3 ΑΛΛ. 15 Φεβρουαρίου 1991 [Α.ΛΟΙΖΟΥ,ΠΡ..ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ, ΣΤΥΛΙΑΝΙΔΗΣ,ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ, ΧΛΤΖΗΤΣΑΓΓΛΡΗΣ, ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΗΣ, ΝΙΚΗΤΑΣ, ΛΡΤΕΜΙΔΗΣ, Δ/στές] ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ, ΜΕΣΩ 1. ΥΠΟΥΡΓΟΥ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ, 2.ΕΠΑΡΧΟΥ ΚΥΡ
Article 146
doesnotprovide for aseparate oradditional remedy,but can only be invoked andapplied inrelation 20 to an application for punishment for contempt of Court underArticle 150oftheConstitution.' Andalsoatp.1351::' UnderArticle 150 of the ConstitutiontheSupreme Constitutional Court has jurisdiction to punish for 25 contempt of itself;and, of course,oneform ofcontempt isnon-compliancewith itsjudgments.'" Η πιο πάνω προσέγγιση της Ολομέλειας ως προςτο θέμα της περιφρόνησηςτουΔικαστηρίουήταν παρόμοια με εκείνη του Δικαστή Πικήπου δίκασε πρωτόδικα την 30 υπόθεση, αλλά ότι λέχθηκαν πάνω στο θέμα αυτό ήσαν obiter dicta καιδεν δημιουργούν δικαστικό προηγούμενο γιατί το σχετικό σημείο πάνω στο οποίοαποφασίστηκαν οι εφέσεις, ήταν κατά πόσο ο πρωτόδικος Δικαστήςείχε αρμοδιότητα ή όχιναεξετάσειμιααίτησηγιατιμωρία για περιφρόνηση του Δικαστηρίουγια ισχυριζόμενη μησυμ- 35 μόρφωση προς απόφαση του. Αλλά θα επανέλθουμεστο 214 3Α.Α.Δ. Δημοκρατία ν.θαλασσινού Α. Αοΐζου,Πρ. σημείοαυτό. 5 Θαπρέπειτώραναγίνει αναφοράσεσυντομία στη νο μική προσέγγιση του θέματος της συμμόρφωσης με τις ακυρωτικές αποφάσειςτου Συμβουλίου Επικρατείαςτης Ελλάδος και της Γαλλίας, δυο χώρες που ανέπτυξαν και εφαρμόζουν τις γενικές αρχές του Διοικητικού Δικαίου, πουόπωςείδαμεπιοπάνωεισήχθησανκαιστην Κύπρομε τοΆρθρο 146του Συντάγματος. Το θέμα στην Ελλάδα που έτυχε εξετάσεως και στην 10 υπόθεση Kyriacou και μάλιστα ευθύς μετά τηνπαράθεση του αποσπάσματος από την απόφαση στην υπόθετη Nissiotou, ρυθμίζεταιαπότοάρθρο50
(4)τουΝόμου3713/ 1928 πουαντικατεστάθηκετώρα μετο Νόμο 170/1973. Το άρθρο αυτό προνοεί ότι οι διοικητικές αρχές οφείλουν στην εκπλήρωση των υποχρεώσεων τους κάτω από το 15 άρθρο 107 παράγραφος 4 του Συντάγματος, με θετική ενέργεια νασυμμορφώνονται με τοπεριεχόμενο της απο φάσεως του Συμβουλίου ήνα απέχουν από οποιαδήποτε πράξη που είναι αντίθετη με την απόφασητου. Εκείνος πουδενσυμμορφώνεται,εκτός απότηδυνατότηταδίωξης 20 του κάτω από το άρθρο 259 του Ποινικού Κώδικα,έχει επίσης προσωπική ευθύνη για αποζημιώσεις. (Βλέπε Βαβαρέτου Ποινικός Κώδιξ 1980, σελ. 840-841). Τοάρθρο 259 προβλέπει ποινήμέχρι δύοετών φυλακίσεως σε περί πτωση καταδίκης για μη συμμόρφωση με απόφασητου 25 Συμβουλίου Επικρατείας. Ανάλογη διάταξημεεκείνητου άρθρου 107
(4)τουΣυντάγματοςπουίσχυε τότε,βρίσκεται στο άρθρο 95.5 του Συντάγματος της Ελλάδος του 1975 που ισχύει τώρα, πουπροβλέπειότι: 30 "5. Η διοίκησις έχει υποχρέωσιν συμμορφώσεως προς τας ακυρωτικάς αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας. Η παράβασις της υποχρεώσεως ταύτης δημιουργεί ευθύνην δια παν υπαίτιον όργανον, ως νόμος ορίζει." Το θέμα αυτό έχει αναλυθεί σε έκταση και στα συγ35 γράμματατων Θ.Τσάτσου,Η Αίτησις Ακυρώσεως,Έκδο215 Α. Αοΐζου, Πρ. Δημοκρατίαν.θαλασσινού
(1991)ση Τρίτη, σελ. 401, Κυριακόπουλου Ελληνικό Διοικητικό Δίκαιο,4η Έκδοση,Τόμος Γσελ. 151-152, Δένδια, Διοικη τικό Δίκαιο 1965, Τόμος Γ σελ. 357, όπως επίσης Βεγλερή, Η Συμμόρφωση της Διοικήσεως, εις τας Αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας,που στη σελίδα 69 παρατηρεί: . 5 , "Αι απαγγελλόμενοι υπό του άρθρου 50 παραγρ. δ' του Ν. 3713 κυρώσεις της μη εκτελέσεως των πράξεων τούτων διασφαλίζουν μεν ψυχολογικώς, δια της εναυταίς απειλής, την επιχείρησιν των πράξεων τούτων, αλλά δεν δύνανται, εν εμμονή της Διοικήσεως, ναπραγ- 10 ματοποιήσουν τα αποτελέσματα της ακυρωτικής απο φάσεως. Η δια χρηματικών εξ άλλου ανταλλαγμάτων αποζημίωσις του θιγομένου εκ της παρανόμου διοικη τικής πράξεως καταλείπει αθεράπευτον την ηθικήν αυτού ζημίαν,ανεξαρτήτως ότι ενίοτε δεν δύναται ουδ' 15 αυτήν την υλικήν ζημίαν ν' ανόρθωση πλήρως, λόγω των στενών, και αναγκαίων άλλως τε, νομικών πλαι σίων τα οποία ρυθμίζουν την παραδοχήν της αποζη μιώσεως ταύτης. Ηεκτέλεσις συνεπώς τηςπρος αποκατάστασιν των πραγμάτων υποχρεώσεως, συνισταμένη 20 εις επιχείρησιν θετικών ενεργειών, δεν δύνται V αναπληρωθή υπό του δικαστού της ακυρώσεως ή δι' άλλης τινός εξαναγκαστικής οδού. Παραμένει έργονκαθαρώς διοικητικόν και δεν δύναταινα συντελεσθήειμήδιακι νήσεως της διοικητικής μηχανής κατά τρόπον σύμφωνον προς τα έννομα αποτελέσματα της ακυρώσεως και τας υποδείξεις, ρητός ή σιωπηράς, του δικαστού της ακυρώσεως." 30 Όπως φαίνεταιαπό ταπιο πάνωηνομική προσέγγιση στην Ελλάδα είναι ότι η τιμωρία δια μη συμμόρφωση με ακυρωτική απόφαση διέπεται από ρητή ποινική διάταξη και όχι απλώς από τη συνταγματική διάταξηπου σήμερα βρίσκεται στο Άρθρο 95.5 του Συντάγματος της Ελλάδος 35 που ισχύει από το 1975 ή από οποιοδήποτε Νόμο που απαιτεί συμμόρφωση στις αποφάσεις του Συμβουλίου Επικρατείας. Με άλλα λόγια τιμωρία για μη συμμόρφωση δεν μπορεί να επιβληθεί από μόνη την ύπαρξηδιατάξεων 216 3 Α.Α.Δ. 5 Δημοκρατίαν. Θαλασσινού Α. Αοΐζου, Πρ. όπως και στο δικό μας Σύνταγμα των παραγράφων4 και 5 του Άρθρου 146. Υπάρχει βέβαιατο Άρθρο 150 τουΣυ ντάγματος με το οποίο θα ασχοληθούμε στη συνέχεια. Η μόνη θεραπεία για την περίπτωση της μη συμμόρφωσης που προβλέπεται από το ίδιο άρθρο είναι αυτήτου δικαι ώματος αποζημιώσεων που προβλέπεται στηνπαράγραφο 6αυτού. Στη Γαλλία το θέμα της μη συμμόρφωσης προς τις ακυρωτικές αποφάσεις του Conseil d' Etat, έτυχε βασικά 10 νομοθετικής ρύθμισης. Πρόσφατα το θέμα ηγέρθηκε πάλιν ενώπιον της Ολο μέλειας με την Αναθεωρητική Έφεση Αρ. 563, - με την οποία εφεσιβλήθηκε η πρωτόδικη απόφαση, - Kyriacou and Othersv. The Minister of Interior (πιο πάνω), και με 15 πλειοψηφία τριών προς δύο, αποφασίστηκε ότι ήταν δυ νατό να διωχθεί και τιμωρηθεί η Διοίκηση για περιφρόνη ση Δικαστηρίου, επομένως το θέμα που τίθεται σήμερα, είναι κατά πόσο το Δικαστήριο τούτο είναι διατεθημένο ένεκα της ύπαρξης βάσιμων λόγων να αναθεωρήσει την 20 προηγούμενη νομολογία του,εξετάζοντας την στην υπόθε ση αυτή, ως Ολομέλεια, πράγμα που δικαιούται να κάμει σύμφωνα με τις αρχές που διέπουν το δεσμευτικό των προηγούμενων αποφάσεωνόπως καθιερώθηκε απότη Νο25 μολογια μας.(Βλέπε Δημοκρατία ν.Δημητριάδης
(1977)3 CL.R. 213.) Οι υποστηρίζοντες ότι υπάρχει θέμα περιφρόνησης του Δικαστηρίου από μησυμμόρφωση σε ακυρωτική από φαση, επικαλούνται τις εξουσίες που δίνει το Άρθρο 150 30 του Συντάγματος στο Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο και το οποίο προβλέπει: "Το Ανώτατο ΣυνταγματικόνΔικαστήριον κέκτηται δικαιοδοσίαν να επιβάλλη ποινάς ένεκεν περιφρονήσε ως του Δικαστηρίου τούτου." 35 θα πρέπει όμως χάριν σύγκρισης να αντιπαρατεθεί εδώ και το αντίστοιχο Άρθρο 162 το οποίο προβλέπει 217 Α. Αοΐζου, Πρ. Δημοκρατίαν.θαλασσινού
(1991)αναφορικά μετο Ανώτατο Δικαστήριο ταπιοκάτω: "Το Ανώτατον Δικαστήριον κέκτηται δικαιοδοσίαν να επιβάλλη ποινάς ένεκεν περιφρονήσεως του Δικα στηρίου τούτου και παν έτερον δικαστήριον της Δημο κρατίας, περιλαμβανομένων και των κατά το άρθρον 5 160 ιδρυομένων υπό κοινοτικού νόμου τοιούτων, έχει εξουσίαν να διατάσση την φυλάκισιν οιουδήποτε προ σώπου μηυπακούοντος εις απόφασινή διαταγήν αυτού μέχρι της συμμορφώσεως αυτού προς την απόφασιν ή διαταγήν ταύτην, εν πάση όμως περιπτώσει η φυλάκισις δεν δύναταιναυπερβήτους δώδεκαμήνας. 10 Παράτας διατάξεις του άρθρου 90 νόμος ή κοινοτι κός νόμος, αναλόγως της περιπτώσεως, δύναταινα χο ρήγηση δικαιοδοσίαν επιβολής ποινής δια περιφρόνησιν του δικαστηρίου." Είναι έκδηλη η διαφορά των δύο αυτών άρθρων του ^ Συντάγματος που αναφέρονταν στα δύο Ανώτατα Δικα στήρια που εγκαθιδρύθησαν από αυτό. Το πρώτο γενικό σε διατύπωσηκαι χωρίς πρόβλεψη για συγκεκριμένες ποι νές, το δε άλλο λεπτομεριακό και με καθορισμό των ποι νών πουθαμπορούσε να επιβληθούν. 20 Βέβαια η δικαιοδοσία των δύο Δικαστηρίων με τον περί Απονομής της Δικαιοσύνης (Ποικίλαι Διατάξεις) Νόμο του 1964, (Νόμος,Αρ. 33 του 1964) έχουν συγχωνευ θεί σε ένα Δικαστήριο το Ανώτατο Δικαστήριο, αλλά η αντιστοιχεία ισχύει. Πριν προχωρήσουμε περαιτέρω θα πρέπει νααναφερ θούμε στη σχετική πάνωστο θέματης περιφρόνησης νομο θεσία. Δεν έχει θεσπιστεί Νόμος κάτω απότο Άρθρο 150, ενώ κάτω απότο Άρθρο 162 υπάρχει ο περί Δικαστηρίων Νόμος του 1960 (Νόμος Αρ. 14 του 1960) όπως τρόπο- 30 ποιήθηκε και ειδικότερα το άρθρο44 αυτού το οποίοπρο βλέπει τις περιπτώσεις που συνιστούν περιφρόνηση Δικα στηρίου και τις προβλεπόμενες ποινές. Σχετικό βέβαια είναι και το άρθρο42 το οποίοπροβλέπει ταπιοκάτω: 218 25 3Α.Α.Δ. 5 10 Δημοκρατίαν.θαλασσινού Α. Αοΐζου,Πρ. "
- Τηρουμένου οιουδήποτε διαδικαστικούκανονι σμού έκαστον δικαστήριον θα έχη εξουσίαν ναεξαναγκάζηεις υπακοήν προς οιονδήποτε διάταγμα εκδοθέν υπ'αυτού,διατάττονή απαγορεύον την εκτέλεσινοιασδήποτεπράξεως,διαπροστίμουήφυλακίσεωςή μεσεγγυήσεως πραγμάτων.Και το δικαστήριον δύναταιεπι προσθέτως να επιδίκαση εις το πρόσωπον προς το συμφέρον του οποίου εξεδόθη το διάταγμα τοιούτον ποσόν υπό μορφήν αποζημιώσεως, ως το δικαστήριον δύναταιναθεώρησηπρέπον." Είναι φανερόότι ηεξουσία τιμωρίαςδιαπροστίμου ή φυλακίσεωςήμεσεγγυήσεωςπραγμάτωνδίδεταιστοΔικα στήριο για ναεξαναγκάσει σε υπακοή σε περιπτώσειςκαι τονίζομεν, Διαταγμάτων εκδοθέντων από το Δικαστήριο 15 που διατάσσουν ή απαγορεύουν την εκτέλεση οποιασδή ποτεπράξηςτηρουμένων βέβαιατωνδιαδικαστικώνκανο νισμών. Σχετικήεπομένως είναι ηΔιαταγή42Α των περί Πολιτικής Δικονομίας Θεσμώνπουδιέπει τατης επιδόσε ωςδικαστικώνΔιαταγμάτωνγιατηνεξασφάλισητηςυπα20 χοήςκαισυμμόρφωσης προς αυτά. Επίσης σχετική είναι η νομοθετική πρόνοια του Κυ πριακού Ποινικού Κώδικα που έχει κάποιααντιστοιχία με το άρθρο259 του Ελληνικού Ποινικού Κώδικα.Αυτή είναιτοάρθρο 137τοοποίοπροβλέπει: 25 30 "
- Όστις απειθεί εις διάταγμα,ένταλμαήδιατα γήν δεόντως εκδοθείσαν υπό Δικαστηρίου, λειτουργού ή προσώπου ενεργούντος υφ' οιανδήποτε επίσημον ιδιότητα και δεόντως επί τούτω εξουσιοδοτημένου, είναι ένοχος πλημμελήματος καιυπόκειταιεις φυλάκισιν δύοετών,πλην οσάκις ρητώςκαθορίζεταιετέρατις ποινή ήδιαδικασίασυναφώς προς την τοιαύτηναπείθειαν." θα πρέπει να προσεχθεί ότι και αυτόαναφέρεταισε ΔιαταγήΔικαστηρίουκαιόχι σεΔηλωτική ή άλλη Απόφα35 ση. 219 Α. Αοΐζου, Πρ. Δημοκρατία ν.θαλασσινού
(1991)Σε ότι δε αφοράτηδιαφοράμεταξύ Δηλωτικών αποφά σεων κάτω απότις οποίες δεν μπορεί να προωθηθεί εκτέ λεση των όταν δεν ζητείται άλλη επακόλουθη θεραπεία και των αποφάσεων οι οποίες περιέχουν διαταγή κάτω από τις οποίες μπορεί να προωθηθεί εκτέλεση αναφορά 5 μπορεί να γίνει στην υπόθεση Dascalopoulos v. Ottoman Bank (No.4), 14C.L.R. 227. Χάριν ολοκλήρωσης της προσέγγισης μας θα πρέπει να λεχθεί ότι σχετικά με την αναφορά στην υπόθεση Kyriacou (πιο πάνω), για συσχέτιση του άρθρου 150 του Συντάγματος με το άρθρο 146, σημασία πρέπει να δοθεί στην σαφήεπιφύλαξηπου γίνεται στο σχετικόαπόσπασμα της απόφασηςόπου αναφέρεταιότι η δικαιοδοσίαγιαδια δικασίες για περιφρόνηση δίδεται στο Δικαστήριο με το άρθρο 150 του Συντάγματος στην κατάλληλη περίπτωση 15 (in a proper case). Και με τοτί μπορεί να είναι κατάλληλη περίπτωση (proper case), σχετική αναφορά θα πρέπει να γίνει στην υπόθεση Ioannides v. The Republic
(1971)3 C.L.R.8,για την οποία λέχθηκε στην Kyriacou ότι οπωσ δήποτε οι αρχές που καθορίστηκαν στην υπόθεση Ιωαννί- 20 δη πρέπει να διαβάζονται κάτωαπότο φωςτου γεγονότος ότι αυτή πραγματεύετο μια ενδιάμεση αίτηση για προσω ρινό διάταγμααπαγορευτικής φύσεως που εκδόθηκε κάτω από τον Κανονισμό 13 των Διαδικαστικών Κανονισμών του Ανωτάτου ΣυνταγματικούΔικαστηρίου του 1962 που 25 προβλέπει την έκδοση προσωρινών Διαταγμάτων,που την κάμνει ναδιακρίνεται απότην υπόθεση Kyriacou. Επίσης δε το θέμα της εφαρμογής της Διαταγής 42Α δεν φαίνεται να εξετάστηκε στην περίπτωση εκείνη. Αναφορικά με την έκταση της εφαρμογής του άρθρου 30 150 του Συντάγματος εγείρεται βέβαιακαι το σοβαρότατο θέμα ότι αυτό δεν προβλέπει την ποινή η οποία θα μπο ρούσε να επιβληθεί σε περίπτωση που θα είχε εφαρμογή. Δεν θα επεκταθούμε σε ανάλυση του θέματος αυτού και του οποιουδήποτε,αν υπάρχει συσχετισμού του μετο σχε- 3 5 τικό αξίωμα του nulla paena sine lege, ενόψει των συμπε ρασμάτων στα οποία έχομε καταλήξει γιατί είναι ένα τε ράστιο και επίμαχο θέμα που δυνατό να έχει σχέση με το 220 3 Α.Α.Δ. 5 10 15 20 25 30 Δημοκρατίαν.θαλασσινού Α.Αοΐζου, Πρ. άρθρο 7
(1)της ΕυρωπαϊκήςΣύμβασηςΑνθρωπίνων Δι καιωμάτων και των Άρθρων 11.2 και 12 του Συντάγμα τος. Αξίζει λοιπόν να επανέλθουμεστην πρωτόδικη από φαση Kyriacou (πιο πάνω), όπου στη σελ. 318 αναφέρονται ταπιο κάτω: "As regards the question of civil contemptPikis J.,in Nissiotouv. TheRepbulic
(1983)3 CL.R. 1498atp. 1502 et seq., observed thatjurisdiction to punish for contempt is a peculiar feature of the English legal system not encountered in the same form in otherlegal systems and he felt that he could validly presume that the constitutional drafters in enacting Article 150 of the Constitution intended to bestow upon the Supreme Constitutional Court a power comparable to that exer cised by Courtsof RecordinEngland. That being so, this jurisdiction, in my view, if and when is to be invoked in proceedings under Article 146 of the Constitution, has to be applied on its terms andas stated by Lord Denning, M.R., in Mcllraith v. Grady [1963J1Q.B. 648 at p. 477' no man' s liberty is to be taken away unless every requirement of thelaw hasbeen strictly compliedwith'.' As already seen in theNissiotou case (supra)
(1985)3 CL.R. 1335theremedies thatthis Courtmay grantupon a recourse under Article 146 of the Constitution are set out in paragraph 4 thereof and underparagraphs (b)and (c)thereof, the decision of the Court takes the form of a declaration andthebinding effect of such a declaration is provided for by paragraph 5 of thesaid Article, that it is binding on all courts and on all organs or authorities in the Republicwhich have togiveeffect to and act uponit. The obligation therefore to comply stems from the Constitution andnot from thejudgment itself which does not have the nature of an injunction which has been described as a most solemn and authoritative form of order madeby aCourtexpressly enjoining aparty either to do a particular act, in which case the injunction is 221 Α.Αοΐζου,Πρ. Δημοκρατίαν.θαλασσινού
(1991)known as a mandatory injunction, or to refrain from doing a particular act, in which case the injunction is known as a prohibitive injunction (See Borrie and Lowe p. 315), the general rule being that it is the duty of those so enjoined to strictly observe the terms of the injunction. As Kindersley, V-C, said in Harding v. Tingey
(1864)12W.R. 684, it is of the 5 'greatest importance that either an order for an injunction or an interim order should be implicitly observed, andevery diligence exercised to observe it'. Nor is this a case of a breach of an undertaking \Q entered into with or given to theCourtby aparty orhis counsel, nor a disobedience of an order for the payment of money to anotherperson or topay money intoCourt, in both cases disobedience to the order amounting to contempt, or disobeying judgment or order for thegiving 15 of possession of landor for thegivingof goods withinthe time specified, nor failure of a party to comply with an order for interrogatories or for discovery orproduction of documents or disobeying a prerogative writ or order or other orders of the Court, and I refer to these 20 instances as they are the ones in respect of which civil contempt may be invoked. Therefore whatever thelegal position may be for not complying with paragraph 5 of Article 146 of the Constitution, it cannot amount to contempt of Court,as the failure to comply is against a 25 provision of the Constitution and not with a judgment anddirection of a Court. Declaratory judgments may be unenforceable as of their nature and as such have an inherent defect in the domain of Private Law, but this cannot be so serious in 30 the domain of Public Law since administrative organs have to act responsibly and give effect to declaratory judgments as they are duty bound under the Constitution todo. Unlike Greece where as already seen specific 35 3Α.Α.Δ. 5 10 15 20 25 30 35 Δημοκρατίαν.θαλασσινού Α. Αοΐζου, Πρ. provision is made in the Criminal Code and Law 3713/ 1928, our Criminal Codesection 137 makes it an offence for everyone who disobeys any order, warrant or command duly made,issued or given by any Court.This provision shows that the offence is for disobedience of lawful orders andnot for declaratory judgments, andthis is the only corresponding provision to the provision in Greece earlier referred to in this judgment. This provision came under examination in the case of Renos Christodoulides v.ThePolice
(1985)2 C.L.R.
- The powers of the Court under Article 150 of the Constitution and, to the extent applicable, Article 162 must be read as referring to such decisions or judgments or orders that as of their nature do, under English Common Law, entail commitment for contempt. If I may say with respect, thedisobedience of the provisional order issued in Ioannides case (supra) is an example of such aninstanceof Article 150being applicable." Η δε Ολομέλεια στην υπόθεσηNissiotiπροσέγγισε το θέμα της μη συμμόρφωσης στις ακυρωτικές αποφάσεις του Ανωτάτου Δικαστηρίου με τον πιο κάτω τρόποκαι στησελ. 1348 αναφέρεται: "We have carefully considered thedecision of thetrial Judgeinrelationtoanapplicationwhichwas madeby the respondent, Nissiotou, as the successful applicant in her recourse 311/
- We do share fully the anxiety of the trial Judge that there should be due compliance with thejudgments of all Courts and, particularly, as in this case, with judgments given inrelation torecourses underArticle
- We have reached, however, the conclusion, in the light, interalia,of the arguments advanced by counsel for the parties to this appeal, that therelevant powers of the Court are exhaustively set out in paragraphs 4 and 5 of Article 146 and Article 150 of the Constitution, which 223 Α. Αοΐζου, Πρ. Δημοκρατίαν.θαλασσινού
(1991)read as follows:" Δεν κρίνουμε σκόπιμο να παραθέσουμετα σχετικά άρθρα γιατίαυτόέχει ήδηγίνει αλλάαναφέρουμετί λέγε ται στησυνέχειαστησελ. 1350: "In our opiniononly paragraph4 of Article 146 of the 5 Constitution provides about the remedies to be granted in a recourse under such Article;
Article 146
does not provide for a separate oradditional remedy, but can only be invoked and applied inrelation to an application for punishment for contempt of Court 10 under Article 150 of the Constitution.Nor can we hold that the relief which had been claimed by the aforementioned application of the respondent, namely orders compelling active compliancewith,andobedience to, the first instance judgment given in recourse 311/83, 15 could have been granted on the basis of any other provision of theConstitutionorrelevant principleof law. We have, therefore, to allow appeal R.A. 344 and to set aside thedecision which hasbeen challenged by means of it. We have not found to be necessary to pronounceon the issueof whether or nottherehasbeen disobedience of the judgment which was delivered by the trial Judge in recourse 311/83 on the 14th October 1983 because it has beenset aside by allowingR.A. 366." 20 25 Όπως έχομε ήδηαναφέρει το τί λέχθηκε στηνυπόθεση αυτή για το θέμα της περιφρόνησης Δικαστηρίου,είναι obiter γιατί η υπόθεση αποφασίστηκεπάνω σε άλλο ση μείο. Στην υπόθεση KyriacouΑ.Ε. 563, (πιοπάνω), ο Δικά- 30 ατής Πικής δίδοντας την απόφαση της πλειοψηφίαςτης Ολομέλειας συνόψισε μετονπιοκάτωτρόποτααποφασισΟένταστην πρωτόδικηαπόφαση: 224 3 Α.Α.Δ. 5 *" 15 20 25 30 Δημοκρατίαν.θαλασσινού Α.Αοΐζου,Πρ. "The learned trial Judge decided that judgments given under para.4(b)of Art. 146 are declaratory innatureand do notcast apositive duty ontheAdministration such as would render anyone refusing to take action warranted thereunder liable to be committed for contempt under any article of the Constitution. The jurisdiction of the Supreme Court to punish for contempt of itself, conferred by Art. 150,presupposes because of thenature of contempt, the existence of a mandatory directive in the judgment itself, an attribute wholly absent from a declaratory judgment issued underpara.4(b). Jurisdiction under Art. 150 is necessarily dependent on the presence of a positive duty such as the onethatexisted in the case of Ioannides v. Republic
(1971)3 CL.R. 8, where a number of persons were found guilty of contempt for disobeying a provisional order of the Court prohibiting the deportationof theapplicant. Para.5 of Art. 146 of the Constitutiondoes not,inthe view of thelearned Judge,alter thenatureor complexion of ajudgment given underthepreceding paragraph,para. 4(b), nor does it add to its tenor. Para. 5 imposes a separate and independent constitutional obligation unrelated to the efficacy of the judgment or the provisions of Art. 150. If at all susceptible to contempt proceedings to justify committal for contempt, the provisions of Ord.42A, r.l, must be complied with. This order of the Civil Procedure Rules requires that an endorsed copy of the judgment or order of the Court be served uponthose towhom it is addressed requiringthem to take the action named therein within aspecified time; warning them,at the same time,of liability for contempt of Court in case they fail to take the action ordained in thejudgment of the Court. For the above reasons, the trial Court decided that contempt proceedings raised against the Chief of the Police for alleged failure to give effect to a declaratory judgment of the Supreme Court were ill-founded and unsustainable in law." 225 Α. Αοΐζου, Πρ. Δημοκρατίαν.θαλασσινού
(1991)Και αφού στην απόφαση αυτή γίνεται αναφορά στα ισχύοντα στην Ελλάδα και το τί λέχθηκε στην υπόθεση Nissiotouαπό την Ολομέλεια, καταλήγειστο πιοκάτω συ μπέρασμα: "Therefore, as a matter of principle, analysis of the provisions of paras. 4 and 5 of Art. 146 of the Constitution and authority, para. 5 of Art. 146 imposes a duty of active compliance, as earlier indicated, for breach of which a person may be committed for contempt under Art. 150 of theConstitution." 5 1 0 Στη συνέχεια το Δικαστήριο εξέτασε το θέμα της ανα γκαιότητας συμμόρφωσης προς τη Διαταγή42Α Θεσμό 1 των περί Πολιτικής Δικονομίας Θεσμών και μετά από αναφορά στο θεσμό 18 των Θεσμών του Ανωτάτου Συ νταγματικού Δικαστηρίου του 1962 καταλήγει στο συμπέ- 15 ρασμα ότι από τη διατύπωσητου Θεσμού 18 ηεφαρμογή των διαταγών της Πολιτικής Δικονομίας εξαρτάταιαπό το ανσυμβιβάζονταιμετιςπρόνοιεςτου Συντάγματοςκαι τη φύσητης δικαιοδοσίαςπουδίδεταιαπόαυτόστο Ανώ τατο Δικαστήριο. Παραθέτομεν το σχετικό απόσπασμα 20 χάριν ακρίβειας: "Where the Constitution casts, as in thecase of para.5 of Art. 146, a duty of active compliance, any attempt to curtail this duty or limit its application orefficacy, would run counter to the Constitution. And would, as a result, 25 defeat the intention of the constitutional legislator. Moreover, the provisions of Ord. 42A are hardly compatible with the status and impersonal nature of state organs bound to active compliance with the order of the Court. One of the organs bound to give effect to a 30 judgment under para. 4 of Art. 146 is the Court of law. Could it be argued that the obligation of a civil Court to heed and give effect to a judgment given under Art. 146.4(b) for the purposes of awarding damages under para. 6 of the same article could be made dependent on 35 compliance with Ord. 42A? The mere asking of the question suggests anegative answer andso it is. 776 3Α.Α.Δ. Δημοκρατίαν.θαλασσινού Α.Αοΐζου,Πρ. We conclude, contrary to the view taken by the learned trial Judge, that the obligation to active com pliance cast by para 5of Art. 146is innoway depen dentonobservanceoftheprovisionsofOrd.42A." 5 Θαθέλαμε προτού προχωρήσουμε πάνω στο σημείο αυτό να παρατηρήσουμε ότι η υποχρέωση επίδοσης οπισθογραφημένου Διατάγματος πηγάζει από τηβασική αρχήότιγια να τιμωρηθεί ένας πρέπει να αποδειχθείότι έχει ήδηπληροφορηθεί περί της ύπαρξης Διαταγήςκαι επιπλέον περί των συνεπειών τηςμη συμμόρφωσης προς 10 αυτή. Ανδεν δικαιολογείται ησυμμόρφωση προς τηΔια ταγή42Αγιατίοιακυρωτικές αποφάσειςστρέφονται ενα ντίον οργάνων μεαπρόσωπο χαρακτήρα,όπως αναφέρε ται στο πιο πάνω απόσπασμα, πως μπορεί ένα τέτοιο όργανονα φυλακίζεται; 15 Έχουμε καταλήξει λοιπόν στο συμπέρασμα οδηγούμε νοι απότις αρχές πουπαραθέσαμεπιο πάνω, ότιοιαπό ψεις πουεξεφράσθησαν στις υποθέσεις Nissiotouπρωτόδι κα και κατ έφεση και στην υπόθεση Kyriacou, της Ολομέλειας δεν δικαιολογούνται απότο Σύνταγμακαι 20 ιδιαίτερατις διατυπώσεις των άρθρων 146 και 150, όπως επίσης τις διάφορεςνομοθετικές διατάξειςκαιτις Γενικές ΑρχέςτουΔικαίου πουισχύουν στο ΗπειρωτικόΣύστημα και εισήχθησαν με το άρθρο 146, όπως αναφέραμεπιο πάνω. Βρίσκομε επομένως ότι αυτή είναι η κατάλληλη 25 υπόθεση γιαναδιαφωνήσουμε με αυτές καινα καταλή ξουμε στοσυμπέρασμα ότιδενυπάρχει συνταγματική ή νομοθετική διάταξη που νακαθιστά οποιουσδήποτε λει τουργούς ή όργαναπουδεν συμμορφώνονται μεακυρωτι κές αποφάσεις τουΑνωτάτου Δικαστηρίου πουεκδίδο30 νται κάτω απότην Αναθεωρητική Δικαιοδοσία αυτού, όπως καθορίζεταιαπότοάρθρο 146, ωςενόχους τουπα ραπτώματοςπεριφρονήσεως τουΔικαστηρίου καιυποκεί μενους σεοποιαδήποτε ποινή είτε φυλακίσεως, είτεπρο στίμου ήάλλη. Εγκαταλείπουμε τααποφασισθέντακαι 35 αφιστάμεθα απόαυτάγιατί τοθεωρούμε ορθό και επιβε βλημένο νατοπράξουμε χάριν της προσήλωσης στηνερ μηνεία των συνταγματικών και νομοθετικών κειμένων ΊΊΊ Α. Αοΐζου, Πρ. Δημοκρατίαν.θαλασσινού
(1991)που έναδικαστήριο πρέπει ναέχειστην άσκησητηςερμη νευτικής του εξουσίας τωννομοθετημάτων καιόχιτηςσυ μπλήρωσης των. Οι λόγοι είναι ότι η παράγραφος4 του Άρθρου 146 5 του Συντάγματος εξαντλητικά δίδει την έκταση των εξου σιών τουακυρωτικού δικαστηρίου καικαμμιάάλλη εξου σία, και ειδικότερα τηδυνατότητα σε ένα αιτητήνα εκτε λέσειτέτοια απόφαση ήναπροχωρήσει σε διαδικασία για καταδίκη ενός μη συμμορφούμενου λειτουργού για περί- JQ φρόνηση Δικαστηρίου. Από την άλλη μεριά η παράγρα φος 5του ιδίου άρθρου καθορίζει το δεσμευτικό τωνδη λωτικών ή ακυρωτικών αποφάσεωνπάνωσεοποιοδήποτε Δικαστήριο, όργανο ήαρχήστη Δημοκρατία,πουυποχρε ούνται "εις ενεργό συμμόρφωση προςαυτή". ^ Οι θεραπείες τις οποίες έχει ένας αιτητής που επήρε ακυρωτική απόφαση σε περίπτωση μη συμμόρφωσης κα θορίζονται από την παράγραφο 6 του Άρθρου 146 του Συντάγματοςτηνπαραθέσαμεενωρίτερα. Πουθενά δεν διαφαίνεται σε αυτή ότι ο αιτητής που 20 επέτυχε ακύρωσηδιοικητικής πράξηςδικαιούταινα κατα χωρήσει αίτηση εναντίον αρχήςή οργάνουγια περιφρόνη ση Δικαστηρίου. Οεπόμενος λόγος είναιη έκδηλη διαφοράτωνάρθρων 150 και 162 του Συντάγματος.Αυτήοδηγεί στο συμπέρα- 2 ^ σμαότι οι εξουσίεςπου εδίδοντο σταδύοΔικαστήριαπου εγκαθιδρύοντοκάτωαπότοΣύνταγμαήσανδιαφορετικές. Ο λόγος είναι φανερός. Εις μεν την περίπτωση του Ανω τάτου Συνταγματικού Δικαστηρίου το Δίκαιο που θα εφάρμοζε αυτό ήταν το Ηπειρωτικό Διοικητικό Δίκαιο 30 στο οποίο οθεσμός τηςπεριφρονήσεως Δικαστηρίου είναι άγνωστος, και το θέμα της μησυμμορφώσεως έχει ρυθμι στεί νομοθετικά, ενώ στην περίπτωση του Ανωτάτου Δι καστηρίου,το Δίκαιο πουθαεφάρμοζεκατάκανόνα ήταν το Αγγλικό στο οποίο η δικαιοδοσία για επιβολή ποινής 35 γιαπεριφρόνηση Δικαστηρίου έχειμιαιδιαιτερότητα. Επι πλέον οι Δηλωτικές αποφάσεις δεν φέρουν από μόνες 228 3 ΑΛΛ. Δημοκρατίαν.θαλασσινού Α. Αοΐζου, Πρ. τους τηδυνατότηταεκτελέσεωςτους,πουείναι καιτο βα σικό τους μειονέκτημα, ανπαράλληλα μετηθεραπείατης αιτούμενης δήλωσης δεν ζητηθεί και θεραπεία εκδόσεως διαταγής για εκτέλεση της. Οποιαδήποτε όμως και αν 5 είναι ηθέσητων Δηλωτικών αποφάσεων,όπως είναι και οι ακυρωτικές αποφάσεις που εκδίδονται κάτω από την παράγραφο 4 του άρθρου 146, το μειονέκτημα αυτό με τριάζεται από το γεγονός ότι στη σφαίρα του Δημοσίου Δικαίου σαν θέμα χρηστής διοίκησης ταδιοικητικάόργα10 ν<*wu οι αρχές οφείλουν να ενεργούν υπεύθυνα και να συμμορφώνονται προς τις αποφάσεις αυτές, όπως έχουν καθήκον να πράξουν,κάτω απότηπαράγραφο 5 τουΣυ ντάγματος. Τελειώνοντας θαθέλαμε νατονίσουμε ότιοποιαδήπο τε καιανείναι ταεπακόλουθατης μησυμμόρφωσης προς τις ακυρωτικές αυτές αποφάσεις, δεν μπορούν αυτά να συνιστούν περιφρόνηση τουΔικαστηρίου διότιη παράλει ψη συμμόρφωσης αποτελεί παράβαση του Συντάγματος καιόχι μη συμμόρφωση ή ανυπακοή προς απόφασηή Δια20 ταγήτουΔικαστηρίου. Επίσης πρέπει ναυποδείξουμε ότι οι αποφάσειςαυτές που εκδίδονται κάτω από την παράγραφο4 του άρθρου 146 του Συντάγματοςδεν έχουν απόμόνες τους τοχαρα κτηριστικό της επιταγήςή διαταγήςπουφέρει ένααπαγο25 ρευτικό ή επιτακτικόΔιάταγμακαιπρος τοοποίο οφείλει εκείνος εναντίον του οποίου στρέφεται να πειθαρχίσει ή συμμορφωθεί, αλλοιώς είναι ένοχος περιφρόνησης Δικα στηρίου. 3 Γιαόλους τουςπιοπάνωλόγους δεν υπάρχειθέμα πε0 ριφρόνησης τουΔικαστηρίου στην υπόθεση πουεξετάζου με επομένως δεντίθεται θέμαάρνησης απόμέρους μαςνα ακουσθούν οι εφεσείοντες. Ασφαλώς τοθέμαμπορεί ναγίνειαντικείμενο νομοθε τικής ρύθμισης όπως έχει γίνει στη Γαλλία και Ελλάδα, 35 όπου βρίσκονται οι ρίζες και καθιερώθησαν οι Γενικές Αρχές του Δικαίου που εφαρμόζομε κάτω απότο Άρθρο 229 Α. Αοΐζου, Πρ. Δημοκρατίαν.θαλασσινού
(1991)146 του Συντάγματος. ΝΙΚΗΤΑΣΔ.: Η σύντομη αναφοράσεβασικάστοιχεία του ιστορικού θα μας εισαγάγει στα κύρια θέματα που έθεσεη υπόθεσησεπροκαταρκτικόστάδιοπρινακόμη αρ χίσει ηουσιαστική συζήτηση τουαντικειμένου των εφέσεων απότηνΟλομέλεια τουΔικαστηρίου. 5 Το 1984, ύστερα απόαίτησητου εφεσίβλητου γιαανα θεώρηση της ηλικίας του στο οικείο μητρώο, ο'Επαρχος Κερύνειας, ως αρμόδιο όργανο,καθόρισε ως ημερομηνία γέννησης του την 14/4/1933.'Ερευνα για την εξακρίβωση JQ της ηλικίας του αιτητή,που έγινε μετάπάροδοδύοχρό νων,οδήγησετονΈπαρχοστηναπόφασηναακυρώσειτην προηγούμενη ληξιαρχική πράξη.Ο αιτητής αμφισβήτησε τη νομιμότητα της ενέργειας αυτής,προφανώςλόγω των σοβαρών επιπτώσεων στησταδιοδρομίατου ως δημοσίου ** υπαλλήλου. Το εκδίκασαν δικαστήριο (Πικής, Δ.) δικαίωσε τοναι τητή, ακυρώνοντας με απόφασητου ημερ. 7/5/90τηννέα μεταβολήσταληξιαρχικάβιβλία.Ας σημειωθεί ότιπρόκει ται για πρόχειρα μητρώα.Τααυθεντικάβρίσκονται στην 20 κατεχόμενη Κερύνεια. Ακολούθησε αίτηση ημερομηνίας 3/11/90του Γενικού Εισαγγελέα τηςΔημοκρατίαςγιαανα στολήτωνσυνεπειών τηςακυρωτικήςαπόφασηςμέχριτην εκδίκαση της έφεσης, που ασκήθηκε στο μεταξύ από τη διοίκηση.Το διάβημααπέτυχε. Το ίδιο πρωτόδικοδικά- 25 στήριο απέρριψε το αίτημααναστολής. Ηαπόφαση δόθη κεστις24/10/90καιεφεσιβλήθηκε τηνεπομένη.' Ευθύςεξαρχήςκαιπριναπότηνέναρξητηςσυζήτησης που αφορά στην αναστολή,ο δικηγόρος του αιτητή έθεσε υπό αμφισβήτησητο δικαίωμαακρόασηςτου Γενικού Ει- 30 σαγγελέα, με την αιτιολογία ότι εκκρεμεί αίτησητουεφε σίβλητου στο δίκασανδικαστήριο για τιμωρία του Επαρ χου διότι, όπως ισχυρίζεται, ο τελευταίος αρνήθηκε να συμμορφωθεί μετηνακυρωτικήαπόφαση. Σε περιπτώσεις απείθειας σε δικαστικό διάταγμα ή 35 230 3ΑΛ.Δ. Δημοκρατία ν.θαλασσινού Νικήτας, Δ. απόφαση, το δικαστήριο έχει εξουσία να στερήσει το διά δικο που δυστροπεί ήπου αρνείται να υπακούσει,του δι καιώματος δικαστικής ακρόασης. Η υποχρέωση για συμ μόρφωση, όντας άρρηκτα συνυφασμένη με την αποτελεσματικότητα της δικαιοσύνης, είναι τόσο επιτα κτική που δεν αποτελεί δικαιολογητικό η αμφισβήτηση του κύρους ή της ορθότητας της απόφασης. Είναι ακόμη αδιάφορο αν ο παραβάτης ενήργησε στα πλαίσια νομικής συμβουλής. Σημαντική υπόθεση,που πραγματεύεταιθέματακατα φρόνησης του δικαστηρίου, είναι η Hadkinson ν. Hadkinson [952]2All E.R.567. Σεαυτήαναφέρονταιεπιδοκιμαστικά τα παρακάτωεπιγραμματικά από τον Lord (Tottenham,L.C.στην Chuck v.Cremer, 47 E.R. 820: 15 20 "A party, who knows of an order, whether null or valid,regular or irregular,cannot be permitted todisobey it.. . It would be most dangerous to hold that the suitors, or their solicitors, could themselves judge whether an order was null or valid - whether it was regular or irregular He should apply to the court that it might be discharged. As long as it existed it must not be disobeyed." Η ρήση του Lord Denning στην ίδια υπόθεση στη σελ. 575 υπογραμμίζει το διακριτικό χαρακτήρατης εξουσίας του δικαστηρίου να επιτρέψει σε διάδικο,που βρίσκεται 25 νπό κατηγορίαγιαπεριφρόνηση,ναακουσθεί: 30 "I am of opinion that the fact that a party to a cause has disobeyedan order of the court is not of itself a bar to his being heard, but if his disobedience is such that, so long as it continues,it impedes the course of justice in the cause, by making it more difficult for the court to ascertain the truth or to enforce the orders which it may make, then the court may in its discretion refuse to hear him until the impediment is removed or good reason is shown why it should not be removed." 231 Νικήτας, Δ. Δημοκρατία ν.θαλασσινού
(1991)Ασφαλώς ο διάδικος που αντιμετωπίζει μομφή κατα φρόνησης έχει το δικαίωμαεμφάνισης,για να ισχυριστεί πως ησυμπεριφορά του δεν συνιστά την παράβασηπου του αποδίδεται. Την επισήμανση κάμνει ο Δικαστής Romerστην ίδιαυπόθεση(σελ.570): 5 "A person againstwhom contempt is allegedwill also, of course, be heard in support of a submission that, havingregard to the true meaning andintendment of the order whichhe is said tohave disobeyed,his actions did not constitute abreach of it,or that,havingregardto all 10 thecircumstances, he ought not to be treated as beingin contempt." Η αναφορά στην αγγλικήνομολογία οφείλεται στο ότι η Hadkinson, ανωτέρω,απετέλεσε τη βάσητου σκεπτικού στην Mouzouris &Anotherv. XylophagouPlantations Ltd. 15
(1977)1 Α.Α.Δ. 287. Η μεταγενέστερη υπόθεση Αλέκος Κωνσταντινίδης ν. Εκδοτικής Εταιρείας 'Το Βήμα" Λτδ. και Αλλων
(1983)1 Α.Α.Δ. 348,αναγνώρισε εμφαντικά ότι η δικαιοδοσίαεπιβολήςκυρώσεων γιαπεριφρόνησησε συσχετισμό με τον περιορισμό του δικαιώματος ακρόα- 2 0 σης,ασκείταιστο πλαίσιοτωνκατευθύνσεων πουέδωσεη Hadkinson. Χρήσιμηαναφοράμπορεί ναγίνει καισεδύο τελευταίες αποφάσεις:Αίτησηαρ. 118/89Smith v. Paphos Stone C Estates Ltd &Others
(1989)1 Α.Α.Δ.(Ε)499και ? s 149/90 Chr. Karaolis Developments Ltd ημερ. 28/9/90. Πρέπει παράλληλα να τονισθεί ότι οι αρχές αυτές είναι οικείες στο σύστημααπονομήςτηςπολιτικήςδικαιοσύνης, έχοντας άμεσα ερείσματα στο Σύνταγμα(άρθρο 162) και τη νομοθεσία (άρθρα 42 και 44 του περί Δικαστηρίων 30 Νόμου14/60). Πρέπει επίσης να τονισθεί ότι τις ίδιες αρχές εφάρμο σε με σταθερότητα και συνέπεια η νομολογία στο χώρο του διοικητικού δικαίου.Ηπηγήτων σχετικών εξουσιών τουδικαστηρίου αναζητήθηκε στο άρθρο 150του Συντάγ- 35 ματος. Ηδιάταξηρητάκαιμεκαθαρότηταπροβλέπει ότι το Ανώτατο ΣυνταγματικόΔικαστήριο "κέκτηται δικαιο δοσίαννα επιβάλλη ποινάςένεκεν περιφρονήσεως τουδι232 3ΑΛΛ. Δημοκρατία ν.θαλασσινού Νικήτας, Δ. καστηρίουτούτου". Τις εξουσίες του ασκεί απότη θέσπι ση του Ν.33/64 το Ανώτατο Δικαστήριο. Ο προσανατολι σμός τηςνομολογίας επισφραγίστηκε πολύ πρόσφατααπό την ΑΕ 563 Παναγιώτης Κυριάκου & Αλλοι ν. Υπουργού 5 Εσωτερικών
(1988)3Α.Α.Δ. 643. Τα ίδιαακριβώς σημεία διαλευκαίνουν δύο παλαιότερες αποφάσεις Κωνσταντί νος Ιωαννίδης ν.Δημοκρατίας
(1971)3Α.Α.Δ. 251 και Δη μοκρατία ν. ΉβηςΝησιώτου
(1985)3Α.Α.Δ.
- Επιση μαίνεται ότι οι τρεις αυτές αποφάσεις είναι της 10 Ολομέλειας. 15 20 25 30 Το πρώτο καικύριο ερώτημα που πρέπει να μας απα σχολήσει,δεδομένουότι ηαπάντηση σ' αυτόεπηρεάζεικαι την απάντησηστο επόμενο ερώτημα,είναι κατά πόσον το δικαστήριο μπορεί να επιβάλει κυρώσεις για παρακοή αποφάσεων της διοικητικής δικαιοσύνης, που εκδίδονται κάτωαπότο άρθρο
- Και τούτο διότι ο Βοηθός Γενι κός Εισαγγελέας κάλεσε το δικαστήριο να αγνοήσει τις προηγούμενες αποφάσειςτου,που μόλις παρέθεσα,διακη ρύσσοντας πως δεν έχει τέτοια εξουσία στο πεδίο του διοικητικού δικαίου.Τη μεταστροφή στη νομολογία υπαγορεύουν τα εξής:
(1)η ίδιαη δομήτου άρθρου
- Η ει σήγηση είναι πως δεν περιέχει επαρκή εξουσιοδότηση γι' αυτό το σκοπό, πράγμα που φανερώνει ηαντιπαραβολή του με το άρθρο
- Η τελευταία διάταξηκαθορίζει τις εξουσίες του Ανωτάτου Δικαστηρίου σε θέματακαταφρόνησης και εξειδικεύει το είδος των κυρώσεων αναφέρο νταςσυγχρόνως καιτο ανώτατοόριο φυλάκισης πουμπο ρεί να επιβληθεί. Μεάλλα λόγια βρισκόμαστε μπροστά σε κενό δικαίουπου μόνο απότονκοινό νομοθέτη μπορεί να αναπληρωθεί. Απαραίτητη προϋπόθεση για την άσκηση τέτοιας εξουσίας, συνέχισε, είναι ο προσδιορισμός της ποινής, όπως επιτάσσει στοιχειώδης δικαιοκρατικήαρχή ως καιτων δικονομικών εγγυήσεων πουτη συνοδεύουν. Μιά άλλη συναφής θεώρηση των υποθέσεων Κυριά κου και Νησιώτον, που ανέπτυξε ο κ. Λουκαΐδης, είναι πως είναι ασυμβίβαστες με τα ατομικά δικαιώματα. Ο 35 συλλογισμός είναι πως ναι μεν το άρθρο 11.2 επιτρέπει τη σύλληψηήφυλάκιση ατόμουγια μησυμμόρφωση προς 6ι233 Νικήτας, Δ. Δημοκρατία ν.θαλασσινού
(1991)καστικόδιάταγμα,αλλάηεξουσία αυτή τελείυπότηνεπι φύλαξη "όπως ο νόμος ορίζει". Η ρήτρα σημαίνει πως χρειάζεται περαιτέρω ρύθμιση με τυπικό νόμο ή άλλο έγκυρο κανόναδικαίου,πουστην περίπτωσηαυτή δενθε σπίστηκε. 5 Η δεύτερηεισήγηση αφοράτοσκεπτικότης Κυριάκου, αλλά όπως διατυπώθηκε στην πρωτόδικη απόφαση (Α. Αοΐζου, Δ., όπως ήταντότε).Οκ. Λουκαΐδης μαςκάλεσε να υιοθετήσουμε τα αιτιολογικά ερείσματα του,υποβάλ λοντας ότι παρέχει πειστικούς λόγους που υπαγορεύουν 10 τη νέα προσέγγιση. Κατάτην άποψητου ηαπόφαση της Ολομέλειας είναι έκδηλα λανθασμένη και δεν πρέπει να την ακολουθήσουμε. Υπάρχει, τόνισε στην ουσία, σωρευ τικήσυνδρομή των κριτηρίων που απαριθμείη απόφαση Δημοκρατία ν. Δημ. Δημητριάδη
(1977)3 Α.Α.Δ. 213, η 15 οποίαδικαιολογεί νομολογιακήστροφή. Πρέπει να λεχθεί ευθύς αμέσως ότι καιάβάσηόμοια επιχειρήματαπροβλήθηκανστην Ολομέλεια, αλλάδενεπι κράτησαν. Τατρίαπλειοψηφίσανταμέλη (Τριανταφυλλί δης, Π., όπως ήταν τότε, Πικής και Κούρρης ΔΔ), αφού 20 εντόπισαν και συνόψισαν τα συμπεράσματα του δικανι κού συλλογισμού της πρωτόδικηςαπόφασης,επεσήμαναν ότι μιαακυρωτικήαπόφαση επενεργεί έναντιπάντων ότι ηδιοίκησηέχειχρέος ναεξαφανίσειτις συνέπειες τηςπα ράνομης πράξης και να αποκαταστήσει τη νομιμότητα* 25 και ότι ηπαράγραφος5τουιδίουάρθρου τηνυποχρεώνει σε "ενεργό συμμόρφωση". Ησχέσηανάμεσαστις παραγράφους4και5 επεξηγείται μεεπιδοκιμαστικήαναφοράσε δύοσημεία απότοβα ρυσήμαντοσκεπτικότηςΝησιώτουστησελ.1350: 30 "In our opinion only para. 4 of Art. 146 of the Constitution provides about the remedies to be granted in a recourse under such article;
Article 146
does not providefor aseparate or additional remedy, but can only be invoked and applied in relation ^5 to an application for punishment for contempt of Court 234 3 ΑΛΛ. Δημοκρατία ν.θαλασσινού Νικήτας, Δ. underArticle 150of theConstitution." Στην επόμενη σελίδα διαγράφεται με απόλυτησαφή νειαοσκοπόςκαιη εμβέλεια τουάρθρου150: 5 "Under Article 150 of the Constitution the Supreme Constitutional Court has jurisdiction to punish for contempt of itself;and,of course, one form of contempt is non-compliance with its judgments." Πρέπει οπωσδήποτε να τονιστεί στο σημείο αυτό ότι στη Νησιώτου ηΟλομέλεια είχε 7μελήσύνθεση ηδε από10 φάση,που εξέδωσε ο τότε Πρόεδρος του Δικαστηρίου κ. Τριανταφυλλίδης,ήταν ομόφωνη. Αντλώντας απότηνπαραπάνωυπόθεσηβασικάσυμπε ράσματαγια τηθεσμική διάστασητης αρχήςεπιβολήςκυ ρώσεων καιτης λειτουργίας της ως συνταγματικήςδιαδι15 κασίαςτοδικαστήριοστην Κυριάκου κατέληξε: 20 "Therefore, as a matter of principle, analysis of the provisions of paras 4 and 5 of Art. 146 of the Constitution andauthority, para.5 of Art. 146 imposes a duty of activecompliance, as earlier indicated, for breach of which aperson may be committed for contempt under Art. 150of theConstitution." Μάλιστασ'αυτότοσημείοταδύομειοψηφίσανταμέλη της Ολομέλειας (Μαλαχτός και Σαββίδης, ΔΔ) δεναμφι. σβήτησαν την ύπαρξη της αρχής όπως τη διατυπώνει η ? πρώτη απόφαση,αλλά περιορίστηκαν μόνο στο επίπεδο του κοινού δικονομικού δικαίου (επίδοσηοπισθογραφημένουαντιγράφουτηςαπόφασης)γιαναεπικυρώσουντην πρωτόδικηαπόφαση. Είναιοάλλος λόγος που πρόβαλαν οι εφεσείοντες σαν αιτίαπαρέκκλισης απότην υφιστάμε30 νη νομολογία, η ανάγκη δηλαδή συμμόρφωσης με τους διαδικαστικούς τύπουςπου θέτει ηΔ. 42Α Θ.1 τουΔιαδι καστικού Κανονισμού Πολιτικής Δικονομίας σε συνδυα σμό με το Θ.18 του Διαδικαστικού Κανονισμού του Ανω τάτουΣυνταγματικούΔικαστηρίου 1962. 235 Νικήτας, Δ. Δημοκρατία ν.θαλασσινού
(1991)Γύρωαπότοκεντρικόαυτόθέμαδιαμορφώθηκεηπρό τασηπως είναι συνταγματικάαπαράδεκτοναπλήσσονται ατομικά δικαιώματαμελών τηςδιοικητικήςεξουσίας, που εκτίθενται στον κίνδυνο φυλάκισης, χωρίς θεσμική δια σφάλιση τους. Ας σημειωθεί εδώ διευκρινιστικά πως η g επίδοση οπισθογραφημένου αντιγράφου διατάγματος ή απόφασηςαποτελείσύμφωναμετηΔ.42ΑΘ.1 προϋπόθεση για την τιμωρία παραβάτη. Ηοπισθογράφηση κυρώσεων προειδοποιεί τοπρόσωποστοοποίοαπευθύνεταικαι από το οποίο απαιτείταισυγκεκριμένη ενέργεια ή αποχήαπό J 0 τέτοια ενέργεια σε χρονικά όρια που καθορίζονται σ' αυτή,γιατις συνέπειες παρακοήςτου. Κατάτηνεπιτακτι κήδιάταξητου θ.2 ηεπίδοση πρέπει ναείναι προσωπική εκτός στην περίπτωσηπουτοδικαστήριοδιατάζει διαφο ρετικά. Στο σημείο αυτόηπλειοψηφία απεφάνθηότι ηυιοθέ τηση της αντίληψης ότι απαιτείταιη χρήση του μηχανι σμού της παραπάνω δικονομικής διάταξης θααντιστρα τευόταν τις πρόνοιες των άρθρων 146 και
- Την απέρριψεμετοπαρακάτωαιτιολογικό: 20 "It is clear from the wording of R. 18 that the applicability of any order of theCivilProcedure Rules is subject to its compatibility with the provisions of the Constitution and the nature of the jurisdiction conferred thereunder upon the Supreme Constitutional Court. 25 Where the Constitution casts, as in thecase of para. 5of Art. 146, a duty of active compliance, any attempt to curtail this duty or limit its application orefficacy,would run counter to the Constitution. And would,as a result, defeat the intention of the constitutional legislator. 30 Moreover, the provisions of Ord. 42A are hardly compatible with thestatus andimpersonal nature of state organs bound to active compliance with the order of the Court." 35 Βασικόγνώρισμα τουνομικούμαςσυστήματος είναιο σεβασμός της νομολογίας, δηλαδή, των προηγούμενων αποφάσεωνσε ανάλογεςπεριπτώσεις. Η αρχή τηςδεσμευ236 3 ΑΛΛ. 5 Δημοκρατίαν.θαλασσινού Νικήτας,Δ. τικότητας αποκλείει τη λήψη διαφορετικών αποφάσεων για το ίδιο θέμα.Το γεγονός ότι οι αποφάσειςλαμβάνο νταισε διαφορετικόχρόνοή αφορούνδιαφορετικούς διά δικους είναι χωρίς σημασία. Το υπόβαθρο είναι όμοια κρίση για όμοια περίπτωση. Αυτή η συνέπεια επιτρέπει απότη μιατην πρόβλεψη για το περιεχόμενο τουδικαίου και από την άλλη ανταποκρίνεται με πληρότητα στην αρχή τηςισότητας. Διαπιστώθηκε όμως μια ακαμψία που παρεμποδίζει 10 την ανάπτυξητουδικαίουήτηνάρσηάδικωνλύσεωντου παρελθόντος. Έτσι από το 1966 το Δικαστήριο της Βου λής των Λόρδων, σαντο ύπατοαγγλικό δικαστήριο,ανα γνώρισεπεριθώρια γιαπαραγνώριση ενός προηγούμενου. Η ίδιααντίληψη επικράτησε και εδώ μετάτη Δημητριάδη, 15 ανωτέρω. Ωστόσοη εγκατάλειψη προηγούμενου αποτελεί την εξαίρεση. Είναι βασικός κανόνας ότι η μικρή πλειο ψηφία με την οποία λήφθηκε ηαπόφασηδεν την αποστε ρεί τουκύρους καιτης δεσμευτικότητας της. Miliangos ν. George Frank Ltd[975] 3All E.R. 801,
- Αλλάηουσια20 στική αλλαγή αντικειμενικών περιστατικών θα δικαιολο γούσετην αναζήτησηνέαςλύσηςή ακόμηδιαπίστωσηπως η προηγούμενη απόφαση είναι κατάδηλα εσφαλμένη. YitzleetEstatesLtd. v.Cherry[1977]3All E.R. 996, ως και 25 ηαποτροπήαδικίας. Ο'Brien v.Robinson [1973]1 All E.R. 583,593.Δεν είναι πρόθεση μου να εξαντλήσω τοθέμα. Φτάνει νομίζω ηπαρατήρησηπως το νομολογιακό προη γούμενο πρέπει πάντοτε να είναι υποταγμένο στο συμφέ ρονκαιτην ιδέατηςδικαιοσύνης. 30 Έχωξεκινήσει με την επισήμανση του σχετικού νομο λογιακού υλικού. Πρέπει να προσθέσω πως ύστερα από παράκλησητουδικαστηρίου καιόι δύοπλευρές, ιδιαίτερα ο κ. Λουκαΐδης, ανέλυσαν τα ισχύοντα στην Ελλάδακαι στη Γαλλία. Παρόλητηχρησιμότητα της συγκριτικής με35 λέτης του θέματος,οι θεσμοί των χωρών αυτών δεν μπο ρούν ναέχουν αξιώσεις άμεσης εφαρμογής,γιατί στηρίζο νται σε άλλα δεδομένα. Καμιά από τις χώρες αυτές δεν έχει συνταγματική πρόνοια όπως το άρθρο
- Αλλωστε όπως υπέδειξε η πρωτόδικη απόφαση στην Κυριάκου, 237 Νικήτας,Δ. Δημοκρατία ν.θαλασσινού
(1991)'The position in Greece....is therefore of nohelp as it cannotbeapplied tocasesinCyprus". Πρέπει επίσης να παρατηρήσω ότι στο σκεπτικότης ίδιας απόφασης (Παναγιώτης Κυριάκου & Αλλοι ν. Υπουργού Εσωτερικών
(1986)3 Α.Α.Δ. 300), που ο κ. Λουκαΐδης μαςκάλεσε ναστηρίξουμε την απόκλισηαπό 5 τηχαραγμένη κατεύθυνσητηςΟλομέλειας,αναγνωρίζεται ηύπαρξητέτοιαςεξουσίαςσανπροϋπόθεσηγιατηναπο τελεσματικήλειτουργίατηςδικαιοσύνης. Ιδούτοσχετικό σκεπτικόαπότησύνοψητηςυπόθεσηςστησελ.301: "There should be duecompliance with thejudgments 10 or orders of all Courts, otherwise the administration of justice cannotbe effective. It is a contemptto disobey a judgment or order either to do a specific act within a specified time or to abstain from doing aspecific act. In Cyprus provision exists both in the Constitution and in 15 various enactments giving the Courts jurisdiction to punish for contempt. Articles 150 and 162 of the Constitution provide that the Supreme Constitutional Court and the High Courtrespectively have jurisdiction topunish of contemptofthemselves." 20 Toάρθρο 150 έχει τηδικήτουαυτοτέλεια καιαυτοδυ ναμία και δεν μπορεί να ερμηνευθεί σε συσχετισμό και υπότηναίρεσητουάρθρου 11
(2),όπωςείναι ηεισήγηση των εφεσειόντων. Ο συνταγματικός νομοθέτης θα πρό- 25 σθετε τηρήτρα"όπωςο νόμος ορίζει" ανήταν μέσαστις προθέσεις του να το πράξει. Ούτε βρίσκει στήριγμα η άποψηγιαπαραβίασηατομικώνδικαιωμάτωνότανη διοι κητικήεξουσίαοφείλει,όπωςκαικάθεάλλοόργανο, αρχή ήπρόσωπο, ναυπακούσειστη συνταγματική επιταγήτου 30 άρθρου 146.5. Προς την κατεύθυνσηαυτή έγινε επίκληση στηναρχή "κανένα έγκλημακαμιάποινήχωρίς νόμο" που αποδίδε ται με τη λατινική έκφραση "nullum crimen nulla poena sine lege". Κατάτηγνώμη μου στο προκείμενοδεν υφί- 35 στανταιοι προϋποθέσειςγιαναλειτουργήσειηαρχή αυτή. 238 3ΑΛΛ. Δημοκρατία ν.θαλασσινού Νικήτας, Δ. Ο ίδιος ο υπέρτατοςνόμος μετο άρθρο 150 εξουσιοδοτεί με σαφή διατύπωση την επιβολή ποινών. Είναι ορθόν, όπως είπε οκ.Λουκαΐδης, ότι δενκαθορίζειτο είδοςκαι μέγεθος της ποινής ή τι συνιστά περιφρόνηση. Πρέπει t- όμωςναδιευκρινιστεί ότιηπεριφρόνησητουδικαστηρίου που παίρνειτη μορφήμησυμμόρφωσης προς διάταγμα ή ηαπόφαση δεν είναι έγκλημα με την αυστηρή έννοια του όρου. Είναιτο μέσομετοοποίοηΔικαιοσύνηδιασφαλί ζειτηναποτελεσματικότητατηςλειτουργίας της.Δεναπο10 σκοπεί στην προστασία της αξιοπρέπειας ή του γοήτρου των μελών της,αλλά υφίσταται χάρητης σωστής εκπλή ρωσης της αποστολής της Δικαιοσύνης στα όρια τωναρ μοδιοτήτωντης. Πέραντούτου τοδικαστήριο έχεισύμφυτο εξουσία να 15 επιβάλει το είδος και ποσό της ποινής, που είναι εύλογη για την αντιμετώπιση της συγκεκριμένης περίπτωσης. Οι αρχέςαυτέςπηγάζουν απότοκοινό δίκαιοπου,σύμφωνα με το άρθρο29
(1)(γ) του περί Δικαστηρίων Νόμου14/60, ισχύουν στην Κύπρο,εφόσον δεναντίκεινταιστοσύνταγ μα.Τέτοια όμως αντίθεση δεν υπάρχει,διότι η λογικότης 20 τηςποινήςαντικατοπτρίζεταιστησυνταγματικήμας αρχή ότι ηποινήδεν πρέπει ναείναι δυσανάλογημετηνκολά σιμη συμπεριφορά. Η αρχή αυτή αποτελεί φραγμό σε τυχόν αυθαίρετηχρήση της εξουσίας που παρέχεταιαπό τοάρθρο150. Αναφορικά μετηφύσητης εξουσίαςτουδι25 καστηρίουμπορείναγίνει χρήσιμηαναφοράστους Borrie andLowe "Law of Contempt",2ηέκδοση, σελ. 3: 30 "As we have said,the power to punish as contempt, conduct that interferes with the course of justice, has largely been developedat common law. Inasmuch as it is not confirmed by statute thecontempt poweris properly regardedas aninherentpower " Από το Μάρτιοτου 1988, που δόθηκε ηαπόφαση της Ολομέλειας στην Κυριάκου,μέχρι σήμερα,δενυπήρξεμε ταβολή αντικειμενικών συνθηκών ή άλλοι σημαντικοί 35 λόγοι που θα έπειθαν για την αναγκαιότητα ανατροπής της. Μιανέα ενατένιση του θέματος θαξέφευγε απαράδε239 Νικήτας;Δ. Δημοκρατίαν.θαλασσινού
(1991)κτα απόταόριαπουθέτει η νομολογία γιαπαραγνώριση προηγούμενωναποφάσεων. Μεβάσητην προηγηθείσα ανάλυση καταλήγωότι,ως θέμααρχής,η παράβαση τουκαθήκοντοςσυμμόρφωσης με απόφασηήδιάταγμα πουεκδίδεται δυνάμει των διάταξε- ^ ων τουάρθρου 146.4 μπορεί νααντιμετωπισθεί κάτω από το άρθρο 150 με την επιβολή κυρώσεων περιλαμβανομέ νης·καιτης επιβολής φυλάκισηςστον υπόχρεονασυμμορ φωθεί. Ηαπομάκρυνσηαπότηθέσηαυτήθαοδηγούσε σε οπισθοδρόμησητηναπονομή τηςδικαιοσύνης. JQ Η καταφατικήαπάντηση στο πρώτο ερώτημα οδηγεί στην εξέταση τουάλλου ζητήματος,τηςπεριφρόνησηςτου δικαστηρίου στην κρινόμενη υπόθεσησεσυνάρτησηφυσι κά μετοδικαίωμα ακρόασηςτωνεφεσειόντων. Είναιπαραδεκτόν ότι στις 20/11/90ο Έπαρχοςπροέβη σε τρόπο- ^ ποίηση του μητρώου πουτηρεί,σχετικά μετη χρονολογία γέννησης του εφεσίβλητου, σύμφωνα με την ακυρωτική απόφαση.Έχονταςυπόψηκάθετισχετικό πουελέχθηαπό το Γενικό Εισαγγελέα και τον κ. Λ. Κληρίδη άγομαι στο συμπέρασμα ότι κατάτο χρόνο εκείνο υπήρξεσυμμόρφω- 20 ση.Τογεγονός μαςεπιτρέπειναασκήσουμε τη διακριτική μας ευχέρεια υπέρ των εφεσειόντων καιναακούσουμε το Γενικό Εισαγγελέα επίτηςουσίας. ΑΡΤΕΜΙΔΗΣ Δ.: Στην παρούσα έφεση ο Γενικός Ει σαγγελέας της Δημοκρατίαςεπανέφερεσοβαρόσύνταγμα- 25 τικό ζήτημα,το οποίο όμως αποτέλεσε αντικείμενο συζή τησης και τελεσίδικης ετυμηγορίας στην απόφαση της Ολομέλειας του Ανωτάτου Δικαστηρίου στην υπόθεση Κυριάκου κ.α. ν. του Υπουργού Εσωτερικών
(1988)3 Α.Α.Δ.643. Τη σύνθεση του Δικαστηρίου αποτελούσαν ο Πρόεδρος του, όπως ήταν τότε, Μ.Τριανταφυλλίδης και 30 οι Δικαστές, Μαλαχτός,Σαββίδης,Πικής και Κούρρης. Μετην απόφαση,πουεξέδωσεοδικαστήςΠικής,συμφώ νησαν ο Πρόεδρος και ο δικαστής Κούρρης. Οδικαστής Σαββίδης αποφάσισε την κατ' έφεση υπόθεση πάνω σε άλλο νομικό σημείο, στο οποίο θααναφερθώστο κατάλ- 35 ληλο στάδιο, και δεν εξέφρασε άποψη πάνω στο κριθέν 240 3ΑΛΛ. 5 10 Δημοκρατία ν.θαλασσινού Αρτεμίόης,Δ. συνταγματικό ζήτημα,που είναι: ηφύση και το αποτέλε σμα ακυρωτικής απόφασης του Ανωτάτου Δικαστηρίου κατάτηνάσκησητηςδικαιοδοσίαςπουτουπαρέχεται από τις πρόνοιες της παραγράφου4 του Αρθρου 146 τουΣυντάγματος και της επιταγής της παραγράφου 5 στο ίδιο άρθρο,πουέχειωςακολούθως: "Η κατάτην τετάρτην παράγραφοντου παρόντος άρθρου απόφασιςδεσμεύει παν δικαστήριον, όργανον ή αοχήν εν τη Δημοκρατία,και τα περί ων πρόκειται όργανα, αρχαί ή πρόσωπα υποχρεούνται εις ενεργόν συμμόρφωσιν προςταύτην". Το υπόκρίση ζήτημαείναι κατάπόσο άρνησησυμμόφωσηςμεαπόφασητουΑνωτάτου Δικαστηρίου,στηνανα θεωρητική του δικαιοδοσία, καθιστά υπόλογους τους ,c υπευθύνουςγιαπεριφρόνησητουκαιεξαναγκάζονταιαπό αυτόπροςσυμμόρφωση μετηναπόφαση. Αρχισα λέγοντας πωςοΓενικός Εισαγγελέαςεπανέφε ρεπροςσυζήτηση ενώπιοντουΑνωτάτου Δικαστηρίου το πιο πάνω ζήτημα, γιατί ο Β. Γενικός Εισαγγελέας στην αγόρευση του μας κάλεσε να ανατρέψουμε τηναπόφαση 20 Κυριάκου στην οποίαείχεεγερθεί, συζητηθεί καιαπαντη θεί, με αποτέλεσμα νασταθεροποιηθεί ηνομολογία πάνω στο ζήτημα. Η άποψη του Ανωτάτου Δικαστηρίου στην υπόθεση Κυριάκου, συνοψίζεται στο πιο κάτωαπόσπα σμα: 25 30 "Therefore, as a matter of principle, analysis of the provisions of paras 4 and 5 of Article 146 of the Constitution andauthority,para5of Article 146imposes a duty of active compliance, as earlier indicated, for breach of which a person may be committed for contempt underArticle 150of theConstitution." Σε μετάφραση: "Επομένως,ωςζήτημαανάλυσηςτηςαρχήςπου πε ριέχεται στις πρόνοιες των παραγράφων4 και 5 του 241 Αρτεμίδης,Δ. Δημοκρατίαν.θαλασσινού
(1991)Αρθρου 146 του Συντάγματος και της νομολογίας, η παράγραφος5τουάρθρου 146 επιβάλλει καθήκονενερ γού συμμόρφωσης, όπως πιοπάνωέχειυποδεικτεί,για την παράβασητης οποίας έναπρόσωπο μπορεί να πα ραπεμφθεί για περιφρόνηση του Δικαστηρίου δυνάμει τουάρθρου 150τουΣυντάγματος" c Σημειώνω πάλινπωςστηνυπόθεση Κυριάκου υιοθετή θηκε ηίδια νομολογιακή αρχήπου εκφράστηκε στην ομό φωνη απόφαση της Ολομέλειας του Ανωτάτου Δικαστη ρίου (Τριανταφυλλίδης, Πρ., Χ'Άναστασίου, Α. Αοΐζου, Μαλαχτός,Σαββίδης,Λώρης, Στυλιανίδης,δικαστές)στην 10 υπόθεση Δημοκρατία ν. Νησιώτου
(1985)3 Α.Α.Δ. 1335 καθώς επίσης και στην υπόθεση Ιωαννίδης ν. Δημοκρα τίας
(1971)3Α.Α.Δ. 8. Έγινεεισήγησηπωςη απόφασηΝησιώτουδενθέτεικα νόνα δικαίουγιατί ταόσααναφέρονταισ'αυτή,πάνωστο 15 κρινόμενο ζήτημα, αποτελούν obiter dicta. Έχω τελείως διαφορετική άποψη για τους λόγους που ακολουθούν. Είναι γνωστή η αρχήπως παρατηρήσειςπουγίνονταιαπό το δικαστήριο σε μιααπόφασητου πάνωσεζητήματα που δεν αποτέλεσαν αντικείμενο ουσιαστικής μελέτηςκατάτη διαδικασία,είτεγιατί δεν συζητήθηκανσεβάθοςως επίδι- 20 κα θέματα, είτε γιατί δεν θεωρήθηκε αναγκαίαη επίλυση τους γιατηλήψη της απόφασης,δεν αποτελούν μέρος της κρισιολογίας της καικατάσυνέπεια δεν δημιουργούν νο μολογιακό δίκαιο.Κατάτηνάποψημουόμως ηαρχή αυτή του κοινοδικαίου εφαρμόζεται εφόσο τηρηθούν πρώταοι 25 αρχές του διοικητικού δικαίου,όταν ηδιαδικασία αφορά αυτότον τομέα. Είναι δεσταθερήη νομολογία σ' αυτότο σύστημα δικαίου, πως το διοικητικό δικαστήριο δεν πε ριορίζεται στην κρίση τηςυπόθεσης όπωςαυτήπαρουσιά ζεται ενώπιον του απότους ενδιαφερομένους, αλλά προ- 30 χωρεί στην πλήρηκαισεβάθοςεξέτασητηςαπόφασηςτου διοικητικού οργάνου (δες:Δαγτόγλου: Γενικό Διοικητικό Δίκαιο,Τόμος Γσελ.48). Μάλιστα,γίνεται αποδεκτόπως το δικαστήριο προχωρεί και πιο πέρα και καθοδηγεί με 35 την απόφαση του τηδιοίκηση γιαναγνωρίζει η τελευταία το δρόμο της νόμιμης διαδικασίας. Έτσι,τοζήτημα κατά 242 3 ΑΛΛ. Δημοκρατία ν.θαλασσινού Αρτεμίδης,Δ. πόσο ηκρισιολογία μιας απόφασηςδιοικητικού δικαστη ρίου δημιουργεί δεσμευτική νομολογία, εξαρτάται απόλυ τα απότο κείμενο της ίδιαςτης απόφασης. Αν αυτόδεί χνει πως το δικαστήριο σκοπεύει με την ανάλυση που 5 κάμνει καιτην κρίση που εκφράζει πάνωσε νομικάζητή ματα, πως επιθυμεί να δημιουργήσει κανόνες δικαίου, τότε ό,τι έχειλεχθείσ' αυτήαποτελεί μέρος της κρισιολογίας της. Ηαπόφασηστη Νησιώτουέχει αυτά τα χαρα κτηριστικά. Στην πραγματικότητατο δυναμικό σκεπτικό 10 τηςεπιλύει τουπόσυζήτησηθέμα. Ο Β. Γενικός Εισαγγελέας υποστήριξε ότι το Ανώτατο Δικαστήριο πρέπει να ανατρέψει την πάγιααυτή νομολο γίαγιατουςπιοκάτωλόγους: (α) Δεν δίδεται από το Αρθρο 150 του Συντάγματος 15 εξουσία στο Ανώτατο Δικαστήριο επιβολής κυρώσεων για τημησυμμόρφωση μεακυρωτικήτουαπόφαση. (β)Ανεξάρτητα απότην πιο πάνωγενική τοποθέτηση, τοΑρθρο 150τουΣυντάγματοςδενπαρέχειεπαρκή δικαι2„ οδοσίαεπιβολήςκυρώσεων γιαπεριφρόνηση τουΔικαστη ρίουλόγω μησυμμόρφωσης μεαπόορασήτου. Αυτό διαπι στώνεται από την ίδια τη διατύπωση του, καθώς επίσης και από το γεγονός πως πιθανή αποστέρηση της ελευθε ρίας του πολίτη, υπόλογου ενώπιον του Ανωτάτου Δικα στηρίου σε διαδικασίαπεριφρόνησης του, παραβιάζειτις 25 διατάξειςτουΑρθρου 11
(2)τουΣυντάγματος. Την πρωτόδικη απόφασηστην υπόθεση Κυριάκου εξδωσε ο δικαστής Α. Λοϊζου, όπως ήταν τότε, και τώρα Πρόεδρος του Ανωτάτου Δικαστηρίου, (δες
(1986)3 Α.Α.Δ. σελ.300).ΟΒ. Γενικός Εισαγγελέας υποστήριξε τις εισηγήσειςτουυιοθετώντας,όπωςρητάανέφερε στηναγό ρευσητου,το σκεπτικό του πρωτόδικου δικαστήκαιδια φωνώντας με την κατ' έφεση απόφαση της Ολομέλειας. Από απλή όμως ανάγνωση της απόφασης του Προέδρου Α. Αοΐζου, διαπιστώνεται αβίασταπως σ' αυτή όχι.μόνο 35 δεν υποστηρίζονται οι εισηγήσεις του κ. Αουκαΐδη αλλά αντίθετα ότι δεν αφίσταταιποσώς της ισχύουσας νομολο243 Αρτεμίδης,Δ. Δημοκρατία ν.θαλασσινού
(1991)γίας. Οκ.Αοΐζου στην απόφασητουκάμνειαναφορά στις υποθέσεις Ιωαννίδης και Νησιώτου, τις οποίες μάλιστα και υιοθετεί, δεχόμενος ότι το Ανώτατο Δικαστήριο στην άσκηση της δικαιοδοσίας του βάσει του Αρθρου 146 του e Συντάγματος, έχει εξουσία παραπομπής γιαπεριφρόνηση, επιτελούμενη από τη μη συμμόρφωση με απόφαση ή διά ταγμα του, σύμφωνα με τις διατάξειςτουΑρθρου 150του Συντάγματος. Στησελίδα 311 της απόφασηςτου αναφέρονται ταπιο κάτω: "Such jurisdiction to entertain contempt proceedings in aproper case of course is given to the Court by article 15 150 of the Constitution on the motion of any person interested in the judgment. Relevant is also what was stated by the Full Bench in the case of the Republicof Cyprusv. IviNisiotou
(1985)3 C.L.R. 1335atp.1350: ' In our opinion only paragraph 4 of Article 146 of the 2 ^ Constitution provides about the remedies to be granted in a recourse under such Article;
Article 146
does not provide for a separate or additional remedy, but can only be invoked and applied in relation 25 to an application for punishment for contempt of Court underArticle 150 of theConstitution.' And also at p.1351:' Under Article 150 of the Constitution the Supreme 30 Constitutional Court has jurisdiction to punish for contempt of itself; and, of course, one form of contempt is non-compliance with its judgments.' " Σεμετάφραση: "Τέτοια δικαιοδοσία για διαδικασία περιφρονήσεως 35 σε κατάλληληβεβαίωςυπόθεσηπαρέχεταιστοδικαστή ριο απότο άρθρο 150 του Συντάγματοςμετάαπόαίτη ση οποιουδήποτε προσώπου που ενδιαφέρεται στην 244 3Α.Α.Δ. Δημοκρατία ν.θαλασσινού Αρτεμίδης,Δ. απόφαση.Καισυνεχίζει: "Σχετικά είναι επίσης αυτά που αναφέρονταιαπό την Ολομέλεια τουΑνωτάτου Δικαστηρίου στηνυπόθε σηΔημοκρατίαν. ΉβηςΝησιώτου
(1985)3Α.Α.Δ.1335 στησελίδα 1350. 10 15 20 ' Κατάτηγνώμη μαςμόνο ηπαράγραφος 4 του άρ θρου 146 του Συντάγματος προνοεί για τις θεραπείες που μπορεί να παρασχεθούν δυνάμει αυτού του άρ θρου· και ηπαράγραφος5 τουάρθρου 146δενπρονοεί για ξεχωριστήήπρόσθετη θεραπεία αλλάδύναταιμόνο να επικληθείκαιεφαρμοσθείσεσχέσημεαίτηση για τι μωρίαγια περιφρόνηση τουΔικαστηρίου βάσει τουάρ θρου150τουΣυντάγματος'. Καιστησελίδα 1351: ' Σύμφωνα με το άρθρο 150 του Συντάγματος το Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο έχει δικαιοδοσία νατιμωρεί για περιφρόνηση τον καιβεβαίως ένα είδος περιφρόνησης είναι η μη συμμόρφωση με τις αποφά σειςτον'". (Ολεςοιυπογραμμίσειςδικέςμου). Η πρωτόδικη απόφαση επομένως του Προέδρου Α. Αοΐζου ακολούθησε τη νομολογία, η οποία καιεπαναλή25 φθηκεστηνκατ'έφεσηαπόφαση τηςΟλομέλειας του Ανω τάτουΔικαστηρίου. Ένα άλλο ενδιαφέρονθέμαπουεπιλαμβάνεταιοπρόε δροςΑ. Αοΐζου στην υπόθεση Κυριάκου,είναι η διαφορά της φύσης και του ενεργητικού αποτελέσματος τηςδικα30 στικής απόφασηςτων πολιτικών Δικαστηρίων καιαυτής τουΑνωτάτου Δικαστηρίου,στηνάσκησητηςαναθεωρητι κής του δικαιοδοσίαςβάσει του άρθρου 146 τουΣυντάγ ματος. Με αυτό το συγκεκριμένο μέρος της απόφασης επιθυμώνασυμφωνήσω. 35 Στοτρίτοκαιτελευταίο σκέλος τηςαπόφασηςσυζητεί ται κατά πόσο ήταν απαραίτητηπροϋπόθεση η επίδοση 245 Αρτεμίδης,Δ. Δημοκρατίαν.θαλασσινού
(1991)στον καθ' ου η αίτηση της απόφασης του Δικαστηρίου, προτού προχωρήσει ηαίτηση για περιφρόνηση τουΔικα στηρίου, διαδικασία η οποία ρητά προβλέπεται απότην Διαταγή 42Α των Κανόνων Πολιτικής Δικονομίας. Ο κ. <Α. Λοϊζου αποφάσισε το ερώτημα καταφατικά. Είναι δε πάνω σ' αυτότο σημείο που διαφώνησε ηΟλομέλεια του Ανωτάτου Δικαστηρίου και ανέτρεψε τηναπόφαση,ενώο δικαστής Σαββίδηςσυμφώνησε με τον δικάσανταπρωτοδίκως δικαστήΑ. Λοϊζου,καιδενπροχώρησε ναεκφράσει ίο άποψη πάνω στο συνταγματικό ζήτημα που εγειρόταν στην υπόθεση. Έχω,επομένως, την άποψηότι ηθέση του κ. Λουκαϊδη, που υιοθέτησε την πρωτόδικηαπόφαση του Προέδρου Α. Λοΐζου στην υπόθεση Κνριάκον, όχι μόνο δεν υποστηρίζεται αλλάαντίθετασ' αυτήακολουθείται με 15 συνέπειαηνομολογία. Η εισήγησηπως οι πρόνοιες του άρθρου 150 τουΣυ ντάγματος είναι ανεπαρκείς και δεν μπορεί να εφαρμο στούν χωρίς κατάλληλη νομοθεσία, γιατί άλλως πως θα είναι αντίθετες με τις διατάξειςτου Αρθρου 11
(2)του Συ- 20 ντάγματος, είναι κατάτηγνώμη μου ανεδαφικήγια τους πιοκάτωλόγους. ΚάθεάρθροτουΣυντάγματοςερμηνεύ εται και εφαρμόζεται αυτοτελώς. Δεν μπορεί ναπροβλη θεί επιχείρημα ότι έναάρθροτουΣυντάγματος συγκρούε ται μεάλλο. Μπορεί ναεξεταστούν σεσυνδυασμό μεταξύ τους αλλά μόνο για ναδιευκολυνθεί ηερμηνεία τους,και όχι για να καταργηθεί ολικώς ή μερικώς η εφαρμογή οποιουδήποτεαπόαυτά. Τοάρθρο 150 έχειωςεξής: "Το Ανώτατον Συνταγματικόν Δικαστήριον κέκτη ται δικαιοδοσίαν να επιβάλλη ποινάς ένεκεν περιφρο- ^0 νήσεως τουΔικαστηρίου τούτου." Οι πρόνοιες του είναι σαφείς και δεν επιδέχονται κα μιάςερμηνευτικής αμφισβήτησης. Τογεγονός ότιδενανα φέρεται το είδος και ύψος της τιμωρίας που μπορεί να επιβληθεί, αυτόδεν αναιρεί ήαφαιρείτίποτε απότις δια- 35 τάξεις του. Εξάλλου η εξουσία αυτή δίδεταιστο Ανώτατο 246 3ΑΛΛ. Δημοκρατίαν.θαλασσινού Αρτεμίδης,Δ. ΣυνταγματικόΔικαστήριο της πολιτείας,καιόπως εξηγώ παρακάτω και με το πανομοιότυποΑρθρο 162 στο Ανώ τατοΔικαστήριο,τηςτελευταίαςδηλαδήβαθμίδας στηδι καστικήκλίμακαστουςανάλογουςτομείςδικαιοδοσίας. 5 Γιαναυποστηριχτεί η εισήγησηπωςτοΑρθρο 150του Συντάγματος δεν παρέχει εξουσία στο Ανώτατο Συνταγ ματικό Δικαστήριο να υποχρεώνει με τη διαδικασίατης περιφρόνησηςσεσυμμόρφωση μετιςαποφάσειςτου, έγινε σύγκρισητωνπρονοιώντουμεαυτέςτουΑρθρου 162που 10 αφορούνσ' αυτή τηνεξουσία τουΑνωτάτου Δικαστηρίου. Υποβλήθηκε δεότι στοΑρθρο 162 υπάρχουνρητές διατά ξεις, βάσει των οποίων το Ανώτατο Δικαστήριο,και όλα ταάλλα Δικαστήρια τηςΔημοκρατίας,έχουν εξουσίαπα ραπομπής για παρακοήαποφάσεως ή διατάγματοςτους 15 και φυλακίσεως μέχρι συμμορφώσεως, για χρονικό διά στημαόμως πουδεν θαυπερβαίνειτους 12μήνες. Η ίδια αντιδιαστολήέγινεκαι από τον ΠρόεδροΑ. Λοΐζου στην υπόθεσηΚυριάκου. Μεσεβασμό,δενσυμφωνώ ότι υπάρ χει τέτοια διαφορά,γιατί η προτεινόμενη ερμηνεία του 20 Αρθρου 162 είναικατάτηγνώμημουεσφαλμένη. Προτού εξηγήσωτουςλόγους,τοπαραθέτωαυτούσιο. 25 30 'Το Ανώτατον Δικαστήριον κέκτηταιδικαιοδοσίαν να επιβάλλη ποινάς ένεκεν περιφρονήσεως του Δικα στηρίου τούτου και πανέτερον δικαστήριον τηςΔημοκρατίας,περιλαμβανομένων και των κατά το άρθρον 160 ιδρυομένων υπό κοινοτικού νόμου τοιούτων, έχει εξουσίαν να διατάσσητην φυλάκισιν οιουδήποτεπρο σώπουμη υπακούοντοςειςαπόφασινή διαταγήναυτού μέχρι της συμμορφώσεως αυτούπρος την απόφασινή διαταγήνταύτην,εν πάσηόμως περιπτώσει ηφυλάκισις δενδύναταιναυπερβήτουςδώδεκα μήνας. Παράταςδιατάξειςτουάρθρου90νόμοςήκοινοτι κός νόμος,αναλόγωςτηςπεριπτώσεως,δύναταιναχο ρήγηση δικαιοδοσίαν επιβολής ποινής δια περιφρόνησιν τουδικαστηρίου." 35 Κατά την άποψημου τα δύο Αρθρα (150 και 162) 247 Αρτεμίδης,Δ. Δημοκρατία ν.θαλασσινού
(1991)είναι πανομοιότυπα στην αναφορά και εφαρμογή τους στο Ανώτατο ΣυνταγματικόΔικαστήριο καιΑνώτατο Δι καστήριο αντίστοιχα. Η αναφοράστο Αρθρο 162 για το Ανώτατο Δικαστήριο τελειώνει μετις λέξεις "ένεκεν περι φρόνησης του Δικαστηρίου τούτου". Το υπόλοιπον των διατάξεωντου αφοράσταάλλαΔικαστήρια τηςΔημοκρα- 5 τίας. Η διατύπωσητου,φρονώ,πωςδεναφήνεικαμιά, αμ φιβολία ότι αυτή είναι η ορθή ερμηνεία. Γι' αυτό και εξάλλου σε ό,τι αφοράτο Ανώτατο Δικαστήριο χρησιμο ποιείται η φράση "κέκτηται δικαιοδοσίαν", ενώ: "καιδια παν έτερον Δικαστήριον της Δημοκρατίας" υιοθετείται η 10 φράση: "έχει εξουσίαν." Οσύνδεσμος "και" χρησιμοποιεί ται για ναπροστεθούν ταάλλα Δικαστήρια της Δημοκρα τίας, εκτός από το Ανώτατο, τα οποία και καθορίζονται στο Αρθρο. ΟιδιατάξειςπουαναφέρονταισταάλλαΔικα στήρια της Δημοκρατίας στο Αρθρο 162 δεν χρειαζόντου- .. σαν στο Αρθρο 150, για τον απλό λόγο ότι το Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο ήταν τριμελές, συνεδρίαζε με αυτήτησύνθεσηκαιδεν υπήρχανκάτωαπόαυτόάλλαδι καστήρια. Η δικαιοδοσία δεόπωςκαθορίζεταιστα Αρθρα 150 και 162 για τα Αρθρα 150 και 162 για τα αντίστοιχα Δικαστήρια, το Ανώτατο και Ανώτατο Συνταγματικό, 20 είναι ευρύτερη από αυτή των άλλων Δικαστηρίων που προσδιορίζονται στο Αρθρο 162. Για το Ανώτατο Δικα στήριο και Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο χρησιμο ποιείται η φράση "κέκτηται δικαιοδοσίαν να επιβάλλει ποινάς ένεκεν περιφρονήσεως του Δικαστηρίου τούτου", 25 ενώ για τα άλλα Δικαστήρια της Δημοκρατίας,που καθο ρίζονται στο Αρθρο 162, ηδικαιοδοσία τους περιορίζεται στη φυλάκιση για την μη υπακοή σε απόφαση ήδιαταγή των Δικαστηρίων μέχρι συμμορφώσεως του υπολόγου. Γι' αυτόκαιγίνεται περαιτέρωπρόνοιαστο Αρθρο 162γιατη θέσπιση νόμου, βάσει του οποίου να παρέχεται εξουσία επιβολής ποινής για περιφρόνηση του Δικαστηρίου, προ φανώς για όλα τα γνωστά είδη περιφρόνησης Δικαστη ρίου για τα οποία τα άλλα δικαστήρια της Δημοκρατίας, 35 εκτός από το Ανώτατο και Ανώτατο Συνταγματικό,δεν θαείχαν εξουσία χωρίς τέτοια νομοθεσία. Προβάλλεται λοιπόν το επιχείρημα ότι, εφόσο δεν 248 3ΑΛ.Δ. 5 Δημοκρατίαν.θαλασσινού Αρτεμίδης,Δ. υπάρχει νομοθεσία που να προβλέπει για το είδος και ύψος της ποινής για περιφρόνηση του Δικαστηρίου το Αρθρο 150 δεν μπορεί να εφαρμοστεί, άλλως πως,τοδικαίωματου πολίτη πουδιασφαλίζεταιστο Αρθρο 11 πα ραβιάζεται. Όπως έχω ήδηπει τα άρθρατου Συντάγματοςερμη νεύονται και εφαρμόζονται αυτοτελώς και πρόβαλα τη δικήμουπροσέγγιση αναφορικά μετην έλλειψη πρόνοιας ^Q στα Αρθρα 150 και162 για το είδος και ύψος της ποινής που μπορεί να επιβληθεί. Η πιο σοβαρή μου διαφωνία όμως μετηθέση αυτή είναιη επίκλησητηςπιθανότητας να παραβιαστεί το δικαίωμα του πολίτη κατά τη διάρκεια διαδικασίας που είναι υπόλογος ενώπιον του Ανωτάτου 15 Δικαστηρίου. Αντίθετα έχωτηνάποψη πωςταδύο άρθρα διασφαλίζουν τον πολίτη στον πιο σοβαρότομέα τωνδι καιωμάτων του,της συμμόρφωσης δηλαδήμε τις αποφά σεις του Ανωτάτου Δικαστηρίου, στην εκτέλεση των οποίωνμπορείναείναιενδιαφερόμενος. 2Q Ο Β. Γενικός Εισαγγελέας, του οποίου ηέρευνακαιη εναργής τοποθέτηση των απόψεωντου,που μαζί μεαυτή του δικηγόρου του εφεσίβλητου βοήθησαν πολύ το έργον μας, αναφέρθηκεσε συγγράμματα και μας παρέπεμψε σε θεσμικές διατάξεις, σχετικές με τα κρινόμενα, που ισχύουν στην Ελλάδακαι Γαλλία. Και εις μεν την Ελλά25 δανόμος προβλέπει επιβολήποινής προστίμου ήφυλάκι σης σε πρόσωπο που δεν συμμορφώνεται με τις αποφά σεις των διοικητικών δικαστηρίων, αλλά δεν υπάρχει διαδικασία εξαναγκασμού συμμόρφωσης με αυτές. Το ίδιο ισχύει και στη Γαλλία, όπου το Συμβούλιο της Επι30 κρατείας προσέφυγε στο σύστημα της ετήσιας δημοσίευ σης των αποφάσεωντου,που ηδιοίκηση αγνοεί. Προφα νώς σε μια προσπάθεια του Δικαστηρίου αυτού να επιτύχει συμμόρφωση τηςδιοίκησης μετις αποφάσεις του ευαισθητοποιώντας τον πολίτη. Και κάτι άλλο ακόμα. 35 Από τις νομικές αυτές μελέτες καταδεικνύεται ότι στις δύο χώρες αντιμετωπίζεταισοβαρήκρίση απότην ενίοτε μησυμμόρφωση των οργάνων της πολιτείας στις αποφά σεις των διοικητικών δικαστηρίων,και την έλλειψη δικα249 Αρτεμίδης,Δ. Δημοκρατίαν. θαλασσινού
(1991)στικής διαδικασίαςεξαναγκασμού τους προς συμμόρφω ση. Τέτοιακρίση εμείς δεναντιμετωπίζουμε,γιατίτο Σύ νταγμα μας προβλέπει για τέτοια διαδικασία, όπως το Ανώτατο Δικαστήριοτηςχώραςμαςέχει αποφασίσει. Πρόσθετα,ηδικήμου έρευνα,ανπροχώρησε προςτις σωστές κατευθύνσεις, καταδεικνύει την εξής σημαντική διαφορά μεταξύ του δικού μας νομικού καθεστώτος και αυτούτης Ελλάδαςκαι Γαλλίας. Στις δύοαυτέςχώρες η διαδικασία για περιφρόνηση των αποφάσεων των δικά- ™ στηρίων μεσκοπότον εξαναγκασμόπροςσυμμόρφωση με αυτές δεν υπάρχει. Ηδιαδικασίααυτήείναι ιδιαιτερότη τα του Αγγλοσαξωνικού συστήματος. Η γνώμη μουείναι πως δεν είναι τυχαίοπου οσυντακτικός νομοθέτης, κατά 15 τον καταρτισμό του Συντάγματος της Κυπριακής Δημο κρατίας, έκαμε πρόνοια στο Αρθρο 150 για εξουσία του Ανωτάτου Συνταγματικού Δικαστηρίου επιβολής ποινής για περιφρόνησητου,και στοΑρθρο 162 γιατο Ανώτατο και ταυπόλοιπαπολιτικάδικαστήρια.Είναιβέβαιααναμ- 20 φισβήτητα δεκτό πως ένα είδος περιφρόνησης τουδικα στηρίου είναικαιη μή συμμόρφωση μετιςαποφάσεις του. Ο Β. Γενικός Εισαγγελέας μαςκάλεσεναανατρέψουμε τη σταθερήκαι πάγιανομολογία, όπωςτην παρέθεσαπιο πάνω γιατί, όπως υπέβαλε, είναι έκδηλα εσφαλμένη. Τα 25 κριτήρια βάσει των οποίων το Ανώτατο Δικαστήριο ανα τρέπει πάγια νομολογία τουέχουν εξεταστεί και αναλυθεί σε έκταση στην υπόθεση Δημητριάδης ν.Δημοκρατίας
(1977)3 Α.Α.Δ. 213και δεν χρειάζεται ναασχοληθώ εγώ παραπέρα. Ηάποψημου είναι πως,για τους λόγους που 30 έχω ήδη εκθέσει, η νομολογία μας πάνω στο θέμα είναι οφθαλμοφανώς ορθήκαι συνάδουσα με τις πρόνοιες του Συντάγματος, θα πρόσθετα όμως δύο λόγια ακόμα. Η αρχή της δεσμευτικότητας στις αποφάσεις μας δεν μας επιτρέπει παρέκκλιση από τη σταθερή νομολογία, έστω 35 και ανέναςδικαστής τυγχάνει ναέχειδιαφορετικήγνώμη πάνω στο κρινόμενο ζήτημα. Γιατί αν αυτόεπιτρεπόταν να γίνει, τότε ηαναγκαιότητα για βεβαιότητατουδικαίου θαεπλήττετο ανεπανόρθωτα. 250 5 3 ΑΑ.Δ. Δημοκρατία ν.θαλασσινού Αρτεμίδης,Δ. Οι περιστάσεις στην υπό κρίση υπόθεση συνηγορούν υπέρτηςασκήσεωςαπότοΓενικό Εισαγγελέατουδικαιώ ματος να ακουστεί στην έφεση του, γιατίαποδεικνύουν ότι υπήρξε συμμόρφωση με την υπό κρίση πρωτόδικη απόφαση. Διαταγή ωςανωτέρω. 251