clr/1990/1990_3_54.pdf

(1990)κοινωνικών παραγόντωνκαι "σωρεία εισηγήσεων πουυποβλή­ θηκαν απόπολιτικές και άλλες οργανώσεις", υιοθέτησε, μεταξύ άλλων, την πιο κάτωθέσηαναφορικάμε την τροποποίηση του Αρθρου 111 του Συντάγματος,"ΗτροποποίησητουΑρθρου 111 κρίνεται απαραίτητη. Ηαποστέρηση απότην Πολιτεία δίκαιοδοσίας να νομοθετεί και να ρυθμίζει όλα τα θέματα που αφο­ ρούν τις γαμικές θέσειςκαι το διαζύγιοείναι απαράδεχτη". 5 Από τις πιοπάνωθέσειςπροκύπτει,OTL οΠρόεδροςκαιταΜέ­ λη της Επιτροπής έκριναν, 10 (α)ότι ητροποποίηση του Αρθρου 111 είναι απαραίτητηωςθέ­ μακοινωνικής καιπολιτειακής διάρθρωσης, και (β)η τήρηση των υφιστάμενων συνταγματικών διατάξεων στο θέμα είναι, κατάτοχαρακτηρισμότους,απαράδεκτη. Τοκρίσιμο ερώτημα είναι κατάπόσο ο μέσοςσυνετός πολίτης,ο οποίος ενημερώνεται για τις θέσεις αυτές και επιπρόσθετα γνωρίζει ότι οΔικαστής κ. Σαββίδης, δε μετείχεστησύνθεση τουΔικαστηρίου στην εκδίκασητης ΑίτησηςΑρ. 3/89, όπωςαναφέρεται στοπρακτικό τουΑνωτάτου Δικαστηρίουτης6ης Ιουλίου 1989,θαμπορούσεεύλο­ γα να σχηματίσει την εντύπωση OTL δεν τηρούνται τα εχέγγυα της αντικειμενικής αμεροληψίας του Δικαστηρίου με τη συμμετοχή του Δικαστή κ. Σαββίδη- 15 20 25 Μεκριτήριο τις αντιλήψεις του μέσου συνετού ανθρώπου,κρί­ νεταιότι αυτόςθαμπορούσε εύλογανακαταλήξειστοσυμπέρασμα ότιοΔικαστής κ.Σαββίδηςδεδικαιούταιναπαρακαθήσειωςμέλος τουΔικαστηρίου. 30 Συνεπώς αποφασίστηκε ότι ο Δικαστής κ. Σαββίδηςπρέπει να αποκλεισθεί απότησύνθεσητουΔικαστηρίου. Εκδίδεται κατά πλειοψηφία απόφασηγια αποκλεισμό του Αικαστήκ. ΣαββίδηαπότησύνθεσητουΔικαστηρίου. Το Ανώτατο Δικαστήριο, εξέδωσε κατά μειοψηφία, απόφασημε αποτέλεσμα αντίθετομετοπιοπάνω. Η απόφασηεξεδόθηαπότοΔι­ καστήκ. Στυλιανίδη,συμφωνούντων των Δικαστών κ.κ. Μαλαχτού, Κούρρη και Πογιατζή. Το πλήρες κείμενο της δημοσιεύεταιαυτού­ σιο, κατωτέρω. Διαταγή ωςανωτέρω. 56 35 40 3 ΑΛΛ. Αυτοκέφαλος ΕκκλησίατηςΚύπρου ν.Βουλής(Αρ. 1) Αναφερόμενες υποθέσεις: President of theRepublicv. Houseo/Representatives

(1985)3(B) C.LR.1501, 5 President of the Republicv. Houseof Representatives

(1986)3(B) C.LR.1439, Vassiliades v. VassiliadesXVIII PartI, 10, 10 Vrakas andAnotherv. Republic

(1973)2C.LR. 139, Hadjicosta v.Anastasiades

(1982)1C.LR. 296, 15 Economides andAnotherv. Police

(1983)2C.LR. 301, Kritiotisv.Municipalityof'Paphos

(1983)3(B)C.LR. 1460, Makrides v.Republic

(1984)3(A) C.LR. 304, 20 Xiros v.Republic

(1984)3(B)C.LR. 1476, Psaras

(1985)1 C.LR. 561, 25 Psaras

(1985)1C.LR. 604, Republic v. Demetriades

(1977)3C.LR. 213, Razis andAnother v.Republic

(1983)3(A) C.LR. 309. 30 Αίτηση. 35 Αίτησηαπότους αιτητέςγιατην εξαίρεση απότησύνθεση του Δικαστηρίου τουΔικαστήΛ.Σαββίδημετο αιτιολογικόότι αυτός είχεδιατελέσει Πρόεδροςτης"ΝομοπαρασκευαστικήςΕπιτροπής για τον Εκσυγχρονισμό τουΟικογενειακού Δικαίου". Κ. Χρυσοστομίδης με Μ. Κλεόπα, για Α. για τους Αιτητές. Τριανταφυλλίδη, 40 Μ. Χριστοφίδης με Μ. Παπαπέτρου, γιατους Καθ' ωνη αί­ τηση. Μ. Τριανταφυλλίδης, Γενικός Εισαγγελέας της Δημοκρατίας 57 Αυτοκέφαλος Εκκλησία της Κύπρου ν. Βουλής (AQ. 1)

(1990)με Α. Λονκαΐδη, Βοηθό Γενικό Εισαγγελέα, Α.Παπασάββα, Ανώτερο Δικηγόρο της Δημοκρατίας και Τ. Πολυχρονίδου,Δικηγόρο της Δημοκρατίας,ως amicus curiae. Cur.adv. vult. 5 Α. Ν. ΛΟΪΖΟΥ, Π.: Η απόφαση την οποία θα απαγγείλω αποτελεί την απόφασητων Δικαστών Α. Λοΐζου Π.,Δημητριά­ δη,Πική,Παπαδόπουλου, Χρυσοστομή,Νικήτακαι Αρτεμιδη. 10 Η ΙεράΣύνοδος τηςΑυτοκέφαλου Αγιωτάτης Ορθοδόξουκαι Αποστολικής Εκκλησίας της Κύπρου μετηνπροσφυγή επιδιώκει την κήρυξη του περί Πρώτης Τροποποιήσεως του Συντάγματος Νόμουτου 1989 (ΝόμοςΑρ. 95 του 1989), ωςάκυροκαιχωρίς νο­ μικό αποτέλεσμα, για τολόγοότι θεσπίστηκε σε αντίθεση και εί­ ναι ασύμφωνος με τις διατάξειςτων Αρθρων 111 και 182.2 και3 του Συντάγματος και κατάακολουθία τις διατάξεις του Αρθρου 179 του Συντάγματος που θεμελιώνει το Σύνταγμα της Κυπρια­ κήςΔημοκρατίας ως τον υπέρτατο Νόμοτης Πολιτείας. 15 20 ΗΒουλήτωνΑντιπροσώπων μετηνένστασητηςαμφισβητεί το δικαίωμα των αιτητών να προσφύγουν βάσει των διατάξεων του Αρθρου 139, για το λόγοότι δεν εμπίπτουν στην κατηγορίαπρο­ σώπων, οργάνων ήαρχών που νομιμοποιούνται να προσφύγουν στοΑνώτατο Δικαστήριο,βάσειτωνδιατάξεωντουάρθρουαυτού τουΣυντάγματος. Ωςπροςτηνουσίατουθέματος,ηθέσητους εί­ ναιότι ο Νόμοςδεβρίσκεται σε αντίθεσημεκαμιάαπότις διατά­ ξεις του Συντάγματος που στοιχειοθετούν την αίτηση. Ο Νόμος ψηφίστηκε, όπως διακηρύσσεται στην παράγραφο(β)της ένστα­ σης"μέσασταπλαίσιατηςαρμοδιότηταςτης(Βουλής)καιτωνσυ­ νταγματικώνκαιαναφαίρετωνεξουσιών της". Το κύριο θέμα που εγείρεται προς συζήτηση, πάνω στο οποίο επιδιώκεται η απόφασητου Ανωτάτου Δικαστηρίου, είναι κατά πόσον οΝόμοςΑρ. 95του 1989ψηφίστηκε κατάπαράβασηήαντί- 35 θετά με τις συνταγματικές διατάξεις πουδιέπουν και ρυθμίζουν την τροποποίηση των προνοιών μηθεμελιωδών άρθρων τουΣυ­ ντάγματος. Τοθέμαθααποφασιστείδεδομένουότι πληρούνται οι προϋποθέσεις του Αρθρου 139, κατάπόσο δηλαδή νομιμοποιού­ νται οι αιτητές ναπροσφύγουν στο Ανώτατο Δικαστήριο. 40 Σε προγενέστερη αίτηση των αιτητών -ΑίτησηΑριθμός 3/89 - ηγέρθη θέμα αποσαφηνίσεως των διατάξεωντου Αρθρου 182.3 του Συντάγματος σε συσχετισμό με το Νόμο Αρ. 95 του

1. Πριν την έναρξη της συζήτησης της Αίτησης 3/89, οι αι,τητές 58 25 30 3 ΑΛΛ. 5 10 15 20 25 Αυτοκέφαλος Εκκλησία τηςΚύπρουν.Βουλής (Αρ.1) Λοΐζου, Π. γνωστοποίησαν στο Δικαστήριο την πρόθεση τους να εγείρουν ένσταση στη συμμετοχή των Δικαστών του Ανωτάτου Δικαστη­ ρίου,Σαββίδηκαι Χατζητσαγγάρη,γιατο λόγο ότι μετείχαν στη Νομοπαρασκευαστική Επιτροπή για τον Εκσυγχρονισμό του Οικογενειακού Δικαίουκαιγιατοπεριεχόμενο της έκθεσης τους που αποτέλεσε το βάθρογια τη θέσπιση του Νόμου Αρ. 95 του 1989, όπως προκύπτει από την έκθεση της Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Νομικών. Οι Δικαστές Σαββίδηςκαι Χατζητσαγγάρηςδεμετείχαν στησύνθεση τουΔικαστηρίου πουέκρινε την Αίτηση 3/
2. Το πρακτικό του Δικαστηρίου πάνω στο θέμααυτό αναφέρει τα εξής: "Δικαστήριο: Τηνυπόθεση αυτήλόγω της σπουδαιότηταςτης θατηνπάρειηΟλομέλεια τουΑνωτάτου Δικαστηρίου,ηοποία απαρτίζεταιαυτήτηστιγμήαπό 11 απότουςδικαστές,δύοαπό τους δικαστές του Ανωτάτου Δικαστηρίου ο δικαστής κ. Σαβ­ βίδηςκαιο δικαστήςκ. ΧΤσαγγάρης εζήτησαννα εξαιρεθούν, διότι ήσαν ο ένας Πρόεδρος και ο άλλος μέλος μιας Νομοπα­ ρασκευαστικής Επιτροπής,ηοποίαμελέτησεκαιπροέβησε εισηγήσεις σχετικάμετοΟικογενειακό Δίκαιο. Καιτώραμιακαι είναιορισμένηηυπόθεσηγιαοδηγίες,θαθέλαμεναακούσουμε την πλευράτων αιτητώνανέχεινακάμειοποιαδήποτεεισήγη­ σηήανζητάοποιεσδήποτε οδηγίεςπρώτα." 30 Παρόμοια πρόθεση να εγείρουν ένσταση στη συμμετοχή των δύοΔικαστών γνωστοποίησαν στοΔικαστήριο καιστηνπαρούσα προσφυγήπριντηνέναρξητηςακροάσεως. Ηπρόθεσηνα εγερθεί ένστασηστησυμμετοχήΔικαστών ορθάεκδηλώθηκε εξαρχής,λαμ­ βάνονταςυπόψητην αρχήότι ένσταση στη σύνθεση τουΔικαστήρίουπρέπειναεγείρεται μετην πρώτηδυνατή ευκαιρία. 35 Ο Δικαστής Χατζητσαγγάρης, με δήλωση του που κατατέθη­ κεστο Δικαστήριο,γνωστοποίησε ότι δεθαμετάσχει στη σύνθε­ σητουΔικαστηρίου γιατους ίδιους λόγους πουδενμετείχε στην ακρόασητης Αίτησης 3/
3. 40 Κατά την έναρξητης διαδικασίας,οι αιτητές ήγειραν ένσταση στη συμμετοχή του κ. Σαββίδηστη σύνθεση του Δικαστηρίου. Η συμμετοχή του,υποστήριξαν, θαπαραβίαζε την αρχήτης εμφάνισηςτηςαμεροληψίαςτουΔικαστηρίου,λαμβάνονταςυπόψητιςθέ­ σεις και απόψεις που υιοθετούνται και προβάλλονται με έμφαση στην έκθεσητηςΝομοπαρασκευαστικήςΕπιτροπήςγιατον Εκσυγ­ χρονισμό του Οικογενειακού Δικαίου, της οποίας ο κ.Σαββίδης ήταν ο Πρόεδρος καιτην οποίαείχε συντάξει. Επίσης υπέδειξαν 59 Αοΐζου, Π. Αυτοκέφαλος Εκκλησία της Κύπρουν.Βουλής (Αρ. 1)

(1990)ότιδεμετείχεστηνεκδίκασητηςΑίτησης3/89.Ταυτόχρονατόνισαν ότι την υποκειμενική αμεροληψία του κ. Σαββίδηκαι τηνπροσή­ λωσητου στα δικαστικά του καθήκονταδεντην αμφισβητούνμε οποιοδήποτετρόπο. Τοκριτήριοόμως,όπωςεισηγήθηκαν,γιατην τήρησητηςαρχήςτης εμφάνισης τηςαμεροληψίας τουΔικαστή ει5 ναιαντικειμενικό μεμέτροτομέσοσυνετό άνθρωπο. Σύμφωναμε τηναπόφασητουΑνωτάτου ΔικαστηρίουστηνυπόθεσηΠρόεδρος τηςΔημοκρατίας ν. Βουλής τωνΑντιπροσώπων

(1985)3Α.Α.Δ. 1501,μετάτηνέγερση ένστασης στησυμμετοχήΔικαστήστησύνθε­ σητουΔικαστηρίου,τοθέμααποφασίζεταιδικαστικά. 10 Η ένσταση τωναιτητών αντικρούσθηκε απότους δικηγόρους της Βουλήςμετοσκεπτικό OTL τοπεριεχόμενο τηςέκθεσηςαποτε­ λεί έκφραση επιστημονικής άποψης γιανομικά θέματα,ηοποία δεν μπορεί ποτέ νααποτελέσει κώλυμα γιατησυμμετοχή Δικά- 15 στων στησύνθεσητουΔικαστηρίου. Οι Δικαστές όπως καικάθε άλλος άνθρωπος,υποστήριξαν, λειτουργούν στον κοινωνικό χώ­ ρο και περιορισμός τουδικαιώματος έκφρασης επιστημονικής γνώμης πάνωσε νομικά θέματαθαδημιουργούσε απαράδεχτοπε­ ριορισμό αυτής τούτης της ελεύθερης έκφρασης τωνΔικαστών, 20 όπως κατωχυρώνεται στοΑρθρο 19του Συντάγματος. Ο Γενικός Εισαγγελέας τηςΔημοκρατίαςπουπαρουσιάστηκε ως amicus curiae, πρόβαλε παρόμοιες θέσεις συμφωνόντας με την εισήγησητουκ. Χριστοφίδη, OTLηθέση,ηοποίαδιατύπωνε- 25 ται στην έκθεση, OTLείναι ευχερής ητροποποίηση προνοιών του Συντάγματος,που αφορούναποκλειστικά την Ελληνικήκοινό­ τητα χωρίς τη συμμετοχή τωνΤούρκων Βουλευτών, αποτελεί "αντίλαλο" τηςαπόφασηςτηςπλειοψηφίας τουΑνωτάτου Δι­ καστηρίου,ΠρόεδροςτηςΔημοκρατίας ν.ΒουλήςτωνΑντιπρο· 30 σώπων

(1986)3Α.Α.Δ. 1429, παρόλο πουδεγίνεται συγκεκρι­ μένηαναφορά σ' αυτή. Ο Γενικός Εισαγγελέας έκαμε επίσης αναφοράστην πρακτι­ κή τουΑνωτάτου Δικαστηρίου της 17ηςΜαρτίου 1988,(όπως 35 τροποποιήθηκε στις 21.7.89), για τον αυτοαποκλεισμό Δικα­ στών σευποθέσεις πουεμφανίζονταισυγγενείς τους δικηγόρoL, για να τονιστεί OTLηπρακτικήαυτήδεν τυγχάνει εφαρμογήςσε υποθέσεις που εκδικάζονταιαπότην Ολομέλεια του Ανωτάτου Δικαστηρίου. ΗσύνθεσητηςΟλομέλειας αποκλείει, όπως ειση- 40 γήθηκε, εκπροοιμίου, οποιαδήποτε εμφάνιση έλλειψης αμερο­ ληψίας του Δικαστηρίου. Εξετάσαμε μεμεγάλη προσοχή τοθέματοοποίο έχειεγερθεί 60 3ΑΛΛ. Αυτοκέφαλος Εκκλησία τηςΚύπρουν.Βουλής(Αρ. 1) Λο'ϊξου, Π. και συζητηθεί. Οιδιαπιστώσεις καιτασυμπεράσματα μαςείναι τα εξής: 5 10

1. Χαιρόμαστε διότι δενέχει αμφισβητηθεί ηαμεροληψίατου Δικαστήκ.Σαββίδη,υποκειμενικάκρινόμενη. Η διαπίστωσηαυτή όμωςδελύειτοπρόβλημαπουέχειανακύψειγιατολόγοότιηαμε­ ροληψία στησύνθεσητουΔικαστηρίου έχειδύοστοιχεία: (α)Τηνυποκειμενικήαμεροληψία γιατην οποίαδεν εγείρεται θέμα, και (β) την εμφάνισηαμεροληψίας,θέματο οποίοκρίνεται με βά­ σηαντικειμενικάκριτήριακαιμεμέτροτιςαντιλήψεις του μέσουσυνετού ανθρώπου. 15 20 25 30 35 40
2. Η κατάληξησεδικαστικέςαποφάσεις, καθώςκαιηδιατύπω­ σητων δικαστικών θέσεων καιαπόψεων σ' αυτές, δε δημιουργεί, όπως ορθάυποστηρίχθηκε,κώλυμα γιατησυμμετοχή Δικαστήσε μεταγενέστερη διαδικασίαστην οποίαεγείρονται άμεσαήέμμεσα παρόμοιαθέματαπροςεξέταση. (Βλέπε Βασιλειάδης ν. Βασιλει­ άδηςXVIII Α.Α.Δ. 10,Βρακάς και Άλλος ν. Της Δημοκρατίας

(1973)2 Α.Α.Δ. 139, Χατζηκώστας ν. Αναστασιάδη

(1982)1 Α.Α.Δ. 296, ΟικονομίδηςκαιΆλλοςν.Αστυνομίας

(1983)2Α.Α.Δ. 301, Ραζής καιΆλλος ν. ΤηςΔημοκρατίας

(1983)3Α.Α.Δ.309, Κρητιώτης ν.Δήμου Πάφου

(1983)3 Α.Α.Δ. 1460,Μακρίδης ν. Δημοκρατίας

(1984)3 Α.Α.Δ. 304, Ξηρόςν. Της Δημοκρατίας

(1984)3Α.ΑΛ. 1476, Αίτησηστηνυπόθεση Ψαρά

(1985)1 Α.Α.Δ. 561,Αίτηση Ψαρά

(1985)1 Α.ΑΛ. 604.) Δικαστικές αποφάσεις, τόσο τοδεσμευτικό μέρος όσο και OL παρατηρήσεις,μπορεί να αναθεωρηθούν όπως συχνά συμβαίνει σε μεταγενέστερες αποφάσειςτου Δικαστηρίου. ΑλλωστεηΟλομέλειατουΑνωτάτου Δικαστηρίου δε δεσμεύεται αυστηράαπόπροηγούμενες αποφάσειςτης. (Βλέπε Δημοκρα­ τία ν.Δημητριάδης

(1977)3Α.ΑΛ. 213.) Θεωρούμε χρήσιμονα αναφέρουμετοπιοκάτωαπόσπασμααπότηνυπόθεσηΡαζήςκαι Άλλοςν. Της Δημοκρατίας

(1983)3Α.ΑΛ. 309στη σελ. 311, "Η διατύπωσηδικαστικήςάποψης, κατάτηγνώμη μου,δενπρέπεινα εμποδίζει τοΔικαστή ναεπιληφθεί του ίδιου νομικού σημείου ή σημείων σεμεταγενέστερη υπόθεση,είτετο θέμαεγείρεται μεταξύ των ιδίων ήάλλων διαδίκων καιστην πραγματικότητα,δεν αι­ σθάνομαι ότι αποκλείομαι από τουνα επιληφθώ της παρούσας προσφυγής. Επομένως, θαπροχωρήσω στην ακρόαση της.Εάν 61 Αοΐζου, Π. Αυτοκέφαλος Εκκλησία της Κύπρου ν. Βουλής(Αρ. 1)

(1990)ίσχυεαντίθετηάποψη,σε τέτοια περίπτωσηδεθαυπήρχανΔικα­ στέςδιαθέσιμοι ναεκδικάζουνυποθέσεις,διότιεπανειλημμένατα ίδιανομικάσημεία εγείρονται γιαεκδίκασηαπόταΔικαστήρια.... Εν πάση περιπτώσει υπάρχει η περαιτέρω διασφάλιση με το δι­ καίωματηςΈφεσηςστηνΟλομέλειααπό τηναπόφασητηνοποία θα εκδώσω στην υπόθεση αυτή." Πέρανόμως αυτούδεδημιουργείταLκώλυμαγιατησυμμετοχήΔικαστήλόγωέκφρασηςνομικών θέσεων καιαπόψεωνέξωαπότοΔικαστήριο,οιοποίεςαποτελούν προσφορά στην ανάπτυξητουδικαίου. 5 10 3. Οι θέσεις και απόψεις πουδιατυπώνονταιστην Έκθεσητης Νομοπαρασκευαστικής Επιτροπής δεν περιορίζονται στη διατύ­ πωσηνομικώνθέσεων. Η Επιτροπή,αφούάκουσετιςαπόψειςκοι­ νωνικών παραγόντωνκαι"σωρεία εισηγήσεωνπουυποβλήθηκαν απόπολιτικές καιάλλεςοργανώσεις"υιοθέτησε μεταξύάλλων την 15 πLO κάτω θέση αναφορικά με την τροποποίηση του Αρθρου 111 τουΣυντάγματος,"ΗτροποποίησητουΑρθρου 111 κρίνεταιαπα­ ραίτητη. Η αποστέρησηαπότηνΠολιτείαδικαιοδοσίαςνανομο­ θετεί κaLνα ρυθμίζει όλαταθέματαπουαφορούντις γαμικέςθέ­ σειςκαιτοδιαζύγιοείναιαπαράδεχτη". 20 Από τις π ω πάνωθέσεις προκύπτει,ότι ο Πρόεδρος καιτα Μέλη της Επιτροπής έκριναν(α)Ότιητροποποίησητου Αρθρου 111 είναι απαραίτητηως θέμακοινωνικής καιπολιτειακής διάρθρωσηςκαι 25 (β) Η τήρηση των υφιστάμενων συνταγματικών διατάξεων στο θέμα είναι,κατά το χαρακτηρισμό τους,απαράδεχτη. 30 Και το ερώτημα το οποίο πρέπει να απαντήσουμε,είναικα­ τά πόσον ο μέσος συνετός πολίτης ο οποίος ενημερώνεται για τις θέσεις αυτές και επιπρόσθετα γνωρίζει ότι ο Δικαστής κ. Σαββίδης,δεμετείχεστη σύνθεσητουΔικαστηρίου στην εκδίκα­ ση της Αίτησης 3/89, όπως αναφέρεται στο πρακτικό του Ανω- 35 τάτου Δικαστηρίου της 6ης Ιουλίου, 1989, θαμπορούσε εύλογα να σχηματίσει την εντύπωση ότι δεν τηρούνται τα εχέγγυα της αντικειμενικής αμεροληψίας του Δικαστηρίου με τη συμμετοχή του Δικαστή κ. Σαββίδη. Ησημασία της εμφάνισης της αμερο­ ληψίας τουΔικαστηρίου συνοψίζεται κατάτρόποθαυμαστόστο 40 ΣύγγραμματουΔικαστή Devlin "Ο Δικαστής"σελ. 3ως εξής (σε μετάφρασηαπότα Αγγλικά): "Η προσφορά του Δικαστή στην κοινωνία είναι να άρει το 62 3 ΑΛΛ. Αυτοκέφαλος ΕκκλησίατηςΚύπρουν.Βουλής(Αρ.1) 10 αίσθηματηςαδικίας. Γιαναεξυπηρετήσει τοσκοπόαυτόχρει­ άζεταιμιαουσιώδηαρετήτηναμεροληψία τουκαιμετάτηνεμ­ φάνισηαμεροληψίας. Τοποθετώτηνυποκειμενικήαμεροληψία πριν την εμφάνισηγιατί χωρίς αυτή,ηεμφάνισηότι απονέμεταιηδικαιοσύνη δενθαείχεκανένανόημαούτε θαάντεχε στο χρόνο. Όμωςαπότησκοπιάτηςκοινωνικήςπροσφοράςτοπιο σημαντικό είναι η εμφάνιση. Ο Δικαστής που δίνει τησωστή απόφαση, χωρίς όμως να συνυπάρχουν τα εξωτερικά γνωρί­ σματα αντικειμενικότητας, μπορεί να πράττει θεάρεστο έργο αλλάδενεξυπηρετεί την ανθρώπινη δικαιοσύνη." 15 Με κριτήριο τις αντιλήψεις του μέσου συνετού ανθρώπου κρίνουμε όχι θα μπορούσε εύλογα να καταλήξει στο συμπέρα­ σμα ότι ο Δικαστής κ. Σαββίδηςδε δικαιούται ναπαρακαθήσει ως μέλοςτου Δικαστηρίου. 5 Συνεπώςκαταλήγουμε ότι οΔικαστής κ. Σαββίδηςπρέπεινα αποκλεισθεί απότησύνθεση του Δικαστηρίου. 20 25 30 35 40 ΣΤΥΛΙΑΝΙΔΗΣ, Δ.: Η παρούσα είναι απόφασητων Δικα­ στών Γ. Μαλαχτού, Α. Κούρρη,Ι.Πογιατζή και εμένα. Το ζήτημαπου εγείρεται στο παρόν στάδιο είναι η συμμετο­ χήτουΔικαστήΛουκή ΣαββίδηστηΣύνθεσητηςΟλομέλειας του Δικαστηρίου που θαεκδικάσει την παρούσαπροσφυγή. Με άτυπη αίτηση τους ημερομηνίας 4 Ιανουαρίου, 1990, οι αιτητές στην παρούσα προσφυγή ζήτησαν την εξαίρεση απότη Σύνθεση του Δικαστηρίου των Δικαστών Λουκή Σαββίδηκαι Χρ. Χατζητσαγγαρη. Αναφορικά με τους λόγους της αιτούμε­ νης εξαίρεσης, οι αιτητές ισχυρίζονται τα εξής: "Σύμφωνα με τις οδηγίες μας, οι Έντιμοι Δικαστές του Ανωτάτου Δικαστηρίου κ.κ. Λουκής Σαββίδης και Χριστόφόρος Χ'Τσαγγάρης έχουν διατελέσει μέλητης'Νομοπαρα­ σκευαστικής Επιτροπής για τον Εκσυχρονισμό του Οικογε­ νειακού Δικαίου', ο μεν κ. Σαββίδης,ως Πρόεδρος, ο δε κ. Χ'Τσαγγάρης, ως μέλοςτης εν λόγω Επιτροπής. Ηενλόγω ΕπιτροπήεξέδωσετοπόρισματηςτονΙανουά­ ριο 1987 καιστις σελίδες 17και 18,που επισυνάπτουμε, από το πρώτο μέρος κάτωαπότον τίτλο 'Έκθεση Προέδρου της Νομοπαρασκευαστικής Επιτροπής για το Οικογενειακό Δί­ καιο', λαμβάνει σαφή θέση πάνω στα εγειρόμενα στην πα63 Στυλιανίόης, Δ. Αυτοκέ^λος Εκκλησία της Κύπρου ν. Βουλής (Αρ. 1)

(1990)ρούσα διαδικασίανομικάσημεία,πουαφορούνταάρθρα 111 και 182 τουΣυντάγματος. Ενώ δηλώνουμε απερίφραστα ότι ηακεραιότητα του χα­ ρακτήρα και της δικαστικής τους συνείδησης είναι αναμφίβολή, υποβάλλουμε εν τούτοις ευσεβάστως, ότι οι πιο πάνω αναφερόμενοι Έντιμοι Δικαστές κ.κ. Λουκής Σαββίδηςκαι Χριστόφορος Χ'Τσαγγάρης κωλύονται από του να λάβουν μέρος στην εκδίκαση της Προσφυγής, δεδομένου ότι έχουν ήδη εκφέρει σαφείς απόψεις πάνω στα εγειρόμενα θέματα, όπως αναφέρεταιπιο πάνω. Ηδικαιοσύνη δεν πρέπει μόνο να απονέμεται αλλά και να φαίνεται πως απονέμεται πασί­ δηλακαι πέρανκάθεαμφιβολίαςκαι ναμηδίδονταιεντυπώ­ σεις για το αντίθετο στο κοινό." 5 10 15 Ο δικαστήςΧριστόφορος Χατζητσαγγάρηςδεσυμμετέχειστη Σύνθεση του Δικαστηρίου γιατί, όπως ο ίδιος αναφέρει σε σχε­ τική γραπτή δήλωση του, ως μέλος της Νομοπαρασκευαστικής Επιτροπής του Οικογενειακού Δικαίου, έχει "ήδη εκφράσει συ­ γκεκριμένες απόψεις πάνω στο θέμα της συνταγματικότητας 20 πουπεριέχονται στην ίδιατηνέκθεση". Γιατον ίδιοακριβώςλό­ γο, ο Δικαστής Σαββίδηςδε συμμετείχε στη Σύνθεση του Δικα­ στηρίου που είχε εκδικάσει την Αίτηση Αρ. 1/89 που είχανκα­ ταχωρίσει οι ίδιοι αιτητές,αλλά ο ίδιος δήλωσε, ότι η οικειοθε­ λής μη συμμετοχή του στην τότε Σύνθεση του Δικαστηρίου δεν 25 αποτελεί, κατά τη γνώμη του, κώλυμα στη συμμετοχή του στη Σύνθεση τουΔικαστηρίου στην παρούσα διαδικασία. Πάνωστο θέμαπου έχειεγερθεί, ακούστηκανοι απόψειςκαι εισηγήσεις των ευπαιδευτων δικηγόρων των αιτητών και των καθ' ων ηαίτηση,ως και εκείνες του Έντιμου Γενικού Εισαγγε­ λέα της Δημοκρατίας ο οποίος αγόρευσε ως amicus curiae. 30 Ο κ.Χρυστοστομίδης, εκμέρους τωναιτητών,επέσυρε ιδιαίτε­ ρατηνπροσοχήμαςστοπεριεχόμενο των σελ. 17και 18τηςΈκθε- 35 σης του Προέδρου της Νομοπαρασκευαστικής Επιτροπής για το ΟικογενειακόΔίκαιοπουδημοσιεύτηκετονΙανουάριοτου 1987και αφούτόνισεότι ηακεραιότητατουχαρακτήρακαιτηςδικαστικής συνείδησης όπως και η πλήρης αμεροληψία του Δικαστή Λουκή Σαββίδηείναι αναμφίβολες,υπέβαλεότι τοαντικειμενικό κριτήριο 40 της ύπαρξης ικανοποιητικώνεγγυήσεων πουνααποκλείουνκάθε δικαιολογημένη εντύπωσηγιαέλλειψηαμεροληψίαςδενπληρούται, καικατάσυνέπειαοκ. Σαββίδηςπρέπειναεξαιρεθεί. Περιόρισε,εν τούτοις,ρητάτηνένστασητουκατάτηςσυμμετοχής τουκ. Σαββίδη 64 3ΑΛΛ. Αυτοκέφαλος Εκκλησίατης Κύπρου ν. Βουλής(Αρ. 1) Στυλιανίδης,Δ. στην πιθανότηταο Δικαστής αυτός ναέχει ήδηπροαποφασίσειτα εγειρόμενα νομικάθέματα. Πιοσυγκεκριμένα, οκ.Χρυσοστομίδης στην αγόρευση του είπε επίτουπροκειμένου ταεξής: 5 10 "Ηαίτηση είναι σαφώς διατυπωμένη, η επιχειρηματολο­ γία μου πιστεύω ήτο σαφής, εκείνο που επιθυμούμε είναι η αποφυγή εσφαλμένων εντυπώσεων, ότι το Ανώτατο Δικα­ στήριο κατά τησύνθεση του αποτελείτο από Δικαστές,ένα Δικαστή, ο οποίος πιθανόν να έχει ήδη προαποφασίσει. Υπόθεσηπροαποφασίσεως όχι οτιδήποτε άλλο." Είναι βασική αρχή δικαίου θεμελιώδους σημασίας ότιη δι­ καιοσύνη όχιμόνο πρέπει να απονέμεται αλλά και να φαίνεται ότι απονέμεται. 15 Δικαστής δεν εξαιρείται ανάλογα μετις επιθυμίες τωνδιαδί­ κων,οι οποίοι δεδικαιούνταινακαθορίζουν τηΣύνθεση του Δι­ καστηρίου. 20 25 30 Τοκριτήριο είναι ανυπάρχει δικαιολογημένη εντύπωση προ­ κατάληψης στο νου του μέσου εχέφρωνα πολίτη οοποίος γνω­ ρίζει όλα τα γεγονότα. Στην υπόθεση Delcourt [1970] Series "A", No. 11,τοΔικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου τηςΕυρώ­ πης τόνισε ότισεμία Δημοκρατική κοινωνία, τοδικαίωμα της ανεπηρέαστης απονομής της δικαιοσύνης απόανεξάρτητο,αμε­ ρόληπτο και αρμόδιο Δικαστήριο είναι υψίστης σπουδαιότητας. Ο τρόπος εφαρμογής της αρχής αυτής όμως εξαρτάται απότα ειδικά χαρακτηριστικά κάθεδιαδικασίας. Στην υπόθεση Piersack,Series"A", No.53,το ίδιο Δικαστή-, ριο είπε ότι ο τρόπος απονομής της δικαιοσύνης πρέπει να εμπνέει εμπιστοσύνη στο κοινό σε μία Δημοκρατική πολιτεία. 35 40 Έχει αποφασιστεί ότι ηέκφραση γνώμης και διατύπωση θέσης πάνωσενομικάζητήματααπόΔικαστή σεδικαστικήαπόφαση,δεν αποτελεί κώλυμα για τον IOLO Δικαστή να επιληφθεί υπόθεσης με­ ταξύτων ίδιωνή άλλων διαδίκων,στην οποίαεγείρεται το ίδιονομικό ζήτημα (Razis and Another v.Republic

(1983)3C.L.R. 309, στησελ. 311,απότονκ.Α. Λοϊζου, Δικαστή όπωςήταντότε). Επιπρόσθετα,ηέκφρασηαπό Δικαστή γνώμης ήθέσης πάνωσε οποιοδήποτε νομικό θέμα,εκτός δικαστικής διαδικασίας,δεν απο65 Στυλιανί&ης, Δ. Αυτοκέφαλος Εκκλησία της Κύπρου ν. Βουλής (Αρ. 1)

(1990)τελείκώλυμαγιασυμμετοχήΔικαστήστηΣύνθεσηΔικαστηρίουγια ακρόασηυπόθεσης,στηνοποίαεγείρεται το ίδιονομικόζήτημα. Ηπροσφυγήτων αιτητώνβασίζεταιπάνω στοΑρθρο 139του Συντάγματος. Τα θέματαπου εγείρονται είναι συνταγματικά νομικά. 5 Το ουσιώδες μέρος του Αρθρου 139 προβλέπει ότι το Δικα­ στήριο: 10 "...αποφασίζηοριστικώς καιαμετακλήτωςεπίπάσης προσφυ­ γής αφορώσης σύγκρουσιν ή αμφισβήτησιν εξουσίας ήαρμο­ διότητος εγειρομένης μεταξύ της Βουλής των Αντιπροσώπων και των Κοινοτικών Συνελεύσεων ή εκατέρας αυτών, ως και μεταξύοιωνδήποτε οργάνων ήαρχώντηςΔημοκρατίας." 15 Η πλειοψηφία του Ανωτάτου Δικαστηρίου στην απόφαση Πρόεδρος της Δημοκρατίας ν. Βουλής των Αντιπροσώπων

(1986)3C.L.R. 1439 είπε: 20 "

1. Το Ανώτατο Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι λόγοι πουπροβάλλονται γιατις τροποποιήσεις, μετον υπό κρίση Νόμο, των Αρθρων 63 και 66 του Συντάγματος, όσον σοβαροί και αν είναι,δεν είναι,υπό τις παρούσες συν­ θήκες στην Κύπρο,επιτακτικότεροι της υπέρτατηςπολιτεία- 25 κήςανάγκηςναμην τροποποιηθούνταενλόγω Αρθρα 63και 66, οι πρόνοιες των οποίων αφορούνκαιτις δύο κοινότητες, χωρίς τη συμμετοχή Βουλευτών και των δύο κοινοτήτων στην ψήφιση τουυπόκρίση Νόμου,όπως απαιτείται από την παράγραφο 3του Αρθρου 182 του Συντάγματοςεν σχέσει με 30 τροποποίηση μηθεμελιωδών Αρθρων τουΣυντάγματος." Η Έκθεση της Νομοπαρασκευαστικής Επιτροπής για τον Εκσυγχρονισμό του Οικογενειακού Δικαίου έγινε τον Ιανουά­ ριο του
2. Στησελ. 18γράφει: 35 "Το άρθρο 111 του Συντάγματοςδεν αποτελεί θεμελιώδες άρθροκαικατά συνέπεια μπορεί νατροποποιηθεί μετη διαδι­ κασίαπου προνοεί το Σύνταγμα. Κατάτηγνώμη τηςΕπιτρο­ πής,ηαπουσίατωνΤουρκοκυπρίων βουλευτών καιημησυμ- 40 μετοχή τους στις εργασίες της Βουλής δεναποτελούνκώλυμα για την τροποποίηση του, με απόφασηπλειοψηφίας των 2/3 Ελληνοκυπρίων βουλευτών, γιατους πιοκάτω λόγους: 66 3 ΑΛΛ 5 10 15 20 25 30 35 40 Αυτοκέφαλος Εκκλησία της Κύπρουν. Βουλής(Αρ. 1) Στυλιανίδης, Α. (α)Τοάρθρο 111 αφοράκαιαναφέρεταιμόνο σε Ελληνορθό­ δοξους ή άλλους χριστιανούς και ουδεμία σχέση έχει με τους Τουρκοκυπρίους ήτους Οθωμανούς ούτε επηρεάζει τη θέση ή τα δικαιώματα της Τουρκοκυπριακής κοινότηταςπουκατοχυρώνονται απότοΣύνταγμα. (β)Οι Τουρκοκύπριοι έχουν ήδη καταργήσει τη δικαιοδοσία τωνΘρησκευτικών Δικαστηρίων καιμεταβιβάσειτηδικαιο­ δοσία σε γαμικές διαφορές στα πολιτικά δικαστήρια. Έχουν επίσης υιοθετήσει το θεσμό του πολιτικού γάμου. Πώς λοιπόν θα μπορούσαν να φέρουν ένσταση γιαπαρό­ μοιαμεταβίβασητηςδικαιοδοσίαςαπόταεκκλησιαστικάδι­ καστήρια σταπολιτικάκαιαπότην εκκλησία στοκράτος;" Στηνεισαγωγήτηςπαραγράφουπουαναφέρονταιταπιο πά­ νω (βλ.σελ. 17) διαβάζουμε:"Η τροποποίηση τουάρθρου 111 κρίνεται απαραίτητη. Η αποστέρηση απότην πολιτεία δικαιοδοσίαςνανομοθετεί και να ρυθμίζει όλα ταθέματαπουαφορούντις γαμικές σχέσεις και το διαζύγιοείναι απαράδεκτη." ΣτααποσπάσματατηςΈκθεσηςτηςΝομοπαρασκευαστικήςΕπι­ τροπής,σταοποίαοκ. Χρυσοστομίδηςέχει επισύρει την προσοχή μας, περιέχονται κρίσεις καιεισηγήσεις του Προέδρουτης - Δικα­ στήΛουκή Σαββίδη-πουαποτελούν,είτεέκφρασηνομικής γνώμης αναφορικά με τη δυνατότητατροποποίησης του Αρθρου 111 του Συντάγματος,κατάτρόποπουνασυνάδειμετοΣύνταγμα,έστωκαι με την απουσία των Τούρκων Βουλευτών, είτε έκφραση γνώμης αναφορικάμε την αναγκαιότητακατάργησης ήτροποποίησης για λόγους κοινωνικούς ήάλλους τουΑρθρου 111 του Συντάγματος. Ηγνώμη τουκ. Σαββίδηστην Έκθεσηγιατο θέματηςτροπο­ ποίησης του Αρθρου 111 του Συντάγματος ήταν ηηχώ τηςπαραγράφου5 της γνωμάτευσης της πλειοψηφίας του Ανωτάτου Δικαστηρίου στην Αναφορά 1/86, της οποίας ήταν Μέλος. Η Απόφαση στην Αίτηση3/89 στις 29 Δεκεμβρίου, 1989, ότι μέρος της πιο πάνω παραγράφουδεν αποτελούσε απαραίτητο μέρος του σκεπτικού της Γνωμάτευσης γιατο θέμα πουαποφασίστηκε στην Αναφορά 1/86 και ως εκ τούτου δεν είναι δεσμευτικό, δεν επηρεάζει το γεγονός ότι η πιο πάνω παράγραφος5 ήταν έκ­ φρασηγνώμης της πλειοψηφίας επί του θέματος. Το επίδικοθέμαθαπρέπει νααποφασιστεί μέσα σταπλαίσια 67 Στυλιανίόης,Δ, Αυτοκέφαλος ΕκκλησίατηςΚύπρουν.Βουλής (Αρ. 1)

(1990)των επιδίκωνθεμάτωνπουεγείρονται στην παρούσαπροσφυγή, η οποία εδράζεται στο Αρθρο 139 του Συντάγματος και τα οποία περιορίζονται στην ισχυριζόμενη από τους αιτητές σύ­ γκρουση εξουσίας ή αρμοδιότηταςμεταξύτης Βουλής τωνΑντι­ προσώπωνκαιτων αιτητώνπουπροκύπτει απότηνψήφισηαπό τηΒουλήτωνΑντιπροσώπων τουΝόμουΑρ.95/89χωρίςτηχω­ ριστή πλειοψηφία των 2/3 των Τουρκοκυπρίων Βουλευτών. 5 Τα θέματα που εγείρονται είναι, όπως ορθά τονίζουν οι αιτητές στην αίτηση εξαίρεσης, αποκλειστικά νομικής φύσεως. Ούτε το απαράδεκτο της συνέχισης της κατάστασηςπουκαθιέ­ ρωσε το Αρθρο 111, ούτε το επιθυμητό ή μη της κατάργησης ή τροποποίησης του είναι θέματαπου εγείρονται στηνπροσφυγή. 10 Με βάση τις νομικές αρχές που έχουμε εκθέσει, η έκφραση 15 γνώμης επί νομικών ζητημάτων δεν αποτελεί κώλυμα για συμ­ μετοχή Δικαστή στην εκδίκασηυπόθεσης, στην οποία εγείρονται τα ίδιανομικάζητήματα. ΤοΔικαστήριο πρόσθετα αποτελείται από 12Δικαστές. ΤοΔικαστήριο ακούει τις αγορεύσεις καιεισηγήσεις τωνδιαδίκωνκαιη αρχήπουέχειτεθεί στηνυπόθεσηRazis ικανοποιείταιπλήρως. 20 Το μέρος της Έκθεσης,το οποίο δεν αναφέρεταισε έκφραση γνώμης πάνω σε νομικό ζήτημα,δεν είναι τέτοιας (ρύσεως που 25 να μπορεί ναδίδει την εντύπωση ότι υπάρχειπραγματικήπιθα­ νότητα προκατάληψης από τον κ. Σαββίδη, κάτω απότις περι­ στάσεις της Κυπριακής κοινωνίας, της λειτουργίας των Δικα­ στηρίων και της Σύνθεσης του Ανωτάτου Δικαστηρίου. 30 Για όλα ταπιο πάνω, δεν συντρέχει λόγος εξαίρεσης του Δι­ καστήκ. ΣαββίδηαπότηΣύνθεσητουΔικαστηρίου στην παρού­ σαυπόθεση. Διαταγή ως ανωτέρω. 68 35