δικαστηρίων της Ελληνικής Ορθοδόξον Εκκλησίας δικαιοδοσίας — Γι' αντό αποφασίσθηκε ότι ζητήματα "διατροφής" δεν ενέπιπταν στον όρο "οικογενειακές σχέσεις", ως αυτός εχρησιμοποιείτο στο εν λόγω Άρθρο. Συνταγματικό Δίκαιο — Ερμηνεία — "Οικογενειακές σχέσεις" στο Άρθρο 1112(A) τον Σνντάγματος, όπως έχει τροποποιηθεί από τον Περί της Πρώτης Τροποποιήσεως τον Σνντάγματος Νόμον, 1989(Ν.95/89) — Η ερμηνεία πρέπει να αποβλέπει στην πραγμά τωση τον σκοπού τον νομοθέτη — Στον όρο "Οικογενειακέςσχέ σεις" πρέπει να δοθεί ησυνήθης γραμματική τον ερμηνεία— Στον 566 1 Α.Α.Δ. Δαδακαρίδηςν.Δαδακαρίδου Αρτεμίδης, Δ. όρο εμπεριέχονται όλα τα ζητήματα που εμπίπτουν στον κλάδο τον δίκαιον, γνωστού στην Ελλάδα ως Οικογενειακού Δίκαιον, τμήματος τον Αστικού της Δικαίου. 5 Αέξεις και Φράσεις — "Οικογενειακές σχέσεις" στο άρθρο 111.2(A) τον Σνντάγματος, όπως έχει τροποποιηθεί από τον Περί της Πρώ της Τροποποιήσεως τον Σνντάγματος Νόμο 1989 (Ν.95/89) — Τι περιλαμβάνει ο όρος αυτός. 10 Ο Εφεσείων (Αιτητής στην πρωτόδικηδιαδικασία) κατεχώρησε Αίτησηενώπιον ΕπαρχιακούΔικαστηρίου γιαδιακήρυξηότι το εκ τουγάμουτου μετηνκαθ' ηςηΑίτησηανήλικοτέκνο του παρανό μως μετεκινήθη εκτός της δικαιοδοσίαςτων ΚυπριακώνΔικαστη ρίων. 15 Σκοπός του εφεσείοντος σε περίπτωση επιτυχίας του ήταν η επίκληση της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως Περί Αναγνωρίσεως κοα Εκτελέσεως Αποφάσεων Αφορωσών εις Κηδεμονίαν Ανηλίκων, πουστην Κύπρο εκυρώθημετοννόμο36/86. 20 Ο πρωτόδικος Δικαστής ήγειρε αυτεπάγγελτα ζήτημαδικαιο δοσίαςτουκαι εντέλει απεφάσισεότι αποκλειστικήν αρμοδιότητα είχαν τα Οικογενειακά Δικαστήρια, που ιδρύθηκαν με τον Νόμο 23/90 , μετά την τροποποίηση του Αρθρου 111 του Συντάγματος από τον Νόμο 95/89.Το σκεπτικό της αποφάσεως εβασίζετο απο κλειστικά στο περιεχόμενο του Διαδικαστικού Κανονισμού, που είχεν εκδώσει το Ανώτατο Δικαστήριο στις20.4.90. 25 30 35 Ως αποτέλεσμα ο ΠρωτόδικοςΔικαστής απέρριψετην Αίτηση ελλείψειδικαιοδοσίας.ΟΑιτητής κατεχώρησε τηνπαρούσαέφεση. Το Ανώτατο Δικαστήριο, παρόλο ότι δεν εδέχθη το σκεπτικό της πρωτόδικης απόφασης, αφού ο Διαδικαστικός Κανονισμός ρυθμίζει διαδικασίαν αλλ όχι δικαιοδοσίαν, κατέληξε εν τέλει κατά πλειοψηφίαν (διαφωνούντος του Δικαστή Πική) ότι, ενόψει της ορθής επμηνείαςτου όρου "Οικογενειακές σχέσεις" στο Αρθρο 111.2(A)του Συντάγματος, όπως έχει τροποποιηθεί από τον Περί της ΠρώτηςΤροποποιήσεως του ΣυντάγματοςΝόμον, 1989 (Ν.95/ 89) (Βλ. το τρίτο απόταπιο πάνωπεριληπτικά,σημειώματα),απο κλειστικήν δικαιοδοσίανεκδικάσεως της Αιτήσεως έχουν ταΟικο γενειακάΔικαστήρια. Η Έφεση απορρίπτεται. Ουδεμία διατα γή γιαέξοδα. Αναφερόμενες υποθέσεις: Τύλληρου ν.Τύλληρου
(1962)3Α.Α.Σ.Δ. 2V Christodoulou v.Ouistodoulou, 1962 C.L.R. 68Αντοκέφαλη Αγιωτάτη Ορθόδοξοςκαι Αποστολική Εκκλησία της Κύπρον ν.Βουλής τωνΑντιπροσώπων
(1990)3 C.L.R ·, 567 Δαδακαρίδηςν.Δαδακαρίδου
(1990)Police v. Georghiades
(1983)2 C.L.R. 33Attorney-Generalv. Georghiou
(1984)2 C.LM.25V MinisterofHomeAffairsv.Fisher[1979]lAUEJi. 21· MinisterofJusticev. EUinas
(1987)1 C.L.R.5365 EUinasandAnotherv. MinisterofJustice
(1988)1 C.L&.239. 'Εφεση. Έφεση από τον αιτητή κατά της απόφασης του Επαρ χιακού Δικαστηρίου Λευκωσίας (Δημητρίου, Π.Ε.Δ.) που δόθηκε στις 30 Απριλίου, 1990 (Αρ. Αίτησης 21/90), με την οποία απορρίφθηκε ηαίτηση του για διάταγμα με το 10 οποίο να κηρύσσεται ως παράνομηκαιαντικανονικήημε τακίνηση του ανήλικου γιου του από τη δικαιοδοσία του Δικαστηρίου. Λ. Κληρίδης, για τον εφεσείοντα. 15 Τ. Παπαδόπουλος, για την εφεσίβλητη. Cur. adv.vult. ΠΙΚΗΣ Δ: Την πρώτη απόφαση, που αποτελεί την απόφαση της πλειοψηφίας, θα δώσει ο Δικαστής κ. Χρ. Αρτεμίδης. ΠΙΚΗΣ Δ: Με την απόφασητουδικαστήκ. Χρ. Αρτεμί- 20 δησυμφωνεί και οδικαστής κ. Χρ. Χ'Ύσαγγάρης. ΑΡΤΕΜΙΔΗΣ Δ. Στις 8.2.90ο Ίων Δαδακαρίδηςκατα χώρισε στο Επαρχιακό Δικαστήριο Λευκωσίας αίτηση στην οποία αιτείτο διατάγματος με το οποίο νακηρύσσε ται ως παράνομηκαι αντικανονική ημετακίνηση του ανή- 25 λικου γιου του Νικόλα Δαδακαρίδη από τη δικαιοδοσία του Δικαστηρίου. Το ουσιαστικά νομικό υπόβαθροτηςαί τησης είναι ο περί της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως περί Ανα γνωρίσεως και Εκτελέσεως Αποφάσεων Αφορωσών εις Κηδεμονίαν Ανηλίκων και εις Αποκατάστασιν Κηδεμο- 30 568 1Α.Α.Δ. Δαδακαρίδηςν.Δαδακαρίδου Αρτεμίδης, Δ. νίας Ανηλίκων (Κυρωτικός) Νόμος του 1986 (36/86). Στην έκταση πουαφοράονόμος αυτόςστην κρινόμενη έφεση, σημειώνουμε πως σκοπός του είναι, όπως εξάλλου και στο προΐμιό τουδιαλαμβάνει,ηδιασφάλισητουδικαι5 ώματος επικοινωνίας των γονέων, που είναι συμπλήρωμα του δικαιώματοςκηδεμονίας, όταν ταανήλικα μετακινού νται αντικανονικά από τη νόμιμη κηδεμονία διά της δια βάσεως διεθνών συνόρων. Όταν τούτο συμβεί, και όπου υπάρχει σχετική απόφαση για την κηδεμονία που αφορά 10 στην επιμέλεια του προσώπου του ανηλίκου, τότε τίθεται σε εφαρμογήο μηχανισμός του νόμου, εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις που προβλέπονται σε αυτόν, για την εκτέλεση της απόφασης από το κράτος του οποίου ζητεί ται ησυνδρομή. 15 Ο ανήλικος Νικόλας, που είναι 18 μηνών, βρίσκεται τώρα με τη μητέρα του στη Νότιο Αφρική. Πρόθεση του αιτητή είναι, αν επιτύχει στην έκδοση του αιτούμενου δια τάγματος, να επιδιώξει την εφαρμογή του πιο πάνω νόμου. 20 Κατά την ακρόαση της αίτησης, ο πρωτόδικος δικα στής ήγειρε αυτεπάγγελτα ζήτημα δικαιοδοσίας του να επιληφθεί της αίτησης. Και τούτο βέβαιαβάσει πάγιαςνο μολογίας που παρέχει στο δικαστήριο δικαίωμα να εξετά ζει αυτεπάγγελτα ζητήματα που άπτονται της δικαιοδο25 σίας του, γιατί έλλειψη καθ' ύλην δικαιοδοσίας δικα στηρίου καθιστά άκυρη στο σύνολο της την ενώπιον του διαδικασία. Ο πρωτόδικος δικαστής με την απόφαση του έκρινε πως εστερείιο δικαιοδοσίας να επιληφθεί της αίτη σης, γιατί από 1.1.90, βάσει του αιτιολογικού σ' αυτή, απο30 κλείστική δικαιοδοσία πάνωστο θέμα που εγειρόταν ενώ πιον του έχουν τα Οικογενειακά Δικαστήρια που ιδρύ θηκαν με τον περί Οικογενειακών Δικαστηρίων Νόμο του 1990 (23/90), ο οποίος θεσπίστηκε μετά την τροποποίηση του άρθρου 111 του Συντάγματος, δυνάμει του περί της 35 Πρώτης Τροποποίησης του Συντάγματος Νόμου, 1989 (95/89).Το σκεπτικό της απόφασηςτου πρωτόδικου Δικα στηρίου βασίζεται αποκλειστικά στις πρόνοιες του Διαδι569 Αρτεμίδης,Δ. Δαδακαρίδηςν.Δαδακαρίδου
(1990)καστικού Κανονισμού που εξέδωσε το Ανώτατο Δικαστή ριο, που εδημοσιεύθη στην επίσημη εφημερίδα της Δημο κρατίας στις 20.4.90(Παράρτημα2). Ο δικηγόρος του εφεσείοντος-αιτητή υπέβαλε πως η απόφαση του πρωτόδικου Δικαστηρίου είναι εσφαλμένη, 5 γιατί, κατά την εισήγησητου,η επίκληση του Διαδικαστι κού Κανονισμού, που εξέδωσε το Ανώτατο Δικαστήριο, από τον πρωτόδικο δικαστήγιανα επιλύσει το ζήτηματης δικαιοδοσίας, είναι νομικά ανεπίτρεπτη.Ο Διαδικαστικός Κανονισμός αποκλειστικό σκοπό έχει να ρυθμίσει τη δια- 10 δικασία ενώπιον των Οικογενειακών Δικαστηρίων, όπως εξάλλου ορίζει και το άρθρο 163 του Συντάγματος, που δίδει στο Ανώτατο Δικαστήριο αυτήτην εξουσία. Η δικαι οδοσία όμως των Δικαστηρίων, συνέχισε η εισήγηση του δικηγόρου του εφεσείοντος, καθορίζεται από πρωτογενή 15 νομοθεσία της Βουλής των Αντιπροσώπων και καμιά δι καιοδοσία δεν έχει δοθεί στα Οικογενειακά Δικαστήρια, από οποιοδήποτε νομοθέτημα,που μένουν κατ'ακολουθία αποψιλωμένα δικαιοδοτικού καθ'ύλην πλαισίου, πάνω σε ζητήματα όπως αυτό της κρινόμενης αίτησης. Επομένως, 20 καταλήγει η εισήγηση του δικηγόρου του εφεσείοντος, το Επαρχιακό Δικαστήριο είχεδικαιοδοσία να εκδικάσει την ενώπιον τουαίτηση. Ο δικηγόρος της καθ'ης η αίτηση-εφεσίβλητης υπέβαλε πως η τελική ετυμηγορία του πρωτόδικου Δικαστηρίου 25 είναι ορθή, αλλά το σκεπτικό της, που βασίζεται στην ουσία στις πρόνοιες του Διαδικαστικού Κανονισμού, είναι εσφαλμένο. Και είναι ορθή, κατά την εισήγησητου,η πρωτόδικηαπόφαση για έλλειψη δικαιοδοσίας,γιατί αυτή έχει παραχωρηθεί αποκλειστικά στα Οικογενειακά Δικά- 30 στήρια, που ιδρύθηκαν με το Νόμο 23/90,και καθορίζεται στο άρθρο 111 του Συντάγματος,παράγραφος2(A), όπως έχει τροποποιηθεί με το Νόμο95/89(άρθρο3(β)). •i Προτού προχωρήσουμε στο σκεπτικό της δικής μας απόφασης, θεωρούμε χρέος μας να πούμε πως οι δίκη- 35 γόροι που εμφανίστηκαν ενώπιον μας, έχουν κάμει ενδε λεχή έρευνα του πρωτοεμφανιζόμενου αυτού ζητήματος 570 1 Α.ΑΛ. 5 Δαδακαρίδηςν.Δαδακαρίδου Αρτεμίδης*Δ. στα Δικαστήρια και η επιμέλεια και εμβρίθεια τους στη συγκέντρωση του απαραίτητου νομικού υλικού μας έχει βοηθήσει πολύ. Αν, στη συνέχεια της απόφασης μας, δεν αναφερόμαστε στις εκατέρωθεν εισηγήσεις, αυτό γίνεται γιασκοπούς οικονομίας λόγου. Δεν θα αναφερθούμε και δεν θασχολιάσομε το Διαδι καστικό Κανονισμό που εξέδωσετο Ανώτατο Δικαστήριο, γιατί, και πολύ ορθά κατά τηγνώμη μας,ο δικηγόρος του εφεσείοντος εισηγήθηκε πως τέτοιο ζήτημα δεν εγείρεται 10 για εξέταση, εφόσον ηουσία της υπόθεσης επικεντρώνεται στο ερώτημα αν στις διατάξεις οποιασδήποτε πρωτογε νούς νομοθεσίας καθορίζεται το πλαίσιο δικαιοδοσίας των Οικογενειακών Δικαστηρίων, που ιδρύθηκαν με το νόμο23/90. 15 Κατά τη γνώμη μας τα Οικογενειακά Δικαστήρια που ιδρύθηκαν με το νόμο που αναφέρεται πιο πάνω έχουν αποκλειστική δικαιοδοσία στα ζητήματα που καθορίζο νται στο άρθρο 111 του Συντάγματος,παραγρ.2(Α), όπως έχει τροποποιηθεί με το νόμο 95/89 (άρθρο 3β). Οι πρό20 νοιες του άρθρου αυτού καθορίζουν το δικαιοδοτικό πλαίσιο των Οικογενειακών Δικαστηρίων. Παραθέτουμε το σχετικό άρθροαυτούσιο: 3. Το Αρθρο 111 του Συντάγματος τροποποιείται ως ακολούθως: 25 30 35 (α) Με τη διαγραφήαπό την πρώτη παράγραφο των λέξεων "το διαζύγιον", "τον χωρισμόν από κοίτης και τραπέζης ή την συνοίκησιν των συζύγων ή τας οικογε νειακός σχέσεις, εξαιρουμένης της δια δικαστικής απο φάσεως νομιμοποιήσεως ή της υιοθεσίας", (τέταρτη μέχρι έβδομη γραμμές) και των λέξεων "και διαγιγνώσκεται υπό του εκκλησιαστικού δικαστηρίου εκάστης εκκλησίας, εκατέρα δε Κοινοτική Συνέλευσις στερείται της αρμοδιότητος να αποφασίση αντιθέτως προς τας διατάξεις του εκκλησιαστικού νόμου", (δέκατη μέχρι δέκατη τρίτη γραμμές) και την προσθήκη στο τέλος της παραγράφου των ακολούθων: 571 Αρτεμίδης,Δ. Δαδακαρίδηςν.Δαδακαρίδου
(1990)"Νόμος θέλει προβλέψει περί της ενώπιον Επισκόπου απόπειρας συνδιαλλαγής ή της πνευματικής λύσεως τουγάμου." και (β)μετηνπροσθήκητωνακόλουθωννέωνπαραγρά φων ως παραγράφων2,3,4και5, αφούαναριθμηθεί η 5 υφιστάμενηπαράγραφος2 σε παράγραφο6: 2. Α. Πανζήτημα των ανηκόντων εις την ελληνικήν ορθόδοξον Εκκλησίαν, σχέσιν έχον προς το διαζύγιον, τον χωρισμόν απόκοίτης και τραπέζηςήτην συνοίκη- 10 σιντων συζύγων ή ταςοικογενειακόςσχέσειςδιαγιγνώσκεται υπό οικογενειακών δικαστηρίων έκαστον των οποίων σύγκειται....κ.λπ" Υπογραμμίζουμε τις λέξεις που κατάτην κρίση μας καθορίζουν τη δικαιοδοσία των Οικογενειακών Δικαστή- 1 5 ρίων. Οτι δε ηπρόνοια αυτήορίζει το δικαιοδοτικό τους πλαίσιο φαίνεται και απότις διατάξεις που ακολουθούν στο άρθρο,δηλαδήτην παράγραφο 2(β), που καθορίζουν τηδικαιοδοσίακαι δίκαιοπουεφαρμόζεται απόταΟικο γενειακά Δικαστήρια στις υποθέσεις διαζυγίου. Η παρά- 20 γράφος αυτή διαλαμβάνει τους λόγους για τους οποίους χωρεί διαζύγιο, προβλέποντας πως είναι οι λόγοι διαζυ γίου που ισχύουν βάσει του Καταστατικού της Ελληνορ θόδοξης Εκκλησίας της Κύπρου κατά την ημερομηνία εφαρμογής του νόμου. Εισάγει δεως πρόσθετο λόγο, (πα- 25 ραγραφο (β),τον ισχυρό κλονισμότουγάμου.Τέλος, στην παράγραφο "γ" προνοείται πως θα ισχύει και οποιοσδή ποτεάλλος λόγοςπουήθελεοριστεί διανόμου. Στο Τρίτο Μέρος του Νόμου 23/90, κάτω από τον τίτλο "Δικαιοδοσία-Δίκαιον" το άρθρο 11 προνοεί τα 30 εξής: 'Τα Οικογενειακά Δικαστήρια θαασκούν τη δικαιοδο σία και τις εξουσίεςπου τους ανατίθενταιδυνάμει του άρθρου 111 του Συντάγματος, τουπαρόντοςνόμουκαι οποιουδήποτεάλλου νόμου." 572 35 1 Α.Α.Δ. Δαδακαρίδης ν.Δαδακαρίδου Αρτεμίδης, Δ. Είναι δεκτό πως ο νόμος αυτός δεν καθορίζει πλαίσιο δικαιοδοσίας των Οικογενειακών Δικαστηρίων, ούτε και στο μεταξύ έχει θεσπιστεί οποιοδήποτε άλλο νομοθέτημα που να αφορά ειδικώτερα στη δικαιοδοσία των δικαστη5 ρίων αυτών. Η μοναδική αναφορά στη δικαιοδοσία των Οικογενειακών Δικαστηρίων είναι αυτή στο άρθρο 111 του Συντάγματος,που παραθέτουμεκαι υπογραμμίζουμε πιο πάνω. Τοζήτημα, επομένως, της διανόμου ύπαρξηςή μη δικαιοδοτικού πλαισίου των Οικογενειακών Δικαστη10 ρίων εξαρτάταικαθ'ολοκληρία απότην ερμηνεία των λέ ξεων "Οικογενειακές σχέσεις" που απαντώνται στο πιο πάνωάρθρο. 15 20 25 30 ·" Γνωστήβέβαιαείναι ηαρχήπως ηερμηνεία του κειμέ νου ενός νομοθετήματος, ιδιαίτερα συνταγματικού, πρέπει να είναι τέτοια ώστε να επιτυγχάνεται ο σκοπός του νομοθέτη, ο οποίος όμως διακριβώνεται από το λεκτικό του κειμένου. Έχουμε τη γνώμη πως στις λέξεις "οικογε νειακές σχέσεις" πρέπει να δοθεί η συνήθης γραμματική ερμηνεία, προσθέτοντας ταυτόχρονα πως τέτοια ερμηνεία συνάδει και με το σκοπό του νομοθέτη, που χρησιμοποίη σε νομίζουμε σκόπιμα τη φράση, όπως αυτή χρησιμοποείται ευρύτατα στη νομική επιστήμη. Στη φράση "οικογε νειακές σχέσεις" εμπεριέχονται, κατά τη γνώμη μας, όλα τα ζητήματαπου εμπίπτουν στον κλάδο του δικαίουγνωστού ως "Οικογενειακό Δίκαιο", τμήμα του Αστικού Δι καίου στην Ελλάδα,που επιλαμβάνεταιόλων τωνζητημά των που·αφορούν στον προσωπικό θεσμό, όπως μνηστεία, γάμος; διαζύγιο, διατροφή,επιμέλεια του προσώπου και περιουσίας ανηλίκων κ.λπ (δες Σύγγραμμα Δεληγιάννη 1961) και "Αστικό Δίκαιο" καθηγητή Σπυριδάκη, πα ραγρ.10 "Οικογενειακές Σχέσεις", που παραθέτουμε πιο κάτω: "Οικογενειακές Σχέσεις 10α. Οι Οικογενειακές σχέ σεις. Οικογενειακές είναι οι σχέσεις πουαναφέρονται στη δημιουργία της οικογένειας ή δημιουργούνται στο πλαίσιο μιας οικογένειας: Τέτοιες σχέσεις είναι: Ο γάμος, οι σχέσεις γονέων και τέκνων. Η μνηστεία δεν είναι οικογενειακή σχέσηstricto sensu, επειδή όμως συ573 Αρτεμίδης, Δ. Δαδακαρίδης ν.Δαδακαρίδου
(1990)νήθως προηγείται του γάμου (καιέτσι αναφέρεταιστη δημιουργία οικογένειας) μπορεί και αυτήνα χαρακτη ρισθεί οικογενειακήσχέσησεευρείαέννοια. Από τις οικογενειακές σχέσεις πηγάζουνταοικογε νειακά δικαιώματα (και οι αντίστοιχες υποχρεώσεις). Βλ. παρακάτω,αρ.11. 5 Τιςοικογενειακές σχέσειςμπορούμεναδιακρίνουμε σε προσωπικές και περιουσιακές. Χαρακτηριστικό όμως είναι, πως και στις περιουσιακές σχέσεις έντονο είναιτοπροσωπικόστοιχείο." 10 Το ίδιο ισχύει και στην Αγγλία όπουταπιο πάνω ζη τήματα ανάγονται στον κλάδο του δικαίου γνωστό ως "Family Law". Στο σύγγραμμα "Family Law" του P.M. Bromley -6ηέκδοση - σελ.1 καιεπόμεναγίνεταιαναφορά στα θέματαπου εμπίπτουν στη δικαιοδοσία των Οικογε- 15 νειακώνΔικαστηρίων στην Αγγλία, πουκαιεκείπαρεμπι πτόντως, ασκείτο προηγουμένως από Εκκλησιαστικά Δι καστήρια αλλά αφαιρέθηκε από αυτή με διάφορα νομοθετήματα. Για την ερμηνεία της φράσης "οικογενειακές σχέσεις", 20 έγινε ευρύτατη αναφοράστην υπόθεση Τύλληρουν.Τνλληρος
(1962)3Α.Α.Σ.Δ.21.Κατάτην άποψημας,προσε κτική μελέτητης απόφασηςαυτής ενισχύει τη θέση ότι η ορθή ερμηνεία της φράσης "οικογενειακές σχέσεις", είναι αυτήπουυιοθετούμε. Στηνυπόθεση αυτή,κατάτηνκρίση 25 μας,αποφασίζονταιδύοβασικάζητήματα. Τοπρώτοείναι γενικής εφαρμογής, ενώ το δεύτερο σχετίζεται μόνο σε αναφορά με το ειδικό θέμα που εξετάζει ηαπόφαση. Όμως, ακόμακαι αυτάπου ειπώθηκαν στο σκεπτικό της καιγιατοδεύτεροθέμα,ενισχύουν τηνάποψημας. 30 Το πρώτο ζήτημα που αποφασίζεται στην υπόθεση Τύλληρου, καιπουδιατυπώνειγενική αρχή δικαίου,είναι πωςη αίτησηγιαδιατροφήδενεδράζεταιαπλώςσεμιαοι κονομικήυποχρέωση,αλλάενέχει πολύ μεγαλύτερησημα σία, γιατί είναι στενά συνυφασμένη,λόγω της φύσης της, 35 574 1ΑΛΛ. Δαδακαρίδηςν.Δαδακαρίδου Αρτεμίδης,Δ. μεθέματαπροσωπικούθεσμού. Επομένως,αποτελείαστι κή διαφοράάμεσα σχετιζόμενη με τον προσωπικό θεσμό μέσαστην έννοιατωνάρθρων87,152και 160του Συντάγ ματος. Το δεύτερο ζήτημα με το οποίο ασχολήθηκε το 5 Ανώτατο ΣυνταγματικόΔικαστήριο ήτανη έκτασητηςδι καιοδοσίας της Ελληνορθόδοξης Εκκλησίας της Κύπρου σεζητήματαπουαναφέρονταιστοΑρθρο 111του Συντάγ ματος, προτού τροποποιηθεί. Το υπό κρίση δε ερώτημα ήτανκατάπόσοοσυντάκτηςτουΣυντάγματος σκοπόείχε *0 ναεπεκτείνει τηδικαιοδοσία,πουείχε ηΕλληνική Ορθό δοξος Αυτοκέφαλος Εκκλησία της Κύπρου πριν το 1960, πάνωσε όλαταζητήματαπουαφορούντις οικογενειακές σχέσεις, ήνα διασφαλίσει και διατηρήσει τηδικαιοδοσία που ασκούσε πριν απότο Σύνταγμα.Για ναδιακριβωθεί 15 δεοσκοπόςαυτόςέγινεαπότοΔικαστήριο ιστορικήανα δρομή στη δικαιοδοσία τόσο της Εκκλησίας όσο και των πολιτικών Δικαστηρίων πάνω στα οικογενειακά θέματα πριν από την εγκαθίδρυση της ΚυπριακήςΔημοκρατίας. Διαπιστώθηκε δε,ωςκαθεστώςδικαίου,πωςπριντο 1960 20 χα Εκλησιαστικά Δικαστήρια δεν ασκούσανοποιαδήποτε δικαιοδοσία εκδόσεως διαταγμάτωνδιατροφής,εκτός σε ορισμένες περιπτώσεις με την έκδοση διαζυγίου και ως παράλληλη θεραπεία. Μεβάσηαυτάταδεδομένατο ΑνώτατοΣυνταγματικό 25 Δικαστήριο αποφάνθηκεότι ηφράση"οικογενειακές σχέ σεις" στο άρθρο 111 του Συντάγματος,δεν περιελάμβανε και αιτήσεις διατροφής,πουήσαν επομένως εκτός τηςδι καιοδοσίας των Εκκλησιαστικών Δικαστηρίων. Σημασία έχει επομένως, και βάσει του σκεπτικού της απόφασης 30 Τύλληρου, να διακριβωθούν οι σκοποί του συντάκτητου Συντάγματος, εφόσον βέβαια αυτοί υποστηρίζονται από το λεκτικό του κειμένου. Είναι πρόδηλο, κατάτη γνώμη μας,πωςοι λέξεις "οικογενειακές σχέσεις"δενερμηνεύτη καν αυτούσιες στην υπόθεση Τύλληρου, αλλά εξετάστηκε 35 ησημασία τους μέσαστο πλαίσιο του σκοπού τουσυντά κτητου άρθρου'111 του Συντάγματος.Ακολουθείτοσχε τικόαπόσπασματηςαπόφασης: "In view, however,of theaboveopinion of theCourt 575 Αρτεμίδης, Δ. Δαδακαρίδηςν.Δαδακαρίδου
(1990)that a maintenanceapplication is a civil dispute relating to personal status it follows that the enactment of a provision as subsection
(1)is a matter which, in view of Articles 87, 152 and 160, is expressly reserved to the Communal Chambers and, therefore, under Article 61, 5 not within the competence of the House of Repre sentatives. Sub-section
(1)is,therefore, unconstitutional. (b) In the opinion of the Court Article 111 was intended to preserve, andnot to extend, thecompetence of the ecclesiastical tribunals of the Greek-Orthodox 10 Church as exercised at the time of the coming into operation of the Constitution.It is common ground that such ecclesiastical tribunals did not and do not exercise competence to deal with maintenance applications as suchbut they only occasionally makemaintenanceorders 15 by way of ancillary relief in relation to other matters within theircompetence e.g. divorce proceedings. It is very significant inthis connectionthateven prior to the coming into operation of the Constitution maintenance applications were, under section 44 of the 20 repealed Courts of Justice Law, CAP 8, within the competence of the civil courts of the former Colony of Cyprus andsuchcompetencewas not infact exercised by the ecclesiastical tribunals of the Greek-Orthodox Church. It is in the context of the said competence as exercised bv ecclesiastical tribunals of the GreekOrthodox Church that the meaning of the expression in Article 111 "mattersrelating tomarriage or to family relations" has to be sought and it follows that a 30 maintenance application as such, which is not a matter whithin the competence exercised by the ecclesiastical tribunals of theGreek-OrthodoxChurch,is nota ' matter relating tomarriage ortofamily ralations' inthesense of Article 111."(Οιυπογραμμίσειςδικέςμας) 35 ("Ενόψει, όμως,της πιο πάνω γνώμης του Δικαστη- 576 2 5 1A.A.A. 5 10 15 20 25 30 35 Δαδαχαρίδης ν.Δαδακαρίδου Αρτεμίδης,Δ. ρίου πως αίτηση διατροφής αποτελεί αστικήδιαφορά που σχετίζεται μεπροσωπικόθεσμό, έπεται ότι ηψήφι ση πρόνοιας ως η παράγραφος
(1)είναι ζήτημα που, ενόψει των άρθρων 87, 152 και 160, ρητά υπάγεται στην αρμοδιότητα των Κοινοτικών Συνελεύσεων και, επομένως, βάσει του άρθρου 61, εκτός της αρμοδιότη τας της Βουλής των Αντιπροσώπων. (β) Κατά τη γνώμη του Δικαστηρίου το άρθρο 111 σκοπό έχειναδιατηρήσει,καιόχι να επεκτείνει, τηναρμοδιότητα των εκκλησιαστικών δικαστηρίων της Ελλη νικής Ορθοδόξου Εκκλησίας όπως αυτή ασκείτο κατά το χρόνο της έναρξη της ισχύος του Συντάγματος. Είναι κοινός τόπος ότι τα εκκλησιαστικά αυτά δικα στήρια δεν ασκούσαν ούτε ασκούν αρμοδιότητα πάνω σε αιτήσεις διατροφήςαλλά μόνο κάποτε,εκδίδουν τέ τοιες διαταγές διατροφής ως επικουρική θεραπεία σε • σχέση με άλλα ζητήματατης αρμοδιότηταςτων, π.χ. σε υποθέσειςδιαζυγίου. Είναι άκρως σοβαρό αναφορικά-με αυτό το ζήτημα t πωςακόμακαιπροτούτεθεί σε ισχύ το Σύνταγμα,αιτή σεις διατροφήςήσανβάσει του άρθρου44 του καταργηθέντος περί Δικαστηρίων Νόμου, Κεφ.8,στην αρμοδιό τητα των πολιτικών δικαστηρίων της τέως Αποικίας της Κύπρου και τέτοια αρμοδιότητα δεν ασκείτο στην πράξηαπόταεκκλησιαστικά δικαστήριατης Ελληνικής Ορθοδόξου Εκκλησίας. Είναι μέσα στο πλαίσιο αυτής της αρμοδιότητας, όπως ασκείτο από τα εκκλησιαστικά δικαστήρια της Ελληνικής Ορθοδόξου Εκκλησίας που η σημασία της φράσης στο άρθρο 111' ζητήματαπου αφορούν στο γάμο ή οικογενειακές σχέσεις' δέον να αναζητηθεί και επομένως αίτηση διατροφής αφ' εαυτής, που δεν είναι ζήτημα της αρμοδιότητας που ασκούν τα εκκλη σιαστικά δικαστήριατης Ελληνικής Ορθοδόξου Εκκλη σίας, δεν είναι' ζήτημαπου έχει σχέση με το γάμο ήοικογενειακές σχέσεις' μέσα στην έννοια του άρθρου 111)". 577 Αρτεμίδης,Δ. Δαδακαρίδηςν.Δαδακαρίδου
(1990)Ποιοι, λοιπόν, είναι οι σκοποί της Βουλής των Αντι προσώπων, όπως εκδηλώνονται στο κείμενο του νόμου 95/89,πουτροποποιεί το άρθρο 111. Σαφώςοι αντίθετοι με αυτούςτων συντακτώντου αρχικούάρθρου.Η τροπο ποίηση του άρθρου αυτούσκοπεί στην αφαίρεσηαπό τα 5 Εκκλησιαστικά Δικαστήρια της δικαιοδοσίαςγια τηνεπί λυσηοικογενειακών διαφορώνγια να ανατεθεί σταιδρυθέντα πολιτικά Οικογενειακά Δικαστήρια. Σαναποτέλε σμα δε της τροποποίησης του άρθρου 111 του Συν τάγματος, θεσπίστηκε και ο νόμος 23/90που προβλέπει 10 γιατην ίδρυσητωνΟικογενειακών Δικαστηρίων,τιςεξου σίες,δικαιοδοσίακαι την ενγένει λειτουργία τους. Είναι φανερόεπομένως ότιστηντροποποίησητουάρθρου 111η φράση "οικογενειακές σχέσεις"έχειτην συνήθη γραμματι κή έννοια, και όπως αυτή είναι γνωστή στον κλάδο του 15 ΟικογενειακούΔικαίου. Η Βουλή των Αντιπροσώπων ψηφίζοντας τη σχετική νομοθεσία για την ίδρυση Οικογενειακών Δικαστηρίων, ενήργησε βάσει των άρθρων 87, 152 και 160 τουΣυντάγ ματος,δεδομένουότι οι εξουσίεςτηςΚοινοτικής Συνέλευ- 20 σης,ηοποίαδιαλύθηκε μετοΝόμο12/65, μεταβιβάστηκαν σ' αυτή. Στοάρθρο87 του Συντάγματος(παράγραφο(γ)) δίδεται ηαρμοδιότητα στην Κοινοτική Συνέλευση νανο μοθετεί πάνω σε ζητήματα "προσωπικού θεσμού". Φρο νούμε δεότι ηέννοια "προσωπικός θεσμός" είναι ευρύτε- 25 ρη αυτής που περικλείουν οι λέξεις "οικογενειακές σχέσεις". Τοσυμπέρασμα μαςεπομένως είναιότιη φράση "οικο γενειακές σχέσεις" που απαντάται στο τροποποιημένο άρθρο 111 τουΣυντάγματος, περιλαμβάνειτιςοικογένεια- 30 κές αστικές διαφορέςπουεμπίπτουν στον κλάδοτου Οι κογενειακού Δικαίου. Η δε επίλυση τους εμπίπτει στην αποκλειστική δικαιοδοσία των Οικογενειακών Δικαστη ρίων.Όλοιεπομένως οι νόμοιπουαφορούνσταζητήματα αυτά, στη διαδικασία και δικαιοδοσία των δικαστηρίων 35 πρέπει ναερμηνεύονται καιεφαρμόζονταιβάσειτων προ νοιών τουΑρθρου 111τουΣυντάγματος, όπωςαυτό ερμη νεύεται στην κρινόμενη έφεση. Η αίτηση ενώπιον του 578 1ΑΛΛ. Δαδακαρίδηςν.Δαδακαρίδου πρωτόδικου δικαστή,καιαντικείμενο τηςπαρούσαςέφε σης, αφοράτηνκηδεμονία ανηλίκου,ζήτημαδηλαδή προ σωπικού θεσμού καιεπομένως εμπίπτει στην αποκλειστι κήδικαιοδοσίατωνΟικογενειακώνδικαστηρίων. 5 Πριντελειώσουμεόμως θαθέλαμε να παρατηρήσουμε πως είναι επιθυμητό ηνομοθετική εξουσία νακαθορίσει επακριβέστερα τηδικαιοδοσίατωνΟικογενειακών Δικα στηρίων, όπωςγίνεται σεάλλες χώρες της Ευρώπης, έτσι πουησαφήνειατηςνομοθεσίας νααποκλείει πιθανή σύγ10 χύσητωνπολιτών αναφορικάμετοδίκαιοστονευραλγι κόκαιευαίσθητοτομέατωνπροσωπικώνθεσμών. Η έφεση απορρίπτεται,γιατί το διατακτικό μέροςτης απόφασηςτουπρωτόδικουδικαστηρίουείναιορθό, παρό τι το σκεπτικό της παντελώς εσφαλμένο. Δεν γίνεται 15 οποιαδήποτε διαταγήγιαέξοδα ενόψει τουπρωτότυπου ζητήματοςπουσυζητήθηκε. ΠΙΚΗΣΔ.:Τοαντικείμενο τηςέφεσης είναι η απόφα σητου ΕπαρχιακούΔικαστηρίου Λευκωσίας μετηνοποία απορρίφθηκε γιαλόγους έλλειψης καθ'ύλην αρμοδιότη20 χας αίτησητουεφεσείοντα Ίωνα Δαδακαρίδηγιατην έκ δοσηδηλωτικής απόφασηςμετηνοποίανα διακηρύττεται ότι τοανήλικοτέκνο τουΝικόλαοςμετακινήθηκεπαράνο μααπότην Κύπρο.Ηαίτησηστρεφόταν εναντίοντης συ ζύγου του ΣούζανΔαδακαρίδου, στην οποία αποδίδεται 25 ευθύνηγιατηνπαράνομημετακίνηση. Ηαίτησηυποβλή θηκε βάσει τωνπρονοιών τουΝ36/86,κυρωτικού νόμου της ΕυρωπαϊκήςΣύμβασης γιατηνΑναγνώρισηκαι Εκτέ λεση Αποφάσεων που αφορούνστην Κηδεμονίακαιτην Αποκατάσταση τηςΚηδεμονίαςΑνηλίκων, καιτων συνα30 φώνδιατάξεωντου περί ΚηδεμονίαςΑνηλίκωνκαι Ασώ τωνΝόμου -Κεφ.277.Στόχος τηςαίτησης ήτανηέκδοση τηςαιτούμενηςδιακήρυξηςπροςτοσκοπό ενεργοποίησης της διαδικασίαςπουπροβλέπεται στηΣύμβαση (που κυ ρώθηκεμετοΝ 36/86) γιατηναποκατάστασητωνδικαιω35 μάτωνκηδεμονίαςτου πατέραμετην επιστροφήτουανη λίκου στηνκυπριακή επικράτεια. 579 Πικής,Δ. Δαδακαρίδηςν.Δαδακαρίδου
(1990)Το Δικαστήριο διατύπωσε αμφιβολίες ως προς την ύπαρξη αρμοδιότητας να επιληφθεί της αίτησης. Αφού άκουσετουςδιαδίκουςέκρινε ότι δενείχεαρμοδιότητανα επιληφθεί του θέματος,τοοποίοαποφάσισε ότιανάγεται στη δικαιοδοσία του Οικογενειακού Δικαστηρίου. Για το λόγοαυτόαπέρριψετην αίτηση. 5 ΈρεισμαγιατηναπόφασητουΔικαστηρίου αποτέλεσε ο ορισμός του όρου "γονική μέριμνα" πουπεριέχεται στις ερμηνευτικές διατάξεις του Διαδικαστικού Κανονισμού του Ανωτάτου Δικαστηρίου που εκδόθηκε στην Επίσημη ^ Εφημερίδα της Δημοκρατίας στις 20/4/90(Παράρτημα 2) με τον οποίο ρυθμίζεται η διαδικασίαενώπιον τουΟικο γενειακούΔικαστηρίου,πουείχεσυσταθεί βάσειτουΝ 23/ 90. Κατάτησυζήτησητηςέφεσηςυποδείξαμεότι οκ.2του προαναφερθέντος διαδικαστικού κανονισμού αποτελεί 15 καθαρά ερμηνευτική διάταξη η οποία δεν αποβλέπει άμεσα ή έμμεσα στον προσδιορισμό της αρμοδιότητας ή στον προσδιορισμό των ορίων της δικαιοδοσίας του Οι κογενειακού Δικαστηρίου. Απλώςπροβλέπεταιότι οόρος "γονική μέριμνα" ενέχει, όπου απαντάται στους διαδικα- 20 στικούς κανονισμούς, την ερμηνεία ηοποίααποδίδεται σ' αυτό·δεν έχειούτε θαμπορούσε ναέχειδικαιοδοτικό χα ρακτήρα η πρόνοια αυτή των Κανονισμών. Με τη θέση αυτήσυμφώνησαν καιοι δύοπλευρές χωρίςκαμιά επιφύ λαξη. Κοινή διαπίστωση και των τριών μελών του Δικά- 25 στηρίου είναι ότι ο λόγος για τον οποίο το Δικαστήριο απέρριψε την αίτηση (ο ορισμός του όρου "γονική μέρι μνα" στο Διαδικαστικό Κανονισμό) δεν παρείχε έρεισμα για τηναπόφασητουπρωτόδικουΔικαστηρίου. 'ΑλλοςεπικουρικόςλόγοςγιατονοποίοτοΕπαρχιακό 30 Δικαστήριο κρίθηκεαναρμόδιο,πηγάζειαπότιςδιατάξεις του άρθρου 16
(1)τουΝ 23/90 μετοοποίοπαρέχονται στα ΟικογενειακάΔικαστήρια όλεςοι εξουσίεςπου διαλαμβά νονται στοΤέταρτο Μέρος τουπερί ΔικαστηρίωνΝόμου. Το μέρος αυτότου νόμου προσδιορίζει τις θεραπείεςπου 35 το δικαστήριο έχει εξουσία να παράσχει, καθώς και τις συνέπειες της δικαστικής απόφασης.Δεν ορίζει ούτε επε κτείνει την καθ'ύλην ή την κατάτόπο αρμοδιότητα των 580 1ΑΛΛ. Δαδακαρίδηςν.Δαδακαρίδου Πικής,Δ. δικαστηρίων που προβλέπονται στο Ν 14/60, θέμα το οποίοπραγματεύεταιτοΤρίτο Μέροςτουνόμου εκείνου. Οκ.Παπαδόπουλος εισηγήθηκε ότι η απόφασητουΔι καστηρίου βρίσκει άλλο ανεξάρτητο έρεισμα* στις διατά5 ξεις τουπερίτηςΠρώτηςΤροποποίησης τουΣυντάγματος Νόμουτου 1989 (Ν 95/89), μετονοποίοτροποποιήθηκετο άρθρο 111 του Συντάγματος.Ο όρος "οικογενειακές σχέ σεις" πουπροσδιορίζει την αρμοδιότητα του Οικογενεια κού Δικαστηρίου σε συναφή θέματα προσωπικού θεσμού 10 περιλαμβάνει, όπως εισηγήθηκε, και την κηδεμονία και φύλαξη ανηλίκου. Προς υποστήριξη της εισήγησης του έκαμε αναφοράστον ορισμό πουπαρέχεταιστοΣύγγραμ μα του καθηγητή του Αστικού Δικαίου, Σπυριδάκη, του όρου "οικογενειακές σχέσεις". Δεν αμφισβητείται ότι ως 15 θέμα γραμματικής ερμηνείας ή εννοιολογικού περιεχομέ νου ο όρος "οικογενειακές σχέσεις" περιλαμβάνει καιτην κηδεμονία και φύλαξηανηλίκου. Εντούτοις, στην υπόθε σηMynanthiC. C.Tyllirou andCharalambosC. Tylliros ** το Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο αποφάσισε ότι ο 20 όρος "οικογενειακές σχέσεις", όπως απαντάται στο κείμε νοτουάρθρου 111 (πριντηντροποποίησητου),ερμηνευόμενος στο πλαίσιο του Κυπριακού Συντάγματος,δεν ενέ χει τη συνήθη έννοια του όρου αλλά περιορίζεται, όπως αποφασίστηκε, στις σχέσεις εκείνες που πριν την εγκαθί25 δρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας ανάγοντανστηδικαι οδοσία εκκλησιαστικού δικαστηρίου. Μετην τροποποίηση του άρθρου 111 δεν αλλοιώθηκε ούτε μεταβλήθηκε το δι καιοδοτικό μέρος των προνοιών του-μετην τροποποίηση σκοπείται κυρίως η αντικατάσταση του εκκλησιαστικού 30 δικαστηρίου ως του φορέαάσκησης τηςδικαιοδοσίαςπου παρέχεται με τις πρόνοιες του άρθρου 111, με το Οικογε νειακό Δικαστήριο, η σύσταση και η διάρθρωση του οποίουπροβλέπεταιστηντροποποίηση. 35 *Δεχρειάζεται αντέφεση. Βλ. Δ35 Θ10. Έφεση χωρεί μόνο εναντίον τον μέρονς της απόφασης πον είναι καθοριστική για τα δικαιώματα των διαδίκων -Χάσικος και Άλλοι ν.Χαραλαμπίδη
(1990)1 ΑΛΛ.) **(3R.S.CC21), 581 Πικής,Δ. Δαδακαρίδης ν.Δαδακαρίδου
(1990)Δεύτερος στόχος είναιοπροσδιορισμόςκαιηπερίληψη στο άρθρο 111 των λόγων τουδιαζυγίου.Οόρος"οικογε νειακέςσχέσεις",τόσοστοαρχικόόσοκαιστοτροποποιη μένο κείμενο του Συντάγματος, παραμένειαναλλοίωτος, καθώς και το πλαίσιο μέσα στο οποίο ερμηνεύεται. Στην 5 υπόθεση Tyllirou το Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο εξέτασε, όπως άλλωστε επιβάλλεται,το περιεχόμενο του άρθρου 111σεσυνάρτησηκαισυσχετισμό μεταάρθρα 61, 87, 152 και 160 του Συντάγματος.Υποδεικνύεται στην απόφασηότι νομοθετικήαρμοδιότηταγιαθέματαπρόσω- 10 πικούθεσμού αποδίδεταιαπότο Σύνταγμαστην Κοινοτι κήΣυνέλευση(άρθρο87.1(γ)).Τοάρθρο 111περιέχειεξαί ρεση στον κανόνα που θεσμοθετεί το άρθρο 87.1(γ), τα όριατουοποίουπροσδιορίζονταιμεβάση τοιστορικόπα ρελθόν τοοποίοοδήγησεστηθέσπισητουάρθρου 111 στο 15 Σύνταγμα.Τοαντικείμενοτουάρθρου 111, όπως απαντά ται στο Κυπριακό Σύνταγμα, προσδιορίζεται ως εξής στην Tyllirou :"(b) In the opinion of the Court Article 111 was intended to preserve, andnot to extend, thecompetence 20 of the ecclesiastical tribunals of the Greek-Orthodox Church as exercised at the time of the coming into operation of the Constitution. Itis common ground that such ecclesiastical tribunals did not and do notexercise competence to deal with maintenance applications as 25 suchbutthey only occasionally makemaintenance orders by way of ancillary relief in relation to other matters within theircompetencee.g. divorce proceedings." Ηδιατροφήανηλίκουπουήταντοαντικείμενοτης δια φοράς (διαμάχης),σε σχέσημετηναντισυνταγματικότητα 30 του άρθρου 40
(1)του Ν 14/60, κρίθηκε ότι συνιστούσε αστικήδιαφορά σε θέμαπροσωπικούθεσμού,γιατηνεπί λυσητηςοποίαςδικαιοδοσίαέχει πολιτικόδικαστήριοτο οποίοσυστήνεταιβάσειτουάρθρου87.1(δ)του Συντάγμα τος. 'Οπως και σε θέματαδιατροφής, έτσι και σε θέματα 35 κηδεμονίας και φύλαξης ανηλίκων είχαν, πριν την ανε ξαρτησία,ταπολιτικάδικαστήριακαιόχι ταεκκλησιαστι κά δικαστήρια, τη δικαιοδοσίατων οποίων διεφύλαξετο 582 1ΑΛΛ. Δαδακαρίδηςν.Δαδακαρίδου Πικής,Δ. άρθρο 111 (πριν την τροποποίηση). Ηίδιαπροσέγγιση και ερμηνεία του άρθρου 111 υιοθετήθηκε απότο Δικαστή Βα σιλειάδη, όπως ήταν τότε, στην υπόθεση Phidias Chnstodoulou v.Katerina Chnstodoulou* 5 *0,τι το άρθρο 111 απέβλεπε στη συνέχισηκαι όχι στην επέκταση των αρμοδιοτήτων που παρέχονται στην Εκκλη σία της Κύπρου, επαναβεβαιώθηκε και στην πρόσφατη απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου Αντοκέφαλη Αγιω τάτη Ορθόδοξος και Αποστολική Εκκλησία της Κύπρου ν. 10 Βουλής των Αντιπροσώπων -ΥπόθεσηΑρ.515/89**. Στην πιο πάνω υπόθεση το Ανώτατο Δικαστήριο δεν εξέτασε τη συνταγματικότητα του Ν 95/89 διότι κρίθηκε από την πλειοψηφία ότι δε συνέτρεχαν οι προϋποθέσεις που θέτει το άρθρο 139 του Συντάγματος για την εξέταση του θέματος. Σύμφωνα με την απόφαση της πλειοψηφίας 15 η Εκκλησία της Κύπρου κρίθηκε ότι δε συνιστά αρχή με -την έννοια που ενέχει ο όρος στο άρθρο 139. Εν τούτοις, τόσο η απόφαση της πλειοψηφίας όσο και οι αποφάσεις των δικαστών της μειοψηφίας*** πραγματεύονται τη δικαιϊκή θέσητου άρθρου 111 στο Κυπριακό Σύνταγμακαι 20 αποδέχονται ότι το άρθρο 111 απέβλεπε στη διαφύλαξη και όχι στην επέκταση των αρμοδιοτήτων της Εκκλησίας της Κύπρου. Οι πρόνοιες του Κυπριακού Συντάγματος δεν εξετάζονται αυτοτελώς, όπως υποστηρίζεται στην Tyllirou, αλλά σε συνάρτηση και σε αλληλουχία με τις 25 άλλες διατάξεις του Συντάγματος,καθώςκαιτηδομήτου. Το Σύνταγμαδεν αποτελεί κοινό νομοθέτημα ούτε ηερμη νεία του υπόκειται στους συνήθεις ερμηνευτικούς κανό νες. Ηερμηνεία των συνταγματικών διατάξεων υποστηρί- *
(1962)CLJt. 68. 30 **(i990)3C.LM ***(Λοΐζον,Πικής,ΝικήταςκαιΑρτεμίδης,Δ/Δ.), 583 Πικής,Δ. Δαδακαρίδης ν.Δαδακαρίδου
(1990)ζεται από την κυπριακήνομολογία * και τη νομολογία άλλων χωρών** και επιδιώκεται μέσα σε ευρύτερο πλαί σιο αλληλένδετο μετους σκοπούς,τηδομήκαιτιςεπιδιώ ξεις του συνταγματικού νομοθέτη. Οι πρόνοιες του Συ ντάγματος ερμηνεύονται, όπως είχα και σε προηγούμενες 5 περιπτώσεις ευκαιρία να επισημάνω, με γνώμονα τηδια χρονική προοπτικήχωρίς άμεσησυνάρτηση μεταδεδομέ να οποιασδήποτεσυγκεκριμένης περιόδου. Μετάτηντρο ποποίηση του άρθρου 111 οι τροποποιημένες πρόνοιες ίο του,όπωςκαιοι αρχικέςδιατάξειςτου,ερμηνεύονται στο πλαίσιο της ολότητας του κειμένου του Συντάγματος. Διαπιστώνεται ότι το δικαιοδοτικό μέρος τουάρθρου 111 ως προςταθέματαπροσωπικού θεσμού πουκαλύπτονται από τις διατάξεις του, παρέμεινε αμετάβλητο. Συσχέτιζε- 15 ται, όπως είχε συσχετισθεί και στην υπόθεση Tyllirou, με τις άλλες διατάξεις του Συντάγματος,και ιδιαίτερα εκεί νες του άρθρου87.1(γ)πουπαρέχει αρμοδιότητασεθέμα ταπροσωπικού θεσμού στις Κοινοτικές Συνελεύσεις. Στις Κοινοτικές Συνελεύσεις παρέχεται επίσης αρμοδιότητα - 20 άρθρο 87.1(δ) -για τον καθορισμό της σύνθεσης και το βαθμό δικαιοδοσίας των δικαστηρίων που επιλαμβάνο νται αστικών διαφορώνπου αναφέρονταιστον προσωπι κόθεσμό [βλ.άρθρο3
(2)τουΝ12/65 μετον οποίομεταβι βάζεται η νομοθετική αρμοδιότητα της Ελληνικής 25 Κοινοτικής Συνέλευσης στη Βουλήτων Αντιπροσώπων). Με την τροποποίηση του Συντάγματος του 1989 δεν επι φέρεται οποιαδήποτε αλλαγή στις διατάξεις του άρθρου 87 ήστις αρμοδιότητες πουπαρέχονται από το Σύνταγμα στις κοινοτικές συνελεύσεις ή την Ελληνική Κοινοτική 30 Συνέλευση ή επέκταση των αρμοδιοτήτων και δικαιοδοσών πουπαρέχονταιμετοάρθρο 111. Δενεπιδιώκεται με * [βλ. Police v. Georghiades
(1983)2 C.L.R. 33; Attorney-General v. Georghiou
(1984)2 C.L.R.2511, ** [βλ. μεταξύ άλλων, Ministerof HomeAffairs v. Fisher[1979] 1 All EJi. 21; HM. Seervay - Constitutional Law of India, 3rd ed.. Vol. 1, p.73; ΜΑΝΕΣΗΣ -Συνταγματικό Δίκαιο, σσ. 195-204 κ.ε., αναφορικά με τις Μεθόδονς ΕρμιγνείαςτωνΣυνταγματικών Διατάξεων] 584 35 1 ΑΛΛ. 5 Δαδακαρίδηςν.Δαδακαρίδου Πικής, Δ. την τροποποίηση του Συντάγματοςτου 1989(βλ.το προ οίμιο τουνόμου)ούτεπροκύπτειαπότοκείμενοοποιαδή ποτε πρόθεση μεταβολής τηςθεσμικής θέσης του άρθρου 111 στοΣύνταγμαή επαναπροσδιορισμού τωναρμοδιοτήτωντης Κοινοτικής Συνέλευσης σε θέματα προσωπικού θεσμού.Τέλος,επισημαίνεται ότιτοάρθρο4τουΝ 95/89, με τοοποίο γίνεται πρόβλεψη γιαμεταβατικές διατάξεις, δεν ενσωματώνεται στο Σύνταγμα ούτε αποτελεί οδηγό στην ερμηνείατου. 10 Με τον περί Ελληνικών Κοινοτικών Δικαστηρίων Νόμοτου 1962(Ν9/62), ηΕλληνικήΚοινοτικήΣυνέλευση έκαμε πρόνοια γιατησύσταση πρωτοβάθμιου καιδευτε ροβάθμιου δικαστηρίου γιατηνάσκηση δικαιοδοσίαςσε θέματα προσωπικού θεσμού των Ελλήνων της Κύπρου, 15 όπως προσδιορίζεται στο Σύνταγμα (ο νόμος αυτός κα ταργήθηκεμετοάρθρο9
(1)τουΝ 12/65). ΟΝ36/86καθορίζειστοάρθρο5τηδιαδικασίαγιατην έκδοση διατάγματος βάσει τωνπρονοιών τηςΣυνθήκης, πρόνοιαηοποία εξυπακούει παραπομπήτων θεμάτωντα 20 οποία εγείρονται στοεπαρχιακόδικαστήριο [βλ. Minister ofJustice v.Ellinas*και EllinasandAnotherv. Ministerof Justice**. Οι ρυθμίσεις οι οποίες περιέχονται στο Ν36/86ως προς τηνάσκησητηςδικαιοδοσίας πουαπορρέει από τις 25 'πρόνοιες της Σύμβασηςπεριέχουν τηνομοθετικήβούληση (σχετικές είναι και οιδιατάξειςτου Ν12/65)γιατο δικα στήριο στο οποίο παρέχεται αρμοδιότητανα επιλαμβάνε ται τωνθεμάτων προσωπικού θεσμού που αποτελούντο αντικείμενο τηςΣύμβασης. 30 Ανακεφαλαιώνοντας διαπιστώνουμε, *
(1987)1C.LH, 536 { *'*
(1988)1C.L.R. 239.. 585 Πικής,Δ. Δαδακαρίδηςν.Δαδακαρίδου
(1990)(α) Ητροποποίηση του Συντάγματος με το Ν 95/89 δε μετέβαλε το δικαιοδοτικόπλαίσιο του άρθρου 1Π ή εκείνοτουάρθρου87του Συντάγματος. (β) Ο όρος "οικογενειακές σχέσεις" που απαντάται στο τροποποιημένο κείμενο του άρθρου 111 ενέχειτην 5 ίδια έννοια με εκείνηπουείχεο ίδιος όρος στο αρχικό κείμενο τουάρθρου 111. (γ)Νομοθετικήαρμοδιότηταγιαθέματακηδεμονίας και φύλαξης ανηλίκων παρέχεται βάσει του άρθρου 87.1(γ) του Συντάγματος στην Κοινοτική Συνέλευση 10 και δικαστική αρμοδιότητα σε δικαστήρια που συστή νονταιβάσειτουάρθρου87.1(δ) (βλ.Ν 12/65). (δ)Αρμοδιότητα γιαταθέματαπουήγειρε μετηναί τηση του στο πρωτόδικο Δικαστήριο ο εφεσείων, είχε τοΕπαρχιακόΔικαστήριο Λευκωσίας. 15 Γιατους λόγους πουέχουν επεξηγηθεί,καταλήγωότιη έφεση πρέπει να επιτραπεί. Η πλειοψηφία του Δικαστη ρίου καταλήγει σε αντίθετο συμπέρασμα για τους λόγους πουπαρατίθενταιστηναπόφασητουΔικαστή Αρτεμίδη. Ως αποτέλεσμα, ηέφεση απορρίπτεταικατάπλειοψη- 20 φία.Δεν εκδίδεταιδιαταγήγιαταέξοδα. Έφεσηαπορρίπτεταικατάπλειοψη φίαχωρίςέξοδα. 586