clr/1991/1991_1_1045.pdf

(1991)τατο Δικαστήριο δυνάμει τουάρθρου 144.1τουΣυντάγματος. Το Οικογενειακό Δικαστήριο είχεβασίσει την απόφασητουστηνυπό­ θεσηAttorney-General v.Ibrahim 1964C.L.R. 195, πουαποφάσισε, μεταξύ άλλων, ότι,μετά τηνκαθίδρυση του Ανωτάτου Δικαστη­ ρίου μετονΝ33/64, τοάρθρο 144.1 του Συντάγματοςείχεκαταστεί 5 ανενεργό. Αποφασίσθηκε ότι (α)Το Δευτεροβάθμιο Οικογενειακό Δικαστήριο, πουκαθιδρύ­ θηκε δυνάμει τουπερί Οικογενειακών Δραστήριων Νόμου, 1990 (Ν23/90), δεν εξομοιώνεται καιδενταυτίζεται μετοΑνώτατο Δι- 10 καστήριο,αλλά αποτελεί ξεχωριστό Δικαστήριο, έστωκαιαναπο­ τελείται από Δικαστές τουΑνωτάτου Δικαστηρίου π;ου ορίζονται σαντέτοιοι απότοΑνώτατο Δικαστήριο γιαπερίοδοδύο ετών. , (β) Η διαπίστωση στην υπόθεση Attorney General v. Ibrahim ότι ηδιαδικασία παραπομπήςπου προέβλεπε τοάρθρο 144.1του 15 Συντάγματος είχε ατονήσει βασιζότανστογεγονός ότι,μετην κα­ θίδρυση του Ανωτάτου Δικαστηρίου πουείχε όλες τις εξουσίες του πρώην Ανωτάτου ΣυνταγματικούΔικαστηρίου, ήταν δυνατή η απόφασηθεμάτων συνταγματικότητας απόοποιοδήποτε κατώτερο «« Δικαστήριο, εφόσο τελικός κριτής τουθέματος θαήταν,μέσωτης ^ διαδικασίας εφέσεως, τοΑνώτατο Δικαστήριο. (γ) Στην παρούσαόμως περίπτωση, καιεφόσο τοΔευτεροβάθ­ μιο Οικογενειακό Δικαστήριο δεν εξομοιωνόταν με το Ανώτατο Δικαστήριο, ηδιαδικασία παραπομπήςδυνάμει τουάρθρου 144,1 του Συντάγματος ήτανο μόνος τρόπος για να μπορούν νατεθούν 25 θέματα αντισυνταγματικότητας σε έγκυρη δικαστική κρίση και, κατά συνέπεια, ταθέματαέπρεπε ναείχαν παραπεμφθείστοΑνώ­ τατο Δικαστήριο. Οι αιτήσειςέγιναν αποδεκτές χωρίς διαταγή για έξοδα. 30 Υποθέσεις πουαναφέρθηκαν: TheAttorney-General v. Ibrahim andOthers, 1964C.L.R. 195' Inre Loftis, 1R.S.C.C. 30Pavlouv.Pavlou, 1964C.L.R. 377R. v. Carden [1879]5 Q.B.D. V Athinis v.Republic

(1989)2 C.L.R. 71· Attorney-General v.ArtemiouandAnother

(1991)2Α.Α.Δ. 150 Pyrgha Village v.Republic, (RecourseNo671/91 dated7.11.91). 1046 35 1Α.Α.Δ. Νικολάου &άλλου Αίτηση. 5 Αίτηση γιατηνέκδοσηπρρνομειακώνδιαταγμάτωντης φύσης certiorari, mandamus καιprohibition αναφορικάμε απόφαση του Οικογενειακού Δικαστηρίου Λευκωσίας ημερομηνίας 8.7.91 πουεκδόθηκε στις ΑιτήσειςΑρ. 17/90 και24/90γιατηδιάλυσηυφισταμένωνγάμων. Κ. Χρνσοσζομίδτις, Α. Χ" ΠαναγιώτονκαιΑ. Ταλιαδώρος,γιατουςαιτητές. 10 Α. Παηαχαραλάμχονς, γιατον καθ'ουηαίτηση- αιτητήστην υπόθεσηΑρ.19/

1. Α. Παπαχρνσοστόμον, για την καθ' ηςηαίτηση -αιτήτριαστηνυπόθεσηΑρ. 24/
2. Α. Αονκαΐδης,Βοηθός Γενικός Εισαγγελέαςωςamicus curiae. .s CUT. adv. vult. ΝΙΚΗΤΑΣ,Δ.ανάγνωσετην ακόλουθηαπόφαση.Έχω ενώπιον μουαίτηση γιαέκδοση προνομιακώνδιαταγμά­ των της φύσεως certiorari, mandamus και prohibition. Προηγήθηκεσχετική άδεια τουδικαστηρίουγιατηνκατά20 θεσήτης,ηοποίαχορηγήθηκεστις 22/10/91.Οιλόγοιπου επέβαλλαν την έναρξη της διαδικασίας περιέχονται σε απόφασημουτηςίδιαςημερομηνίας. Ηαπόφαση βρίσκε­ ταιανάμεσασταέγγραφαπουσυνοδεύουν τηναίτηση. Αφετηρία τουθέματος ήταν ενδιάμεση απόφαση του 25 Οικογενειακού Δικαστηρίου Λευκωσίας, πουθ' αποκαλώ στο εξήςχάρη συντομίας ως"δικαστήριο".Η απόφαση εκ­ δόθηκε στις 8/7/91 σε δύοαιτήσεις διαζυγίου (17/90 και 24/90), που εκκρεμούν στο δικαστήριο εκείνο εναντίον των αιτητώνστην υπόκρίση υπόθεση.Στη γραπτή υπερά30 σπιση τους οι αιτητές έχουν εγείρει κοινό καιταυτόσημα διατυπωμένονομικόσημείο: ότι τοδικαστήριοδενέχειδι­ καιοδοσία να εκδικάζει οικογενειακές διαφορές τέτοιας 1047 Νικήτας,Δ. Νικολάου&άλλον

(1991)φύσης. Οι αμφισβητήσεις των αιτητών δεν περιορίζονται απλώςσεθέματαπουαφορούνστην ειδικήή τοπική αρμο­ διότητα του δικαστηρίου. Θίγουν άμεσα και ριζικά την ίδιατηνύπαρξητου. Η ουσία της προδικαστικής ένστασης, όπως εκτέθηκε 5 στην παράγραφο 1 τουδικογράφουτωναιτητών,είναι ότι τα νομοθετήματα πουκατέστησαν εφικτή τη σύστασηκαι λειτουργία οικογενειακών δικαστηρίων είναι αμφίβολης συνταγματικότητας. Πρόκειται για τον περί της Πρώτης Τροποποίησης του ΣυντάγματοςΝόμο αρ.95/89και τον 10 περί Οικογενειακών Δικαστηρίων Νόμο23/90. Έπεταιότι τέτοιο δικαστήριοδενέχεινόμιμα καισυνταγματικάθεμε­ λιωμένη δικαιοδοσίανα επιλαμβάνεται αιτήσεων γιαδιά­ λυσηγάμου. Ηυπόθεσηξαναφέρνει στην επικαιρότητατη διαμάχηανάμεσαστην Εκκλησία καιτη Βουλήγιατηνκα- 15 θιέρωσητου πολιτικού γάμουως διαζευτικού τύπουτέλε­ σηςγάμου· ωςκαιτοπαρεπόμενο θέματης εκχώρησηςαρ­ μοδιοτήτων σε ζητήματα οικογενειακού δικαίου, που ασκούσαν μέχρι τότε ταεκκλησιαστικά δικαστήρια,σε οι­ κογενειακά δικαστήρια που καθιδρύθηκανμε τους πάρα- 20 πάνω νόμους. Οι αιτητές ζήτησαν από το δικαστήριο, ύστερα από σχετική επιχειρηματολογία που ανέπτυξαν, ναπαραπέμ­ ψει αμέσως τα ζητήματα αντισυνταγματικότητας που είχαν εγείρει στο Ανώτατο Δικαστήριο. Ταυτόχρονα υπέ- ^5 βαλανπως κάθεπεραιτέρω διαδικασία έπρεπενα αναστα­ λεί μέχρις ότου το Ανώτατο Δικαστήριο δώσει οριστική λύση στησυνταγματική αμφισβήτησητων νόμων 95/89 και 23/90.Τοαίτημαέγινεστο πλαίσιο τουαρθρ. 144 τουσυ­ ντάγματος. 30 Το δικαστήριο με την παραπάνωαπόφασητου έκρινε πως δεν υπήρχαν περιθώρια να ικανοποιήσει το αίτημα για παραπομπή. Η βασική σκέψη της απόφασης στο ση­ μείο αυτό είναι πως μετά την -ψήφισητου περί Απονομής της Δικαιοσύνης (Ποικίλες Διατάξεις) Νόμου αρ. 33/64, 35 που ενοποίησε τα δύο Ανώτατα Δικαστήρια της χώρας, και την απόφαση The Attorney General v. Ibrahim & 1048 1 Α.Α.Δ. Νικολάου&άλλου Νικήτας,Δ. Others, 1964 C.L.R. 195, η οποία υιοθέτησε το σύστημα διάχυτου ελέγχου, οι διαδικαστικές πρόνοιες τουάρθρου 144.1 ατόνησαν ολοκληρωτικά. Κατάσυνέπεια η άσκηση ελέγχουαντισυνταγματικότηταςτων νόμων μπορεί ναδιε5 ξαχθεί, και διεξάγεται έκτοτε σε ολόκληρο το φάσματης δικαστικής ιεραρχίας, ανεξάρτητα απότη θέσητουδικα­ στήσε αυτή. Οδικαστήςσεκάθεεπίπεδο μπορεί να κρίνει τέτοια θέματα και να μην εφαρμόσει νόμο που θεωρεί αντισυνταγματικό. Νασημειώσουμεεδώότι η απορριπτι10 κήαπόφασηεξέφρασε την ομόφωνη γνώμη καιτων τριών δικαστών του δικαστηρίου. Διευκρινίζεται ακόμηπως οι δικαστές ΝικολάουκαιΣεργίδης έδωσαντουςδικούςτους λόγους μεχωριστέςαποφάσεις. Το θεωρώ απαραίτητο-και είναι τώρα η κατάλληλη 15 στιγμή - να σταθούμε στο περιεχόμενο του άρθρου144 στην έκτασηπουμπορεί ναεπηρεάσει τηνκρινόμενηυπό­ θεση.Αλλοθέμαπουπρέπει ναπροσέξουμε καινα αναλύ­ σουμε είναι το προϋφιστάμενο συνταγματικό πλαίσιο σε θέματαπροσωπικού θεσμού,τοοποίοανάτρεψανοι νόμοι 20 95/89 και23/90.Μεέχουνήδη απασχολήσει καιταδύοθέ­ ματαστην προκαταρκτικήμουαπόφαση.Υιοθετώκαιγια τους σκοπούς της απόφασηςαυτήςτο σχετικό σχολιασμό. Απομένουν μόνο κάποιες πρόσθετες παρατηρήσεις στην περίπτωση του άρθρου 144 και μιάσυνοπτικήπαρουσία25 ση τουόλου ζητήματος,έτσιπουνα μπορεί ναγίνειαντι­ ληπτήη φύσητων προβλημάτωνπου ανέκυψαν. Ο δυϊσμός της δικαστικής εξουσίας που εγκαινίασε το Σύνταγμα το 1960 - Ανώτατο Δικαστήριο και Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο - συνεπαγόταν την εκχώρηση 30 όλων των θεμάτων της συνταγματικής δικαιοσύνης στο δεύτερο. Η διάρθρωση αυτή οφειλόταν κυρίως και στην δικοινοτική μορφήτουπολιτεύματος. Έτσι διάφορεςδια­ τάξεις του είχαν εισάξει το συγκεντρωτικό έλεγχοτης συ­ νταγματικότητας των νόμων, που θα ασκούσε ένα και 35 μόνο όργανο,το Ανώτατο ΣυνταγματικόΔικαστήριο (που θα αναφέρω εφεξής με τα αρχικά του χάρη ευκολίας). Αυτό μπορούσε να γίνει προληπτικά, πριν από τηδημο­ σίευση των νόμων, μετηναναφοράήακόμηκαι απευθείας 1049 Νικήτας,Δ. Νικολάου&άλλου

(1991)προσφυγή του Προέδρου της Δημοκρατίας ή προσφυγή άλλων συνταγματικών οργάνων ήαρχών πουαναφέρουν οι σχετικές διατάξειςτου. Ωστόσο ήταν εφικτός και ο κατασταλτικός έλεγχος που θεσμοθέτησε διαδικαστικά το άρθρο 144.

1. Πρέπει πάντως να παρατηρήσουμε πως παρόμοιο σύστημα ελέγ­ χου είχε εφαρμοστεί παλιά σε άλλες χώρες με πρώτο το Αυστριακό σύνταγμα του
2. Με τη μιά ή την άλλη μορφήαυτότο είδος ελέγχουβρήκεγόνιμο έδαφοςκαισε άλλα ευρωπαϊκά συντάγματα όπως της Ιταλίας, Γέρμανιας, Ισπανίας, Πορτογαλίας χ.λ.π. Ακόμα και σε χώρες τηςΑμερικήςόπωςγιαπαράδειγμαη Χιλή. 5 ^ Η πρωτοβουλία για την ένσταση αντισυνταγματικότη­ τας αφέθηκε, κάτωαπότηνπαράγραφο 1 τουάρθρου 144, στο διάδικο. Η διάταξη τουαναγνώρισε δικαίωμαναπρο- ^ βάλει τέτοια ένσταση σε οποιοδήποτε στάδιο της διαδικα­ σίας. Αν τοζήτημαήτανουσιαστικό γιατηδιάγνωση μιας υπόθεσης, το δικαστήριο μπροστά στο οποίο τέθηκε όφει­ λε νατοαποστείλει στοΑ.Σ.Δ.Παράλληλαείχεσυνταγμα­ τική υποχρέωση να αναστείλει την πρόοδο της διαδικα- 20 σίας μέχρι που να αποφανθεί το δικαστήριο αυτό. Η κρίση του Α.Σ.Δ. ήταν δεσμευτική για το παράπεμψαν δι­ καστήριο,που έπρεπε ναακολουθήσει τηλύση πουδόθηκε στο ανώτατο επίπεδο. Επισημαίνεται πως ο έλεγχος έχει περιορισμένη εμβέ- 25 λεία. Αν η απόφασηδιαπιστώνει αντισυνταγματικότητα,ο νόμος ήηαπόφασηήησχετική διάταξητους δενακυρώ­ νεται, Ωστόσο δεν εφαρμόζεται στη συγκεκριμένη περί­ πτωση που αποτέλεσε αντικείμενο της παραπομπής (πα­ ράγραφος 3).Στα θέματατουάρθρου 144 υπάρχειάφθονη 30 νομολογία που εντοπίζεται στους 5 πρώτους τόμους των αποφάσεων του Α.Σ.Δ. Μία από τις πρώτες υποθέσεις, ίσως η πρώτη, που έγινε χρήση του άρθρου 144 είναι η γνωστή απόφαση In Re Ν.Ρ.Loftis 1 R.S.C.C.
3. Είναι ιδιαίτερα χρήσιμη γ,χιτί δίνει καθοδήγηση αναφορικά με ·>5 την εφαρμογή από τα δικαστήρια των άρθρων 144, 149 και
4. 1050 1 Α.Α.Δ. Νικολάου &άλλου Νικήτας,Δ. Έρχομαι στο δεύτερο θέμα για να συνοψίσω το νομικό πλαίσιο στο οποίο τοποθετείται η διένεξη. Το άρθρο 2

(1)του συντάγματος (σε συνδυασμό με τις διατάξεις της πα­ ραγράφου 3)προβλέπει ότι τηνελληνική κοινότητααποτε5 λούν όλοι οι πολίτες της Δημοκρατίας που ανήκουν στην Ελληνική Ορθόδοξη Εκκλησία. Το άρθρο 111.1 αναγνώρι­ σε και απένειμε στην Εκκλησία της Κύπρου δικαιοδοσίες σε θέματα προσωπικού θεσμού που κατονομάζονται σ' αυτό για όσους έχουν την ιδιότητα του μέλους της Ελλη10 νορθόδοξης Εκκλησίας. Ανάμεσα σ' αυτά είναι και τα θέ­ ματα γάμου, διαζυγίου και κύρους του γάμου.Τέτοια ζη­ τήματα ρυθμίζονται, όπως ρητά αναφέρει η διάταξη, από το εκκλησιαστικό δίκαιο, οι δε αναφυόμενες διαφορές υπάγονται στα εκκλησιαστικά δικαστήρια. Οι αρμοδιότη15 τες που το σύνταγμα εκχώρησε ασκούνταν αποκλειστικά από ταδικαστήρια αυτάχωρίς ναυπήρχε συντρέχουσα δι­ καιοδοσία πολιτειακών οργάνων. Η κατάσταση άλλαξε ριζικά με τη ψήφιση του νόμου 95/89 με την οποία αναθεωρήθηκε εκ βάθρων το άρθρο 20 i n . Οι περισσότερες αρμοδιότητες των εκκλησιαστικών δικαστηρίων, περιλαμβανομένης και της έκδοσης διαζυ­ γίων, καταργήθηκαν. Συγχρόνως έγινε πρόνοια για ανα­ πλήρωση του κενού. Οι δικαιοδοσίες που είχαν αφαιρεθεί από την εκκλησιαστική δικαιοσύνη ανατέθηκανσε οικογε25 νειακά δικαστήρια. Στεκόμαστε στο άρθρο 2Α που προ­ βλέπει για την πρωτοβάθμιασυγκρότηση των δικαστηρίων αυτών. Μονομελές δικαστήριο εξετάζει κάθε περίπτωση που υπάγεται στα οικογενειακά δικαστήρια με την εξαίρε­ ση των υποθέσεων διαζυγίουπου εκδικάζονταιαπό τριμε30 λές δικαστήριο. θα μπορούσε να επισημανθεί εδώ κάποια ιδιομορφία στη σύνθεσητους. Το άρθρο2Α ορίζει πως στις υποθέσεις διαζυγίου πρόεδρος είναι νομομαθής κληρικός που διορί­ ζει η Εκκλησία. Τα άλλα δύο μέλη επιλέγονται και διορί­ ζονται από το Ανώτατο Δικαστήριο. Το ίδιο σώμα διορί­ ζει και τον Πρόεδρο του Δικαστηρίου αν η Εκκλησία δεν προβεί στο διορισμό αξιωματούχου κληρικού για τηθέση αυτή, όπως πράγματι συνέβηκε σε κάποιο στάδιο μετά τη 1051 Νικήτας,Δ. Νικολάου&άλλου

(1991)συμπλήρωση τηςνομοθετικής υποδομήςγιατηδημιουργία των οικογενειακών δικαστηρίων. Ηάλλη σημαντική διάταξηείναι ηπαράγραφος 4του άρθρου 3Β πουεπιτάσσει τηθέσπιση νόμουγιατηνοργά­ νωση δικαστηρίων δευτέρου βαθμού. Στην αρμοδιότητα τους υπάγονται οι εφέσεις κατάτων αποφάσεωντων οι­ κογενειακών δικαστηρίων.Ιδούπωςακριβώςέχειη παρά­ γραφος4: 5 "Νόμος θέλει προβλέψει περί της εφέσεως κατά των αποφάσεων των οικογενειακών δικαστηρίων,περί της συνθέσεως των δικαζόντων και αποφασιζόντων επί των εφέσεων τούτων,ωςκαιπερίτηςδικαιοδοσίας και της εξουσίας των δευτεροβαθμίων τούτων δικαστη­ ρίων. Νόμος συμφώνως ταις διατάξεσι της παρούσης παραγράφου δύναται να ορίση ότι το δευτεροβάθμιον δικαστήριον δύναται να απαρτίζηταιεξ' ενός ήπλειό­ νωνδικαστώντουΑνωτάΐ' Μ Δικαστηρίου, συνεδριαζό­ ντων μόνων ή μετ' άλλου 11 άλλων δικαστών της δικα­ στικής υπηρεσίας της Δημοκρατίας, ως ο νόμος θέλει ορίσει." Τη συνταγματική τροπολογία ακολούθησε η θέσπιση του περί Οικογενειακών Δικαστηρίων Νόμου 23/90. Το άρθρο 21 έκαμε πρόβλεψη για την υπαγωγήτων εφέσεων στη δικαιοδοσία δευτεροβάθμιου οικογενειακού δικαστη­ ρίου. Επίσης καθόρισε και τησύνθεση του,απότρεις δι- 25 καστέςτουΑνωτάτου Δικαστηρίου,πουτοίδιοσώμαέχει ρητά την εξουσία ναορίζει απότα μέλητου γιαπερίοδο δύο χρόνων κάθε φορά.Κύριο στήριγμα τωναποφάσεων που απόρριψαντοαίτημα παραπομπήςαποτελεί η υπόθε­ ση Ibrahim, ανωτέρω.Αφετηριακό στη συλλογιστική τους 30 είναι το εξής χωρίον απότηναπόφασητουδικαστήΒασι­ λειάδηστησελ. 206: "We unanimously now hold that the procedure for reference under Article 144

(1)of the Constitution, by ***•'. any court, to the Supreme Constitutional Court, is no 35 longer applicable or necessary; and all questions of 1052 2 0 1Α.Α.Δ. 5 Νικολάου&άλλου Νικήτας, Δ. alleged unconstitutionality should be treated as issues of law in the proceedings, subject to revision on appeal,in due course. The procedure for reference introducedinto ourlegal systemby theConstitution,hascaused inactual practice during the four-year period of its life,. obstruction, delay and expense in ordinary litigation, of whichparties arenow relievedby thenew Law." Έγινε επίσης εκτεταμένηαναφορά σε άλληπερικοπή από την απόφαση του Δικαστή Τριανταφυλλίδη (όπως 10 ήχαν τότε) στη σελ. 241, που πραγματεύεται τη μη ανα­ γκαιότητατηςδιαδικασίας παραπομπής: 15 20 25 "The purpose for which such questions previouslyhad to bereferred tothe Supreme ConstitutionalCourt under para 1 of Article 144 was because they were outside the competence of the HighCourt of Justice when sitting on appeal from subordinate courts in civil and criminal· cases, except to the extent to which modifications under Article 188 were involved. Now that this court is vested with both the final competence to decide questions of alleged unconstitutionaly and also with the competence of a final appeal tribunal the procedure under para 1of Article 144 has, by sheer force of events, been rendered both unnecessary and inapplicable. It is a procedural provision which because of its very nature and purpose cannot be applied, mutatis mutandis,within the realm of the exercise of thejurisdiction of the Supreme Court.So long as the Supreme Constitutional Court is not functioning as a separate judicial organ paragraph 1 of Article 144hastobe treatedasnon-operative." 30 Όπως εξήγησασεαδρέςγραμμές,ηαιτία τηςαπόφασης· είναι πως μετάτηθέσπισητου περί Απονομής Δικαιοσύ­ νης (ΠοικίλεςΔιατάξεις) ΝόμουκαιτηνυπόθεσηIbrahim η διαδικασία του άρθρου 144 κατέστηανενεργός. Γιατί η αρμοδιότητα για τον έλεγχο αντισυνταγματικότητας ανή-^ 35 κει καιασκείταιέκτοτεαπόόλαταδικαστήρια, ταδε Οι- " κογενειακάδεναποτελούν εξαίρεση. 1053 ϊ Νικήτας,Δ. Νικολάου&άλλου

(1991)Ηαπόφαση τουδικαστήΣεργίδηέχεικαι μιάάλληενα­ τένισητου προβλήματος (οι σχετικές σκέψεις καταλαμβά­ νουν τις σελίδες 12 μέχρι 15 της απόφασηςτου).Παραλ­ ληλίζει τα οικογενειακά με τα κοινοτικά δικαστήρια. Χρειάζονται όμως πρώτα δύο λόγια γι' αυτά. Ήταν δη- 5 μιούργημα του περί Ελληνικών Κοινοτικών Δικαστηρίων Νόμου 9/62, αλλά ο νομοθέτης εκτελούσε συνταγματική εντολήπου αφορούσε στην ίδρυση τους (άρθρα87(δ) και 160 του συντάγματος). Υπενθυμίζω πως με το νόμο συγ­ κροτήθηκαν κοινοτικά δικαστήρια πρώτου και δευτέρου 10 βαθμού, τα τελευταία για την εκδίκαση εφέσεων. Η ζωή τους ήταν σύντομη. Τα κατάργησε ο νόμος 12/65 (ο περί Μεταβιβάσεως της Ασκήσεως των Αρμοδιοτήτων της Ελ­ ληνικής Κοινοτικής Συνέλευσης καιτουΥπουργείου Παι­ δείας Νόμος). Οι αρμοδιότητες τους ανατέθηκαν από το 15 αρθρ. 11 στα ΕπαρχιακάΔικαστήρια και το Ανώτατο Δι­ καστήριοαντίστοιχα. Κάμνοντας διάφορες υποθέσεις ο δικαστής κατέληξε πως οόρος "δικαστήριο" στο άρθρο 144 δεν περιλαμβάνει τα κοινοτικά που οι αποφάσεις τους δεν εφεσιβάλλονταν 20 στοΑνώτατο Δικαστήριο,αλλάσεδευτεροβάθμιο κοινοτι­ κό δικαστήριο. Έτσι, σύμφωνα πάντοτε με την άποψη αυτή,πριν απότο64 τακοινοτικάδικαστήρια " με κανένα τρόπο δεν θαμπορούσαν να παραπέμψουν θέμα συνταγματικότητας στο Ανώτατο 25 ΣυνταγματικόΔικαστήριο μετηδιαδικασία τουάρθρου 144, μεσυνέπεια ναμπορούν ναδικάζουνμόνατουςτο θέμα αυτό με τον ίδιο τρόπο που θαδίκαζαν οποιοδή­ ποτε άλλο θέμα εγειρόταν ενώπιον αυτών. Εάν η υπό­ θεσηαυτή ήταν σωστή, τότε το ίδιο θαπρέπει να συμ- 30 βαίνει και με ταοικογενειακά δικαστήρια σήμεραδιότι το αποτέλεσμα τουΝόμου33/64καιτης απόφασηςτου Ανωτάτου Δικαστηρίου στην υπόθεση Ibrahim ήταννα αναστείλουν την εφαρμογή των προνοιών του άρθρου 144 και όχι να την επεκτείνουν σε περιπτώσεις που το 35 άρθροαυτόδενεφαρμοζότανπριναπότο1964." Παρά ταύτα ηαπόφασηπροχωρεί και με άλλους συλ1054 1 Α.Α.Δ. 5 Νικολάου&άλλου Νικήτας,Δ. λογισμούς καταλήγει και στο αντίθετο συμπέρασμα πως ήταν δυνατήη παραπομπή με το μηχανισμό του 144 και απόδικαστήριο του οποίου οι αποφάσειςδενμπορούσαν ναεφεσιβληθούν στοΑνώτατο Δικαστήριο,όπωςτοΕλληνικόΚοινοτικόΔικαστήριο. Δενθακαταπιαστώμετουςπροβληματισμούςτηςαπό­ φασης. Όμως θα παρατηρούσα ευθύς αμέσως πως δεν συμμερίζομαι τηνάποψηότι δημιουργείταιαναλογία που υποστηρίζει τηβασικήθέση τηςαπόφασης,όπωςπροεκτέ10 θηκε.Ολόγος είναι πώς καμιάδικαιοδοτικήδιάταξη του συντάγματος δεν απένειμε την αρμοδιότητα ελέγχου συ­ νταγματικότητας σε οποιοδήποτε άλλο δικαστήριο εκτός από το Α.Σ.Δ. Ισχυροποίησητης γνώμης αυτήςπαρέχειη απόφαση Παύλου ν. Παύλου

(1964)Α.Α.Δ. 377. Εκεί το 15 Ανώτατο Δικαστήριο, αρυόμενο τις εξουσίες του απότις διατάξειςτουν.33/64, επιλήφθηκεθέματοςσυνταγματικό­ τητας,κάτωαπότο άρθρο 144, σε παραπομπήστο Α.Σ.Δ. πουέγινεπριναπότηψήφισητουνόμου. Οδικηγόροςτουαιτητή στήριξε μέροςτηςεπιχειρημα20 τολογίαςτουστηνυπόθεσηπωςηIbrahimστοδιαδικαστι­ κό θέμαπουαποφάσισεείναι λανθασμένη.Ήδη υπέδειξα στην προηγούμενη απόφαση μου πως η αρχή του σεβα­ σμούκαιτηςδεσμευτικότητας τηςνομολογίας δενεπιτρέ­ πει θεώρηση τουθέματος άλληαπόεκείνηπου επικύρωσε 25 ησχολιαζόμενη απόφαση. Η ασφάλειατουδικαίουως εγ­ γενούς στοιχείου της δικαιοσύνης και της έννομης τάξης δενεπιτρέπειπαρέκκλιση. Όμως με μια άλλη σειρά επιχειρημάτων με επίκεντρο την Ibrahim ως έχει,οκ. Χρυσοστομίδης υποστήριξε πως 30 ηδιαδικασίατου άρθρου 144 έχει επιζήσει και περιέλθει ακέραιη στο Ανώτατο Δικαστήριο, όπως λειτουργεί από το 1964, αφούπήρεστην Ibrahim τοχρίσματηςνομιμότη­ τας κατ' εφαρμογή του δικαίου της ανάγκης. Κεντρική ιδέα της εισήγησης είναι ότι η συγκρότηση του δευτερο35 βάθμιου Οικογενειακού Δικαστηρίου από δικαστές του Ανωτάτου Δικαστηρίου δεν το ταυτίζει ούτε το εξισώνει με τοδικαστήριο αυτό. Επομένως το ΟικογενειακόΔικα1055 Νικήτας,Δ. Νικολάου&άλλου

(1991)στήριο είχεσυνταγματικήυποχρέωση νακάμει χρήσητης παραπεμπτικήςδιαδικασίας. Ας σημειωθεί ότι ο Βοηθός Γενικός Εισαγγελέας,που εμφανίστηκεως φίλοςτουδικαστηρίου,δήλωσε πωςκατά τη γνώμη του τα εγερθέντα ζητήματαπρέπει νααποφασί- 5 σει τοΑνώτατο Δικαστήριο μετονπαραπεμπτικόμηχανι­ σμό του άρθρουΐ44 και ότι δικαιολογείται η έκδοση και τωντριών διαταγμάτων.Οιδικηγόροι των καθώνηαίτη­ ση όχι μόνο δεν αντιτάχθηκαν, αλλά υιοθέτησαν πλήρως τη θέση αυτή. Φυσικά η ομοφωνία των παραγόντων της 10 δίκης δεν με απαλλάσσει από το καθήκο να διαπιστώσω κατά πόσον συντρέχουν οι προϋποθέσεις γιαπαρέμβαση τουδικαστηρίου αυτού. Ένας απότους λόγους πουμπορείναστηρίξει επέμβα­ σητουδικαστηρίου μεδιάταγμα τύπουcertiorari είναιότι 15 η απόφαση του κατώτερου δικαστηρίου παραβιάζει κά­ ποιο συνταγματικό δικαίωμα, στην παρούσα περίπτωση το δικαίωμα που παρέχει το 144. (Βλέπε Basu "Commentary ontheConstitution of India"p.683). Ηχορήγηση εντάλματος mandamus είναιαναπόφευκτη 20 σε κάθε περίπτωση που διαγράφεταιο κίνδυνος ματαίω­ σηςτωνσκοπών τηςδικαιοσύνης.Όπωςπαρατηρείεύστο­ χα ο Αρχιδικαστής Λόρδος Cockburn στην υπόθεση R. ν. Garden [1879] 5QBD 1,5:: " In cases where a magistrate has authority 25 to hear and determine a matter, but refuses to do so to the frustration of justice,we have undeniably jurisdiction in the exercise of our mandatory authority to direct him tohear and determine." Η συνταγματική θέση και το δικαιοδοτικό πλαίσιο 30 μέσα στο οποίο λειτουργεί το Ανώτατο Δικαστήριο έχει διευκρινιστεί με καθαρότητα από την Ολομέλεια του σε δύο σχετικά πρόσφατες αποφάσεις της: Ποινική Εφεση αρ. 4867 Σωτήρης Γ. Αθηνής ν. Δημοκρατίας

(1989)2 Α.Α.Δ.71καιΠρωτογενείς ΕναρκτήριεςΑιτήσειςαρ. 1/91 35 1056 1Α.Α.Δ. Νικολάου&άλλου Νικήτας, Δ. και 2/91 Γενικός Εισαγγελέας ν. Ελευθερίου Αρτεμίου & Λλλον

(1991)2Α.Α.Δ. 150.Είναιάξια μνείαςηπαρακάτω περικοπή απότηνυπόθεσηΑθηνής,ανωτέρω: 5 10 15 20 25 "Το Ανώτατο Δικαστήριο καθιδρύθηκε με τον Περί Απονομής τηςΔικαιοσύνης (ΠοικίλαιΔιατάξεις)Νόμο, 1964 (Ν33/64), για να συνεχίσει, όπως ρητάπροβλέπει το άρθρο 3

(1)του Νόμου ' την άσκηση της μέχρι τούδε υπό του Ανωτάτου ΣυνταγματικούΔικαστηρίου και του Ανωτάτου Δικαστηρίου ασκούμενηςδικαιοδοσίας.' Η παράλυση,της λειτουργίας του Ανωτάτου Δικα­ στηρίου και του Ανωτάτου Συνταγματικού Δικαστη­ ρίου δημιούργησε επιτακτικήανάγκη για την πλήρωση του κενού και την εξασφάλιση της Δικαστικής Εξουσίας,όπωςθεμελιώνεται στο Σύνταγμα.Με τηνεγκαθί­ δρυση του Ανωτάτου Δικαστηρίου εξασφαλίστηκε η λειτουργία τουΑνωτάτου ΔικαστηρίουκαιτουΑνωτά­ τουΣυνταγματικού Δικαστηρίου και,γενικότερα,η λει­ τουργία της Δικαστικής Εξουσίας σύμφωνα μετιςδιατάξεις του Συντάγματος. Η ενοποίηση των δύο Δικαστηρίων επεβάλλετο για την αποφυγήτων λόγων που οδήγησαν στην παράλυσητου Ανωτάτου Δικαστη­ ρίου και του Ανωτάτου Συνταγματικού Δικαστηρίου. (Βλέπε Attorney-General v. Ibrahim, 1964 C.L.R. 195, Aloupas v.National Bank

(1983)3 C.L.R.55). ToΑνώ­ τατο Δικαστήριο έχει τις αρμοδιότητες και δικαιοδο­ σίες που παρέχει το Σύνταγμαστο Ανώτατο Δικαστή­ ριο και στο Ανώτατο ΣυνταγματικόΔικαστήριο, καιη λειτουργία τουδιέπεταιαπότοΣύνταγμα." 30 Ον. 33/64δεν αποσκοπούσε στην κατάργηση οποιασ­ δήποτεσυνταγματικής διάταξης,αλλά στο στήσιμο μηχα­ νισμών που θα εξασφάλιζαν τη συνέχεια στην απονομή της δικαιοσύνης. Αυτό είναι το ουσιαστικό νόημα της απόφασης Ibrahim στοκρίσιμοσημείο πουενδιαφέρειεδώ 35 (βλέπε σελ. 236). Αρα δεν αποκλείστηκε ποτέ ηπροσφυγή στους μηχανισμούς τουαρθρ. 144 ανυπήρχαν οικατάλλη­ λες προϋποθέσεις,όχι μόνο στοπαρελθόν, αλλάτώρα και 1057 Νικήτας,Δ. Νικολάου &άλλου

(1991)μελλοντικά. Γιατί δεν πρέπει να ξεχνάμε τη διαχρονική διάσταση των συνταγματικών διατάξεων (βλέπεΠροσφυ­ γήαρ.671/91 ΚοινότηταΠνργών και Αλλου ν. Αημοκρατιαςημερ. 7/11/91). Είναι φανερό απότην προηγηθείσα ανάλυση πως το $ δευτεροβάθμιο Οικογενειακό Δικαστήριο δεν διαθέτει το συνταγματικό στίγμα του Ανωτάτου Δικαστηρίου, το οποίο καθιδρύθηκε και λειτουργεί από το 1964 ως το Ανώτατο Δικαστήριο τηςχώρας.Τούτο είναιτο μόνοόρ­ γανοπου είναι αποκλειστικά επιφορτισμένο μετην εξέτα- ™ σηκαι τον έλεγχο της συνταγματικότητας των νόμων και στο δεύτερο βαθμόδικαιοδοσίας.Έπεταιότι ηπρόσβαση των αιτητών στο Ανώτατο Δικαστήριο με τηδιαδικασία του αρθρ. 144 δεν μπορούσε να αποκλεισθεί. Η νομιμοποίση τους για το σκοπό αυτό και για τους λόγους που 15 έχουν εκτεθεί είναι απόλυτα θεμελιωμένη. Ηαίτηση πρέπει ναεπιτύχει στο σύνολοτης.Οι αιτητές δικαιούνται στην έκδοση διαταγμάτων certiorari, mandamus και prohibition. Με το πρώτο ακυρώνεται η απορριπτική απόφαση του Οικογενειακού Δικαστηρίου 20 ημερ, 8/7/91·ενώ με το δεύτερο διατάσσεται το ίδιοδικα­ στήριο να παραπέμψει στο Ανώτατο Δικαστήριο, σύμφω­ να με τις διατάξεις του άρθρου 144 του συντάγματος,τα εγερθέντα από τους αιτητές ζητήματααντισυνταγματικό­ τηταςτου περί της ΠρώτηςΤροποποίησης του Σύνταγμα- 25 τος Νόμου 1989 (ν. 95/89) καθώςεπίσης καιτουπερί Οι­ κογενειακών Δικαστηρίων Νόμου του 1990 (ν. 23/90). Τέλος, απαγορεύεται με διάταγμαprohibition στο ίδιο δι­ καστήριο να προχωρήσει στην εκδίκαση των αιτήσεων διαζυγίου αρ. 17/90 και 24/90προτού το Ανώτατο Δικά- 30 στήριο επιλύσειταπαραπάνωπροβλήματασυνταγματικό­ τητας.Δεν εκδίδεταιδιαταγήγιαέξοδα. Ηαίτησηεπιτυγχάνει. Εκδί­ δονταιδιατάγματαcertiorari, mandamus καιprohibition. 1058