clr/1991/1991_1_119.pdf

(1991)Αποφασίσθηκε ότι (α) Οι πρόνοιες του άρθρου 10 του περί Αναγκαστικής Απαλλοτριώσεως Νόμου, 1962 (Ν 15/62)αποσκοπούν αποκλειστι­ κά στον προσδιορισμό τωνκανόνων αποζημίωσης των ιδιοκτητών απαλλοτριούμενης γης. Ο συμψηφισμός της υπεραξίας αποσκοπεί 5 στην ανεύρεση της πραγματικήςζημιάς του ιδιοκτήτη, όπως είναι ησυνταγματική επιταγή,και δεν συνεπάγεται συνεισφορά σταδη­ μόσια βάρη με την έννοια του όρου στο συνταγματικό δίκαιο, και γι'αυτό δεν ετίθετο θέμα νακληθεί ο ιδιοκτήτης νακαταβάλει την διαφορά σε περίπτωση,όπως ηπαρούσα,όπου βρέθηκε ότι ηυπε- 10 ραξία υπερέβαινε την αξία του απαλλοτριωθέντος μέρους. Κατά συνέπεια, το άρθρο 10(στ)του Νόμου δεν αντίβαινε το άρθρο 24.1 τουΣυντάγματος. (β) Ο όρος "δίκαιη και εύλογη αποζημίωση" συνεπάγεται την εξίσωσητηςαποζημίωσης μεχην απώλειατου ιδιοκτήτηαποτιμού- 15 μενης σε χρήμα. Ο συμψηφισμός της υπεραξίας αποβλέπει στην εξίσωσητης αποζημίωσης μετην πρακτικήαπώλεια,που αποτελεί και την συνισταμένη τηςδίκαιηςαποζημίωσης. Μετον ίδιο γνώμο­ να αυξάνεται η αποζημίωση σε περίπτωση ζημιογόνου επίδρασης της απαλλοτρίωσης στο υπόλοιπο της περιουσίας. Ο όρος "τοις 20 μετρητοίς" συνταυτίζει την αποζημίωση με πληρωμή σε χρήμα, που προκαταβάλλεται πριν την αποξένωση. Κατά συνέπεια, το άρθρο 10(στ)του Νόμου δεν αντίβαινε στο άρθρο 23.4(γ)του Συ­ ντάγματος. (γ)Το άρθρο28 του Συντάγματοςπροβλέπει τηνουσιαστική,σε 25 αντίθεση με την φαινομενική, ισότητα. Η δυναμική της αρχής της ισότητας επιβάλλει τηνανίχνευση της φύσης,τωνυποκείμενων και αντικειμένων του δικαίου,ώστενα αποδίδονταιτα ίσα στα όμοια και να αποκλείεται ηταύτιση των ανόμοιων. Αν και φαινομενικά ηθέση του ιδιοκτήτη απαλλοτριούμενης γης πουευεργετείται λόγω 30 υπεραξίας του υπολοίπου της ιδιοκτησίας του προσομοίαζε με εκείνητων ιδιοκτητών γειτνιάζουσας περιουσίας των οποίων η γη δεν απαλλοτριώνεται, λεπτομερέστερη θεώρηση των δύο κατηγο­ ριών ιδιοκτητών αποκάλυπτε συνταγματικές διαφορές μεταξύ τους: ηάμεση συνταγματική υποχρέωση για αποζημίωση,το γεγο- 35 νός όϊΐ, σε περίπτωση ζημιογόνου επίδρασης, ο ιδιοκτήτης της απαλλοτριούμενης γης αποζημιώνεται, ενώ οι γείτονες όχι, και η πιθανότητα να υπάρχει ευμενής μεν επίδραση στην περιοχή γενικά αλλά δυσμενής για το απαλλοτριούμενο κτήμα λόγωτου σχήματος του υπολοίπου. Ηδιάκριση ήταν εύλογη και παρείχε την διακριτι- 40 κή ευχέρεια στο νομοθέτη να προβαίνει σε διαφορετική ρύθμιση των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων της κάθεκατηγορίας ατόμων. Κατά συνέπεια το άρθρο 10(στ) του Νόμου δεν αντίβαινε το άρθρο 28.1 και 2 του Συντάγματος. 45 Η έφεσηαπορρίφθηκε χωρίς διαταγή για έξοδα. 120 1 ΑΛΛ. Σεργίδηςν.Δημοκρατίας Υποθέσειςποναναφέρθηκαν: DemetnouandOthers v. Republic

(1985)1C.L.R. 217Messaritis v. Republic

(1988)1C.L.R. 534DecisionoftheGreekCouncilofStateNo:405/19565 MonongahelaNavigation Companyv.UnitedStates, 37 L.Ed. 463· UnitedStatesv.Grizzard,55 L. Ed. 165UnitedStatesv. Miller, 87 L.Ed. 336Birmingham Corpn. v. West MidBaptist[1969]3All E.R. 172MotiandAnotherv.Republic

(1968)1C.L.R. 102- 10 Maniera v.Republic

(1970)1C.L. R. 345· Ali andAnother y. Vassiliko CementWorks Ltd

(1971)1C.L.R. 146' Republic v. SawidesandOthers

(1975)3C.L.R. 12D.J. Demades& SonsLtdv. Republic

(1977)1C.LA. 189Louisos v.MunicipalityofFamagusta

(1978)1C.L.R. 36- 15 Constantinides v. ElectricityAuthonty of Cyprus

(1982)3C.L.R. 798· Micrommatis v.Republic, 2R.S.C.C. 125· Presidentof the Republicv. House of Representatives (Reference No.2/89dated29/8/89)· 20 Hadjipapapolydorou v. Republic

(1982)2J.S.C279. Έφεση. Έφεση από τον απαιτητή κατά της απόφασης του Επαρχιακού Δικαστηρίου Λευκωσίας (Δημητρίου, Πρ. Π.Ε.Δ.)πουδόθηκεστις29Μαΐου, 1987(Αρ. Παραπ.209/ 25 85)μετην οποία αποφασίσθηκεότιμετην απαλλοτρίωση τμήματοςτουοικοπέδουτουεπαυξήθηκεουσιωδώςηαξία τηςυπόλοιπης ιδιοκτησίαςτουκαιότικαμιάαποζημίωση δεντουοφείλεται. 30 Ε.Οδυσσέως, Α. ΜάντηςκαιΓ.Σεργίδης για τον εφεσείοντα. 121 Σεργίδηςν.Δημοκρατίας

(1991)Μ. Τριανταφυλλίδης, ΓενικόςΕισαγγελέαςτης Δημο­ κρατίας με Α. Παντελίδη και Α. Κουρσουμπά (κα), ΑνώτερηΔικηγόρο της Δημοκρατίας, για την εφεσί­ βλητη. Cur. adv. vult. 5 ΜΑΛΑΧΤΟΣ, Δ.: Η απόφαση του Δικαστηρίου θα δοθείαπότοΔικαστήΓ. Μ. Πική. ΠΙΚΗΣ, Δ.: Ο εφεσείων είναι ιδιοκτήτης οικοπέδου στη Λευκωσία, έκτασης 8,500τ.π. (περίπου).Τμήμα του οικοπέδου απαλλοτριώθηκε για την "βελτίωση και μετά- ίο ποίηση" του κύριου δρόμου Λευκωσίας-Λεμεσού. Ελλεί­ ψει συμφωνίας μεταξύτων μερών για τον καθορισμότης καταβλητέας αποζημίωσης έγινε παραπομπήστο Επαρ­ χιακό Δικαστήριο Λευκωσίας για τον καθορισμό της.Το Επαρχιακό Δικαστήριο έκρινε ότι ως αποτέλεσμα της 15 απαλλοτρίωσης επαυξήθηκεουσιωδώς η αξίατηςυπόλοι­ πηςιδιοκτησίαςτουεφεσείοντα. Η αύξησηαυτήκαταλογί­ στηκε στον υπολογισμό της οφειλόμενης αποζημίωσης βάσει των διατάξεων του άρθρου 10 (στ) του περί Ανα­ γκαστικής Απαλλοτριώσεως Νόμουτου 1962 (Ν. 15/62). Ο 20 συμψηφισμός της ζημιάς λόγω της αποστέρησης του μέ­ ρους της γης το οποίο απαλλοτριώθηκε με την επαύξηση της αξίας του υπολοίπου οδήγησε στην κατάληξη ότι καμιά αποζημίωση δεν οφείλεται στον ιδιοκτήτη. Στην πραγματικότηταη επαύξησητουυπολοίπουυπερβαίνειτη 25 ζημιά που προκλήθηκε στον ιδιοκτήτη λόγω τηςαφαίρε­ σης του απαλλοτριωθέντος μέρους. Συνεπώς κρίθηκε ότι η ολοκλήρωση της απαλλοτρίωσης με την εγγραφή του απαΧλοτριωθέντος μέρους στην απαλλοτριούσα αρχήδε συνεπάγετο την καταβολή οποιουδήποτεποσούστον ίδιο- 30 κτήτη. Ηέφεσηστρέφεταιαποκλειστικάεναντίον εκείνουτου μέρους της απόφασης τουπρωτόδικουδικαστηρίουβάσει τουοποίουκρίθηκεσυνυπολογισταία στονκαθορισμότης - αποζημίωσης η επαύξηση του υπολοίπου. Δεν έχει αμφι- 35 σβητηθεί η ευχέρεια του πρωτόδικου δικαστηρίου νασυ122 1 Α.Α.Δ. 5 Σεργίδηςν.Δημοκρατίας Πικής, Δ. νυπολογίσει την επαύξηση στον καθορισμό των αποζη­ μιώσεων. Ότι αμφισβητείται είναι η εγκυρότητα της διά­ ταξης του νόμου που παρέχει αυτή την εξουσία, δηλαδή του άρθρου 10 (στ) του Ν. 15/62. Ηπαράγραφος(στ) του άρθρου 10τουΝ. 15/62 προσβάλλεται ωςαντισυνταγματι­ κή. Ηαποκήρυξητης θαέχει ως αποτέλεσμα την απόδοση στον ιδιοκτήτη αποζημίωσης ίσης με την αξία του απαλ­ λοτριωθέντος μέρους της ιδιοκτησίας του καικατ' επέκτα­ σηστην επικύρωσητης έφεσης. 10 Οι λόγοι για τους οποίους προσβάλλεται ησυνταγμα­ τικότητα του άρθρου 10 (στ) προσδιορίζονται περιεκτικά σε σημείωμα του δικηγόρου του εφεσείοντα (Γ. Σεργίδη) που είχε αποσταλεί στην άλλη πλευρά και κατατέθηκε κατά την έναρξητης διαδικασίας. Η σπουδαιότητατουθέ15 ματος το οποίο εγείρεται προς εξέταση κρίθηκε ότι δικαι­ ολογούσετην διεύρυνση του Εφετείου το οποίοεπιλήφθη­ κετης έφεσης. Τοάρθρο 10(στ) ορίζει:- 20 "(στ) εις περίπτωσιν καθ' ην απαλλοτριούται, δυνά­ μει του παρόντος Νόμου, μέρος μόνον ιδιοκτησίας, λαμβάνεται υπ' όψιν και η τυχόν επελθούσα λόγω της τοιαύτης απαλλοτριώσεως επαύξησις ή μείωσις εις την αξίαν ετέρας ιδιοκτησίας κατεχόμενης υπότουιδιοκτή­ του ομού μετά τουούτωαπαλλοτριωθέντος μέρους." Μετις διατάξειςτου άρθρου6 (γ)του Ν.25/83(Νόμου 25 Τροποποιητικού του Ν. 15/62) προσδιορίζεται ότι κατά τον υπολογισμό της επαύξησης ή δυσμενούς επηρεασμού του υπολοίπου της ιδιοκτησίας του απαιτητή βάσει των παραγράφων (στ) και (ζ) του άρθρου 10 λαμβάνονται υπόψη "τα κατά τον χρόνον της δημοσιεύσεως της γνω30 στοποιήσεως απαλλοτριώσεως υφιστάμεναδεδομένα"*. Η παράγραφος(στ) του άρθρου 10 του Ν. 15/62 προ* Για την ερμηνεία των διατάξεων τον άρθρον 6(γ) τον Ν. 25/83 βλ. Demetriou & Others v.Republic

(1985)1 C.L.R., 217 καιMesaritis v.Republic

(1988)1C.L.R.. 534. ' 123 Πικής, Δ. Σεργίδηςν.Δημοκρατίας

(1991)σβάλλεται ως αντισυνταγματικήδιότι έρχεται σε αντίθεση και προσκρούει στις διατάξεις:(α) Του άρθρου 24.1 του Συντάγματος διότι συνιστά συνεισφορά στα δημόσια δυσανάλογηπρος τις εξ αντικει­ μένου καθοριζόμενες υποχρεώσεις του εφεσείοντα και κατακολουθίαν "των δυνάμεωντου". 5 (β)Του άρθρου23.4 (γ)του Συντάγματος διότι αντίκει­ ται προς την έννοια και μέτρο της "δικαίας και ευλόγου αποζημιώσεως" και αφίσταται της υποχρέωσης που επι­ βάλλει η ίδιαπαράγραφος του Συντάγματος γιατην πάρο- 10 χή αποζημίωσης στον ιδιοκτήτη "τοις μετρητοίς καιπρο­ καταβολικώς". (γ) Των παραγράφων 1και 2 του άρθρου 28 του Συ­ ντάγματος που εξασφαλίζουν αντίστοιχα την ισότητα ενώπιον του νόμου καιτον αποκλεισμό δυσμενών διακρί- 15 σεων στον καθορισμό των δικαιωμάτωνκαι υποχρεώσεων των πολιτών. Ο Γενικός Εισαγγελέας εισηγήθηκε ότι OLσχετικές δια­ τάξεις του Ν. 15/62 δεν είναι τρωτές καιδεν προσκρούουν σε καμιά από τις διατάξεις του Συντάγματος που έχουν 20 προσδιοριστεί. Έγινε εκτεταμένη αναφορά και από τις δυο πλευρές στην κυπριακήνομολογία και στη νομολογία άλλων χωρών όπως και σε πληθώρα συγγραμμάτων που πραγματεύονται την αρχή της ισότητας, τη λειτουργική . της εξασφάλιση όπωςκαιστην έννοια καισυστατικά στοι- 25 χεία της δίκαιης και εύλογης αποζημίωσης ιδιοκτητών ακινήτου περιουσίας για την αποστέρηση μέσω τηςαπαλ­ λοτρίωσης ακίνητης ιδιοκτησίας. Οι εισηγήσεις που έγι­ ναν και η μελέτη του θέματος από τους δικηγόρους του εφεσείοντα και το Γενικό Εισαγγελέα έχουν φωτίσει κάθε 30 πτυχή του θέματος σε βαθμόπου να καταστεί το έργο μας ευκολότερο και η απάντηση στα ερωτήματα που έχουν τεθεί πιό προσιτή. Με αναφοράκυρίως στην ελληνική νομολογία και ελ124 1Α.Α.Δ. Σεργίδηςν.Δημοκρατίας Πικής, Δ. ληνικά συγγράμματα*,οι δικηγόροι του εφεσείοντα υπο­ στήριξαν ότι η αφαίρεσητης υπεραξίας απότην απώλεια που υφίσταται ο ιδιοκτήτης λόγω της αποξένωσης του απαλλοτριούμενου τμήματος της ιδιοκτησίας αποστερεί 5 τον τελευταίο της ευχέρειας αντικατάστασης του αποκοπτόμενου μέρους που αποτελεί τον πυρήνα της εύλογης και δίκαιηςαποζημίωσης. Οσυνυπολογισμός τηςεπαύξη­ σης συνιστά συγχρόνως μορφήσυνεισφοράς στα δημόσια βάρη,δηλαδή χρηματοδότησητης απαλλοτρίωσηςδυσανά10 λογηπρος τις υποχρεώσεις του ιδιοκτήτη σε σύγκριση με τους ιδιοκτήτες τηςγύρωπεριοχής,οι οποίοι,παρόλοπου καρπούνται τα οφέλη της απαλλοτρίωσης, δεν καλούνται να συνεισφέρουν στην επίτευξη των βελτιωτικών έργων. Ακόμη σημαντικότερο, η αφαίρεση της επαύξησης παρα15 βιάζει την αρχή της ισότητας που θεμελιώνεται από την παράγραφο 1του άρθρου 28 διότι γίνεται αυθαίρετηδιά­ κριση μεταξύ ιδιοκτητών γης που καρπούνται τα ίδια οφέλη και οδηγεί σε δυσμενή διάκρισησε βάροςτων ιδιο­ κτητών της απαλλοτριούμενης γης. Για κάθεένα απότους 20 προαναφερθέντες λόγους το άρθρο 10 (στ) του Ν. 15/62 αντιβαίνει, όπως εισηγήθηκαν, το σύνταγμα και συνιστά άκυρηνομοθετικήδιάταξη. Ο Γενικός Εισαγγελέας αμφισβήτησε την εγκυρότητα των εισηγήσεων πουυποβλήθηκαναπότον εφεσείοντα και 25 υπέβαλε ότι όχι μόνο το άρθρο 10 (στ) δεν αντιβαίνει στις διατάξεις των άρθρων 24.1, 23.4 (γ) και 28.1.2, αλλά του­ ναντίον αποβλέπει στην εξασφάλιση εύλογης και δίκαιης αποζημίωσης στον ιδιοκτήτη του οποίου η γη απαλλο­ τριώνεται. Όχι μόνον η κυπριακήνομολογία, στην οποία 30 ο Γενικός Εισαγγελέας έκαμε εκτενή αναφορά, αλλά και η νομολογία άλλων χωρών υποστηρίζει ότι η αφαίρεσησυ­ γκεκριμένης και χειροπιαστά προσδιοριζόμενης επαύξη­ σης απότη ζημιά την οποία υφίσταται ο ιδιοκτήτης λόγω *Απόφαση Σνμβονλίον Επικρατείας 405/56, Χορομίδη - Η Αναμαστική Απαλλοτρίωση, 1975,σελ. 257 κ.επ., και Μ. Κορδογιαννόπονλον - ΤοΔίκαιον τηςΑναγκαστικής Απαλλοτριώσεως, 1954., Γενι­ κό Μέρος 1, σελ. 197κ επ. 125 Πικης, Δ. Σεργίδηςν.Δημοκρατίας

(1991)της απώλειας του απαλλοτριούμενου μέρους συνάδει με την έννοια της δίκαιης αποζημίωσης. Άξια ιδιαίτερης μνείας είναι ηπροσέγγιση των αμερικάνικων δικαστηρίων διότι στις Ηνωμένες Πολιτείες όπως και στην Κύπρο η παροχή δίκαιης αποζημίωσης στον ιδιοκτήτη απαλλο- 5 τριούμενης γης κατοχυρώνεται συνταγματικά (5η τροπο­ ποίηση του αμερικανικού συντάγματος)*. Αποφασίστηκε ότι συνυπολογίζονται στον καθορισμό της αποζημίωσης τα άμεσα οφέλη τα οποία προκύπτουν στον ιδιοκτήτηαπό τα προβλεπόμενα αναπτυξιακά ή βελτιωτικά έργα, προ- 10 σέγγιση η οποία επιφέρει ουσιαστική ισοσκέλιση μεταξύ αποζημίωσης και ουσιαστικής απώλειας. Ανάλογη υπήρξε η προσέγγιση και των αγγλικών δικαστηρίων** Και στη Γαλλία η νομοθεσία επιτρέπει τον συμψηφισμό της επαύ­ ξησης προς συνολική ήμερική απόσβεση της οφειλόμενης 15 αποζημίωσης***. Η ρύθμιση εξάλλου, υπέβαλε, για τον συνυπολογισμό της υπεραξίαςδεν παραβιάζειτην αρχήτης ισότητας δεδο­ μένου ότι ο νόμος έχει ως αντικείμενο την αποζημίωση συγκεκριμένης τάξης πολιτών, εκείνων που αποστερου- 20 νται μέρους της ιδιοκτησίας γης οι οποίοι διακρίνονται απο άλλες κατηγορίες ιδιοκτήτων, οι οποίοι δεν επηρεά­ ζονται άμεσα απότην απαλλοτρίωση. Ητάξηεκείνων των πολιτών που ενδεχομένως ευεργετείται από την απαλλο­ τρίωση δεν περιορίζεται μόνον στους ιδιοκτήτες γειτνια- 25 ζουσας γης άλλα και σεάλλα μέλη του κοινού πουεπηρεά­ ζονται ευμενώς αποτακατασκευαστικά έργα. ΑΡΘΡΟ 24.1 ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ. Οι πρόνοιες του άρθρου 10 του περί Αναγκαστικής * (Ιϊλ MonongahcSa NavigationCompany ν United States,37 L Ed, 463.ρ 468. UnitedStates ν LuandaGmzard, 55 I Ed, 165, ρ166-167 και UnitedStates of Amcnca ν VictorN Miller, 87 LEd, 336) ** (Βλ ιιεταξν άλλων BirminghamCorpn ν West Mid Baptist {19690 All hk, 172 (HL)) "**·Αρθρο 20 τη; Ord ΛΌ 58-997/23 10 58 126 1 Α.ΑΛ. Σεργίδηςν.Δημοκρατίας Πικής,Δ. Απαλλοτριώσεως Νόμου 15/62 σκοπούν αποκλειστικά στον προσδιορισμό των κανόνων αποζημίωσης των ιδιο­ κτητών απαλλοτριούμενης γης. Ο συμψηφισμός της επαύ­ ξησης αποβλέπει στην ανεύρεση της πραγματικής ζημιάς. 5 Η πρακτικήεφαρμογήαυτής της αρχήςαποδεικνύεται και από τα γεγονότα της υπόθεσης αυτής. Ο ιδιοκτήτης .δεν κλήθηκε να καταβάλει, ούτε αυτό ήταν επιτρεπτό βάσει του Ν. 15/62, τα οφέλη που προέκυψαν από την απαλλοτρίωση στο βαθμό και έκταση που υπερβαίνουν 10 την οφειλή απότην αποκοπήτου μέρους της ιδιοκτησίας που απαλλοτριώθηκε. Η παροχή στον ιδιοκτήτη αποζη­ μίωσης πέρα της πραγματικήςτου ζημιάς θα συνιστούσε απαράδεκτοπλουτισμό σε βάρος του δημοσίου μια μορφή αποζημίωσης ανεξάρτητη απότην πραγματικήζημιά. Δεν 15 είναι επιτρεπτή n απόδοση οποιασδήποτε αποζημίωσης για το λόγο και μόνο ότι διενεργήθηκε ηαπαλλοτρίωση.Η επιλογή των συγκεκριμένων κτημάτων τα οποία απαλλο­ τριώνονται γίνεται μετά από διαπίστωση των αναγκών του δημοσίου και με βάσητις αρχές του δημοσίου δικαίου 20 που προβλέπουν ως προϋποθέσεις για την απαλλοτρίωση ακίνητης ιδιοκτησίας (α) την αναγκαιότητα της γιατην εκ­ πλήρωση του δημόσιου σκοπού, και (β) την μη ύπαρξη άλλης λιγότερο επαχθούςεπιλογής. 25 3 0 Ηκατάληξηστην οποίαοδηγούμεθα είναι ότι οι διατάξεις του άρθρου 10 (στ) δε συνεπάγονται συνεισφορά στα δημόσιαβάρημετην έννοια που ενέχει οόρος στο συνταγ­ ματικόδίκαιο*οπότανδεν εγείρεται θέμα δυσμενούς διά­ κρισης σε βάρος των ιδιοκτητών γης που απαλ­ λοτριώνεται. ΔΙΚΑΙΗ ΚΑΙ ΕΥΛΟΓΗ ΑΠΟΖΗΜΙΩΣΗ - ΑΡΘΡΟ 23.4 (γ)ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ. Ηνομολογία του Ανωτάτου Δικαστηρίου υποστηρίζει * Τί συνιστά συνεισφορά και δημόσιο βάρος βάσει τον άρθρον 24.1 τον Σνντάγματος αναλύεται στην απόφαση της ολομέλειας Constantinidcs v.E.A.C.

(1982)3 C.L.R., 798. 127 Πικής,Δ. Σεργίδης ν.Δημοκρατίας

(1991)συμπερασματικά ότι ο όρος "δίκαιηκαιεύλογη αποζημίω­ ση" συνεπάγεται την εξίσωση της αποζημίωσης με την απώλεια του ιδιοκτήτη αποτιμούμενης σε χρήμα. (Βλ. Yiannis Anastassi Moti & Another v. Republic,

(1968)1 C.L.R., 102. Maniera v. Republic,

(1970)1 C.L.R., 345 5 RashidAH & Another v. Vassiliko Cement Works Ltd,

(1971)1C.L.R., 146. Republic v. Sawides & Others,

(1975)1 C.L.R.,12,D. J.Demades &SonsLtd v.Republic

(1977)1 C.L.R., 189 και Louisos v. M'ty of Famagusta

(1978)1 C.L.R., 36). Οι οικονομικές συνέπειες της απαλλοτρίωσης προσ­ διορίζουν το μέτρο της αποζημίωσης και όχι αυτή τούτη την αξία του απαλλοτριούμενου μέρους. Οι αποφάσεις στη Demadesκαι Louisos(ανωτέρω) ρητά αναγνωρίζουν ότι ο συμψηφισμός της επαύξησης αποβλέπει στην εξίσω- 15 ση της αποζημίωσης με την πρακτική απώλεια που αποτε­ λεί και την συνισταμένη της δίκαιης αποζημίωσης. Με τον ίδιο γνώμονα επαυξάνεται η αποζημίωση ανάλογα με την ζημιογόνο επίδραση της απαλλοτρίωσης στην υπόλοιπη περιουσία του ιδιοκτήτη που θεσμοθετείται με τις διατά- 20 ξεις της επόμενης παραγράφου,της παραγράφου (ζ) του άρθρου 10του Ν. 15/

1. Εννοιολογικά ο όρος "εύλογη" υποδηλώνει συσχετισμό της αποζημίωσης με τη ζημιά την οποία επιφέρει η απαλ­ λοτρίωση. Ο λόγος είναι η αποζημίωση· ευσταθεί εφόσον 25 αποκαθιστά την ζημιά. Ηπαράγραφος(στ) του άρθρου 10 σε συνάρτηση με την παράγραφο (ζ) του ίδιου άρθρου έχουν ως αντικείμενο την ανεύρεση της ουσιαστικής ζη­ μιάς του ιδιοκτήτη. Ετυμολογικά ο όρος "δίκαιη" συναρ­ τάται με το ίσον, που στο πλαίσιο του άρθρου 10 δε μπο- 30 ρεί να πάρει άλλη διάσταση από την εξίσωση της αποζημίωσης με την ουσιαστική απώλεια. Ο όρος "τοις μετρητοίς" συνταυτίζει την αποζημίωση με τη χρηματική αποτίμηση της ζημιάς. Το άρθρο 13 του Ν. 15/62 διασφαλίζει ταδικαιώματα του ιδιοκτήτη και την 35 ιδιοκτησία στο κτήμα μέχρι την καταβολή της συμφωνη­ θείσας ή επιδικασθείσας αποζημίωσης. Προκαταβάλλεται 128 1 0 1 Α.ΑΛ. Σεργίδηςν.Δημοκρατίας Πικής, Δ. η αποζημίωσηπριν την αποξένωση, ενώ ηευχέρεια παρο­ χής τόκου, όπως νομολογιακά αναγνωρίστηκε και στην Sawides (ανωτέρω) επιτρέπει την εξισορρόπιση κάθεανισοσκέλισης στο καθορισμότηςαποζημίωσης. _ Διαπιστώνουμε ότι το άρθρο 10 (στ) δεν αντίκειται ούτε παραβιάζει τις πρόνοιες του άρθρου23.4 (γ) τουΣυ­ ντάγματος. ΙΣΟΤΗΤΑ -ΑΡΘΡΟ 28.1 και28.2 ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑ­ ΤΟΣ. 10 Το άρθρο 28 έχει ως λόγο (Βλ. Mikrommatis v. The Republic, 2 R.S.C.C, 125) την ουσιαστική σε αντίθεση με την φαινομενική ισότητα. Ηδυναμική της αρχής της ισό­ τητας επιβάλλει την ανίχνευση της φύσης, των υποκειμέ­ νων και αντικειμένων του δικαίου ώστε νααποδίδονται 15 τα ίσα στα όμοια και τον αποκλεισμό της ταύτισης των ανόμοιων. Κατά τον Αριστοτέλη η ισότητα ταυτίζεται με το ίδιο το δίκαιο.Ανάλογη θέση υποστηρίζεται και απότον Πλά­ τωνα. Όπως εξηγείται στο σύγγραμμα του καθηγητή Μά20 νεση "Η συνταγματικήαρχήτης ισότητας και ηεφαρμογή της απόταΔικαστήρια"*ηέννοια της συνταγματικά κατο­ χυρωμένης ισότητας του νόμου έγκειται στην εξασφάλιση της αναλογικής ισότητας. Η ομοιογένεια μεταξύ των υποκειμένων του δικαίου 25 και πραγμάτων συνιστά τον παρονομαστή της ισότητας, όπως εισηγήθηκε ο κ. Σεργίδης με αναφορά στις γνωμα­ τεύσεις του δικαστηρίου που εκδόθηκαν στην Πρόεδρος της Δημοκρατίας ν. Βουλής των Αντιπροσώπων**. Η ομοιογένεια σύμφωνα με μια από τις γνωματεύσεις που 30 δόθηκανστην πιόπάνωυπόθεσηπροσδιορίζεται ως εξής:*Σελ. 446 - Βλ. επίσης Ηθικά Νικομάχεια Ε 113013 (Αριστοτέλης), Νόμων 757Α και Πολιτικά Γ 1280 (Πλάτωνας). **Αναφορά 2/89, εκδόθηκε στις29/8/
2. 129 Πικης,Δ. Σεργίδηςν.Δημοκρατίας

(1991)"Η ομοιογένεια μεταξύπραγμάτωνήτης θέσης ή της κατάστασης ατόμωνγια σκοπούς ίσης μεταχείρισης δεν προσδιορίζεται μικροσκοπικά ή σχολαστικά αλλά με γνώμονα την ουσιαστική συνάφεια μεταξύ τους. Όταν ηομοιογένεια μεταξύπραγμάτων,της θέσεως ήτων πε- 5 ριστάσεων ατόμων είναι τόσο μεγάλη ώστε να συνθέ­ τουν ομάδα ατόμων ή υποκειμένων με βάση κοινόπα­ ρονομαστή ομοιογένειας ο νομοθέτης έχει τη διακριτική ευχέρεια να ταξινομήσει τα πράγματαήτα υποκείμενα τουδικαίουσεξεχωριστή κατηγορίακαινα ίο προβεί σε νομοθετικές ρυθμίσεις διάφορες από εκείνες που ισχύουν για άλλες συγγενικές αλλά όχι ομοιογενείς κατηγορίες προσώπων ή πραγμάτων.Τόσο η συμπερί­ ληψη πραγμάτων ή ατόμων σε ομοιογενή κατηγορία όσο και οι διακρίσεις που γίνονται στα δικαιώματαή 15 τις υποχρεώσεις ατόμων πρέπει να έχουν, όπως ορίζει η νομολογία, λογικό έρεισμα το οποίο να πηγάζειαπό την ομοιότητα ή διαφορές μεταξύ των πραγμάτων ή των φορέων των δικαιωμάτωνκαι υποχρεώσεων." Προσομοιάζει φαινομενικάηθέσητου ιδιοκτήτηαπαλ- 20 λοτριούμενης γης που ευεργετείται λόγω επαύξησης της αξίας του υπολοίπου της ιδιοκτησίας του από την απαλλοτρίωση και των ιδιοκτητών γειτνιάζουσας περιουσίας το)ν οποίων η γη δεν απαλλοτριώνεται. Και οι δυο ωφε­ λούνται απότα βελτιωτικά έργα ενώ οι μηεπηρεαζόμενοι 25 δεν προβαίνουν σε οποιαδήποτεσυνεισφορά για τα οφέλη τα οποία καρπούνται.Ηεπιβολή τέλους βελτιώσεως προ­ βλέπεται και ρυθμίζεται απότο άρθρο80 του περί Πολεο­ δομίας και Χωροταξίας Νόμου του 1972 (βλ. επίσης Κ.Δ.Π. 119/76). Λεπτομερέστερη θεώρηση της θέσης των 30 δυο κατηγοριών ιδιοκτητών αποκαλύπτειόμως συνταγμα­ τικές διαφορές μεταξύτους. Η πρώτη διάφορασυνίσταται στο ότι στην περίπτωση το>ν ιδιοκτητίόν απαλλοτριούμενης γης εγείρεται κατά συ­ νταγματική επιταγή, άρθρο23.4 (γ),άμεση υποχρέωση για 35 αποζημίωση τους. Θέμα μείωσης λόγω επαύξησης του υπολοίπου εγείρεται μόνον όταν δεν απαλλοτριώνεται το σύνολο της ιδιοκτησίας του απαιτητή. 130 1 ΑΛΛ. Σερνίδηςν.Δημοκρατίας Πικής, Δ. Η επαύξηση λαμβάνεται υπόψη μόνον ως προς την ανεύρεσητηςζημιάςκαιδε μπορεί ναδιαχωριστεί απότις πρόνοιες της επόμενης παραγράφου του άρθρου 10, της παραγράφου (ζ),ηοποία αντισταθμίζει τηνεπαύξηση και 5 αποβλέπει στην εξισορρόπιση της διαδικασίας πλήρους αποζημίωσης του ιδιοκτήτη. Όταν απαλλοτριώνεται το σύνολο της ιδιοκτησίας δεν εγείρεται θέμα επαύξησης ή επηρεασμού του υπολοίπου. Διακρίνονται οι δυοκατηγο­ ρίες ιδιοκτητών απότο γεγονός ότι ο ένας χάνει καιο 10 άλλος διατηρείτην ιδιοκτησίατου. Στην επιχειρηματολογία τουοδικηγόρος του εφεσείο­ ντα απομόνωσε τις διατάξεις της παραγράφου (στ)του άρθρου 10 για σκοπούς κρίσης της συνταγματικότητας τους ενώ στην πραγματικότητα οι πρόνοιες τουάρθρου 15 αυτού είναι αλληλένδετες και συνιστούν ενιαίο κώδικα αποζημίωσης. Άλλη υπόθεση η οποία αποτέλεσε μέρος του βάθρουτηςεπιχειρηματολογίας τουεφεσείοντα είναι ότι ταέργα τηςαπαλλοτρίωσης έχουν απαραιτήτωςεπω­ φελείς επιπτώσεις στην γύρω ιδιοκτησία, θέση ανυπόστα20 τη.Ταδημόσια έργα μπορεί να έχουν ευμενείς όσο και δυ­ σμενείς επιπτώσεις στην ιδιοκτησία και τοχαρακτήρα της περιοχής. Αντίθετα μετους ιδιοκτήτες απαλλοτριούμενης γης, οι γείτονες δεν αποζημιώνονται για την δυσμένεια που τους προκαλείται. Σε εκείνη την περίπτωση οι ιδιο25 κτήτες που επηρεάζονται απότηναπαλλοτρίωση πλεονε­ κτούν έναντι άλλων ιδιοκτητών που δεν επηρεάζονται από τηναπαλλοτρίωση. Άλλη αναγκαία διάκρισηπροκύ­ πτει απότογεγονός ότιη επαύξηση ήζημιογόνος επίδρα­ ση δεν εξαρτάται μόνον απότις γενικές επιπτώσεις του 30 έργου αλλά εξίσου απότις ιδιομορφίες της απαλλοτριού­ μενης γηςκαιτου υπολοίπου. Είναι θεωρητικά δυνατόη απαλλοτρίωση να έχει γενικά ευμενείς επιπτώσεις στην ιδιοκτησία σε μια περιοχή, ενώ στη συγκεκριμένη περί­ πτωση να έχει ζημιογόνο επίδραση λόγω του σχήματος 35 του υπολοίπου τμήματος τηςγης. Οι κανόνες αποζημίω­ σης που περιέχονται στοάρθρο 10του Ν. 15/62έχουν ως άξονα την απαλλοτρίωση και θέμα την αποζημίωσητου κάθε ιδιοκτήτηανάλογαμετηζημιάτην οποίαυπέστη. 131 Πικής,Δ. Σεργίδηςν.Δημοκρατίας

(1991)Το ερώτημα το οποίο καλούμεθα να απαντήσουμε σ' αυτή την υπόθεση δεν ηγέρθη ευθέως σε καμιά υπόθεση του Ανωτάτου Δικαστηρίου. Παρατηρήσεις σε πολλές αποφάσεις, όπως και οι πιο κάτω που αναφέρονται στην υπόθεση Demades(ανωτέρω), στη δελ. 205, υποστηρίζουν 5 ότι δεν παραβιάζονταιοι αρχές της ισότητας με τις πρό­ νοιες της παραγράφου 10(στ):"We would, therefore, dismiss this contention of counsel because the decision of the Court is neither contrary to the provisions of the Law 15/62 nor of io Article 28 of the Constitution because in our view it does not result in unequal treatment between the parties as to the reference."* To συμπέρασμα στο οποίο αγόμεθα είναι ότι οι ιδιο­ κτήτες απαλλοτριούμενης γης συνιστούν κατηγορία ατό- 15 μο;>νμε ιδιόμορφα δικαιώματακαιυποχρεώσεις, οι οποίοι εύλογα διακρίνονται από τους ιδιοκτήτες γειτνιάζουσας γης ηοποία δεν απαλλοτριώνεται. Οι κανόνες αποζημίω­ σης προσιδιάζουν και είναι προσαρμοσμένοι στις ιδιαιτε­ ρότητες των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων της κατηγο- 20 ρίας των ιδιοκτητών οι οποίοι αποστερούνται μέρους ή του συνόλου της ιδιοκτησίας τους ως αποτέλεσμα της απαλλοτρίωσης. Εξάλλου οι διατάξεις του Νόμου, Ν. 15/ 62, συναρτώνται άμεσα με τη συνταγματική επιταγή για την ταχεία, εύλογη και δίκαιη αποζημίωση εκείνων των 25 ιδιοκτητών οι οποίοι αποστερούνται την περιουσία τους. Ο ίδιος ο συνταγματικός νομοθέτης διαχωρίζει τους ιδιο­ κτήτες απαλλοτριούμενης γης από άλλες κατηγορίες ιδιο­ κτήτου και τους κατατάσσει σε ιδιαίτερη κατηγορία για σκοπούς αποζημίωσης (Άρθρο 23.4. (γ)). 30 Η διάκριση μεταξύ των δυο κατηγοριών ιδιοκτητών έχει νομικό και πραγματικό έρεισμα ώστε να παρέχεται διακριτικήευχέρεια στο νομοθέτη ναπροβαίνει στη ρύθμι* Ανα/υγη νπήρξί και η προσέγγιση τον Ι-,παρχιακον Λικαστηρίον στην Hjipitpapnlydorou ν Republic

(1982)2JSC.

1. 132 1 Α.Α.Δ. Σεργίδηςν. Δημοκρατίας Πικής, Δ. ση των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων της μιας κατηγο­ ρίας ατόμων χωρίς παράλληλη υποχρέωση για τη συμφυή ρύθμιση των δικαιωμάτων της άλλης κατηγορίας ατόμων. Ο σκοπός του περί Αναγκαστικής Απαλλοτριώσεως 5 Νόμου, 1962 (Ν.15/62)δεν είναι οκαταμερισμός των ωφε­ λημάτων των ιδιοκτητών που ευεργετούνται από βελτιω­ τικά έργα για σκοπούς συνεισφοράς αλλά η αποζημίωση των ιδιοκτητών πουαποστερούνται μέρους ήτου συνόλου της ιδιοκτησίας τους. Το άρθρο 10 του Ν. 15/62,περιλαμ10 βανομένης και της παραγράφου(στ), είναι αποκλειστικά προσαρμοσμένο στη διασφάλιση των συνταγματικών στό­ χων που προβλέπονται στο άρθρο 23.4 (γ),αντανακλάτις πραγματικότητες της κατηγορίας ιδιοκτητών που αποστε­ ρούνται τη γη τους ως αποτέλεσμα της απαλλοτρίωσης 15 και έχει ως επίμετρο για την αποζημίωση την απόδοση σ' αυτούς των ίσων με την αποτίμηση σε χρήμα της ζημιάς την οποία ουσιαστικά υπέστησαν. Καταλήγουμε ότι δεν παραβιάζεται με τις διατάξεις του άρθρου 10 (στ) του Ν. 15/62 ηαρχή της ισότητας που 20 κατοχυρώνουν οι παράγραφοι 1και2 του άρθρου
2. Συ­ νοψίζοντας τοάρθρο 10 (στ) του Ν. 15/62 δε συγκρούεται ούτε έρχεται σε αντίθεση με κανένα από τα τρία άρθρα με τα οποία οι πρόνοιες του έχουναντιπαραβληθεί. Η έφεση απορρίπεται. Δεν εκδίδεται διαταγή για τα 25 έξοδα. Η έφεσηαπορρίπτεται χωρίς έξοδα. 133