3Α.ΑΛ. 16Νοεμβρίου, 1990 [Α. Ν.ΛΟΪΖΟΥ, Π„ΜΑΛΑΧΤΟΣ, ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ, ΣΤΥΛΙΑΝ1ΔΗΣ, ΠΟΠΑΤΖΗΣ,ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΗΣ, ΝΙΚΗΤΑΣ,Δ/στές] ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ,ΜΕΣΩ 1.ΥΠΟΥΡΓΟΥ ΣΥΓΚΟΙΝΩΝΙΩΝΚΑΙ ΕΡΓΩΝ, 2. ΚΕΝΤΡΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΠΡΟΣΦΟΡΩΝ, Εφεοείοντες-Καθ' ων ηαίτηση, ν. C. KASSINOS CONSTRUCTION LTD., Εφεσίβλητων -Αιτητών. (Αναθεωρητικές ΕφέσειςΑρ. 982, 983). Διοικητικό Δικονομικό Δίκαιο — Ορυθμιστικός ρόλος του δικαστηρί ου σε θέματαδιαδικασίαςκαι απόδειξηςστη διοικητική δίκη είναι διάφορος καιευρύτεροςαπό αυτόνπου επιτρέπει τοδικονομικό σύ στημα που επικρατεί στην πολιτική δίκη — Η διαφορά εκπηγάζει από την ύπαρξη και εφαρμογή της αρχής της νομιμότητας σεσυν δυασμό με τηφύση του ανακριτικού συστήματος — Διαδικαστικός κανονισμόςτου 1962 — Η ενδιάμεση απόφαση τουπρωτόδικου δι καστηρίου ναμηπροβεί σεάμεσηεξέτασηθέματοςαναφορικάμε το αποδεκτό ήμημαρτυρίας, κρίθηκεορθή— Ηταλαιπωρίαπου δυνα τό ναπροκληθείόεν αποτελεί λόγο για περιορισμό της διακριτικής εξουσίαςτου Δικαστηρίου. Κατά την έκδοση οδηγιών,για την ακρόασητωνσυνεκόικαζομένωνπροσφυγών,'που εστρέφοντο κατά τηςαπόφασης της αρμό διας αρχής για κατακύρωσητων προσφορών στο ενδιαφερόμενο μέρος,τοπρωτόδικο δικαστήριοεπέτρεψε τηνπροσκόμιση μαρτυ ρίας απόόλαταμέρηυπόμορφήενόρκωνκαταθέσεων. Ο Γενικός Εισαγγελέας,υπέβαλεένστασηγιατο αποδεκτό ενόρκουδηλώσεως πουκαταχωρήθηκεεκμέρουςτωνεφεσίβλητων. Κατάτηδικάσιμο, το δικαστήριο αποφάσισενα μην ακουστεί η ένσταση στοστάδιο εκείνο,ενόψει τουδικαιώματοςτουΓενικού Εισαγγελέανα αντεξετάσει το μάρτυραπου έκαμε τηνπιο πάνωένορκηδήλωση καινα αντικρούσει ορισμένα γεγονόταταοποίαεμφαίνονταισ' αυτή. 3835 Δημοκρατίαv.C.KassinosConstr. Ltd
(1990)Ο Γενικός Εισαγγελέας άσκησε τις παρούσες εφέσεις και ισχυ ρίστηκε on η απόφασητου πρωτόδικου δικαστή να μην εξετάσει και αποφασίσει άμεσατοαποδεκτόήμητης μαρτυρίαςτων εφεσί βλητων, είναι λανθασμένη. Το παράπονοτου εντοπίζεται στο ότι, ενόψει της πιο πάνω ενδιάμεσης απόφασης του δικαστηρίου, οι εφεσάοντες υποχρεούνταινακαλέσουν μαρτυρίαγιανα αντικρού σουν και τους ισχυρισμούς της ένορκης δήλωσης που θεωρούν νο μικά άσχετους. Οι εφεσίβλητοι ισχυρίστηκαν ότιο τρόποςπουαντιμετώπισε το πρωτόδικο δικαστήριο το θέμα βρίσκεται μέσα στο πλαίσιο της εξουσίας του να ρυθμίζει διαδικαστικά θέματα πουανακύπτουν στη δίκη, η 6ε εξουσία του Ανωτάτου Δικαστηρίου να παρέμβει ασκείται με περίσκεψη και διστακτικότητα. 5 10 15 ΗΟλομέλεια του Ανωτάτου Δικαστηρίου απέρριψε τις εφέσεις εφαρμόζονταςτις αρχέςπουαναφέρονται στις πιοπάνωεισαγωγι κές σημειώσεις και αποφάνθηκεπεραιτέρω ότι σε αντίθεση με το σύστημα της αντιδικίας, πουδιέπει την πολιτική δίκη, πουηευθύ νη για την εισαγωγή μαρτυρίας βαρύνει τους διαδίκους,στο ανακριτικό σύστημα η πρωτοβουλίαανήκειστοδικαστή. Ακόμα καισε αστικές υποθέσεις είναι επιτρεπτή ηίδιαπρακτική ότανδικαιολο γείται υπότις περιστάσεις. 20 Οι εφέσεις απορρίπτονται χωρίς έξοδα. 25 Αναφερόμενες υποθέσεις: Kyriakides v.Republic, 1 R.S.C.C. 66, 30 Ζαβρός ν.Δημοκρατίας
(1989)3(B)Α.Α.Δ. 106, Malais andOthersv.Republic
(1965)3 C.L.R. 572, Constantinides v.ElectricityAuthorityof Cyprus
(1982)3 C.L.R. 387, 35 Voniatis v.Koureas andAnother
(1979)1C.L.R. 497, KaraJlis v.Christoforou andAnother
(1957)22 C.L.R. 159. 40 Εφέσεις. Εφέσεις εναντίον των αποφάσεων Δικαστή του Ανωτάτου Δικαστηρίου Κύπρου (Κούρρης, Δ.), που δόθηκαν στις 5 και 6 3836 3ΑΛΛ. 5 Δημοκρατία v. C.KassinosConstr. Ltd Σεπτεμβρίου, 1989 (Προσφυγές Αρ. 399/89 και 400/89 με τις οποίες ο πρωτόδικος Δικαστής έκρινε όπως μη εξετάσει και αποφασίσει άμεσα το αποδεκτόν ή μη της μαρτυρίας του διευ θυντή των εφεσίβλητων, όπως ενσωματώθηκε στην ένορκη του κατάθεση. Μ. Τριανταφυλλίδης, Γενικός Εισαγγελέας της Δημοκρατίας με Α. Βασιλειάδη και Τ.Πολνχρονίδον, Δικηγόρους της ΔημοκρατίαςΑ', γιατους Εφεσείοντες. 10 Λ. Παπαφιλίππον με Α. Τιμόθη και Λ. Παπαφιλίππου, για τους Εφεσίβλητους. Cur.adv.vult. 15 20 25 30 35 40 Α.Ν.ΛΟΪΖΟΥ,Π.:Την ομόφωνηαπόφασητου Δικαστηρίου θα εκδώσει δικαστής κ. Σ. Νικήτας. ΝΙΚΗΤΑΣ, Δ.: Τον Αύγουστο του 1988 το Υπουργείο Συ γκοινωνιών και ΊΕργων (εφεσείοντες 1)προκήρυξε διαγωνισμό για την κατασκευή 4 κυματοθραυστών στη θαλάσσια περιοχή Ορόκλινης παρά τολιμάνι Λάρνακας.Το Μάρτιοτου επόμενου χρόνου το Υπουργείο ζήτησε νέες προσφορές για 4 άλλους κυ ματοθραύστες στην ίδιαπεριοχή. Οι εφεσίβλητοι είναι εργοληπτική εταιρείακαι έχειτημορφή μετοχικής εταιρείαςπεριορισμένης ευθύνης. Υπέβαλαν προσφο ρέςκαιστις δύοπεριπτώσεις,αλλάδενκέρδισαντοδιαγωνισμό. Μεαπόφαση ημερ. 3/6/89 οι εφεσείοντες είχαν κατακυρώσει το διαγωνισμό σε άλλο προσφοροδότη. Οοίκος αυτός είναι το ενόιαφερομενο μέρος στις προσφυγές μετις οποίες οι εφεσίβλητοι αμφισβητούν τηνομιμότητα τηςκατακύρωσης. Οιπροσφυγές,πουστρέφονται κατάκοινής διοικητικήςπρά ξης,κρίθηκαν συνεκδικαστέες επειδή στηρίζονται στην ίδιανομική και πραγματική βάση. Περιέχουν δε τους ίδιους λόγους ακύρωσης. Εκτός άλλων προβάλλεται ο ισχυρισμός ότι ηεπίδι κηαπόφασηυποκρύπτει στοιχείο κατάχρησης εξουσίας. Ακόμη OLεφεσίβλητοι διατείνονται ότι υπήρξε αθέμιτηπαρέμβασηστο έργο αρμόδιαςτεχνικής επιτροπής μεαποτέλεσμα ναανατρέψει ειλημμένη απόφαση της να εισηγηθεί ανάθεση των έργων στους εφεσίβλητους. Εκδίδονταςοδηγίες γιατηνακρόαση,τοπρωτόδικοδικαστή ριο επέτρεψε τηνπροσκόμιση μαρτυρίαςαπόόλατα μέρη,αντο 3837 Νικήτας, Δ. Δημοκρατία v. C. Kassinos Constr. Ltd
(1990)επιθυμούσαν, υπό τύπον ενόρκων καταθέσεων, τάσσοντας και σχετική προθεσμία. Στις 24/8/89καταχωρήθηκεένορκη δήλωση εκμέρουςτων εφεσίβλητων, πουέκαμεοδιευθυντήςτουςκ.Κάσινος. Εκτείνεται σε 4 περίπουσελίδες καιδιαιρείταισε 18 πα ραγράφους. Παρατηρούμεστο σημείο αυτόότι στην 16η παράγράφοπαρατίθεταιστιχομυθίαπου,κατάτο μάρτυρα,έλαβεχώ ρα μεταξύ αξιωματούχου του Υπουργείου και του ιδίου,που συνάπτεται με τους ισχυρισμούς για εξωτερική παρέμβασηστη λήψη της επίδικης απόφασης. Προς την ίδια κατεύθυνση είναι και οι ισχυρισμοί της τελευταίας παραγράφου υπ' αρ. 18. Στις 28 του ίδιου μήναδόθηκεέγγραφηειδοποίηση στο δικα στήριο εκ μέρους του Γενικού Εισαγγελέα για την πρόθεση του να εγείρει ένσταση ότι το περιεχόμενο της ενόρκου δηλώσεως (γενικά)δεν είναι νομικά επιτρεπτήμαρτυρία. Κατά τηδικάσω μο (5/9/89) μετά από συζήτηση άλλου θέματος και όταν ομάρ τυρας προσφέρθηκε για αντεξέταση,ο δικηγόρος τηςΔημοκρα τίας κ. Βασιλειάδης, που εκπροσώπησε τους εφεσείοντες, υπέ μνησε την ύπαρξη ένστασης για το αποδεκτό της μαρτυρίας. Εδώακριβώςτο δικαστήριο είπε: 5 10 15 20 "Εισηγούμαι όπως ηένσταση γιατοαποδεκτό τηςμαρτυρίας που περιέχεται στην ένορκη δήλωσητου κ. Κάσινου μεημερ. 24/8/89μηακουστεί στο παρόνστάδιο. Οκ. Βασιλειάδηςθα έχει το δικαίωμανα αντεξετάσει το μάρτυρααυτόκαινα ει- 25 σηγηθεί στο δικαστήριο on ορισμένες παράγραφοι της ενόρ κου δηλώσεως μη ληφθούν υπόψη διότι δεν έχουν σχέση με την εκδίκασητης παρούσης υποθέσεως." Την επομένη,πουθασυνεχιζόταν ηακρόαση,σενέαυπόμνηση του δικηγόρου των εφεοειόντων ότι υπήρχε ένσταση στην οποία επιμένουν, το δικαστήριοαπεφάνθη: 30 "Όπως είπαχθες δεν μπορώ να επιληφθώσε αυτότοστάδιο της ένστασης τουκ. Βασιλειάδηότι τοπεριεχόμενο της ενόρ- 35 κουδηλώσεως τουκ. Κάσινου.ημερ.24/8/89, είναι άσχετο με το κύρος της επίδικης απόφασης διότι δεν έχω στο παρόν στάδιο όλα τα στοιχεία ενώπιον μου. Επομένως ο κ. Βασι λειάδης μπορεί στο στάδιο της αντεξέτασης του κ. Κάσινου να αντικρούσει ορισμένα γεγονότα τα οποία εμφαίνονται 40 στην ένορκο δήλωση του και επίσης να καλέσει προς τούτο μαρτυρία ηοποίαδυνατόνα αντικρούσει ταπραγματικάγε γονότα όπως φαίνονταιστην ένορκο δήλωση." 3838 3 Α.Α.Δ. 5 10 15 20 25 30 35 40 Δημοκρατία v. C. Kassinos Constr. Ltd Νικήτας, Δ. Μετά την εξέλιξηαυτήο Γενικός Εισαγγελέας άσκησε έφεση προσβάλλοντας χωριστά την ορθότητακαι τωνδύοαποφάσεων που παραθέσαμε εξ ολοκλήρου. Μοναδικός και συνάμα κοινός λόγος των εφέσεων είναι ότι ηκρίση του πρωτόδικου δικαστή να μην εξετάσει και αποφασίσει άμεσα το αποδεκτόν ή μη της μαρτυρίας του Κ. Κάσινου, όπως ενσωματώθηκε στην ένορκη τουκατάθεση,είναι λανθασμένη. Αναπτύσσοντας ταεπιχειρήματα του ο Γενικός Εισαγγελέας υπέβαλε ότι ουσιαστικό κριτήριο για τη νομική δεκτικότητα οποιασδήποτεμαρτυρίαςστην ακυρωτικήδίκηείναιη συνάφεια της με τα επίδικα θέματα.Την αρχήαυτήκαθιέρωσε η υπόθεση Kyriakides v.Republic,IR.S.C.C.66,68 πουηαπήχησητης εί ναι έντονη στο σκεπτικότων μεταγενέστερων αποφάσεων. Αναφοράέγινεακόμηστοπιοπρόσφατονομολογιακό προηγούμενο που πραγματεύεται θέματα δεκτικότητος μαρτυριών. Είναι η απόφαση της Ολομέλειας του Δικαστηρίου στην προσφυγή Ζαβρόςν. Δημοκρατίας
(1989)3(B) Α.Α.Δ. 106. Η κρινόμενη περί πτωση συσχετίστηκε με την υπόθεση Ζαβρός στην οποία έγινε προσπάθειαπροσκόμισης αποδεικτικώνστοιχείων πουδεν συν δέονταν με την εγκυρότητα της επίδικης πράξης και γι' αυτό αποκλείστηκαν. Συνεχίζοντας ο κ. Τριανταφυλλίδης είπε ότι το δικαστήριο ήταν σε θέση να γνωρίζει τα κρίσιμα θέματα των προσφυγών υπήρχαν προς τούτο όλες οι γραπτές αγορεύσεις -για ναεκφέ ρει άμεση κρίση εφαρμόζοντας έτσι ήαλλιώς τις αρχές της νο μολογίας, που προεκτάθηκαν.Ωστόσο δεν άσκησε την εξουσία του μεταθέτοντας την απόφασητου για το ύστατο στάδιο της διαδικασίας. Όμως - και εδώ εντοπίζεται το παράπονο- ηγνώ μητου δικαστηρίου συνεπάγεται ανυπερθέτως ότι θα ακουστεί όλη ημαρτυρίακαιπαρίσταταιανάγκηοι εφεσείοντες νακαλέ σουν μαρτυρία για να αντικρούσουν και τους ισχυρισμούς της ένορκης δήλωσης πουθεωρούν νομικάάσχετους. Σαν παραδείγματα αναφέρθηκανοι ισχυρισμοί των παραγράφων 16 και 18, που δώσαμε ήδητο περιεχόμενο τους σε αδρέςγραμμές. Μας λέχθηκε επίσης - καιείναι αξιοσημείωτο - ότι τοζήτημα δε θαέφτανε μέχρι την Ολομέλεια αν δεν υπήρχε δεύτερηαπόφάσηή διαταγήγιααντίκρουσηαπότουςεφεσείοντες τωνπραγ ματικών περιστατικών που περιέχει η ένορκη δήλωση. Ο Γενι κός Εισαγγελέας διατύπωσε τηθέση του ως εξής: "Ηγέρθη λοιπόν εκ μέρους του συνηγόρου της Δημοκρατίας 3839 Νικήτας, Δ. Δημοκρατία v. C. Kassinos Constr. Ltd
(1990)ότι αυτήηένορκη δήλωση περιέχει μαρτυρίαηοποίαδεν εί ναισχετικήκαιαναμένετοότανεγείρεται μιαένσταση,ότι το δικαστήριο θα αποφαίνετο,διότι όπως ήλθαν ταπράγματα θα πρέπει ναγίνει αποδεκτήαυτήηένορκη δήλωση ή μαρτυ ρίαπουτηνυιοθέτησε καιανέμενε τοδικαστήριονατηναντίκρούσουμε με όλες τις συνέπειες και αργότερα νααποφασί σει ποιο μέρος είναι σχετικό." OLθέσειςτουκ.Παπαφιλίππου,δικηγόρουτων εφεσίβλητων, συνοψίζονται ως εξής: Η γενικότης της ένστασης υπαγόρευσε, μεταξύ άλλων, την ανάγκη για τις οδηγίες που αποτελούν αντι κείμενο των εφέσεων. Η αντιμετώπιση του πρωτόδικου δικα στηρίου βρίσκεται μέσα στοπλαίσιο τηςεξουσίας τουναρυθμί ζει διαδικαστικάθέματαπουανακύπτουν στηδίκη,ηδε εξουσία τουΑνωτάτου Δικαστηρίου να παρέμβει ασκείται με περίσκεψη και διστακτικότητα. Σε άλλες όμοιες υποθέσεις το δικαστήριο ενήργησε με τον L6LO ακριβώς τρόπο. Ενόψει των ισχυρισμών των πελατών του περί αλλότριων κινήτρων και παρεμβάσεων που προβάλλονται ως λόγοι ακύρωσης και της απουσίας, όπως ο ίδιος ο ευπαίδευτος δικαστής παρατηρεί, όλων των στοιχείων πουθατου επέτρεπανστηδοσμένηφάσητηςδίκηςνα μορφώσει την κρίση του, η απόφασητου ήταν ορθή και μέσα στο πνεύμα τουανακριτικού συστήματος. Ορυθμιστικός ρόλος τουδικαστηρίουσεθέματαδιαδικασίας καιαπόδειξηςστηδιοικητικήδίκηείναιδιάφοροςκαιευρύτερος από αυτόνπου επιτρέπει τοδικονομικό σύστημα πουεπικρατεί στην πολιτική δίκη. Ηδιαφορά εκπηγάζει από την ύπαρξηκαι εφαρμογή της αρχήςτης νομιμότητας σε συνδυασμό με τη φύση του ανακριτικού συστήματος. Σε αντίθεση με το σύστημα της αντιδικίας, που διέπει την πολιτική δίκη και που η ευθύνη για την εισαγωγή μαρτυρίας βαρύνει τους διαδίκους,στο ανακριτι κό σύστημα η πρωτοβουλία ανήκει και στο δικαστή. OL αρχές αυτές είναιδιάχυτεςστο διαδικαστικόκανονισμό του 1962. Στο Γ. Παπαχατζή "Μελέται επί του Δικαίου των Διοικητικών Διαφορών" στη σελ. 136 συναντούμε την ακόλουθη εύστοχη παρα τήρηση επί του θέματος: "Ο δικαστής, ουχί δ' οι διάδικοι,διευθύνει την έρευναν του πραγματικού μέρους τηςυποθέσεως." ΗαπόφασηΚνριακίδης, ανωτέρω,διακήρυξε: "With regardtothe law andrules of evidence,inparticular, this 3840 5 10 15 20 25 30 35 40 3 ΑΛΛ. 5 Δημοκρατία v. C. Kassinos Constr. Ltd Νικήτας, Δ. court,of course, willfirst look for guidance to thelaw and rules of evidence applicable in Cyprus in respect of other courts but whenever it deems it necessary for the proper fulfilment of its mission under the constitution it will not hesitate to relax or even depart from such law andrules of evidence." Απηχώνταςτηναρχήπουεγκαινίασεη παραπάνωυπόθεση, η κατοπινή υπόθεση Malais and Others v. Republic
(1965)3 C.L.R. 572, 574 αναφέρει: 10 15 20 "Forthepurposes of this Ruling itwouldbeuseful to remember that in this kind of proceedings the Court has both the power and responsibility to regulate the production of evidence in accordance with the requirements of the due discharge of its competence under Article 146. This is so because of the nature of such competence." Έχοντας υπόψηταδεδομέναστην υπόκρίση υπόθεση, όπως προεκτάθηκαν και το σχόλιο του πρωτόδικουδικαστηρίουγια ανεπάρκειατου υλικού που θα επέτρεπε ασφαλήκρίση αναφο ρικά με τη συνάφεια και δεκτικότητα της μαρτυρίας,κρίνουμε ότι η απόφασητουστο προκείμενο είναι απρόσβλητη. Η ταλαι πωρία πουδυνατόναπροκληθεί δεναποτελεί λόγο γιαπεριορι σμό τηςδιακριτικήςεξουσίας τουδικαστηρίου. 25 30 35 Ισχυροποίηση της γνώμης μας προέρχεται από την υπόθεση Constantinidesm v. Electricity Authority of Cyprus
(1982)3 C.L.R. 387, στην οποίαδιάδικοςπαρουσίασεδύο ένορκες κατα θέσεις που ήταν αντικείμενο ένστασης. ΗΟλομέλεια τουδικαστηρίου έδωσε ακριβώςτην ίδιαλύση όπως διαφαίνεται απότο τμήμα της σύνοψης πουπαραθέτουμεπαρακάτω: ".... the affidavits in question are, at this stage, admissible evidence, subject to the relevance of their contents being established to the satisfaction of the Court in the course of the further hearing of this case andsubject, also, to counsel for the applicant or counsel for any other party being given, if he so applies, an adequate opportunity to test their accuracy by cross-examination." 40 Εξάλλου, ακόμηκαι σε αστικές υποθέσεις, παρά τηναυστη ρότητατηςδικονομίας,είναι επιτρεπτήηίδιαπρακτικήότανδι καιολογείται από τις περιστάσεις: Voniatis v. Koureas and Another
(1979)1 C.L.R. 497, 498. 3841 Νικήτας, Δ. Δημοκρατία v. C. Kassinos Constr. Ltd
(1990)Υπάρχει ακόμηένα θέμα.Τοσημείο πουήγειρε οκ. Παπαφιλίππου ότι, όντας παρεμπίπτουσα,ηαπόφασηδεν είναι εφέσιμος. Υιοθετώντας την προσέγγιση στην υπόθεση Karallis ν. Christoforou and Another
(1957)22 C.L.R. 159,σεανάλογηπε ρίπτωση καιέχοντας κατάνουτηνκατάληξη μαςεπί τηςουσίας, πουεπιλύει τοζήτηματοοποίοανεφύη,θαήτανπροτιμότερο να αφεθεί το θέμα ανοικτό. Για τους λόγους που εκθέσαμε οι εφέσεις αποτυγχάνουν και απορρίπτονται χωρίς έξοδα. Οι εφέσεις απορρίπτονται χωρίς έξοδα. 3842 5 10