clr/1991/1991_2_43.pdf

(1)φ) τον Στρατιωτικού Ποινικού Κώδικα και Δικονομίας Νόμου του 1964(Νόμοι 1964-1985). 5 Επίδειξη διαγωγής ασυμβίβαστης με τη στρατιωτική πειθαρχία κατά παράβασητουάρθρον 101 τον ιδίου Κώδικα. 10 Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών εναντίον των βασανιστηρίων (Convention against Torture and Other Cruel, Inhuman or Degrading TreatmentorPunishment)— Αντανακλά πανανθρώπινα ιδεώδη και επιδιώξειςπαρ' όλο που δεν έχει κυρωθείακόμη από την Κύπρο. Νόμος 40164 άρθρο81— Ηάσκησηβίας σεβάρος υφισταμένου απα­ γορεύεται και συνιστά διαγωγή ηοποία συνεπάγεται αυστηρή τι­ μωρία. 15 Νομική ισχύς διαταγής ανωτέρου στο στράτευμα, την αστυνομία ή άλλη κρατική αρχή — Συναρτάται με την εξουσιοδότηση που πα­ ρέχει το δίκαιο για την έκδοσητης — Ηπροέλευση της και μόνο δενπαρέχει νομικό έρεισμαγια τηνεκτέλεση της. Εκπαιδευτική πορεία — Τι συνιστάεξευτελιστική ή ταπεινωτική με­ ταχείριση — Σύνταγμα (ΜέροςΠ). 20 25 Πειθαρχικοί Κανονισμοί της Εθνικής Φρουράς δυνάμει του άρθρου 23

(2)Φ)τονΝ. 20/64 (1964-1985). Ο εφεσείων πουήταν λοχαγόςτηςΕθνικήςΦρουράςαρνήθηκε ναυπακούσεισε διαταγήτουΔιοικητήτουΤάγματοςτουνασυμ­ μετάσχεισεεκπαιδευτικήπορείαπουείχεδιατάξειοΔιοικητήςτης Β'Ανωτέρας ΣτρατιωτικήςΔιοίκησηςμετάπουδιαπίστωσεκλίμα απειθαρχίας μεταξύτωνοπλιτώντουΤάγματος. Οεφεσείωνπου είχε ορισθεί σαν ο αξιωματικός που θαηγείτο της πορείας αντέ- 43 Χρίστουν.Δημοκρατίας

(1991)δράσε αρνητικάκαι αξίωσε διευκρινίσεις ως προς τησημασία του όρου "εκπαιδευτικήπορεία"καθώς επίσης καιγιατην αποζημίωση του, λόγω του ότι ηπορεία θα ελάμβανε χώρα σε χρόνο ανάπαυ­ σης του. Όταν οΔιοικητής τουδεν μπορούσε ναλύσειτιςαπορίες του εγκατέλειψε το στρατόπεδο και ανευρέθη απότις ανακριτικές αρχές να αναπαύεταιτο απόγευμα της ιδίας ημέρας σε καφενείο στο χωριό Λινού. Εκρίθη ένοχος απότο Στρατοδικείο τόσο στο αδίκηματηςανυ­ πακοήςσεδιαταγήανωτέρουκατάπαράβασητουάρθρου49 (Ι)(β) των Περί Στρατιωτικού Ποινικού Κώδικα και Δικονομίας Νόμων 1964-1985 όσο και για επίδειξη διαγωγής ασυμβίβαστης με τη στρατιωτική πειθαρχία κατάπαράβασητου άρθρου 101 του ιδίου Κώδικα.Του επεβλήθη η ποινή φυλάκισης ενός μηνός μεαναστο­ λή. Ο εφεσείων εφεσίβαλε την απόφαση του Στρατοδικείου εναντίον της καταδίκηςτουγιατους εξής λόγους: 5 10 15

(1)Το Στρατοδικείο "δεναξιολόγησε ορθάτηνόλημαρτυρία", και

(2)ηδιαταγήγιατην πορείαήτανπαράνομη. ότι; ΤοΑνώτατο Δικαστήριο απέρριψε την έφεσηκαι αποφάνθηκε 20 (Α) Υπό ΠικήΔ.συμφωνούντος καιτου Κούρρη,Δ.: Σχετικά μετον πρώτο λόγοτης έφεσης,οι ενστάσεις στην αξιο­ λόγηση της μαρτυρίας επικεντρώθηκαν στο μέρος της απόφασης όπου αναφέρεται ότι δεν υπήρξε διαφωνία μεταξύ των μαρτύρων 25 αναφορικά μετις συνέπειες τηςπορείαςκαιότι αυτήδεν προκάλε­ σεταλαιπωρία. Σύμφωνα με τη μαρτυρία,ηπορεία ήταν μακράκαι επίπονη. Όμως δεν ήταν καθόλου εξουθενωτική και εύλογα μπορούσε να χαρακτηρισθεί σανσκληρή στρατιωτικήάσκηση. Αν το απόσπασμα της απόφασης που αναφέρει ότι η πορεία δεν προκάλεσε ταλαιπωρία απομονωνόταν από το υπόλοιπο μέρος της απόφασης,θα μπορούσε δικαιολογημένα ναχαρακτηρι­ σθείως εσφαλμένο. Όμωςαναυτότο μέρος τηςαπόφασηςεκτιμη­ θεί μαζί μετο επακόλουθο τότε δενυπάρχει καμμιάαμφιβολίαότι 35 τοΔικαστήριο προτού προβείστα ευρήματακαικαταλήξει στασυ­ μπεράσματα του έλαβε υπ' όψη το σύνολο της μαρτυρίας. Εξ άλλου η πρόκληση ή μη,ταλαιπωρίας στους μετέχοντες στην πο­ ρείαδεναποτελεί ουσιαστικό στοιχείο γιατοαδίκημακαιούτε συ­ νιστά απόμόνο του λόγογιαανυπακοήτωνδιαταγώνανωτέρων. 40 Αναφορικά με τον δεύτερο λόγο της έφεσης όπως φάνηκεαπό τη μαρτυρίαμεκανένα μέτροη πορείαδενσυνιστούσεαπάνθρωπη 44 30 2 ΑΛΛ. Χρίστουν.Δημοκρατίας ήεξευτελιστική μεταχείριση των στρατιωτών ούτως ώστε να είναι αντίθετη προς το Κυπριακό Σύνταγμα(Μέρος Π)και τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών εναντίον των βασανιστηρίων και κατάσυ­ νέπεια παράνομη. 5 Αντίθετα αποδείκτηκε ότι η πορεία συνιστούσε παραδεκτό μέτρο άσκησης του στρατεύματος και ότι αν και ασυνήθιστα μακράδεν έπληττε μεκανένατρόποτηναξιοπρέπειατων στρατιω­ τών ούτε συνεπαγόταν τον εξευτελισμότους. Ο σκοπός πουέγινε ηπορείαήτανεκπαιδευτικόςκαιόχι τιμωρητικός. 10 Ο εφεσείων αρνήθηκεναλάβημέρος στην πορείαγια προσωπι­ κούς λόγους και όχι διότι έκρινε τη διαταγήπαράνομη. Όμως η νομιμότητα τηςδιαταγήςκρίνεται αντικειμενικά μεγνώμονα τοδικαιϊκό της υπόβαθροκαι ο χαρακτήραςτης δεν αλλοιώνεται από την υποκειμενική αντίδραση στην εκτέλεσητης. Το γεγονός ότι η διαταγήδεν προβλεπόταν στο πρόγραμμα εκπαίδευσης για τηπε­ ρίοδο από29/2/88μέχρι 5/3/88,καιότι δόθηκεχωρίς προηγούμενη τροποποίηση του προγράμματος δεν την μετατρέπει σε παράνομη οπότε και μπορούσε να είχε αγνοηθεί χωρίς συνέπειες από τον εφεσείοντα. Στηνπροκειμένη περίπτωση ο εφεσείων είχεκαθήκον ναυπακούση στη διαταγήγια την πορείακαι ηπαράλειψητου να εκτέλεσητηδιαταγή αυτήδίκαιατον εξέθεσεστις ποινικές κυρώ­ σειςπουπροβλέπει τοάρθρο49

(1)(β) τουΝόμου40/54. 15 20 25 30 35 Οι αρχές που υιοθετήθηκαν στις υποθέσεις Αναστασίου ν Δημητρίου και άλλον και Γρηγορόπουλλοςν Δημοκρατίαςαναφορικά με την νομική ισχύ διαταγής ανωτέρου στο στράτευμα, την αστυνομία ή άλλη κρατική αρχή εφαρμόζονται πλήρως στην πα : ρούσαυπόθεση. Εκείνο πουαναθεωρείται στην προκειμένη περίπτωση δεν είναι η ορθότητα ή η αναγκαιότητα της διαταγής για την πορεία αλλά εξετάζεται η ποινική ευθύνη του εφεσείοντα για ανυπακοή στις διαταγές των ανωτέρων του και για το ασυμβίβαστο της διαγωγής του με την πειθαρχία στο στράτευμα. Έχουν τεκμηριωθεί και τα δύο αδικήματα και ήτανδυνατόνατου είχεεπιβληθεί μεγαλύτερη ποινή απότην ποινή φυλάκισης ενός μηνός με αναστολή που του επεβλήθηκαι πουμεοποιοδήποτε μέτροκαιανκριθεί είναι εξαιρε­ τικά επιεικής. ΥπόΠογιατζή, Δ.: 40 Ο εφεσείων δεν αμφισβήτησε την άρνηση του ναυπακούσει στη διαταγή του διοικητή του να ηγηθεί της πορείας του τάγματος. Προσπάθησε όμως να τη δικαιολογήσει προβάλλοντας σαν μόνη δικαιολογία το παράνομο της διαταγής λόγω τριών διαζευκτικών λόγων:

(1)Συνιστούσε απάνθρωπη ή ταπεινωτική μεταχείριση κατά παράβασητουάρθρου8τουΣυντάγματος. 45 Χρίστουν.Δημοκρατίας

(2)Ήταν τιμωρητικού καιόχι εκπαιδευτικούχαρακτήρακαι

(3)Δεν προβλεπόταν στο πρόγραμμα εκπαίδευσης το οποίο δεν είχε τροποποιηθεί προηγουμένως σύμφωνα μετιςκαθιερω­ μένεςδιαδικασίες. Αναφορικά με τους δύο πρώτους λόγους δεν προστίθεται οτιδήποτεστα λεχθέντα υπό του Δικαστή Πική.Όμως αναφορικά με τον τρίτο λόγο επισημαίνεται ότι ο εφεσείων εξίσωσε το πρόγραμμα εκπαίδευσης με κανόνα δικαίου του οποίου όμως τόσο το περιεχόμενο όσο και ηδιαδικασίατροποποίησης απο­ τελούν μόνο εσωτερικά διοικητικά μέτρακαι εσωτερικές διαδικασίες του στρατεύματοςχωρίς καμμιάδικαιικήισχύ. c 10 Το αδίκηματης ανυπακοήςκάτωαπότο άρθρο49 του Νόμου αποτελεί αδίκημακατάτης στρατιωτικής πειθαρχίαςηοποίααπο­ τελεί τον ακρογωνιαίο λίθο τηςαποτελεσματικότητας της Εθνικής μας Φρουράς. Οι διαταγέςτων ιεραρχικάανωτέρων μπορούν να 15 αγνοηθούν μόνο στις περιπτώσεις πουείναι έκδηλαπαράνομες. Το Πρωτόδικο Δικαστήριο ορθά απέρριψε τον ισχυρισμό του εφεσείοντα ότι μπορούσε νόμιμα να αγνοήσει τη διαταγήγια την εκτέλεση της πορείας ως παράνομης, αφού τέτοια διαταγήήταν καθόλανόμιμη. 20 Ηέφεση απορρίπτεται. Υποθέσειςπου αναφέρθηκαν: TheofilouvRepubUc

(1984)2 C.L.R. 114; Grigoropoullos ν Republic

(1984)3C.L.R. 449; Anastassiou ν DemetnouandAnother

(1981)1C.L.R. 589; 25 Mylonas ν Republic

(1982)3C.L.R. 880. 'Εφεσηεναντίοντηςκαταδίκης. Έφεση εναντίον της καταδίκης από τον ΙωάννηΗλία Χρίστου ο οποίος βρέθηκε ένοχος στις 7 Φεβρουαρίου, 1989 απότο ΣτρατιωτικόΔικαστήριο (Αριθμός Υπόθεσης 30 330/88)στην κατηγορίαγιαανυπακοήκατάπαράβασητου άρθρου49

(1)(β)του Περί ΣτρατιωτικούΠοινικού Κώδι­ κακαι Δικονομίας Νόμου, 1964 (Νόμοι 1964 - 1985) και καταδικάστηκε σε φυλάκιση ενός μηνός με αναστολήγια περίοδοενόςχρόνου. 35 46 2ΑΛΛ. Χρίστουν. Δημοκρατίας Α. Παπαχαραλάμπους καιΝ.Σάντης, γιατον Εφεσείο­ ντα. Μ. Τριανταφυλλίδης, Γενικός Εισαγγελέας της Δημο­ κρατίας και Π. Ιουλιανός, γιατην εφεσίβλητη. 5 Cur.adv. vult. 10 15 20 25 30 35 ΠΙΚΗΣ, Δ.: Ο εφεσείων είναι Λοχαγός της Εθνικής Φρουράς και υπηρετεί στο 222 ΤάγμαΠεζικού. Στις5/3/ 88 ο εφεσείων αρνήθηκε να υπακούσει σε διαταγή του Διοικητή του Τάγματος να συμμετάσχει σε πορεία που είχε ενωρίτερα διατάξει ο Υποστράτηγος Δημήτριος Γκούνης, Διοικητής της Β*Ανωτέρας Στρατιωτικής Διοί­ κησης. Η διαταγήδόθηκεκατά τηδιάρκειατης επίσκεψης τουΥποστράτηγου στη μονάδα,υιοθετήθηκεκαιτέθηκε σε εφαρμογή από το Διοικητή του Τάγματος. Ο εφεσείων ήτανέναςαπότους μόνιμους αξιωματικούςτης μονάδας. Ηδιαταγήδόθηκεμετάαπόδιαπιστώσειςτου Υποστράτη­ γου ότι επικρατούσε κλίμα απειθαρχίας μεταξύ των οπλι­ τών τουΤάγματος. Αρχικά, ο εφεσείων εκδήλωσεπροθυ­ μία να πάρει μέρος στην πορεία, εκπληρώνοντας τις διαταγές των ανωτέρων του. Μετέβη στο σπίτι του, στο γειτονικό χωριό Λινού, άλλαξε τα ρούχα του, φόρεσε τη στολή εκστρατείας και επέστρεψε στη μονάδα εκδηλώνο­ ντας την ετοιμότητατουναπάρειμέρος στην πορεία. Αρ­ χισε να δυστροπεί όταν διεφάνη ότι δε θα ελάμβαναν μέρος στην πορεία όλοι οι αξιωματικοί τουΤάγματος. Ο ίδιος είχε οριστεί ως ο αξιωματικός ο οποίος θα ηγείτο της πορείας. Αντέδρασε, στην παρουσίακαι άλλωναξιω­ ματικών,ζητώντας απότο Διοικητή τουΤάγματοςνατου βεβαιώσει καιγραπτώςτη διαταγήγιατην πορεία. Ανταποκρινόμενος στην παράκληση του, ο Διοικητής προέβη στη γραπτήβεβαίωση της πορείας την οποία περιέγραψε ως εκπαιδευτική. Ο εφεσείων αξίωσε διευκρινίσεις ως προς τησημασία του όρου "εκπαιδευτική πορεία", καθώς επίσης καιγια την αποζημίωσητου, ενόψει του ότι η ποοεία θα ελάμβανε χώρα κατά το χρόνο της ανάπαυσης. του. Ηδιαταγήγια την πορεία δόθηκε πριν το μεσημέρι του Σαββάτουκαιηεκτέλεσητηςσυνεπαγόταντηνπόρευ47 Πΐκής, Δ. Χρίστουν. Δημοκρατίας

(1991)ση της μονάδας το απόγευμα της ίδιας ημέρας, κατά το χρόνο που κατά κανόνα ήσυνήθως οι στρατιωτικοί είχαν ανάπαυση και δικαίωμα απουσίας από το στρατόπεδο μέχρι τοπρωΐ της Δευτέρας. Σε απάντηση του ερωτήματος του εφεσείοντα ο Διοικη- 5 τής του Τάγματος απάντησε ότι δε μπορούσε να λύσει τις απορίες του, οπόταν ο εφεοείων δήλακιε κατηγορηματικά ότι δε θα μετείχε στην πορεία και εγκατέλειψε το στρατό­ πεδο. Το απόγευμα της ίδιαςημέρας αναζητήθηκε απότις ανακριτικές Αρχές και ανευρέθη αναπαυόμενος σε καφέ- 10 νείο τουχωριού Λινού. Εναντίον του εφεσείοντα προσάφθηκαν δυο κατηγορίες ενώπιον του Στρατοδικείου(α) Ανυπακοή σε διαταγή ανωτέρου κατά παράβαση του άρθρου 49

(1)(β) του Περί Στρατιωτικού Ποινικού 15 Κώδικα και Δικονομίας Νόμου του 1964 (Νόμοι 19641985), και (β) Επίδειξη διαγωγής ασυμβίβαστης με τη στρατιωτι­ κήπειθαρχία κατάπαράβασητου άρθρου 101 του ίδιου Κώδικα. Μετά το πέρας της ακροαματικής διαδικασίας, το Στρατοδικείο έκρινε τον εφεσείοντα ένοχο και στα δυο αδικήματα. Κατάτην ακρόαση οι λόγοι της έφεσης πε­ ριορίστηκαν σε δυο:(α) Το Στρατοδικείο "δεν αξιολόγησε ορθά την όλη 25 μαρτυρία",και (β) "η διαταγή ήτο παράνομη",εννοώντας τη διαταγή για τηνπορεία. Οι ενστάσεις στην αξιολόγηση της μαρτυρίας επικε­ ντρώθηκαν στο μέρος εκείνο της απόφασης όπου αναφέ- 30 ρεται ότι δεν υπήρξε διαφωνία μεταξύ των μαρτύρων αναφορικά με τις συνέπειες της πορείας,και ότι αυτή δεν 48 20 2ΑΛ.Δ. Χρίστουν.Δημοκρατίας Πιχής,Δ. είχε προκαλέσει ταλαιπωρία. Το σχετικό απόσπασματης απόφασης έχειως εξής: 5 " Όλοι κατέθεσαν ότι η πορεία επραγματοποιήθη, ουδείς υπέστη οιανδήποτεταλαιπωρίανκαι ουδείς υπέβαλε επισήμως παράπονον και ότι ο κατηγορούμενος μετάτην άρνησιν του νασυμμετάσχει της πορείαςαντι­ κατεστάθη υπό του Λοχαγού Χαραλαμπίδη Χρήστου (ΜΚ5)." Η μαρτυρία απεκάλυψε ότι η πορεία ήταν μακρά και 10 κάλυψε απόσταση 32 χλμ. Διήρκεσε 8 ώρες και ήταν επί­ πονη. Από την άλλη,δεν ήταν μεκανένα μέτρο εξουθενω­ τική ούτε άνευ διακοπής, και δεν έθεσε σε κίνδυνο την υγεία κανενός. Εύλογα ηπορεία μπορούσε να χαρακτηρι­ σθείως σκληρή άσκησητων στρατιωτών. 15 20 25 30 35 Εάν το απόσπασματης απόφασης το οποίο έχει προσ­ διοριστεί απομονωνόταναπότουπόλοιπο μέρος της από­ φασης,δικαιολογημένα θαμπορούσε ναχαρακτηρισθεί ως εσφαλμένο, ιδίως στο σημείο πουαναφέρεταιότι η πορεία δεν προκάλεσε ταλαιπωρίαστους μετέχοντες. Συνεκτίμηαη όμως του προαναφερθέντος, με το επακόλουθο μέρος της απόφασηςδεν αφήνει αμφιβολία,όπως σωστά υπέδει­ ξε ο Γενικός Εισαγγελέας, ότι λήφθηκε υπόψη το σύνολο της μαρτυρίας πριν το δικαστήριο προβεί στα ευρήματα και καταλήξει στα συμπεράσματα του. Αλλωστε η πρόκλήσηήμηταλαιπωρίαστους μετέχοντες στην πορεία δεν είναι ουσιαστικό στοιχείο του αδικήματος, ούτε συνιστά αφεαυτού λόγο για την ανυπακοή των διαταγών ανωτέ­ ρων. Έστω, και αν ακόμα γινόταν δεκτό ότι το πιο πάνω απόσπασμα αποκαλύπτει σφάλμα στην εκτίμηση τηςμαρ­ τυρίας, ηδιαπίστωση αυτήδε θαείχε οποιεσδήποτε συνέ­ πειες για την ετυμηγορία του δικαστηρίου. Η διαπίστωση του σφάλματος στην καθοδήγηση του δικαστηρίου απο­ κτά,κατάτον εφεσείοντα, σημασία ενόψειτου ισχυρισμού ότι η πορείασυνιστούσεαπάνθρωπηήεξευτελιστική μετα­ χείριση, οπόταν ηδιαταγή για την εκτέλεσητης μπορούσε 49 Πιχής,Δ. Χρίστουν.Δημοκρατίας

(1991)δικαιωματικάνααγνοηθεί. Η εισήγηση των δικηγόρων του εφεσείοντα είναι ότι η απάνθρωπηήεξευτελιστική μεταχείριση των στρατιωτών αντίκειται στοπνεύμακαιτογράμματου μέρους τουΚυ­ πριακούΣυντάγματοςπουκατοχυρώνει ταανθρώπιναδι- 5 καιώματα(Μέρος II),καιείναιγιατο λόγο αυτό παράνο­ μη. Επίσης έρχεται σε αντίθεση με τις διακηρύξεις της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών εναντίον των βασανι­ στηρίων (CONVENTION AGAINST TORTURE AND OTHER CRUEL, INHUMAN OR DEGRADING 10 TREATMENT OR PUNISHMENT),ηοποία παρόλο που δεν έχει ακόμα κυρωθεί απότην Κύπρο, αντανακλά πα­ νανθρώπινα ιδεώδη και επιδιώξεις, με άμεσες συνέπειες στοδικαιικόυπόβαθροκάθεχώρας. Δεθαεπεκταθούμεστοτισυνιστά απάνθρωπηή εξευτε- 15 λιστική μεταχείριση που αποκλείεται τόσο απότο Μέρος Π τουΣυντάγματος, όσο καιαπότις γενικές αρχέςτουδι­ καίου. Ηάσκηση κάθε μορφής βίαςσε βάροςυφισταμέ­ νου απαγορεύεταιαπότο άρθρο81 τουΝ 40/64και συνι­ στά διαγωγή η οποία, όπως τονίζεται στην απόφαση 20 Theofilou v.Republic

(1984)2C.L.R. 114, συνεπάγεται αυ­ στηρήτιμωρία. Δε θαεπεκταθούμεγιατί μεκανένα μέτρο ηπορείαδεσυνιστούσε απάνθρωπηήεξευτελιστική μετα­ χείριση. Η μαρτυρίακατέδειξεότι(α) Η πορεία συνιστά παραδεκτόμέσοάσκησης τον 25 στρατεύματος,και ότι φ) ησυγκεκριμένηπορείαπαρόλοπου ήτανασυνήθι­ στα μακρά, δεν έπληττεμεκανένα τρόποτηναξιοπρέ­ πεια των στρατιωτών ούτεσυνεπαγόταν τον εξεντελι- _Π σμότους. Βέβαια, ο λόγος για τον οποίο ο εφεσείων δεν μετείχε στηνπορείαδενήτανούτε οαπάνθρωποςχαρακτήραςτης ούτε ηαμφισβήτηση της ως μέσου άσκησης του στρατεύ­ ματος. Δεν αρνήθηκε να πάρει (ο εφεσείων) μέρος στην πορεία γιατί έκρινε τηδιαταγήπαράνομη,αλλά γιατους 35 50 2Α.Α.Δ. 5 Χρίστουν.Δημοκρατίας Πικής,Δ. προσωπικούς λόγους τους οποίους έχουμε εξηγήσει. Η υποκειμενική του όμως αντίδραση στην εκτέλεσητης δια­ ταγής δεν αλλοιώνει το χαρακτήρα της ούτε αποκλείει την υπεράσπιση πουέχει προβληθεί γιατο παράνομοτηςδιαταγής- Ηνομιμότητα τηςδιαταγήςκρίνεται αντικειμενικά μεγνώμονα τοδικαιικότηςυπόβαθρο. Σύμφωνα με τον εφεσείοντα η πορεία δεν απέβλεπε στην εκπαίδευση αλλά στην τιμωρία των οπλιτών μετά τη διαπίστωση χαλαρότητας στο κλίμα πειθαρχίας που επι10 κρατούσε στοΤάγμα. Η διαταγήγια την πορεία δόθηκε μετάτην επιβολή δέκακάμψεων πουήταντοπρώτο μέτρο που διέταξε ο Υποστράτηγος Γκούνης γιατηνενίσχυση της πειθαρχίαςστο Τάγμα. Ηδιαπίστωση των εκπαιδευ­ τικών αναγκώντου στρατεύματος,περιλαμβανομένης και 15 τηςθεμελίωσης της πειθαρχίας,ανήκει στην στρατιωτική ηγεσία, όπως καιηεπιλογή των μέσων γιατην εκπλήρωση τους. Ηπορεία εξυπηρετεί πολλαπλούς σκοπούς. Συντε­ λεί στην ενίσχυση τηςφυσική αντοχής και καλιεργεί την ομαδικότητα καιτηνκοινή αντιμετώπιση αντιξοοτήτων 20 κατά την πόρευση του στρατεύματος. Ηνομιμότητα της διαταγής συναρτάται μετοδικαιικό της έρεισμα καιόχι την έγκριση απότο δικαστήριοτων μέτρων πουκρίνονται από τις στρατιωτικές Αρχές αναγκαίαγια την άσκηση του στρατεύματος. 25 Οάλλος λόγος για τον οποίο αμφισβητήθηκε η νομιμό­ τητα της διαταγήςέγκειται στο ότι αυτήδεν προβλεπόταν στο πρόγραμμα εκπαίδευσης των οπλιτών τουΤάγματος, για τη χρονική περίοδο από29/2/88 μέχρι 5/3/88,και ότι δόθηκε χωρίς την προγενέστερη τροποποίηση τουπρο30 γράμματος. Η επιχειρηματολογία προς υποστήριξη της έφεσης στη­ ρίχθηκε κυρίως στις αρχές που υιοθετήθηκαν στη Grigoropoullosv. Republic

(1984)3 C.L.R. 449. Στη Grigoropoullos, όπως καισε προηγούμενες αποφάσεις, 35 κρίθηκε ότιδιαταγήανωτέρου στο στράτευμα, την αστυ­ νομία ήάλληκρατικήΑρχή, δεν παρέχει,λόγω της προέ­ λευσηςτηςκαιμόνο,νομικό έρεισμα γιατηνεκτέλεσητης. 51 Πικής,Δ. Χρίστουν.Δημοκρατίας

(1991)Συναρτάταιη νομικήτηςισχύςμετηνεξουσιοδότησηπου παρέχειτοδίκαιογιατηνέκδοσητης. Παράνομηδιαταγή ανωτέρουμπορεί νααγνοηθεί μεασφάλεια*μάλισταανα­ μένεται ηαπόρριψητης,εκδήλωση υπακοής στο νόμοκαι υποστήλωσης τουκράτουςδικαίου. 5 Για τους πιο πάνω λόγους, διαθεσιμότητα του Γρηγορόπουλλου λόγω παρακοήςή αμέλειαςστην εκτέλεση που κλήθηκε να εκτελέσει ήτανέκδηλαπαράνομες. Ωνμέλος τηςαστυνομίας, διατάχθηκεναφρουρείκρατουμένουςγια τους οποίουςδενυπήρχεσεισχύένταλμαγιατηνκράτηση ίο τους. Συνεπώς ηδιαταγήγια τη στέρησητης ελευθερίας τους ήταν παράνομη, οπόταν η μη εκτέλεσητης δεμπο­ ρούσε να συνεπάγεται οποιεσδήποτε κυρώσεις για το αστυνομικό όργανο προς το οποίο εκδόθηκε άσχετααπό τακίνητραή τουςλόγους τουτελευταίουγιατη μηεκτέλε- 15 ση της διαταγής. Ηθέση στη Grigoropoullos ακολουθεί την απόφασητου ΕφετείουστηνAnastasiou v. Demetriou andAnother

(1981)1 C.L.R. 589. Οι αρχέςτης απόφασης αυτής έγινανεπίσηςδεκτέςαπό τηνπρωτόδικη απόφαση του Αν. Δικαστηρίου στη Mylonas ν Republic

(1982)3 20 CL.R. 880, στηνοποίαυιοθετήθηκεσχεδόνκατάγράμμαη πρωτόδικη απόφασητου ΕπαρχιακούΔικαστηρίου Λάρ­ νακας. (Action No. 1098/75 -District Court of Larnaca Judgmentissuedon 7/1/78). Οι αρχές που υιοθετήθηκαν στις πιο πάνωαποφάσεις 25 τουΑνωτάτου Δικαστηρίου μας βρίσκουνσύμφωνουςκαι νομολογιακάδεσμευμένους νατιςακολουθήσουμε. Το δί­ καιοείναι η μόνηπηγή άντλησηςκαιάσκησηςεξουσίας. Η υπεροχή του δικαίουεπιβάλλει την υποταγήτωνπάντων στο δίκαιο,αρχήσυνυφασμένη μετηνκατίσχυσηκράτους 30 τουδικαίου. Η κρίσητης νομιμότητας τηςδιαταγής ανω­ τέρου στρατιωτικού προς κατώτερο του συναρτάται, όπως έχει εξηγηθεί, με το δικαιικότης έρεισμα. Είμαστε της γνώμης ότι στην επιχειρηματολογία των δικηγόρων του εφεσείοντα έχει συγχισθεί ηνομιμότητα τηςδιαταγής 35 με την αναγκαιότηταήτην ορθότητατης ως μέτρο άσκη­ σηςτουστρατεύματος. Ηέκδοσηδιαταγήςγιατην εκτέλε­ σηπορείαςαπότοστράτευμαδεναπαγορεύεταιαπόκανέ52 2Α.Α.Δ. Χρίστουν.Δημοκρατίας Πικής,Δ. να νόμο. Τουναντίον, όπως έχουμε επισημάνει, συνιστά παραδεκτό μέτρο διαπαιδαγώγησης και προετοιμασίας του στρατεύματος για την ευόδωση της αποστολής του. Διαφωνία με τους ανωτέρους ως προς τηναναγκαιότητα 5 ή ορθότητα ενός μέτρου άσκησης του στρατεύματος δεν παρέχει κανένα έρεισμα για απείθεια στη διαταγή. Αντί­ θετα, η υπακοή στις διαταγές των ανωτέρων, εκτός αν είναι παράνομεςοπότανμπορεί νααγνοηθούνόπως έχου­ με εξηγήσει, αποτελεί καθήκοντουυφισταμένου καιπαρά10 λειψήεκτέλεσηςτους εκθέτει τον μηυπακούονταστις ποι­ νικές κυρώσεις που προβλέπει το άρθρο 49

(1)(β) τουΝ 40/64. Οι ΠειθαρχικοίΚανονισμοί της ΕθνικήςΦρουράς (Κα­ νονισμοί δυνάμει του αρθρ. 23

(2)φ) τον Ν 20/64 196415 1984), καθιερώνουν διαδικασίαγια την υποβολή παραπό­ νου λόγω διαφωνίαςμε τις διαταγέςανωτέρου. Ηδιαφω­ νία όμως δεν απαλλάττειτον υφιστάμενο απότηνυποχρέ­ ωση να υπακούσει, τουναντίον η υπακοή αποτελεί προϋπόθεση για τηδιατύπωσηέγκυρου παραπόνου (Κ. 12 20

(1)). Οκαταρτισμός του προγράμματος εκπαίδευσης των οπλιτών αποτελεί εσωτερικό διοικητικό μέτρο της Εθνι­ κής Φρουράς. Υπακοή στις διαταγές των ανωτέρων δε συναρτάται μετοπρόγραμμαεκπαίδευσης,αλλάμετην ιε­ ραρχικήσχέσημεταξύ του εκδίδοντος τηδιαταγήκαι εκεί25 νου προς τον οποίο απευθύνεται,το οποίο,εν πάσηπερι­ πτώσει υπόκειται σε μεταβολή από το Διοικητή του Τάγματος εφόσο τούτο κρίνεται αναγκαίογια την άσκηση καιτην ετοιμότητα του στρατεύματος. Δεν αναθεωρείται στην προκειμένη περίπτωση ηορθό30 τητα ήηαναγκαιότητα της διαταγήςγια την πορεία,αλλά. εξετάζεται ηποινική ευθύνη του εφεσείοντα για την ανυ­ πακοήστις διαταγέςτων ανωτέρων του και το ασυμβίβα­ στο της διαγωγής του με την πειθαρχία στο στράτευμα. Και τα δυο αδικήματα τεκμηριώθηκαν. Μάλιστα ο εφε35 σείων μπορεί να θεωρεί τον εαυτό του ευτυχή επειδή οι πράξεις του δεν επέσυραν βαρύτερες κυρώσεις. Καταδι­ κάστηκε σε φυλάκιση ενός μηνός με αναστολή. Δενασκή­ θηκε έφεση κατά τηςποινής καιγι' αυτόδεθαεπεκταθού- 53 Πικής, Δ. Χρίστουν.Δημοκρατίας

(1991)με στο θέμα. Περιοριζόμαστε στο ναεπισημάνουμε ότι η ποινήηοποίαείχε επιβληθεί ήταν,κρινόμενημεοποιοδή­ ποτεμέτρο,εξαιρετικάεπιεικής. ΚΟΥΡΡΗΣ, Δ.: Συμφωνώ απόλυτα με την απόφαση του Δικαστή Πική, και δεν υπάρχει τίποτε το οποίο θα 5 ήθελαναπροσθέσω. ΠΟΓΙΑΤΖΗΣ, Δ.: Είχα την ευκαιρία να διαβάσω εκ των προτέρων την απόφαση που μόλις έχει εκδώσει ο αδελφός Δικαστής Πικής καισυμφωνώ πλήρως μεαυτή. Θαήθελα,εντούτοις, ναπροσθέσω μερικέςδικέςμουσκέ- 10 ψεις που άπτονται της υπεράσπισης που πρόβαλε ο εφε­ σείων στις εναντίον του κατηγορίες. Οεφεσείων δεναμ­ φισβήτησε την άρνηση του ναυπακούσει στη διαταγή του διοικητή του να ηγηθεί τηςπορείας του τάγματος. Κατέ­ βαλε όμως προσπάθεια να τη δικαιολογήσει. Ημόνηδι- 15 καιολογία πουπρόβαλε είναι ότι ηδιαταγήήταν παράνο­ μη. Κανέναςδεν αμφισβητεί ότι η άρνησητων μελώντης ΕθνικήςΦρουράςναυπακούσουνσεδιαταγήτων ιεραρχι­ κά ανωτέρων τους, η οποία είναι παράνομη,όχι μόνο δε συνιστά αδίκημα κάτω από το άρθρο 49

(1)(β) του περί 20 Στρατιωτικού Ποινικού Κώδικα και Δικονομίας Νόμου του 1964 αλλά, τουναντίον,αποτελεί καθήκονκαιυποχρέ­ ωσητους. Ηεισήγησητουεφεσείοντα είναιότιηδιαταγήτουδιοι­ κητήτου για την εκτέλεσητης επίδικης πορείας ήταν πα- 25 ράνομηγιατους ακόλουθους τρειςδιαζευκτικούς λόγους: Πρώτο,γιατίσυνιστούσεαπάνθρωπη ήταπεινωτική μετα­ χείριση κατάπαράβασητου άρθρου 8 τουΣυντάγματοςδεύτερο,γιατί απέβλεπε στην τιμωρία καιόχι στηνεκπαί­ δευσητων στρατιωτών καιτρίτο,γιατί δεν προβλεπόταν 30 στο πρόγραμμα εκπαίδευσης του τάγματος που ήταν σε ισχύκατάτον ουσιώδηχρόνο καιτο οποίοδενείχεπροη­ γουμένως τροποποιηθεί σύμφωνα με τις καθιερωμένες διαδικασίες. Δεθαασχοληθώ μετουςπρώτουςδυολόγουςγιατίδεν 35 έχω τίποτε να προσθέσω στα όσα έχουν λεχθεί επί του 54 2 ΑΛΛ. Χοίστονν.Δημοκρατίας Πογιαζης, Δ. προκειμένου από τον αδελφό Δικαστή Πική. Αναφορικά όμως μ£τον τρίτο λόγοθαήθελαναεπισημάνωότι ταεπι­ χειρήματαπουπροβλήθηκανπρος υποστήριξη τουμαρτυ­ ρούν ότι ο εφεσείων θέτει σαν προϋπόθεση της νομιμότη5 ταςτηςδιαταγήςγιατηνεκτέλεση της πορείαςτηνύπαρξη ειδικής πρόβλεψης αναφορικάμε αυτήμέσα στοπροκαθο­ ρισμένο εβδομαδιαίοπρόγραμμα εκπαίδευσης τουτάγμα­ τος. Με τον τρόπο αυτό εξισώνει το πρόγραμμα εκπαί­ δευσης με κανόνα δικαίου. Όπως ακούσαμε, το 10 πρόγραμμααυτόμπορεί να τροποποιηθεί αφού,όμως,τη­ ρηθούν ορισμένες διαδικασίες οι οποίες δεν τηρήθηκαν αναφορικά με την επίδικη πορεία. Ούτε το περιεχόμενο του προγράμματος αυτού,ούτε η διαδικασίατροποποίη­ σης του έχουν δικαιική ισχύ. Αποτελούν εσωτερικά διοι!5 κητικά μέτρα και εσωτερικές διαδικασίες του στρατεύμα­ τος. Η αυστηρή συμμόρφωση προς τις διαδικασίες αυτές δεν αποτελεί προϋπόθεση της νομιμότητας των διαταγών πού εκδίδονται αναφορικάμε την εκπαίδευση των μελών της Δύναμης. Ηδιαταγήμπορεί ναχαρακτηριστεί ωςπα20 ράνομημόνο στις περιπτώσεις που είναιαντίθετηπρος το δίκαιο. Στο Γενικό Μέρος τουσυγγράμματος Ποινικό Δί­ καιο του Glanville Williams, 2η έκδοση, παράγραφος 105, σελ. 296, αναφέρονταιεπίτουπροκειμένου ταεξής: 25 "It is an established principle of constitutional law that official position and superior orders (whether of the Crown or of a private master) are not in themselves a justification for committing an act that would otherwise be alegalwrong." Θαήθελα επίσης ναεπισημάνω ότι το αδίκηματηςανυ30 πακοήςκάτωαπότο άρθρο49 τουΝόμουπεριλαμβάνεται στα αδικήματακατά της στρατιωτικής πειθαρχίαςκαι να τονίσω ότι η στρατιωτική πειθαρχία αποτελεί τον ακρο­ γωνιαίο λίθο της αποτελεσματικότητας της Εθνικής μας Φρουράς. Ενέχει, επομένως, τεράστια σημασία η άμεση 35 υπακοήτων μελών της Δύναμης στις διαταγές των ιεραρ­ χικά ανωτέρων τους. Τέτοιες διαταγές μπορούν να αγνοηθούν μόνο στις περιπτώσεις πουείναι έκδηλαπαρά­ νομες. Ηαπλήύπαρξηαμφιβολιών αναφορικάμετη νομι55 Πογιατζής, Δ. Χριστοί) ν.Δημοκρατίας

(1991)μότητατων διαταγώνδεναπαλλάσσει τους ιεραρχικά κα­ τώτερους τηςυποχρέωσης πουέχουν ναυπακούουνστους ιεραρχικά ανωτέρους τους,ούτε και συνιστά υπεράσπιση στο αδίκημα της ανυπακοής κάτω απότο άρθρο 49 του Νόμου. Η θέσηότι μόνο έκδηλαπαράνομεςδιαταγέςμπο- 5 ρουν να αγνοηθούν συνάγεται, κατάτη γνώμη μου,από τις αποφάσεις στις υποθέσεις Αναστασίουν. Δημητρίου

(1981)1 ΑΑΔ 589 και Γρηγορόπονλος ν. Δημοκρατίας,

(1984)3ΑΑΔ 449, καθώςκαιαπότηνΑγγλικήνομολογία στηνοποίααναφέρονται. 10 Η διαταγήγια την εκτέλεσητης πορείας ήτανκαθόλα νόμιμηκαιο ισχυρισμός τουεφεσείοντα ότι μπορούσενό­ μιμα να την αγνοήσει ως παράνομη ορθά απορρίφθηκε απότοπρωτόδικο Δικαστήριο. ΠΙΚΗΣ, Δ.: Η έφεσηαπορρίπτεται. 15 Έφεσηαπορρίπτεται. 56