← Κύπρος

clr/1992/1992_1_1338.pdf

(1992)16Δεκεμβρίου, 1992 [ΑΝ.ΛΟΙΖΟΥ,Π.,ΣΤΥΛΙΑΝΙΔΗΣ,ΠΙΚΗΣ,ΚΟΥΡΡΗΣ.ΠΑΠΑΔΟΠΟΥ­ ΛΟΣ,ΠΟΠΑΤΖΗΣ, ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΗΣ,ΝΙΚΗΤΑΣ,ΑΡΤΕΜΗΣ,ΚΟΝΣΤΑΝΤΙΝΙΑΗΣ, ΔΑπές] ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΜΕΤΟ ΑΡΘΡΟ144ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ, ΚΑΙ ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΜΕΠΑΡΑΠΟΜΠΗ ΑΠΟΤΟΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΧΟΔΙ­ ΚΑΣΤΗΡΙΟΛΕΥΚΟΣΙΑ2ΣΤΙΣΑΠΉΣΕΙΣ ΑΡ. 17/90ΚΑΙ 24/90. (Νομού ΕρώτημαΑρ. 282). ΑΝΔΡΕΑΣΝΙΚΟΛΑΟΥ, Αιτητής, ν. ΝΑΥΣΙΚΑΣ Α. ΝΙΚΟΛΑΟΥ, Καθ' ηςη Αίτηση. (Αίτηση Αρ. 17/90). ΖΩΗ ΣΤΕΦΑΝΟΥ - ΚΥΡΙΑΚΙΔΟΥ, Αιτήτρια, ν. ΚΥΡΙΑΚΟΥ ΚΥΡΙΑΚΙΔΗ(Αρ. 2) Καθ'ον η Αίτηση. (Αίτηση Αρ. 24/90). Συνταγματικό δίκαιο — 'Ελεγχος της συνταγματικότητας των νόμων — Διάκριση μεταξύ προληπτικού και κατασταλτικού ελέγχου — Κατά πόσο, κατά τον κατασταλτικό έλεγχο,είναι δυνατό ναελεγ­ χθούν τα εσωτερικά τυπικά στοιχεία του νόμου, ή η τήρηση της συνταγματικά προβλεπόμενης διαδικασίας ψήφισης τον σενόμο. 5 Συνταγματικό δίκαιο — Συνταγματικότητα νόμων— Διάκρισημετα­ ξύ εξωτερικής και εσωτερικής τυπικής συνταγματικότητας — 1338 1ΑΛΛ. Νικολάου«. α. ν.Νικολάονκαιάλλον (Α$. 2) Κατάπόσο ητελικήφάση τηςψήφισηςενόςνόμουαποτελείεσωτε­ ρικό ήεξωτερικό τυπικόστοιχείο. 5 Συνταγματικόδίκαιο— 'ΕλεγχοςτηςσυνταγματικότηταςτωνΝόμων — Κατά πόσοείναιδυνατός ο κατασταλτικόςέλεγχος νόμουμε τονοποίοτροποποιείται τοΣύνταγμα. Δίκαιο τηςανάγκης— Φύσηκαιυπόστασητον στοΚυπριακόδικαιϊκό σύστημα— Κατά πόαο είναι δυνατή, δυνάμει τον δικαίου της ανάγκης, ηάσκηση τηςαναθεωρητικήςλειτουργίαςτηςΒουλήςδυ­ νάμει τουάρθρον 182.2 και 3 τον Συντάγματος,χωρίςτηνουμμε10 τοχήτωνΤούρκωνΒουλευτών. Νομολογία —Αρχή τηςδεσμευτικότηταςτωνπροηγουμένωναποφά­ σεων(stare decisis) — Ερμηνεία τηςΑναφοράς 1/86 — Περιστά­ σειςνπό τις οποίεςδικαιολογείται ηπαρέκκλισηαπόπροηγούμε­ νηαπόφαση τουΑνωτάτουΔικαστηρίου. 15 ΣυνταγματικότηταΝόμων— Τεκμήριο συνταγματικότητας— Σεπε­ ρίπτωση ισοψηφίας, το τεκμήριο τηςσυνταγματικότηταςδενανα­ τρέπεται. 20 25 30 40 45 ΤοΟικογενειακό Δικαστήριο Λευκωσίας, μετάαπόαίτηματων Καθ'ων ηαίτηση σεδύο αιτήσεις διαζυγίου,παρέπεμψε στοΑνώ­ τατο Δικαστήριο, συμφωνά με το άρθρο 144.1 του Συντάγματος, ζήτημα ισχυριζόμενης αντισυνταγματικότητας του περί τηςΠρώ­ τηςΤροποποιήσεως του Συντάγματος Νόμου, 1989 (Ν.95/89) και του περί Οικογενειακών Δικαστηρίων Νόμου, 1990 (Ν.23/90). Οπωςαναφέρθηκε, τοζήτημααφορούσε ταάρθρα Π1και 182 του Συντάγματος. Η ισχυριζόμενη αντισυνταγματικότητα βασίσθηκε αποκλειστικά στοκοινάπαραδεκτόγεγονός ότι οΝ.95/89 είχεψη­ φισθεί με πλειοψηφία δυοτρίτων μόνο των Ελληνοκυπρίων Βου­ λευτών μελών της Βουλής των Αντιπροσώπων και όχι και των Τουρκοκυπρίων, οι οποίοι, απότο 1963,θεληματικά δεν συμμετέ­ χουν στην Βουλή των Αντιπροσώπων της Κυπριακής Δημοκρα­ τίας. Ο Ν.95/89είχευπογραφεί και δημοσιευθεί από τον Πρόεδρο τηςΔημοκρατίας και,κατάσυνέπεια, το Δικαστήριο ασκούσεκα­ τασταλτικό, και όχι προληπτικό, έλεγχο της συνταγματικότητας του. Το Δικαστήριο απασχόλησε το ζήτημα κατάπόσο, κατάτόν κατασταλτικό έλεγχο, είναι δυνατήη εξέταση τηςεσωτερικής τυπι­ κής συνταγματικότητας το εξεταζόμενου νόμου, καικατάπόσο η απαιτούμενη απότο Σύνταγμαπλειοψηφία κατάτηντελικήφάση της ψήφισης του σε νόμο αποτελεί εσωτερικό τυπικό θέμα ή όχι. Οι δικηγόροι της Βουλής καιοΓενικός Εισαγγελέας υπέβαλανότι θα έπρεπε να ακολουθηθεί η σχετική Ελληνική νομολογία, που αναφέρειότι η διαδικασίαμέχρι τηντελείωσητουνόμου, περιλαμ­ βανομένης και τυχόν απαιτούμενης αυξημένης πλειοψηφίας, απο­ τελεί εσωτερικό τυπικό θέμα, που δεν ελέγχεται κατά τον κατάσταλτικό έλεγχο συνταγματικότητας. Οικαθ'ωνηαίτησηυπέβαλαν 1339 Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουtwu άλλον (AQ. 2)
(1992)ότι ηορθή θέσηήταν αυτήτης μειοψηφίας στην σχετική απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείαςκαι ότι, εν πάσα περιπτώσει, ο τρόποςτης τελικής κατάρτισηςενός νόμου δεν είναι εσωτερικό τυ­ πικόθέμα. Επί της ουσίας,οι καθ'ωνηαίτησηεπιχειρηματολόγησαν ότι ο 5 Νόμος 95/89, που τροποποίησε το άρθρο 111 του Συντάγματος, ήτανο ίδιος αντισυνταγματικός,διότι δεν είχεθεσπισθεί σύμφωνα με τις πρόνοιες του άρθρου 182.3 του Συντάγματος, και,κατάσυ­ νέπεια,ήτανεπίσης αντισυνταγματικόςκαιοΝόμος23/90,πουθε­ σπίσθηκε με βάση το τροποποιηθέν άρθρο 111 του Συντάγματος. 10 Ισχυρίσθηκαν περαιτέρω ότι το δίκαιοτηςανάγκηςδενήτανυπέρσυνταγματική αρχήστην Κύπρο,αλλά ισοβάθμιος συνταγματικός κανόνας,όπως όλαταάλλαάρθρατου Συντάγματος,καιδενμπο­ ρούσεναχρησιμοποιηθεί γιατροποποίησητου Συντάγματος, ότι η εφαρμογή του δικαίου της ανάγκηςσε κάθεσυγκεκριμένη νομοθε- 15 τική πράξη ελέγχεται από το Ανώτατο Δικαστήριο, είτεπρόκειται για τροποποίηση του Συντάγματος,είτε πρόκειται για απλό νόμο που θεσπίζεται ή έρχεται σε αντίθεση με το Σύνταγμα, ότι στην προκειμένη περίπτωση καμμία ανάγκηδεν υπήρχε που ναδίκαιολογεί την θέσπιση του Νόμου95/89,καιότι ητροποποίηση του Συ- ^0 ντάγματος ενείχεκινδύνους για την υπόσταση της ΚυπριακήςΔη­ μοκρατίας και την αναγνώριση και εκπροσώπηση της στο εξωτερικό. Ο αιτητής επιχ&ρηματολογησε ότι δεν είναι δυνατόςο έλεγχος της συνταγματικότητας του τροποποιηθέντος άρθρου 111 του Συ- 25 ντάγματος,γιατί εκείνο αποτελούσε τοΣύνταγμα. Εκ μέρους της Βουλήςτων Αντιπροσώπων επιχειρηματολογήθηκε ότι το άρθρο 111 του Συντάγματος δεν ήταν θεμελιώδες και κατά συνέπεια μπορούσε να αναθεωρηθεί από τη Βουλή, στην άσκησητηςαναθεωρητικήςτηςλειτουργίας, σύμφωνα μετο άρθρο 30 1822 του Συντάγματος. Περαιτέρω, ότι ηαναθεωρητική λειτουρ­ γία της Βουλής είναι ζωτική ανάγκηγια κάθεκράτος,όπως και η απλήνομοθετική λειτουργία, και ακόμησπουδαιότερη,γιατί είναι αυτή που θέτει και μεταβάλλει μή θεμελιώδεις διατάξεις του Συ­ ντάγματος. Μεβάσητο δίκαιοτης ανάγκης,λόγω των εξαιρετικών 35 περιστάσεων της Κύπρου,η Βουλήτων Αντιπροσώπων με πλειο­ ψηφία πέραν των δύο τρίτων των μελώνπου ανήκουν στην Ελλη­ νική κοινότητα,και ενόψει τηςηθελημένης απουσίας των Τουρκο­ κυπρίων από αυτή, που σκοπό έχει την υπονόμευση της Κυπριακής Δημοκρατίας, μπορείκαι πρέπει να ασκεί την αναθεω- ^0 ρητική λειτουργία της, με ανάλογο τρόπο που και οι άλλες δύο εξουσίες, δηλαδή η Εκτελεστική και ηΔικαστική, ασκούν όλες τις λειτουργίες τους στην απουσία των Τουρκοκυπρίων, και ότι το Ανώτατο Δικαστήριο δεν δύναταιναελέγξειτο επιθυμητό οποιου­ δήποτενόμου πουτροποποιεί άρθροτου Συντάγματος. 45 Ο Γενικός Εισαγγελέας, σαν amicus curiae, εισηγήθηκε ότι η αναθεωρητική λειτουργία της Βουλής είναι ουσιώδης, ότι η απου- 1340 1 ΑΛΛ. 5 1Q 15 20 Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2) σία των ανύπαρκτων Τουρκοκυπρίων Βουλευτών δεν εμπόδιζε την άσκηση της, ότι εφόσον οι ίδιοι οι Τουρκοκύπριοι δεν μετεί­ χαν,ταπρονόμιατους που περιέχονται στο Σύνταγμακατέστησαν ανενεργά, δυνάμει του δικαίου της ανάγκης, το οποίο δικαιολογούσετην αναθεώρηση μήθεμελιωδών άΐρθρων του Συντάγματος, χωρίς τους Τουρκοκύπριους Βουλευτές, οι οποίοι ουδέποτε θα υπάρξουν με αυτό το Σύνταγμα αλλά υπό κάποιο άλλο νέο Σύ­ νταγμα. Το δίκαιο της ανάγκης δικαιολογούσε την άσκηση της αναθεωρητικής λειτουργίας της Βουλής το δε Ανώτατο Δικαστήριο δεν δύναται να ελέγξει κάθε νόμο ξεχωριστά εάν είναι ανα­ γκαίος. Η ανάγκη είναι αυτή τούτη η άσκηση της αναθεωρητικής λατουργίας της Βουλής. Διαζευκτικά,αναφέρθηκεότι τοτροποποιηθέν άρθρο αφορού­ σε μόνο την Ελληνική Κοινότητα και περαιτέρω ότι το δίκαιο της ανάγκης στήριζε την συνταγματικότητα του Νόμου 95/89 για τη συμμόρφωση της Κυπριακής πολιτείας στις διεθνείς υποχρεώσεις τηςαναφορικά μεταανθρώπιναδικαιώματα. Αποφασίσθηκε, μετά από ισοψηφία των μελών τον Δικαστη­ ρίου, ότι. οι κρινόμενοι νόμοι ήσαν συνταγματικοί,όιοτι δεν είχε ανατραπεί το τεκμήριο της συνταγματικότητας. (α) Το ζήτημα κατά πόσο ένας νόμος έχει -ψηφισθεί με την απαιτούμενη από το Σύνταγμα πλειοψηφία αποτελεί εσωτερικό τυπικόστοιχείο του νόμου. 25 30 (β) Κατά τον κατασταλτικό συνταγματικό έλεγχο ενός νόμου, δηλαδή μετά την υπογραφή του από τον Πρόεδρο της Δημοκρα­ τίας και την δημοσίευση του στην Επίσημη Εφημερίδα, το Δικα­ στήριο δεν ελέγχει την εσωτερική τυπική συνταγματικότητα, και, κατά συνέπεια, ο εγειρόμενος λόγος αντισυνταγματικότητας στην παρούσα υπόθεση δεν μπορούσε να ελεγχθεί από το Ανώτατο Δικαστήριο. (γ) Είναι δυνατός ο έλεγχος της συνταγματικότητας νόμου με τον οποίο τροποποιείται τοΣύνταγμα. (δ)Το δίκαιοτηςανάγκηςδικαιολογεί τηνάσκηση της αναθεω­ ρητικής εξουσίας της Βουλής των Αντιπροσώπων, με βάση το oc · άρθρο 182 του Συντάγματος, με την προβλεπόμενη πλειοψηφία μόνο των Βουλευτών πουανήκουν στην Ελληνική Κοινότητα, ενό­ ψει της ανυπαρξίαςβουλευτών που ανήκουν στην Τουρκική Κοι­ νότητα. Η ανάγκη εντοπίζεται στην άσκηση της Αναθεωρητικής λειτουργίας της Βουλής των Αντιπροσώπων, και αυτήυφίσταται 40 όσο χρόνο διαρκούν οι εξαιρετικές περιστάσεις. Η αναθεωρητική δικαιοδοσία της Βουλής δεν επεκτείνετα σταθεμελιώδη άρθρατου Συντάγματος,το δε Μέρος IIτου Συντάγματοςδεν μπορεί νατρο­ ποποιηθεί κατά τρόπο αντίθετο ή ασύμφωνο με την Ευρωπαϊκή Σύμβασηγιατην Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και 45 των θεμελιωδών Ελευθεριών. 1341 Νικολάουκ.ο,ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2)
(1992)(ε) Στο βαθμό που ηαπόφασηστην Αναφορά 1/86 είναι ασύμφωνη με τα πιο πάνω,δικαιολογείται παρέκκλιση από αυτήν, με βάσητις ισχύουσες αρχέςνιαπαρέκκλιση απόπροηγούμενες απο­ φάσεις του Ανωτάτου Δικαστηρίου. Σύμφωνα με τονς Α. Ν. Λοίζον, Πρόεδρο και τους Δικαστές 5 Πική, Νικήτα, Αρτεμη και Κωνσταντινίδη: ί) Η τήρηση της Συνταγματικής διαδικασίας για τη ψήφιση νόμου που τροποποιεί το Σύνταγμα,σύμφωνα με το άρθρο 182 του Συντάγματος, δεν είναι δυνατό να αποτελεί προδικασία ή interna corporis της Βουλής των Αντιπροσώπων, ή εσωτερικό 10 στοιχείο του Νόμου,και κατάσυνέπεια,ο τρόπος της τελικήςκατάρτησης τέτοιου νόμου υπόκειται σε δικαστικό έλεγχο κατάτον κατασταλτικό έλεγχο της συνταγματικότητας νόμων, σύμφωνα με το άρθρο 144 του Συντάγματος.Επιπλέον ο έλεγχοςαυτόςεδικαιολογείτο στην παρούσαπερίπτωση,ενόψειτωνπρονοιώντουπρο- 1* οιμίου τουΝόμου95/89.
  1. ii)Ο λόγος (ratio decidendi) της απόφασηςστην Αναφορά 1/86 είναι ότι αποκλείεται η τροποποίηση μήθεμελιωδών άρθρων του Συντάγματος εξ' ονόματος του δικαίου της ανάγκης και ότι για την τροποποίηση τους απαιτείται ηθετικήψήφοςκαι των δύοτρί- 20 των τωνΤούρκων Βουλευτών, ηδεδιάκρισημεταξύτροποποίησης άρθρων που αφορούνμόνο την Ελληνική Κοινότητα δεν ευσταθεί. Κανένας λόγος δεν συντρέχει πουναδικαιολογεί απόκλιση ήαπο­ μάκρυνσηαπότην εν λόγω απόφαση. iii) Το δίκαιο της ανάγκης έχει ως λόγο την υποστήλωση της 25 λειτουργίας των συνταγματικών θεσμών ενόψει των υφιστάμενων εξαιρετικών περιστάσεων και όχι τον υπερφαλαγγισμό του Συ­ ντάγματος.Τα μέτρα πουλαμβάνονταιβάσει τουδικαίουτης ανά­ γκης έχουν εξ'ορισμού προσωρινό χαρακτήρα, συνταυτίζονται με την χρονική διάρκεια της έκρυθμης κατάστασης και έχουν σαν 30 αντικείμενο την πλήρωση του κενού στην λειτουργία των συνταγ­ ματικών θεσμών, και, κατά συνέπεια, τα μέτρα που λαμβάνονται πρέπει να επιβάλλονται απότην προκύψασαανάγκη, να αντιστοι­ χούν και να είναι ανάλογαμε αυτή. 'Επεταιότι το δίκαιο της ανά­ γκης δεν μπορεί να δικαιολογήσει τροποποίηση του Συντάγματος, 35. διότι μεαυτότον τρόπο δενεμπεδώνεται ηυφιστάμενησυνταγμα­ τικήτάξηαλλάαναμορφώνεταικαι μεταβάλλεται.
  2. iv)Αν και το θέμα δεν εγειρόταν για απόφαση, στην άσκηση των λειτουργιών πουπροβλέπονται απότοάρθρο 111του Συντάγ­ ματος (όπως ήταν πριν από την ψήφιση του Νόμου 95/89),οι εκ- ^0 κλησιαστικές αρχές υπόκεινται στον κώδικαανθρωπίνωνδικαιω­ μάτωνπουκατοχυρώνει τοσύνταγμα. Οι κρινόμενοι νόμοικρίθηκαν συνταγματικοί. 1342 1 ΑΛΛ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2) Υποθέσεις ποναναφέρθηκαν: Republic v. Loftis1 R.S.C.C. 30 TheMayorofNicosiav. Loizides1R.S.C.C. 59District Officer, Famagusta v. Nairn 2R.S.C.C. 245 Marburyy. Madison [1803] 1Cranch 137,2L.Ed.60 Απόφαση Σ.τ.Ε.1852/77
(1977)3ToΣύνταγμα454· Απόφαση Σ.τ.Ε.127(^77
(1977)3ΤοΣύνταγμα630· Απόφαση Σ.τ.Ε. 903/81
(1981)Νομικό Βήμα 1327Attorney-General v.Ibrahim
(1964)C.LR, 195- 10 The Boardfor Registrationof Architects & CivUEngineersv. Kyriakides
(1966)3C.L.R. 640ΠρόεδροςτηςΔημοκρατίας v.Βουλής τωνΑντιπροσώπων
(1985)3 C.LR. 1429Ιωαννίδηςν.Αστυνομίας
(1973)2C.L.R. 125- 15 Αναφορά 11/85
(1985)3C.L.R. 2202Ανάβρα 12/85
(1985)3C.L.R. 2224Αναφορά 1/86
(1986)3 C.L.R. 1439' Burnetv.CoronadoOil& GasCo, 285U.S. 393Smithv.AUwright, 321U.S. 649- 20 ΓενικόςΕισαγγελέας v.Ααζαρίόη
(1992)2ΑΛ.Δ.8Νικολάου
(1991)1 ΑΛΛ. 1045Pavlou v. Pavlou
(1964)C.LR.377· Aloupasv. NationalBank
(1983)1C.LR. 55Αθηνής v. Δημοκρατίας
(1989)2C.LR.71· 25 ΓενικόςΕισαγγελέας v.Αρτεμίου Πρωτογενείς Εναρκτήριες Αιτή­ σεις αρ. 1/91 και2/91, απόφαση 16.4.91· ί 1343 Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ.2)
(1992)Smithv.EastElloeR.D.C [1956} 1 All E.R. 855Ogden Industries Ltdv. Lucas[1969] 1 All EJi. 12V Miliangos v.GeorgeFrank(Textiles)Ltd[1975]3All EX. 80V Εκκλησία τηςΚύπρου v. Βουλή τωνΑντιπροσώπων, Αίτηση3/89, απόφαση 29.12.89· * Iosifv. Cyprus TeiecomunicationsAuthority
(1970)3C.LR. 225· Messaritouv. Cyprus Broadcasting Corporation
(1972)3 CLR. 100· Theodorides v.Ploussiou
(1976)3C.L.R. 319Republicv. Louca
(1984)3C.LJi. 24V 10 Republicv.Liassis
(1973)2C.LR. 283Republic v. Sampson
(1977)2C.LJi. V Αναφορά 4/90, απόφαση 15/3/9V JohnstonΑ.ΕΛ.ΑΛ. (ScriesA Vol. 112,18/12/86)· ReesΑ.ΕΛ.Α.Δ. (SeriesA Vol.106.17/10/86)· I5 Republicv.Demetriades
(1977)3C.LJi. 213· Διακήρυξη Πρακτικής τηςΔικαστικής Επιτροπής τηςΒουλής των Δόρδων,[1966]3All ΕJi. 77FitzleetEstatesLtdν. Cherry[1977]3All E.R. 996· Bremer Vulkan v.South IndiaShipping[1981] 1All EJi.289- 2 0 PaalWiison &Co v.Blumenthal[1983] 1 Ail E.R. 34FoodCorp of India v.AntclizoShipping[1988]2All E.R. 513O'Bnen v.Robinson[1973] 1 All E.R. 583Εκκλησία τηςΚύπρον v. Βουλή τωνΑντιπροσώπων, Αίτηση αρ. 515/89, απόφαση 7.2.90Pastellopoullos v. Republic
(1985)2 C.LR.
  1. 1344 25 1 ΑΛΛ, Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2) Νομικό Ερώτημα. Νομικόερώτημασχετικά μετην συνταγματικότητατου περί της πρώτης Τροποποίησης του Συντάγματος Νόμου του 1989 (Ν.95/89) καιτου περί Οικογενειακού Δικαστί}5 ρίου Νόμουτου 1990 (Ν.23/90),που ηγέρθηκε απότους καθ' ων ηαίτηση στις αιτήσεις αρ. 17/90 και24/90 και παραπέμφθηκε από το Οικογενειακό Δικαστήριο για να ερευνηθεί και αποφασιστεί από το Ανώτατο Δικαστή­ ριοσύμφωναμετοάρθρο 144του Συντάγματος. *0 κ. Χρνσοστομίδης,Α. ΧατζηπαναγιώτονκαιΑ Ταλιαδώρος, γιατουςκαθ'ωνηαίτηση. Π. Αγγελίδης, γιατοναιτητήστηναίτηση 17/
  2. Γ.Αγαπίου,Ε.Ευσταθίου, Α. ΜαρχίδηςκαιΧρ.Πουργονρίδης,γιατηΒουλήτων Αντιπροσώπων. 15 Μ. Τριανταφυλλίδης, ΓενικόςΕισαγγελέαςτης Δημο­ κρατίας, Λ. Λουκαϊδης, ΒοηθόςΓενικόςΕισαγγελέας, Α. Παπασάββας, Εισαγγελέας της Δημοκρατίας, Τ. Πολυχρονίδου(δ/νίζ). Δικηγόρος τηςΔημοκρατίαςΑ, ωςφίλοςτουΔικαστηρίου. 20 ' Α. ΛΟΙΖΟΥ,Π.,ανάγνωσετην απόφασητουΔικαστη­ ρίου. Οι Δικαστές Στυλιανίδης, Κούρρης, Παπαδόπου­ λος, Πογιατζήςκαι Χρυσοστομής κρίνουν ότι ο περί της Πρώτης Τροποποιήσεως του Συντάγματος Νόμος του 1989 (Νόμος αρ.95 του 1989),και ο περί Οικογενειακών 25 Δικαστηρίων Νόμος του 1990, (Νόμος αρ.23 του 1990), είναι συνταγματικοί γιατους λόγους πουεκτίθενται στην απόφασητουΔικαστή Στυλιανίδη. ΟΠρόεδροςΑ.Ν.Λοΐζου, καιοιΔικαστές Πικής, Νική­ τας, Αρτεμης και Κωνσταντινίδης κρίνουν ότι οι πιο 30 πάνωυπόκρίση Νόμοι είναι αντισυνταγματικοί γιατους λόγους που εκτίθενται στις αποφάσεις των Δικαστών ΠικήκαιΝικήτα. 1345 Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2)
(1992)Ενόψει της ισοψηφίας αυτής,η απάντησηστο Νομικό Ερώτημα που παραπέμφθηκε στο Ανώτατο Δικαστήριο απότο Οικογενειακό Δικαστήριο είναι ότι οι υπό εξέταση πιοπάνωΝόμοι είναι συνταγματικοί διότι δενανατράπη­ κετοτεκμήριο τηςσυνταγματικότητας. 5 ΣΤΥΛΙΑΝΙΔΗΣ, Δ.: Ηπαρούσα είναι ηΑπόφαση των Δικαστών Δ. Στυλιανίδη,Α. Κούρρη,Ι.Παπαδόπουλου, Ι. ΠογιατζήκαιΓ. Χρυσοστομή. Το Οικογενειακό Δικαστήριο Λευκωσίας παρέπεμψε στοΑνώτατο Δικαστήριο,κάτωαπότηνπαράγραφο 1 του 10 Άρθρου 144 του Συντάγματος, ζήτημα ισχυριζόμενης αντισυνταγματικότητας νόμου,που ηγέρθη κατάτηδιάρ­ κεια της διαδικασίας στις Αιτήσεις Διαζυγίου Αρ. 17/90 και24/
  1. Τοζήτημα, όπωςπαραπέμφθηκεστοΔικαστήριο τούτο, 15 είναι τοακόλουθο:"... παραπέμπονταιστο Ανώτατο Δικαστήριο προς απόφασηταεγερθέντα στις υπότους ως άνωαριθμούς και τίτλους αιτήσεις θέματα συνταγματικότητας των νόμων 95/89, ΠερίτηςΠρώτηςΤροποποιήσεως του Συ- 20 ντάγματοςκαι23/90ΠερίΟικογενειακών Δικαστηρίων. Το ζήτημα αντισυνταγματικότητας αφοράτα άρθρα 111και 182τουΣυντάγματος." Τα θέματαστα οποίααναφέρεταιηπιο πάνωπαραπο­ μπή εκτίθενται με πανομοιότυπο τρόπο στις Υπερασπί- 25 σειςτωνκαθ'ωνηαίτηση,ωςακολούθως:"
  2. ΗΚαθ' ης ηΑίτησηεγείρειπροδικαστικήένστα­ ση και ισχυρίζεται ότι το Δικαστήριο στερείται αρμο­ διότητας να επιληφθεί της εκδίκασης τηςπιο πάνω Αί­ τησης Διαζυγίου, για τον λόγο ότι στερείται 30 οποιασδήποτενόμιμης αρμοδιότηταςναεπιλαμβάνεται οικογενειακών υποθέσεων και δη αιτήσεων διαζυγίου και7ήγια τον λόγο ότι ηίδρυση καιλειτουργία του Δι­ καστηρίου βασίζεται σε αντισυνταγματική τροποποίη­ ση του Άρθρου 111 του Συντάγματοςκαι/ήσε νόμους 35 1346 1 ΑΛΛ. 5 Νικολάουκ.α.ν.ΝικολάουΜ.α.(Αρ. 2) Στυλιανίοης,Δ. οι οποίοι θεσπίστηκαν κατάπαράβασηδιατάξεων του Συντάγματος της Κυπριακής Δημοκρατίας και κατά συνέπεια η ίδρυση και λειτουργία του Δικαστηρίου θα πρέπει ναθεωρηθεί σαναντισυνταγματική καιπαράνομη." ΤοΆρθρο 144τουΣυντάγματος προβλέπει:- 10 15 20 25 30 "
  3. Παςδιάδικος δικαιούται, καθ' οιονδήποτε στάδιον της διαδικασίας συμπεριλαμβανομένης και της κατ' έφεσιν, να εγείρηζήτημα αντισυνταγματικότητος νόμου ή αποφάσεως ήδιατάξεως τίνος αυτών ουσιώ­ δους διάτην διάγνωσιν της εκκρεμούς ενώπιον τουδι­ καστηρίου υποθέσεως. Το δικαστήριον, ενώπιον του οποίου εγείρεται το. ζήτημα, παραπέμπει παρευθύς τούτο ενώπιον τουΑνωτάτου Συνταγματικού Δικαστη­ ρίου και αναστέλλει την πρόοδον της διαδικασίας,μέ­ χρις ουαποφανθή επ'αυτούτοΑνώτατον Συνταγματικόν Δικαστήριον.
  4. Μετ' ακρόασιν των διαδίκων το Ανώτατον Συνταγματικόν Δικαστήριον ερευνά το παραπεμφθέν αυτώ ζήτημα και αποφασίζει επ' αυτού, διαβιβάζει δε την απόφασιναυτού εις το δικαστήριον, όπερ είχε πα­ ραπέμψει τοζήτημα.
  5. Κατά την δευτέραν παράγραφον του παρόντος άρθρου απόφασιςτου Ανωτάτου ΣυνταγματικούΔικα­ στηρίου δεσμεύει το παράπεμψαν το ζήτημα δικαστή­ ριον καιτους εν τηδίκηδιαδίκους, εν ηδε περιπτώσει δέχεται ότι ο νόμος ήήαπόφασιςή διάταξίςτις αυτών είναι αντισυνταγματική, επιφέρει την μη'εφαρμογήν μόνον εν τη εκκρεμεί ταύτη δίκη του νόμου τούτου ή τηςαποφάσεωςήτηςσχετικής διατάξεωςαυτών." Τις εξουσίεςκαι αρμοδιότητες του Ανωτάτου Συνταγ­ ματικού Δικαστηρίου ασκεί, με βάση τα Άρθρα 9 και 11 των περί Απονομής τηςΔικαιοσύνης (Ποικίλες Διατάξεις) Νόμων του 1964 έως 1991, (Αρ. 33/64, 35/75, 72/77,59/81, 35 3/87, 158/88, 109/91),το Ανώτατο Δικαστήριο, πουκαθι­ δρύθηκε μετοΆρθρο3τουΝόμουαυτού. 1347 Στυλιανίοης,Δ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2)
(1992)Ηπαραπομπήγίνεται γιαζήτημααντισυνταγματικότη­ τας νόμου, πουεγείρεται κατάτηδιάρκεια της διαδικα­ σίας μιας υπόθεσης, τοοποίο είναι ουσιώδες γιατη διά­ γνωσητηςυπόθεσης απότοΔικαστήριο. 'Οταν το ζήτημα είναι ουσιώδες γιατηνεκκρεμούσα 5 υπόθεση, τοΔικαστήριο έχει υποχρέωση νατο παραπέμ­ ψει στοΑνώτατο Δικαστήριο γιααπόφαση. Σκοπόςδενείναι ογενικός έλεγχοςτης συνταγματικό­ τητας, αλλά η εκδίκαση μιας συγκεκριμένης υπόθεσης (βλ. TheRepublicandKP.Loftis 1 R.S.C.C 30,στις σελ. 34 1 0 και35). To Δικαστήριο πρέπει να παραπέμψει το ερώτημα όπως ηγέρθη ενώπιον του. Πρέπει νααναφέρει τον προ­ σβαλλόμενο νόμο ή διάταξη αυτού καιτο λόγο αντισυ­ νταγματικότητας,δηλαδήπρος ποιαδιάταξητου Συντάγ- 15 ματος ο νόμος είναι αντίθετος ή ασύμφωνος -(βλ. The Mayor etc. Nicosia v. ChristakisLoizides,Nicosia1 R.S.C.C. 59·District Officer v. Famagusta Yiacoup Nairn2 R.S.C.C.24). ToΔικαστήριο άκουσετο δικηγόροτωνκαθ'ωνη αίτη­ ση που ήγειρε το ζήτημα τηςαντισυνταγματικότητας,το δικηγόρο του αιτητή στην ΑίτησηΑρ. 17/90, τους δικηγό­ ρους της Βουλήςτων Αντιπροσώπων καιτις απόψειςτου Γενικού Εισαγγελέα τηςΔημοκρατίας, ο οποίος κλήθηκε απότοΔικαστήριο ωςamicuscuriae,λόγω τηςφύσεωςτου ζητήματος. Οι επηρεαζόμενοι Νόμοι είναι οπερί της ΠρώτηςΤρο­ ποποίησης του ΣυντάγματοςΝόμοςτου 1989, (Αρ.95/89), στην έκταση που αναφέρεταιστην καθίδρυση Οικογενεια­ κούΔικαστηρίου μεδικαιοδοσίαναεπιλαμβάνεταιυποθέ- 30 σεωνδιαζυγίουστις οποίεςκαιταδύομέρηείναι μέλητης Ελληνικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, και οπερί Οικογενεια­ κών Δικαστηρίων Νόμοςτου 1990, (Αρ.23/90), στηνέκτα­ ση που αναφέρεταιστην ίδρυση του Οικογενειακού Δικα­ στηρίου καιτηδικαιοδοσία που τουανατίθεται δυνάμει 35 του Άρθρου 111τουΣυντάγματος, όπως τροποποιήθηκε 1348 20 25 1 ΑΛΛ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α. (Αρ. 2) Στυλιανίόης, Δ. μετο Νόμο95/89. Το Σύνταγματης ΚυπριακήςΔημοκρατίας,όπως ρητά προνοεί το Άρθρο 179 του Συντάγματος,είναι ο υπέρτα­ τος ΝόμοςτηςΔημοκρατίας. Το δικαστικό έλεγχο της συνταγματικότητας των νόμων θεμελίωσε πρώτος ο Αρχιδικαστής Marshall στην περίφημη υπόθεση Marbury v. Madison 1Cranch 137,2 L. Ed.60
(1803). 5 '» Ο έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων είναι καjo τασταλτικός ή προληπτικός. Ο προληπτικός έλεγχος επιδιώκει να αποτρέψει την έκδοση του νόμου, στην πρώτη του μορφή, ενώ ο κατα­ σταλτικός σκοπό έχει τη μηεφαρμογήτου, μετά την έκδο­ σηκαιθέσητουσε ισχύ,στην εκδικαζόμενηυπόθεση. 15 Ο προληπτικός έλεγχος εμποδίζει την έκδοση του νόμου και, έτσι, παρεμβάλλεται τυπικά στη διαδικασία τηςΝομοθετικής Λειτουργίας. Ο κατασταλτικός έλεγχος ασκείται μετά την τελειο­ ποίηση του νόμου, μετην έκδοσηκαιδημοσίευση του. 20 Ο προληπτικός έλεγχος ασκείται από το Δικαστήριο τούτο, πριν την έκδοση του νόμου, σε Αναφορά από τον Πρόεδρο και Αντιπρόεδρο της Δημοκρατίας,σύμφωνα με , το Άρθρο 140 τουΣυντάγματος. Ο έλεγχος που προβλέπεται απότο Άρθρο 144 τουΣυ25 ντάγματος είναι κατασταλτικός καιπαρεμπίπτων. 3 0 Ο περί Οικογενειακών Δικαστηρίων Νόμος του 1990, (Αρ. 23/90), δημοσιεύτηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της Δημοκρατίας Αρ. 2485, στις 2 Μαρτίου, 1990, και, όπως προβλέπεται στο Άρθρο 28,τέθηκε σε ισχύ την 1ηΙανουαρίου, 1990. Το Άρθρο 3
(1)(α)προνοεί τη συγκρότηση Οικογενεια­ κών Δικαστηρίων σε δίκη για διαζύγιο από τρεις Δικα­ στές, όπως προβλέπεται στην υποπαράγραφο (α) τηςπα1349 Στυλιανίοης,Δ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2)
(1992)ραγράφου2(A) τουΆρθρου 111τουΣυντάγματος. Το Άρθρο5 προνοεί γιατοδιορισμό Δικαστή Οικογε­ νειακού Δικαστηρίου. Απαιτούνται ταπροσόντα που κα­ θορίζονταιστο Άρθρο 111.2(ΑΧα) του Συντάγματος. ΤοΆρθρο 11καθορίζειτηδικαιοδοσίακαιέχει:- 5 "11. ΤαΟικογενειακά Δικαστήρια θαασκούν τηδι­ καιοδοσίακαιτιςεξουσίεςπουτουςανατίθενταιδυνά­ μει του Άρθρου 111 του Συντάγματος, του παρόντος Νόμουκαιοποιουδήποτεάλλου νόμου." Στον ουσιώδη χρόνο για το Νόμοαυτό,το ισχύον Συ- ίο νταγμα ήταν το αναθεωρημένο με τον περί της Πρώτης Τροποποίησης του ΣυντάγματοςΝόμοτου 1989, (Αρ. 95/ 89). ΟΝόμος23/90 δεν είναι ασύμφωνος ήαντίθετος μετο Σύνταγμα που ίσχυε κατά το χρόνο της θέσπισης και 15 εφαρμογήςτου. Ο δικηγόρος των καθ'ων η αίτηση πρόβαλε ως λόγο αντισυνταγματικότηταςότιοΝόμος95/89,πουψηφίστηκε ως τροποποιητικός του Άρθρου 111 του Συντάγματος, είναι αντίθετος και ασύμφωνος με την παράγραφο 3 του 20 Άρθρου 182 του Συντάγματος,γιατί ψηφίστηκε απότην απαιτούμενη πλειοψηφία των Βουλευτών που ανήκουν στην Ελληνική κοινότητα - τουλάχιστον ταδύοτρίτατου όλου αριθμούτων - αλλά,όμως,δενψηφίστηκε απόκανέ­ ναΒουλευτήπουανήκειστηνΤουρκικήκοινότητα. 25 Αν οΝόμος95/89 είναι αντισυνταγματικός,τότε μόνο, συνεπακόλουθα, και οι προσβαλλόμενες πρόνοιες του Νόμου23/90είναι αντισυνταγματικές. Έγινε εισήγηση ότι δεν μπορεί να ελεγχθεί η αντισυ­ νταγματικότητατου Άρθρου 111 του Συντάγματος,όπως 30 έχει τροποποιηθεί με το Νόμο95/89,γιατί, στον ουσιώδη χρόνο της ψήφισης του Νόμου 23/90, αποτελούσε το ισχύονΣύνταγμα. Η τροποποίηση του Συντάγματος γίνεται με νόμο. Ο 1350 1 ΑΛΛ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2) ΙτυλΜίνίδης, Α. Νόμος 95/89, είναι "νόμος" στην έννοια των Άρθρων 186.1(a) και 144.1 του Συντάγματος και, ως εκ τούτου, υπόκειται σε δικαστικό έλεγχο της συνταγματικότητας του. 5 Οι δικηγόροι της Βουλής και ο Γενικός Εισαγγελέας εισηγήθηκαν ότι ο λόγος πουπροβάλλεται δεν εξετάζεται από ταΔικαστήρια στον κατασταλτικό έλεγχοκαι,ως εκ τούτου, ο ισχυρισμός της αντισυνταγματικότητας είναι αβάσιμος. 10 Ο δικηγόρος των καθ'ων η αίτηση ισχυρίστηκε ότι η συμμόρφωση προς την απαίτηση της παραγράφου3 του Άρθρου 182 τουΣυντάγματοςγιαψήφισηαναθεωρητικού νόμου, απότουλάχιστον τα δύο τρίτα του όλου αριθμού των Βουλευτών της Ελληνικής κοινότητας και τα δύο 15 τρίτα του όλου αριθμού των Βουλευτών που ανήκουν στην Τουρκική κοινότητα, ελέγχεται απότο Ανώτατο Δι­ καστήριο και στην περίπτωση του κατασταλτικού παρε­ μπίπτοντος ελέγχου. ΣτηνΚυπριακήνομολογία δενυπάρχειπροηγούμενο. 2 0 Το Δικαστήριο ελέγχει, αναντίλεκτα, την ουσιαστική αντισυνταγματικότητα νόμου,δηλαδήτην ασυμφωνίατου περιεχομένου τουνόμουπροςτοΣύνταγμα. Ο έλεγχος της τυπικής συνταγματικότητας έγκειται, είτε σε έλεγχοτων εξωτερικών, είτε των εσωτερικών στοι25 χείων του νόμου. Τα Δικαστήρια, με τον κατασταλτικό έλεγχο, ελέγχουν την εξωτερική τυπικήσυνταγματικότητα των νόμων, επειδή εξετάζουν αν ο κρίσιμος κανόνας δι­ καίου συγκεντρώνει τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα νόμου. Δεν ελέγχουν τη συνδρομή των εσωτερικών τυπι30 χών στοιχείων του νόμου,ούτε τηντήρησητηςσυνταγμα­ τικάπροβλεπόμενης διαδικασίαςψήφισηςτουνόμου. ΤαΕλληνικά Δικαστήρια, μεπάγια,σταθερήκαι συνε­ πήνομολογία αποφάσισανότι στον κατασταλτικόέλεγχο δενελέγχουν τηνεσωτερική τυπικήσυνταγματικότητατων 35 νόμων. Ασκείται μόνον έλεγχος της ουσιαστικής συνταγ1351 Στυλιανίδης, Δ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2)
(1992)ματικότητας του περιεχομένου τουνόμου και των εξωτε­ ρικών του στοιχείων - (βλ., μεταξύ άλλων, Απόφαση Σ.τ.Ε. 1852/77,(Ολ.) -Το Σύνταγμα 1977, Τόμος Τρίτος, σελ. 454· Απόφαση Σ.τ.Ε. 1270/77, (Ολ.) - ΤοΣύνταγμα 1977, Τόμος Τρίτος, σελ. 630*Απόφαση Σ.τ.Ε.903/1981, 5 (Ολ.),- ΝομικόνΒήμα 1981,Έτος29ο,σελ. 1327). Τοκρί­ σιμο σημείο στην τελευταία υπόθεση ήταν ότι το Άρθρο 72
(1)του Συντάγματος της Ελλάδας επιτάσσει, μεταξύ άλλων, ότι νόμοι γιατηνάσκησηκαιπροστασίατωνατο­ μικών δικαιωμάτων ψηφίζονται από την Ολομέλεια της 10 Βουλής. Τμήμα της Βουλής ψήφισε το Νόμο 1072/80, του οποίου το περιεχόμενο ανάγεταιστην άσκησητουατομι­ κού δικαιώματος της ελευθεροτυπίας. Οι αιτητέςπρόβα­ λαν ότι ο Νόμος 1072/80ήτανανίσχυρος ωςαντισυνταγ­ ματικός,γιατί, ανκαιαφορούσετηνάσκησητουατομικού 15 δικαιώματος της ελευθεροτυπίας,ψηφίστηκε,όχι από την Ολομέλεια της Βουλής, όπωςεπιτάσσει το Άρθρο 72, πα­ ράγραφος 1 τουΣυντάγματος,αλλάαπόΤμήματης. Δεκα­ επτά από τους εικοσιπέντε Δικαστές της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείαςαποφάσισανότι: "εφ"όσον 20 πρόκειται περί νόμου έχοντος πάντατααπαιτούμενα δια την υπόστασιν αυτού εξωτερικά στοιχεία, ταδικαστήρια έχουν εξουσίαν προς έλεγχον μόνον της συμφωνίας του περιεχομένου του νόμου προς το Σύνταγμα." Περαιτέρω, αποφάσισανότι ηεκ μέρους τουνομοθετικού οργάνουτή- 25 ρήση των κανόνων κατανομής της νομοθετικής αρμοδιό­ τητας μεταξύ της Ολομέλειας της Βουλής καιτων Τμημά­ των αυτής δεν ανάγεται στα εξωτερικά στοιχεία του νόμου και,για το λόγο αυτό,δεν ελέγχεται απόταΔικα­ στήρια. Επομένως, ο λόγος ακυρώσεως κρίθηκε απορρι- 30 πτέοςως αβάσιμος. Την ίδια άποψη έχουν διάσημοι Συνταγματολόγοι της Ελλάδας -(βλ., μεταξύ άλλων, Αρ. Μάνεσηκαι Α. Μανιτάκη - "Κρατικός Παρεμβατισμός και Σύνταγμα,Γνωμο­ δότηση", Νομικόν Βήμα, 1981, Έτος 29ο, σελ. 1199 και 35 επέκεινα· Χρήστου Γ. Σγουρίτσα -"Συνταγματικόν Δίκαι­ ον",Τόμος Β, Τεύχος Α,σελ.59-60). Ο κ. Παπαλάμπρου, τέως Αντιπρόεδρος τουΣυμβου­ λίουτης Επικρατείας,ανέπτυξεσεέκτασηαντίθετη άποψη 1352 1 ΑΛΛ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ. α.(Αρ. 2) Στυλιαν16ΐ|& Δ. - (βλ. Άρθρα του στο Σύνταγμα 1983, Τόμος Ένατος, σελ. 392 και επέκεινα* και Σύνταγμα 1988,Τόμος 14ος, σελ. 1). 5 Ο Νόμος 95/89 εκδόθηκε από τον Πρόεδρο της Δημο­ κρατίας και δημοσιεύτηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της Δημοκρατίας Αρ. 2419, της 17ης Ιουνίου, 1989, σύμφωνα μετο Άρθρο52 τουΣυντάγματος. Το Άρθρο52 προβλέπει:- 10 15 20 "Ο Πρόεδρος και ο Αντιπρόεδρος της Δημοκρατίας υποχρεούνται ναεκδώσωσι διάδημοσιεύσεως εν τηεπισήμω εφημερίδι της Δημοκρατίας, εντός δέκα πέντε ημερών απότηςκοινοποιήσεως εις το αντίστοιχον γραφείον αυτώνοιονδήποτε νόμον ήαπόφασιντης Βουλής των Αντιπροσώπων εκτός εάν εντός της προθεσμίας ταύτης ασκήσωσιν, ιδία εκάτερος ήαπόκοινού αναλόγως της περιπτώσεως το δικαίωμα της αρνησικυρίας, ως εν άρθρω50 ορίζεται ήτο δικαίωμα αναπομπής, ως εν άρθρω 51 ορίζεται ή το δικαίωμα αναφοράς εις το Ανώτατον Συνταγματικόν Δικαστήριον, ως εν αρθροις 140 και 141 ορίζεται ή προκειμένου περί του προύπολογισμού το δικαίωμαπροσφυγής εις το Ανώτατον Συ­ νταγματικόν Δικαστήριον, ως εν άρθρω 138 ορίζεται." Η διάταξηαυτήαπηχεί τη γενικά παραδεκτή αντίληψη ότι η έκδοση του νόμου συνίσταται στη βεβαίωση ότι ο νόμος έχει καταρτισθεί σύμφωνα με το Σύνταγμα. Αυτό 25 αποδεικνύεται απότηδιαταγή ήεντολήδημοσιεύσεως και, ειδικότερα, την καταχώριση στην Επίσημη Εφημερίδα της Λ Δημοκρατίας. Το Σύνταγμα δεν απαιτεί πανηγυρική διατύπωση της βεβαίωσης αυτής, ή της εντολής δημοσιεύσεως. Η ρήτρα 30 της εκδόσεως του νόμου ενέχει την εντολή δημοσιεύσεως. Η δημοσίευση του νόμου ενέχει τη βεβαίωση της καταρτί­ σεωςτουκατά τους τύπους πουαπαιτεί τοΣύνταγμα. Ηπρόνοιατης παραγράφου 3του Άρθρου 182 τουΣυ­ ντάγματος για τις απαιτούμενες πλειοψηφίες για την ψήΛΓ φιαη νόμου τροποποιητικού του Συντάγματος αποτελεί 1353 Στυλιανίδης,Δ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2)
(1992)εσωτερικό στοιχείο. ΟΠρόεδροςτηςΔημοκρατίαςέχε;το δικαίωμα να ελέγξειτο στοιχείο τούτο και να καταχωρί­ σει, με βάση το Άρθρο 140 του Συντάγματος,Αναφορά στο Ανώτατο Δικαστήριο.ΤοΔικαστήριο τότεασκείπρο­ ληπτικόέλεγχο. 5 Μεβάση ταόσαέχουμε αναπτύξει,καταλήγουμεότι οι πλειοψηφίες πουαναφέρονταιστηνπαράγραφο3του Άρ­ θρου 182 του Συντάγματος αποτελούν εσωτερικό στοι­ χείο, το οποίοδεν ελέγχεται απότο Δικαστήριο σε παρα­ πομπή με βάση το Άρθρο 144.1 του Συντάγματος. 10 Επομένως, ο λόγος αντισυνταγματικότηταςπουπροβλή­ θηκεείναιαβάσιμος. Ηαπάντησημας,ωςεκτούτου,στο Ερώτημαπουπα­ ραπέμφθηκε,είναιότι οιπροσβαλλόμενοι Νόμοιδενείναι αντισυνταγματικοί. 15 Επειδή τα άλλα πέντε Μέλητης παρούσας Σύνθεσης του Δικαστηρίου έχουν αντίθετη γνώμη, χωρίς κανένα επηρεασμό της πιο πάνω Απόφασης μας - ότι οι Νόμοι δενείναιαντισυνταγματικοί- θαπροχωρήσουμε στηνεξέ­ τασητηςουσίαςτουπροβαλλόμενουλόγου αντισυνταγμα- 20 τικότητας. Ευθύςμετάταμεσάνυκτατης 15ηςπροςτη16ηΑυγού­ στου, του 1960, γεννήθηκε η Κυπριακή Πολιτεία ωςΑνε­ ξάρτητοςκαιΚυρίαρχοςΔημοκρατία. Στις 21 Σεπτεμβρίου, 1960, η Κύπρος έγινε δεκτή ως ^ μέλοςτων ΗνωμένωνΕθνών. Στις 15 Φεβρουαρίου, 1961, με απόφασητης Βουλής των Αντιπροσώπων -(41 ψήφοι έναντι 9) -έγινε ισότιμο μέλος της Κοινοπολιτείας. Στις 24 Μαΐου, 1961, έγινε μέλοςτουΣυμβουλίουτηςΕυρώπης. ^0 Τοκείμενο του ΣυντάγματοςτηςΚυπριακήςΔημοκρα­ τίας ετοιμάστηκε απόΜικτήΣυνταγματικήΕπιτροπή,της οποίας οι όροι εντολής ήταννα περιλάβει ως θεμελιώδη Άρθρα,ταοποίαδενυπόκεινταισετροποποίηση,τις πρό­ νοιες της Συμφωνίαςτης Ζυρίχηςτης 11ης Φεβρουαρίου, 35 1354 1 ΑΛΛ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2) Στυλιανίδης,Α. 1959,καιτουΛονδίνουτης 19ηςΦεβρουαρίου,
  1. Η ΜικτήΣυνταγματικήΕπιτροπήετοίμασε τοΣύνταγ­ μα, το οποίο μεταφράστηκε στις δύο επίσημες γλώσσες. τηςΔημοκρατίας- ΕλληνικήκαιΤουρκική. 5 Στις 6 Απριλίου, 1960, ηΕπιτροπήσυνήλθεγιαναεγ­ κρίνειτις μεταφράσειςκαιναυπογράψειτοπροκαταρκτι­ κό κείμενο του Συντάγματος.Την ίδια ημέρα οαντιπρό­ σωπος της Ελληνοκυπριακής πλευράς παρουσίασε δύο πρόσθετα Άρθρα -το ένααφοράτηδιοίκηση τηςΕλληνι10 κής Ορθόδοξης Εκκλησίας και τη διαχείριση της περιου­ σίαςτης,καιτοάλλοτηδιατήρησηκαισυνέχισητουκαθε­ στώτος του οικογενειακού δικαίου της Ελληνικής κοινότητας, όπως ίσχυε κατάτην περίοδο της Οθωμανι­ κήςκατοχήςκαιτης Αγγλοκρατίας. ΤαΆρθρα αυτά προ15 στέθηκαν ως τατελευταία Άρθρα του Μέρους V - "ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ" -και στη γενική αναρίθμηση είναι τα Άρθρα 110 και 111 του Συντάγμα­ τος. Τα Άρθρα αυτάρυθμίζουν μόνο θέματατης Ελληνι­ κήςκοινότητας. 20 ΤοΆρθρο 182 τουΣυντάγματοςπροβλέπει στηνπρώτη παράγραφο του ότι τα Άρθρα ή μέρη των Άρθρων του Συντάγματος, που περιλαμβάνονται στο ΠαράρτημαIII, που ενσωματώθηκαν στο Σύνταγμααπό τηΣυμφωνίατης Ζυρίχης, αποτελούν θεμελιώδη Άρθρα και δεν μπορούν 25 με οποιοδήποτε τρόπο να τροποποιηθούν, με μεταβολή, προσθήκηή κατάργηση.Αυτά αναφέρονταικυρίωςστηδι­ κοινοτικήδομήτηςΠολιτείας. Οι παράγραφοι2 και 3του Άρθρου 182 τουΣυντάγ­ ματος προβλέπουν για Αναθεωρητική Λειτουργία της 30 Βουλής των Αντιπροσώπων για τα μηθεμελιώδη Άρθρα του Συντάγματοςκαι την απαιτούμενηενισχυμένηπλειο­ ψηφίαγια την τροποποίηση τους. Συγκεκριμένα οι παρά­ γραφοι2και3έχουν:35 "
  2. Τηρουμένων των διατάξεων της πρώτης παραγράφου του παρόντος άρθρου πάσαδιάταξις του Συ­ ντάγματος δύναται να τροποποιηθή δια μεταβολής, 1355 Στυλιανίδης,Δ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2)
(1992)προσθήκης ήκαταργήσεως ως εν τη τρίτη παραγράφω τουπαρόντοςάρθρουορίζεται.
  1. Διά την ψήφισιν οιουδήποτε νόμου περί τροπο­ ποιήσεως απαιτείταιπλειοψηφίαπεριλαμβάνουσατου­ λάχιστον τα δύο τρίτα του όλου αριθμού των εις την 5 ελληνικήν κοινότητα ανηκόντων βουλευτών καιτουλά­ χιστον τα δύο τρίτα του όλου αριθμού των εις την τουρκικήν κοινότηταανηκόντων βουλευτών." Είναι παραδεκτό ότι, "τουλάχιστον τα δύο τρίτα του όλου αριθμού των εις την ελληνικήν κοινότητα ανηκό- *0 ντων βουλευτών" ψήφισαν το Νόμο 95/89, με τον οποίο αναθεωρήθηκετοΆρθρο 111του Συντάγματος. Ταπιο κάτωείναι παραδεκτάγεγονότα και/ή,ενπάση περιπτώσει, το Δικαστήριο λαμβάνει δικαστική γνώση τούτων. Στις 21 Δεκεμβρίου, 1963, Τουρκοκύπριοι άρχισαν στάση,ανταρσίαεναντίοντηςνομίμου Πολιτείας. Την ίδια ημέρα, ο Αντιπρόεδρος της Δημοκρατίας, οι τρεις Τουρκοκύπριοι Υπουργοί καιόλα ταμέλητης Βου­ λής των Αντιπροσώπων που ανήκανστην Τουρκική κοι- 20 νότητα αποχώρησανοικειοθελώς καιεσκεμμένωςαπό την Κυβέρνηση και τη Βουλή και δεν ασκούσαν πιατακαθή­ κοντακαιτιςεξουσίεςτωναντιστοίχων αξιωμάτωντους. Ηηγεσία των Τουρκοκυπρίων, υποκινούμενη απότην Τουρκία, περιχαρακώθηκε σε μερικούς θύλακες, μεταξύ 25 τωνοποίων στοθύλακαμέρουςτης Λευκωσίας. ΤοΔεκέμβριο του 1967 παράνομα ίδρυσαντηνλεγόμε­ νη "ΠροσωρινήΤουρκοκυπριακήΔιοίκηση". Στις20 Ιουλίου, 1974,ηΤουρκίαεισέβαλεστην Κύπρο και, με αλληλοσυγκρουόμενες προφάσεις, κατέλαβε τα 30 37% του Κυπριακού εδάφους.Οι Τουρκοκύπριοι που κα­ τοικούσαν στις περιοχές που ελέγχονται από το νόμιμο Κράτος υποχρεώθηκαν, με διάφορους τρόπους, από την ηγεσία τους, να μετακινηθούν και να εγκατασταθούν στο 1356 15 1 ΑΛΛ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2) Στυλιανίόης, Δ. κατεχόμενο τμήματηςΔημοκρατίας. Στις 8 Φεβρουαρίου, 1975, ηΤουρκοκυπριακή ηγεσία, με την υποκίνηση της Άγκυρας, διακήρυξε ότι ίδρυσε το λεγόμενο 'ΤουρκοκυπριακόΟμόσπονδο Κράτος". 5 Στις 15 Νοεμβρίου, 1983, οι ίδιοι άνθρωποιδιακήρυ­ ξαν ότι ίδρυσαν την "Τουρκοκυπριακή Δημοκρατία της Βόρειας Κύπρου". Όλοι οιπιοπάνωφερόμενοι ωςδιοικητικοί ή κρατικοί οργανισμοί δεν έχουν αναγνωρισθεί από κανένα Κράτος 10 τουκόσμου,εκτός απότηνΤουρκία. Το Συμβούλιο Ασφαλείας, με την Απόφαση 541 της 19ης Νοεμβρίου, 1983, είπε ότι "θεωρεί την ανακήρυξη (ανεξάρτητου κράτους) ως νομικά ανύπαρκτη, σαν να μη συνέβη ποτέ και ζητά να.αποσυρθεί". Περαιτέρω, "ζητά 15 απ'όλατακράτη ναμηναναγνωρίσουν άλλο κράτος στην Κύπροαπότην ΚυπριακήΔημοκρατία". Η διάρκεια της θητείας της Βουλής των Αντιπροσώ­ πων ορίζεται στο Σύνταγμαπενταετής.Λόγω εξαιρετικών συνθηκών, η θητεία της Βουλής παρατάθηκε μέχρι το 20
  2. Εκλογές για ανάδειξη μελών της Βουλής των Αντι­ προσώπων διεξήχθησαν το 1970, 1976, 1981, 1985 και το
  3. Η Τουρκική κοινότητα δεν έλαβε μέρος σε καμιά από τις εκλογές αυτές. ΗΕλληνική κοινότητα εξέλεγετον αριθμό των Βουλευτών, που, σύμφωνα με το Σύνταγμα, 25 δόθηκανσ' αυτή. Οι θέσεις των μελών τηςΤουρκοκυπρια­ κήςκοινότητας παρέμειναν όλα ταχρόνια επιφυλαγμένες, αλλάκενές. Από τη λήξη της παραταθείσας θητείας της πρώτης Βουλής δεν εξελέγησαν, δεν υπήρχαν και ούτε υπάρχουν 30 μέλη της Βουλής των Αντιπροσώπων που να ανήκουν στην Τουρκική κοινότητα. Αυτό ήταν δική τους επιλογή. Δεν εμποδίσθησαν από οποιοδήποτε. Προφανής πρόθεση τους ήτανη υπονόμευση των Λειτουργιών τουΚράτους. Λόγω των εξαιρετικών αυτών περιστάσεων, ηΒουλή 35 των Αντιπροσώπων συνέχισε να λειτουργεί και να ασκεί 1357 Σνυλιανίοης, Α. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2)
(1992)τις Εξουσίες της μόνον μεταμέλη πουανήκουνστην Ελ­ ληνική κοινότητα ΑυτήηΒουλή, ηοποίαεξελέγητο 1985, χωρίς τηνπα­ ρουσία Τουρκοκυπρίων Βουλευτών, λόγω μη ύπαρξης τους,ψήφισε τονκρινόμενοΝόμο95/
  1. 5 Λαμβάνουμε δικαστικήγνώσηότι διεξάγονται εξωσυνταγματικές διαπραγματεύσεις,υπό την αιγίδα τουΓενι­ κού Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών,γιατη μετατροπή της Ανεξάρτητης και Κυρίαρχης Δημοκρατίας της Κύ­ προυσεΑνεξάρτητη ΟμόσπονδηΔημοκρατία 10 Ο δικηγόρος των καθ*ων ηαίτηση ισχυρίστηκε ότι το Αρθρο 182 είναι θεμελιώδες. Το Δίκαιο της Ανάγκης δεν είναι υπερσυνταγματική αρχήστην Κύπρο,αλλά ισοβάθ­ μιος συνταγματικός κανόνας, όπως όλα τα άλλα Άρθρα του Συντάγματος. Δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί το Δί- 15 καιοτης Ανάγκης γιατροποποίηση Συνταγματικού Κανό­ να. Ηεφαρμογήτου Δικαίου της Ανάγκης σε κάθε συγκε­ κριμένη νομοθετική πράξη ελέγχεται από το Ανώτατο Δικαστήριο, είτε πρόκειται για τροποποίηση τουΣυντάγ­ ματος, είτε πρόκειται για Νόμο απλό, κατά παρέκκλιση 20 απότοΣύνταγμα.Στηνπαρούσαπερίπτωσηδενδικαιολο­ γείται η ψήφισητουΝόμου95/
  2. ΟΝόμος95/89αποτελεί ουσιαστικώς άσκηση πρωτογενούς συντακτικής εξουσίας, κάτω από το κάλυμα της άσκησης Αναθεωρητικής Εξου­ σίας. Η τροποποίηση του Συντάγματοςενέχεικίνδυνο για 25 την υπόσταση της Κυπριακής Δημοκρατίας, τηναναγνώ­ ρισηκαιεκπροσώπηση τηςστο εξωτερικό. Ο δικηγόρος του αιτητήεισηγήθηκε ότι δεν μπορεί να ελεγχθεί η συνταγματικότητα του αναθεωρημένου Άρ­ θρου,γιατίαυτόαποτελεί τοΣύνταγμακαιαναφέρθηκεσε 30 Αγγλικές Αποφάσεις. Υπάρχει, βέβαια, διαφορά μεταξύ της Αγγλίας, που δεν έχειγραπτόΣύνταγμακαι το Κοινοβούλιο είναιαδέ­ σμευτο και κυρίαρχο,και της Κύπρου, η οποία έχειαυ­ στηρό γραπτό Σύνταγμα,με θεμελιώδη και μηθεμελιώδη -_ Άρθρα. 1358 i!> 1 ΑΛΛ. Νικολάουκ.α.ν.ΝικολάουΗ.α.(Αρ. 2) ΣτνλιανΙο^ςΔ. Οι δικηγόροι της Βουλής υποστήριξαν ότι το Άρθρο 111 τουΣυντάγματος δενείναιθεμελιώδεςκαιείναιαναθεωρήσιμο.Η ΑναθεωρητικήΛειτουργία τηςΒουλήςείναι ξωτικήανάγκηγιατοκάθεκράτος,όπωςκαιηαπλή Νο5 μοθετική Λειτουργία. Η Αναθεωρητική Λειτουργία είναι ακόμα σπουδαιότερη,γιατί είναι ηΛειτουργία που θέτει και μεταβάλλει μηθεμελιώδεις διατάξειςτουΣυντάγμα­ τος. Με βάσητοΔίκαιοτηςΑνάγκης,λόγω των εξαιρετι­ κών περιστάσεων της Κύπρου,η Βουλή, με πλειοψηφία 10 πέραντων δύοτρίτωντων μελώνπουανήκουνστην Ελ­ ληνικήκοινότητα,μπορείκαιπρέπειναασκείτηνΑναθε­ ωρητική Λειτουργία της. Το Ανώτατο Δικαστήριο δεν ελέγχειτοεπιθυμητόοποιουδήποτενόμουπουτροποποιεί Άρθροτου Συντάγματος. 15 Η πλευρά του Γενικού Εισαγγελέα εισηγήθηκε ότι η ΑναθεωρητικήΛειτουργία της Βουλής είναι ουσιώδης»Η απουσία των ανύπαρκτων Τουρκοκυπρίων Βουλευτών δενεμποδίζειτηνάσκησητηςΑναθεωρητικής Λειτουργίας της Βουλής. Εφόσον οι ίδιοι οι Τουρκοκύπριοιδεν μετέ20 χουν, τα προνόμια τους που περιέχονται στοΣύνταγμα καθίστανται ανενεργά,δυνάμειτουΔικαίουτηςΑνάγκης. Το Δίκαιο της Ανάγκης δικαιολογεί την αναθεώρησημη θεμελιωδών Άρθρων τουΣυντάγματος, χωρίςτους Τουρ­ κοκύπριους Βουλευτές, οι οποίοι ουδέποτεθα υπάρξουν 25 μεαυτότοΣύνταγμα,αλλάυπόκάποιοάλλονέοΣύνταγ­ μα. Το Δίκαιο της Ανάγκης δικαιολογεί την άσκησητης Αναθεωρητικής Λειτουργίας της Βουλής καιτοΔικαστή­ ριοδενελέγχεικάθενόμοξεχωριστά εάνείναιαναγκαίος. Ηανάγκη είναιη άσκηση τηςΑναθεωρητικής Λειτουργίας 30 τηςΒουλής. Διαζευκτικά, αναφέρθηκεότιτοΆρθροτου Συντάγμα­ τος πουτροποποιήθηκε αφορά μόνοτην Ελληνικήκοινό­ τητα και,περαιτέρω, ότι το Δίκαιοτης Ανάγκης στηρίζει τη συνταγματικότητα του συγκεκριμένου Νόμου για τη 35 συμμόρφωσητης ΚυπριακήςΠολιτείαςστις διεθνείςυπο­ χρεώσεις της,αναφορικάμεταανθρώπιναδικαιώματα. ΗαρχήτουΔίκαιουτηςΑνάγκης,όπωςέχειαποφασι­ στεί στην υπόθεση The Attorney-General of The Republic 1359 Στυλιανίδης, Λ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2)
(1992)v. Mustafa Ibrahim andOthers
(1964)C.LR. 195, ενυπάρ­ χει στο ΣύνταγματηςΚυπριακήςΔημοκρατίας. Σύμφωνα με τοΤεκμήριο της Συνταγματικότητας των νόμων, κάθε νόμος είναι συνταγματικός, εκτός εάν απο­ δειχθεί, πέρανπάσηςλογικής αμφιβολίας, ηαντίθεσητου 5 προςτο Σύνταγμα.Οδικαστικόςέλεγχος τηςσυνταγματι­ κότητας είναι δικανικός και δεν αναφέρεται, ούτε στη σοφία,ούτε στησκοπιμότηταήτις επιπτώσεις τουνόμου, ούτε στο συγκεκριμένο γεγονός της κάθε υπόθεσης. (Βλ. TheBoardfor Registration ofArchitects & Ονϋ Engineers 10 v.Christodoulos Kynakides
(1966)3CLR. 640.) Η ύπαρξηή αναγνώρισητης ΚυπριακήςΔημοκρατίας και ο προβαλλόμενος κίνδυνος για τη συνέχιση της ανα­ γνώρισης της ως Κράτους,λόγω της κρινόμενης τροπο­ ποίησης του Συντάγματος, δεν αποτελεί στοιχείο κρίσεως 15 της συνταγματικότητας του Νόμου. Τα Δικαστήρια ασκούν τη Δικαστική Λειτουργία της Πολιτείας και απέ­ χουν από τουναυπεισέρχονται στησφαίρατωναρμοδιο­ τήτων άλλων Εξουσιών. Ο ασκούμενος απόταΔικαστή­ ρια έλεγχος είναι έλεγχος συνταγματικής νομιμότητας. 20 Δεν επιτρέπεται να επεκταθεί και μετατραπεί σε έλεγχο σκοπιμότητας,πολύ δε λιγότερο, σε πολιτικό έλεγχοτων πράξεωντηςΝομοθετικήςΕξουσίας. Στην υπόθεση Ibrahim, (ανωτέρω),στησελ. 226 διαβά­ ζουμε:- 25 'The existence of a State cannot be deemed to be dependant on the fate or operation of its constitution; otherwise,everytime that any constitution wereupsetin a country then such State wouldhaveceasedtoexist, and this is not so. The existence of a State is a matter 30 governedby accepted criteria of international law andin particular it is related to the application of the principle of recognition by other States." Για το θέμα της αναγνώρισης κρατών, βλ., μεταξύ άλλων, Oppenheim's "International Law", Lauterpacht, 35 Τόμος 1, 'ΟγδοηΈκδοση,σελ. 150καιεπέκεινα. Παρά την εκ προθέσεως αποχήτηςΤουρκικήςκοινότη1360 1 ΑΛΛ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ. α.(Αρ. 2) Ιΐυλιανίδης, Λ. τας,καιτηνΤουρκική εισβολή, μεόλα τασυνεπακόλουθα της,ηΔημοκρατία της Κύπρου συνεχίζει νααναγνωρίζε­ ται ως Ανεξάρτητο και Κυρίαρχο Κράτος απότονΟργα­ νισμό Ηνωμένων Εθνών, το Συμβούλιο της Ευρώπης 5 (βλ.Απόφαση ΕπιτροπήςΑνθρωπίνων Δικαιωμάτων στην Προσφυγή της Κύπρου εναντίον της Τουρκίας),την Κοι­ νοπολιτεία καιτηνΕυρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα,με τηνοποίαέχεισυνάψει ΣυμφωνίεςκαιΠρωτόκολλα. Ο αριθμός των χωρών που έχουν πρεσβευτές διαπι10 στευμένους στον ΠρόεδροτηςΔημοκρατίαςδενέχειμειω­ θεί. ' Παράτηνπάροδοτριάμισυχρόνων απότη δημοσίευση και εφαρμογή του Νόμου 95/89, καμιάχώρα καικανένας διεθνής ή περιφερειακός οργανισμός δεν έχει εγείρει 15 οποιοδήποτε ζήτημαλόγω του εκσυγχρονισμού του Οικο­ γενειακού Δικαίουτης Ελληνικής κοινότητας. Το δοτόκαιαυστηρό Σύνταγματης ΚυπριακήςΔημο­ κρατίας έχει ως προαπαιτούμενοκαιτων τριών Λειτουρ­ γιών του τη συμμετοχή και συνεργασία των Ελληνοκυ20 πρίων και των Τουρκοκυπρίων. Αυτό είναι φανερό από την όληδομήτης Πολιτείας, όπως εκφράζεταιστα διάφο­ ρα Άρθρα του Συντάγματοςκαιστη Συμφωνίατης Ζυρί­ χης,απότηνοποία λήφθηκαν. Δεν υπάρχειπρόνοιαστο Σύνταγμαγιατην περίπτωση 25 άρνησης συμμετοχής και συνεργασίας των Τουρκοκυ- πρίωνγιατηλειτουργία τουΣυντάγματος. ΤαΌργανα του Κράτους,ταοποίαπροβλέπονταιαπό το Σύνταγμα -ο Πρόεδρος, το Υπουργικό Συμβούλιο, η Βουλή των Αντιπροσώπων -έχουν, δυνάμει ρητώνδιατά30 ξεων του Συντάγματος, τις αρμοδιότητες που αποδίδο­ νται σ' αυτάκαι το καθήκον να εκτελούν τις Λειτουργίες καιαρμοδιότητεςτους. Στην υπόθεση Ibrahim, (ανωτέρω), ο Δικαστής Τρια­ νταφυλλίδης,όπωςήταντότε,είπεστησελ. 227:35 "Organs of Government set up under a constitution are vested expressly with the competence granted to 1361 Στηάιβν&ικ, Δ. Νικολάου η.α.ν.Νικολάουα.α.(AQ.2)
(1992)them by such constitution, but they have always an implied duty togovern too. Itwouldbeabsurd toaccept that if, for one reason or other, an emergency arises, which cannot be met within the express letter of the constitution, then such organs need not take the 5 necessary measures inthematter, andthattheywouldbe entitledtoabdicatetheir responsibilities..." To Ανώτατο Δικαστήριο, σε σειρά Αποφάσεωντου, αποφάσισε ότι, με βάσητοΔίκαιοτηςΑνάγκης,οΠρόε­ δρος της Δημοκρατίαςμπορεί ναασκήσει μόνος του τις 10 εξουσίες πουπροβλέπονταιστα'Αρθρα46,47,52,112 και 140 του Συντάγματος,παρόλοότιτασχετικά'Αρθρα του Συντάγματος προβλέπουν ότι οι εξουσίες αυτές ασκού­ νται απότον Πρόεδροκαιτον Αντιπρόεδρο από κοινού. Η απουσία ή έλλειψη Αντιπροέδρου δεν εμπόδισε τον 15 ΠρόεδροτηςΔημοκρατίαςναασκήσειμόνοςτουτιςεξου­ σίεςαυτές,χάριντηςλειτουργίαςτηςΠολιτείας. Ο Δικαστής Βασιλειάδης, όπως ήταντότε, είπε στην υπόθεσηIbrahim, (ανωτέρω),στησελ.215:"Thesameconclusionresults, inmyopinion, from the 20 application of thelaw tothecircumstances pertaining to the promulgation of the enactment in question, by the House of Representatives, notwithstanding the provisions of articles 47(e) and 52. When the two principal organs of the Executive Authority in the 25 Republic, The President andtheVice-President, found it impossibleto co-operatein any way, in theexecution of their duty to the people of Cyprus during the whole of that period,onecould hardly expect compliancewiththe provisions of Article 47(e),for the promulgation of this 30 Law." Στην ΑναφοράΠρόεδρος τηςΔημοκρατίας ν.Βουλής τωνΑντιπροσώπων
(1985)3C.L.R. 1429,στησελ. 1446ειπώθηκε:"Αν καιΑναφοράδυνάμει τουΆρθρου 140,όπωςη 35 παρούσα, θα έπρεπε,κανονικά, να είχε γίνει από κοι­ νού απότον Πρόεδροτης Δημοκρατίαςκαι τον Αντι1362 1 ΑΛΛ. 5 Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2) Σ«υλιαν16*&Δ. πρόεδρο της Δημοκρατίας,ο Πρόεδρος της Δημοκρα­ τίαςεδικαιούτοναενεργήσει μόνοςτουστηνπροκειμέ­ νηπερίπτωση βάσει του 'Δικαίου της Ανάγκης', επειδή από το τέλος τουΔεκεμβρίου του 1963 δεν συμμετέχει κανείςστην ΚυβέρνησητηςΔημοκρατίαςμετηνιδιότη­ τατουΑντιπροέδρου τηςΔημοκρατίας, λ-ογωεξαιρετι­ κών συνθηκών γιατις οποίες τοΔικαστήριο έχει δικα­ στικήγνώση." ΣτηνυπόθεσηIbrahim, (ανωτέρω),στησελ. 240διαβά10 ζουμε:- 15 "At times when duetosuperveningeventssubstantive constitutional provisionscannotoperate,it is notlogical or proper to hold that measures designed to ensure continuance of essential functions of the State,and being otherwise valid in substance, are invalid or not in force because of lack of formalities arising out of the very situation which the measures taken were designed to meet." Στην υπόθεση Πολύκαρπος Ιωαννίδης ν.Αστυνομίας 20
(1973)2 C.L.R. 125,ηΟλομέλεια του Ανωτάτου Δικαστη­ ρίου αποφάσισε ότι, λόγω της συνεχιζόμενης ανωμαλίας απότο 1963, μεβάση τοΔίκαιοτηςΑνάγκης, η παράταση της θητείαςτης Βουλής των Αντιπροσώπων απότο 1965 μέχρι το 1970, δεν ήταν αντισυνταγματική.Περαιτέρω, 25 στησελ. 130είπε:- 30 "Της παρατάσεως της θητείας της Βουλής ούσης εγκύρου υπό τας περιστάσεις, η νομοθετική εξουσία ηδύνατο να ασκηθήυπ' αυτής ουχί μόνον εις επείγου­ σαςκαιεξαιρετικάςπεριπτώσεις,αλλάωςκαιπροτης παρατάσεως,..." Σύμφωνα μετηνπιο πάνωΑπόφαση,γιατην εφαρμο­ γή του Δικαίου της Ανάγκης δεν εξετάζεται κάθε συγκε­ κριμένο νομοθέτημα. Η ανάγκη,είναι η λειτουργία της Βουλής. 35 Αναφορικά με τον ισχυρισμό ότι το Δίκαιο της Ανά­ γκης δεν μπορεί ναχρησιμοποιηθεί για να δικαιολογηθεί 1363 Στυλιανίοης, Δ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αφ.2)
(1992)τροποποίηση συνταγματικού κανόνα, οι Αποφάσεις του Ανωτάτου Δικαστηρίου δεικνύουν στην εντελώς αντίθετη κατεύθυνση. Στην Αναφορά Αρ. 11/85 - Πρόεδρος τηςΔημοκρατίας ν.ΒουλήςτωνΑντιπροσώπων
(1985)3C.L.R.2202- αντί- 5 κείμενο ήτανησυνταγματικότητατουπερί της Κατ'Ανά­ γκηνΠροκήρυξηςΠρόωρηςΕκλογήςΠροέδρουτηςΔημο­ κρατίας (Ειδικός) Νόμος του 1985, ο οποίος δεν •ψηφίστηκε ως τροποποιητικός του Συντάγματος. Η Ολο- .Q μέλεια τουΑνωτάτου Δικαστηρίουείπεστησελ.2206:"5. Δεν είναι δε δυνατόνα δικαιολογηθεί δυνάμει του 'Δικαίου της Ανάγκης' η θέσπιση του υπό κρίση Νόμου ο οποίος ενώ ευρίσκεται σε αντίθεση και είναι ασύμφωνος προς το Άρθρο 44.1 του Συντάγματος δεν έχειθεσπιστεί ωςτροποποιητικόςτουενλόγω Άρθρου 15 44.1 το οποίο δεν είναι θεμελιώδης πρόνοια του Συ­ ντάγματος." ΣτηνΑναφορά Αρ. 12/85 - Πρόεδρος τηςΔημοκρατίας ν. ΒουλήςτωνΑντιπροσώπων
(1985)3C.L.R.2224- στην ομόφωνη Γνωμάτευση των επτά απότα οκτώ Μέλη του 20 Δικαστηρίου διαβάζουμε(σελ.2227):"Δεν δικαιολογείται όμως δυνάμει του 'Δικαίου της Ανάγκης' ηθέσπισητουυπόκρίσηΝόμουοοποίοςευ­ ρίσκεται σε αντίθεση και είναι ασύμφωνος προς το Άρθρο 63.1 του Συντάγματος καιδενέχειθεσπιστεί ως 25 τροποποιητικόςτου ενλόγω Άρθρου 63.1 τοοποίοδεν είναιθεμελιώδες Άρθρο του Συντάγματος. Δέον δε να τονιστεί ότι στην παρούσαυπόθεση το Ανώτατο Δικαστήριο δεν έχει κληθεί να γνωματεύσει, δυνάμει του Άρθρου 140 του Συντάγματος,εν σχέσει 30 με θέμα τροποποιήσεως του Άρθρου 63.1 τουΣυντάγ­ ματος." Στην Αναφορά Αρ. 1/86 -Πρόεδρος της Δημοκρατίας ν. Βουλής των Αντιπροσώπων,
(1986)3 C.L.R. 1439, το Ανώτατο Δικαστήριο είπεότι την ευθύνηγιατην υιοθέτη- 35 ση οποιασδήποτε τροποποιήσεως μη θεμελιώδους Άρ­ θρου του Συντάγματος φέρει η Βουλή των Αντιπροσώ1364 1 ΑΛΛ. Νικολάουχ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2) Στυλιανίύης,Δ. πων.Προχώρησε,όμως,ναασχοληθεί εάνεξαντικειμένου εδικαιολογείτο, στην περίπτωση εκείνη, η άσκηση της Αναθεωρητικής Εξουσίας.Καιαυτό,αφούανέφερεενωρίτερονότι:-(σελ. 1444) 5 "Αλλά,ανκαιτο επιθυμητότης τροποποιήσεως δεν ελέγχεται απότοΑνώτατο Δικαστήριο,ηεφαρμογήτου 'ΔικαίουτηςΑνάγκης' σεμιαπερίπτωσηόπωςηπαρού­ σαυπόκειταιστον έλεγχοτουΑνωτάτουΔικαστηρίου.Η Το Δικαστήριο δεν απέκλεισε την άσκηση Αναθεωρητι10 κής Λειτουργίας της Βουλής χωρίς την παρουσία μελών τηςΤουρκικήςκοινότητας.Εξάρτησε,όμως,τηνεφαρμογή του Δικαίου της Ανάγκης απότην αναγκαιότητατης συ­ γκεκριμένης τροποποιήσεως. Αυτό δεν είναι σύμφωνο με την υπόθεση Πολύκαρπος Ιωαννίδης ν. Αστυνομίας, 15 (ανωτέρω). Στην πέμπτη παράγραφο της Γνωμάτευσης έκαμε διάκριση μεταξύ προνοιών που αφορούν και τις δύοκοινότητες και,πρόδηλα, την Ελληνοκυπριακήκοινό­ τητα. Η παρατήρηση "οι πρόνοιες αφορούν και τις δύο κοινότητες" δεν ήταν αναγκαίο μέρος του σκεπτικού, 20 αλλά δεν παύει από του να είναι έκφραση γνώμης της Ολομέλειας τουΑνωτάτουΔικαστηρίου. ΤοΔικαστήριο δενασχολήθηκε μετοζήτημααντοΔί­ καιο της Ανάγκης δικαιολογούσε τη διατήρησητηςάσκη­ σης της Ανθεωρητικής Λειτουργίας στο σύνολο της.Πε25 ριόρισε τη Γνωμάτευση του στην έρευνα αν οι τροποποιήσεις ήταντόσο απαραίτητες,ώστε να δικαιολο­ γείται, βάσει του Δικαίου της Ανάγκης, η υιοθέτηση από τηΒουλή των Αντιπροσώπων της διαδικασίαςτηςτροπο­ ποιήσεως μη θεμελιωδών Άρθρων του Συντάγματος με 30 Νόμο, πουψηφίστηκε μεσυμμετοχή,στηνπλειοψηφίαπου προβλέπεται απότην παράγραφο 3 του Άρθρου 182 του Συντάγματος,μόνοτων Βουλευτών πουανήκουνστην Ελ­ ληνικήκοινότητα. ΣεσυνταγματικάθέματατοΔικαστήριο είναι ολιγότε35 ρο δεσμευμένο να ακολουθήσει το δικαστικό προηγούμε­ νο. Στην υπόθεση Burnetv. Coronado Oil & Gas Co.,285 1365 Στυλιανίοης,Δ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουχ.α,(Αρ.2)
(1992)U.S.393,οΔικαστήςBrandeisείπε:"... in cases involvingthe Federal Constitution,where correction through legislative action is practically impossible, this Court has often overruled its earlier decisions. The Court bows to the lessons of experience 5 and the force of better reasoning, recognizing that the process of trial and error, so fruitful in the physical sciences, is appropriate also in thejudicial function.... In cases involving the Federal Constitution,the position of this Court is unlike that of the highest court of England, 10 where the policy of stare decisis was formulated and is strictly applied toall classesof cases." Στην υπόθεση Smith v.Allwright, 321 U.S.649, ο Δι­ καστής Reedείπε:"In reaching this conclusion we are not unmindful of 15 the desirability of continuity of decision in constitutional questions. However, when convinced of former error, this Court has never felt constrained tofollow precedent. In constitutional questions, where correction depends upon amendment and not upon legislative action this 20 Court throughout its history has freely exercised its power to reexamine the basis of its constitutional decisions. This has long been accepted practice, and this practice has continuedtothis day." Έχουμε εξετάσει την Κυπριακήκαιξένηνομολογία,τη 25 σχετική με την αρχήτου Δικαίου της Ανάγκης - (Η.Π.Α., Ελλάδα, Πακιστάν, Καναδάς, Γρανάτα,Ροδεσία, Λεσόττο). Οι περιστάσεις της Κύπρου δεν έχουν όμοιες τους στο παγκόσμιοστερέωμα. Η αρχήτου Δικαίου της Ανάγκης είναι καλά εμπεδω- 30 μένη στο Δημόσιο Δίκαιο. Στην Κύπροπεριλαμβάνεται σιωπηρά στο Άρθρο 179τουΣυντάγματος. Στη Δημοκρατία της Κύπρου υφίστανταιεξαιρετικές περιστάσεις, οι οποίες έχουν προεκτεθεί.Είναιησκόπιμη αποχή των Βουλευτών της Τουρκικήςκοινότηταςαπότο 35 Δεκέμβρητου 1963 μέχριτο 1970 καιηανυπαρξία,γιααλ­ λότριους σκοπούς, Βουλευτών μελών της Τουρκοκυπρια1366 1 ΑΛΛ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2) ΣΐυλιανίΛης, Λ. κήςκοινότητας μετάτο 1970. Οθεσμός τηςαναθεώρησης του Συντάγματος υπηρετεί την ομαλή προσαρμογή του Συντάγματος στις μεταβαλλόμενες κοινωνικοοικονομικές και άλλες συνθήκες,χωρίς ναδιακόπτεταιησυνέχεια του δικαίου. Η μηάσκησητης Αναθεωρητικής Λειτουργίας απότη Βουλή των Αντιπροσώπων, λόγω των ειδικών εξαιρετι­ κώναυτώνπεριστάσεων, μετατρέπειμη θεμελιώδη'Αρθρα του Συντάγματοςσε θεμελιώδη και εμποδίζει τη λειτουρ­ γία τουπολιτεύματος,όπωςπροδιαγράφεταιστοΣύνταγ­ μα. Εμποδίζει την εξέλιξη της Πολιτείας και αποτελεί προσβολή των Δημοκρατικών θεσμών. Ηανάγκηεντοπί­ ζεται στην άσκηση της Αναθεωρητικής Λειτουργίας της Βουλής. Η ανάγκη υφίσταταιόσοχρόνοδιαρκούνοιεξαι­ ρετικές περιστάσεις. ΗΑναθεωρητική ΔικαιοδοσίατηςΒουλήςδενεπεκτεί­ νεται μερητήσυνταγματικήεπιταγή- (Άρθρο 182.1) - στα θεμελιώδη Άρθρα, που περιλαμβάνονταιστο Παράρτημα III και ενσωματώθηκαν στο ΣύνταγμααπότηΣυμφωνία της Ζυρίχης της 11ης Φεβρουαρίου, 1959. Αναθεώρηση του Μέρους II του Συντάγματος - "ΠΕ?Ι ΤΩΝ ΘΕΜΕ­ ΛΙΩΔΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΩΝ" - δεν μπορεί ναείναι αντίθετηήασύμφωνημετην Ευρωπαϊκήν Σύμβασιν διάτην Προάσπισιν των Δικαιωμάτων του Αν­ θρώπου και των θεμελιωδών Ελευθεριών, εν όψει της πρόνοιας της Συμφωνίαςτου Λονδίνου, ημερομηνίας 19 Φεβρουαρίου, 1959 - (βλ. Cmnd.679, IIIB.
(2)(i»- καιτου Άρθρου 5 της Συνθήκης Εγκαθιδρύσεως, που προβλέπει ρητά ότι ηΔημοκρατίατης Κύπρουθαδιασφαλίσει στον καθένα εντός της δικαιοδοσίας της ανθρώπινα δικαιώμα­ τακαιβασικέςελευθερίεςανάλογα(comparable) μεεκείνα που εκτίθενται στο Μέρος Ι της Ευρωπαϊκής Σύμβασης OLOτην ΠροάσπισιντωνΔικαιωμάτωντου Ανθρώπουκαι τωνΘεμελιωδών Ελευθεριών,πουυπογράφτηκεστηΡώμη στις4Νοεμβρίου, 1950,καιτουΠρωτοκόλλου στη Σύμβα­ ση, πουυπογράφτηκε στοΠαρίσιστις20 Μαρτίου, 1952. Το Δίκαιο της Ανάγκης δικαιολογεί την άσκηση της Αναθεωρητικής Εξουσίας της Βουλής, μεβάσητο Άρθρο 1367 ΣτυλιανΙοης,Δ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2)
(1992)182 του Συντάγματος, με την προβλεπόμενη πλειοψηφία μόνο των Βουλευτών που ανήκουν στην Ελληνική κοινό­ τητα, εν όψει της ανυπαρξίας Βουλευτών που ανήκουν στηνΤουρκοκυπριακήκοινότητα. Η σοφία και η σκοπιμότητα κάθε αναθεωρητικού 5 νόμου επαφίενταιστηΝομοθετική Εξουσία. Το Δικαστήριο έχει καθήκο προς την Πολιτεία και προς το λαό της ΚυπριακήςΔημοκρατίας ναδιαφυλάττει τα ανθρώπιναδικαιώματακαι ελευθερίες καινα στηρίζει τη λειτουργία των Συνταγματικών Οργάνων, κάτω από 10 τις εξαιρετικές περιστάσεις που επικρατούν στη χώρα μας. Μεβάση τα πιο πάνω,ηαπάντηση μας στο Ερώτημα που παραπέμφθηκε είναι ότι οι κρινόμενοι Νόμοι δεν είναι αντισυνταγματικοί. ΠΟΓΙΑΤΖΗΣ, Δ: Πέραντων όσων αναφέρονται στην κοινή απόφασητων Δικαστών Δ. Στυλιανίδη,Α. Κούρρη, Ι. Παπαδόπουλου, Γ. Χρυσοστομή και εμού, που μόλις έχει δοθεί από το Δικαστή Στυλιανίδη,θαήθελα ναπρο­ σθέσω σε συντομία μερικές ακόμααπόψεις πουπροσδιο- 20 ρίζουν πληρέστερα τη δική μου ιδιαίτερη προσέγγιση στο ζήτημα της αντισυνταγματικότητας του περί της Πρώτης Τροποποίησης του Συντάγματος Νόμου του 1989 (Ν.95/ 89) και του περί Οικογενειακού Δικαστηρίου Νόμου του 1990 (Ν.23/90), που ηγέρθηκε απότους Καθ'ων ηΑίτηση 25 στις Αιτήσεις αρ. 17/90 και24/90, καιπαραπέμφθηκε από το Οικογενειακό Δικαστήριο για ναερευνηθεί καιαποφα­ σιστεί απότο Ανώτατο Δικαστήριο σύμφωνα μετοάρθρο 144 τουΣυντάγματος. Ησημασία τηςαπόφασηςπουθαδοθείστο ενλόγω ζή- 30 τημα δε θα επηρεάσει μόνο τα δικαιώματατων διαδίκων στις πιοπάνωΑιτήσεις·ούτεπεριορίζεται στο νακαθορί­ σει μόνο αν το Οικογενειακό Δικαστήριο μπορεί ήόχι να ασκεί δικαιοδοσία πάνω σε θέματα αναφορικά με τα οποία αποκλειστική δικαιοδοσία είχε το Εκκλησιαστικό 35 Δικαστήριο της Ελληνικής Ορθόδοξης Εκκλησίας,σύμφω­ να με το άρθρο 111 του Συντάγματος, πριν την τρόπο­ ι368 15 1 ΑΛΛ. Νικολάουχ.α.ν. Νικολάου Μ.α.(Αρ.2) ΣτυλιανίΛικ, Δ. ποίηση του με το Νόμο αρ.95 του 1989. Ηαπόφαση μας θαέχεικεφαλαιώδουςσημασίας πολιτειακές προεκτάσεις, γιατί με αυτή θα απαντηθεί και το ερώτημα κατά πόσο, πέραν από τα άλλα δεινά που ηΤουρκική ανταρσία του 1963-1964και η Τουρκικήεισβολή του 1974 έχουνπροκα5 λέσει στην πατρίδα μας, έχουν επίσης επηρεάσει την κυ­ ριαρχία της Βουλήςτων Αντιπροσώπων, εμποδίζοντας ή περιορίζοντας τηνάσκηση τηςαναθεωρητικήςτηςδικαιο­ δοσίας με την οποία το Σύνταγμα της Κυπριακής Δημο­ κρατίαςτην έχειπεριβάλει και,κατ'επέκταση,τηνκυριαρ10 χίατουΚυπριακούκράτους. Στοπαρόνστάδιο,καιλαμβανομένου υπόψητουγεγο­ νότος ότι οι κρινόμενοι Νόμοι έχουντελειωθείμετην έκ­ δοση και δημοσίευση τους στην επίσημη εφημερίδα της Δημοκρατίας,σύμφωνα με τις σχετικές διατάξεις τουΣυ15 ντάγματος, πριντοΑνώτατο Δικαστήριο ερευνήσειτοπαραπεμφθέν σ'αυτό ζήτημα αντισυνταγματικότητας τους, θαπρέπει νααποφασίσεικατάπόσοτοζήτημααυτό μπο­ ρεί ήόχι να αποτελέσει αντικείμενο παρεμπίπτοντοςκα­ τασταλτικού ελέγχου, εν όψει των συγκεκριμένων λόγων αντισυνταγματικότητας που έχουν προβληθεί από τους Καθ'ων η Αίτηση. Επιβάλλεται να τονιστεί στο σημείο αυτό ότι οι Καθ'ων ηΑίτησηδεν ισχυρίζονται ότι οι εν λόγω Νόμοι είναι αντισυνταγματικοί επειδήτο περιεχόμε­ νο τους είναι ασύμφωνο προς το περιεχόμενο οποιασδή25 ποτέ συνταγματικής διάταξης· ούτε ισχυρίζονται ότι με - την ψήφιση τους η Βουλή άσκησε αρμοδιότητες που δεν της παρέχονται από το σύνταγμα- ούτε, τέλος, ισχυρίζο­ νταιότι δενυπήρξε συμμόρφωση μετουςεξωτερικούς τύ­ πουςπου είναι απαραίτητοιγια την υπόσταση τους, σύμ30 φωνα με το Σύνταγμα. Ο μοναδικός λόγος αντισυνταγματικότητας του Νόμου αρ.95/1989πουπρο­ βάλλεται αφορά τη μη συμμόρφωση με την πρόνοια της παραγράφου3τουάρθρου 182* τουΣυντάγματος,με την * 182.3 Δια τηνψήφισινοιονδήποτε νόμον περί τροποποιήσεως απαιτείταιπλειοψηφίαπεριλαμβάνουσα τουλάχιστοντα όνο τρίτα τον όλοναριθμούτωνεις τηνελληνικήν κοινότητα ανηκόντωνβου­ λευτώνκαι τονλάχιστον ταδύο τρίτα τον όλουαριθμού τωνεις την τονρκικήνκοινότητα ανηκόντωνβουλευτών. 1369 ΣτυλιανΙοης,Α. Νικολάουκ.ο. ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2)
(1992)οποία καθορίζεται συγκεκριμένη χωριστή πλειοψηφία τόσο των Ελληνοκυπρίων όσο και Τουρκοκυπρίων βου­ λευτών για την ψήφιση οποιουδήποτε Νόμουτροποποιη­ τικού του Συντάγματος.Ησυνταγματικότητα τουΝόμου αρ.23/90αμφισβητήθηκεωςσυνεπακόλουθο τηςαμφισβή- 5 τησης τηςσυνταγματικότητας τουΝόμου αρ. 95/1989. Δεν υπάρχει Κυπριακή αυθεντία που να καλύπτει το προδικαστικό αυτόθέμα.Υπάρχουν όμως Ελληνικές αυ­ θεντίες, τόσο υπό μορφήαποφάσεωντου Συμβουλίου της Επικρατείας,όσοκαιυπόμορφήσυγγραμμάτων εγνωσμέ- ίο νου κύρους Ελλήνων συνταγματολόγων, από τις οποίες μπορούμε και οφείλουμε να αντλήσουμε καθοδήγηση, όπως έχουμε πράξει στο παρελθόν σε σωρεία περιπτώσε­ ων. Στιςαυθεντίες αυτέςπεριλαμβάνονται το σύγγραμμα του Χρίστου Γ. Σγουρίτσα "Συνταγματικόν Δίκαιον", 15 Τόμος Β,Τεύχος Α, σσ.59,60καιη απόφασητουΣυμβου­ λίου τηςΕπικρατείαςαρ.903/1981 (Ολ.). Στις πιο πάνω αυθεντίες τονίζεται ότι στις περιπτώ­ σεις παρεμπίπτοντος κατασταλτικού ελέγχου, όπως είναι και ηπαρούσα,ταΔικαστήρια ελέγχουν μόνο την ουσία- 20 στική αντισυνταγματικότητα του Νόμου, δηλαδή την ασυμφωνία του περιεχομένου του προς το Σύνταγμα*ότι ο έλεγχος της τυπικής συνταγματικότητας του Νόμουπε­ ριορίζεται στα εξωτερικά του μόνο στοιχεία£ και ότι τα Δικαστήρια δεν ελέγχουν κατάπόσο συντρέχουν ήόχι τα 25 εσωτερικά τυπικάστοιχεία τουΝόμουούτεκατάπόσο τη­ ρήθηκε ή όχι ηδιαδικασίαψήφισης τουΝόμουόπωςαυτή καθορίζεται στο ίδιο το Σύνταγμα.Τα θέματα αυτάμπο­ ρούν νααποτελέσουν αντικείμενο μόνο του προληπτικού ελέγχουσυνταγματικότητας τωνΝόμων. 30 Ιδιαίτερο ενδιαφέρον και βαρύτητα έχει η απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας αρ.903/81, αντικείμενο της οποίας ήταν η τυπική συνταγματικότητα του Νόμου αρ. 1072/80 που είχε ωςπεριεχόμενο τηνάσκησηκαι προ­ στασία του ατομικού δικαιώματος της ελευθεροτυπίας. 35 Με βάση το Σύνταγμα της Ελλάδας, Νόμοι μπορούν να ψηφιστούν είτε απόΤμήματης Βουλήςείτεαπότην Ολο1370 1 ΑΛΛ. Νικολάουχ. α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2) Στυλιανίδης, Α. μέλεια της Βουλής, με κριτήριο το περιεχόμενο τουςκαι, προφανώς, τη σπουδαιότητα τους. Σύμφωνα δε με το. άρθρο 72
(1)τού εν λόγω Συντάγματος,ο Νόμος αρ.1072/ 80, λόγω του περιεχομένου του,μπορούσε έγκυρα ναείχε 5 ψηφιστεί μόνο απότην Ολομέλεια καιόχι απόΤμήματης Βουλής. Ψηφίστηκε,όμως,απόΤμήματηςΒουλής. Οι Αιτητές στήριξαν την εισήγησητους ότι ο Νόμος ήταναντι­ συνταγματικός αποκλειστικά στο γεγονός ότι δεν ψηφί­ στηκε σύμφωνα με την πιό πάνω ρητή πρόνοια του 10 άρθρου72
(1). Το Συμβούλιο της Επικρατείαςαποφάσισε, με πλειοψηφία 17 απότους 25 Δικαστές της Ολομέλειας του,ότι ολόγοςπουπροβλήθηκεγιατηναντισυνταγματι­ κότητατου Νόμου εκείνου αφορούσε μόνο τυπικά εσωτε­ ρικά στοιχεία, καιεφόσο οΝόμος είχεόλατα απαιτούμε15 να εξωτερικά στοιχεία γία την υπόσταση του, τα Δικαστήρια μπορούσαν να ελέγξουν μόνο κατά πόσο το περιεχόμενο τουΝόμουήτανσύμφωνο προςτοΣύνταγμα ή όχι. Υπήρξε, όμως, και αντίθετη άποψη, όπως πολύ συχνά συμβαίνει. Ήταν η άποψη της μειοψηφίας,η οποία 20 βρήκε εκφραστή τον τέως αντιπρόεδρο του Συμβουλίου της Επικρατείαςκ.Παπαλάμπρου,οοποίος σεδυο ενδια­ φέροντα άρθρα του που δημοσεύτηκαν σε δυο εκδόσεις του νομικού περιοδικού 'Το Σύνταγμα" το 1983 και το 1988, ανέπτυξε την άποψη ότι τα Δικαστήρια, κατά την . 25 άσκηση του κατασταλτικού συνταγματικού ελέγχου τους, μπορούν και πρέπει να ελέγχουν κατάπόσο ο Νόμος συ­ γκέντρωσε τηναπαιτούμενηαπότοΣύνταγμαπλειοψηφία και να αρνηθούν την εφαρμογή του αν διαπιστώσουν ότι δεντηρήθηκανοισχετικές συνταγματικέςδιατάξεις. 30 Η άποψη αυτή του κ.Παπαλάμπρου,όσο σεβαστή και να είναι,δεν μπορεί ναυποκαταστήσει τις αυθεντίες περί του αντιθέτου, στις οποίες έχω ήδη αναφερθεί. Για το λόγο αυτό, σε κανένα στάδιο δεν είχα οποιοδήποτε δι­ σταγμόή αμφιβολίαωςπροςτηνάποψη πουέπρεπεναυι35 οθετήσω. Υιοθέτησα την απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας αρ. 903/1981,στην οποία ταγεγονότα έχουν μεγάλη αναλογία προς ταγεγονότα της παρούσαςυπόθε­ σης, και κατέληξα στο συμπέρασμα ότι ο λόγος πουπρο1371 Στυλιανίοης,Δ. Νικολάουχ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2)
(1992)βλήθηκεαπότους Καθ'ωνη Αίτησηγιατηναντισυνταγμα­ τικότητατουΝόμουαρ.95του 1989,αφοράαποκλειστικά τησυνταγματικάκαθορισμένη διαδικασίαγιατηνψήφιση τουκαι,ως εκτούτου,δεναποτελείαντικείμενοτου κατα­ σταλτικού συνταγματικού έλεγχου του Ανωτάτου Δικά- 5 στηρίου. 'Οπωςκαιναέχουν,όμως,ταπράγματααναφορικάμε την έκταση ή το αντικείμενο του κατασταλτικούδικαστι­ κού ελέγχουτης συνταγματικότηταςτων Νόμων,πιστεύω ότι επιβάλλεται ναερευνηθεί καινααποφασιστείστην πα- 10 ρούσα υπόθεση το παραπεμφθέν ζήτημααντισυνταγματι­ κότηταςτων δυοκρινόμενων Νόμωνκαικατ'επέκτασητο κεφαλαιώδους σημασίας πολιτειακό ζήτημα τωνεπιπτώ­ σεωναπότηνπολύχρονηανυπαρξίαβουλευτών τηςΤουρ­ κικής κοινότητας πάνω στη δυνατότητα της Βουλής των 15 Αντιπροσώπων της Κυπριακής Δημοκρατίας να ασκεί, κατά τρόποσυνταγματικάνόμιμο,όλο το φάσματων αρ­ μοδιοτήτων πουανατέθηκανσ'αυτή απότοΣύνταγμα,θα πρέπει επί του προκειμένου να λεχθεί ότι τόσο η Εκτελε­ στική όσο και η Δικαστική Εξουσία εξακολουθούν να 20 ασκούν όλο το φάσματωναρμοδιοτήτωνπου ανατέθηκαν σ'αυτές απότο Σύνταγμαχωρίς οποιοδήποτε περιορισμό και χωρίς οποιοσδήποτε τρίτος να εγκρίνει τους λόγους πόυ τις ωθούν στη λήψητων εκάστοτε αποφάσεωντους, παρά το γεγονός on στη σημερινή τους σύνθεσηδε μετέ- 25 χουν αντιπρόσωποι της Τουρκικής κοινότητας, όπως ρητά ορίζει το Σύνταγμα.Κανένας δε διανοήθηκε μέχρι σήμερα να αμφισβητήσει τη συνταγματική νομιμότητα πράξεων του Υπουργικού Συμβουλίου, όπως είναι ησυ­ νομολόγησηδιεθνών συμφωνιών, π.χ.για την τελωνειακή 30 ένωση της Κύπρου μετην ΕΟΚ,η οποίασίγουραδεν μπο­ ρεί να χαρακτηριστεί ότι είναι μέτρο προσωρινό του οποίουη λήψηκατέστηαναγκαίααπόταγνωστάγεγονότα της Τουρκικής ανταρσίας και εισβολής. Τέτοιες αποφά­ σεις είναι αδιαμφισβήτητα συνταγματικά νόμιμες 35 κατ'εφαρμογήτωνκανόνωντουΔικαίουτηςΑνάγκης. Ας δούμε, όμως, κάτω από ποιες συνθήκες ψηφίστηκε 1372 1 ΑΛΛ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2) Στυλιανίδης Λ από τη Βουλήτων Αντιπροσώπων της Κυπριακής Δημο­ κρατίας οΝόμοςαρ.95/1989με τον οποίοτροποποιήθηκε το άρθρο 111 τουΣυντάγματος, χωρίς πράγματιναυπάρ­ ξει συμμόρφωση μετηνπροβλεπόμενη απότοάρθρο 182.3 5 χωριστή πλειοψηφία που ναπεριλαμβάνει τουλάχιστο τα δυο τρίτα των βουλευτών που ανήκουν στην Τουρκική κοινότητα. Όλοι'γνωρίζουμε και οι Καθ'ων ηΑίτησηδεν αμφισβητούν ότι η διακηρυγμένη θέση της ηγεσίας της Τουρκοκυπριακής κοινότητας είναι ότι, ως αποτέλεσμα 10 τιΊζ Μ-1! συμμετοχής των εκπροσώπων της κοινότητας αυτήςστις τρειςεξουσίεςκαισταδιάφοραόργανατηςΔη­ μοκρατίας, όπως αυτήκαθορίζεται στο Σύνταγμα,ηΚυ­ πριακήΠολιτεία απώλεσε τηνκυριαρχίακαιτηνκρατική της οντότητα και υποβιβάστηκε σε απλή Ελληνοκυπριακή 15 διοίκηση. Γνωρίζουμε ακόμαότι ησυνεχιζόμενη απουσία βουλευτών της Τουρκικής κοινότητας από τη Βουλήτων Αντιπροσώπων της Κυπριακής Δημοκρατίας αυτόν απο­ κλειστικά το στόχο εξυπηρετεί καικανέναάλλο. Οιαπρό­ βλεπτες αυτές συνθήκες που εξακολουθούν να ισχύουν 20 μέχρ>σήμερα, αφ'ενός,καθιστούν αντικειμενικά αδύνατη τη συμμόρφωση προς ορισμένες συνταγματικές διατάξεις που προϋποθέτουν τη συμμετοχή και σύμπραξη αξιωμα­ τούχωντηςΔημοκρατίαςπουανήκουνστηνΤουρκικήκοι­ νότητα και,αφ'ετέρου,δεν αναμένεται απόκανένα ότι οι 25 συνθήκες αυτέςθααρθούνστο προβλεπτό μέλλον.Στομε­ ταξύ, όμως, και παρά την απουσίατων εκπροσώπων της Τουρκικής κοινότητας, η διεθνής κοινότητα εξακολουθεί να αναγνωρίζει την ύπαρξητης Κυπριακής Δημοκρατίας ως κυρίαρχης και ανεξάρτητης και τη Βουλή των Αντι30 προσώπων, μετησημερινή της σύνθεση, ωςτηΒουλή των Αντιπροσώπων της Κυπριακής Δημοκρατίας. Παρόλ' αυτά,οι Καθ'ωνηΑίτησηστην παρούσαυπόθεση ισχυρί­ ζονται ότι η Βουλήαυτήδεν μπορεί σε καμιά απολύτως περίπτωση να ασκήσει, ούτε σήμερα ούτε για όσο χρόνο 35 θα εξακολουθούν να μην μετέχουν σ'αυτή βουλευτές της Τουρκικής κοινότητας, ένα μεγάλο και ουσιώδες μέρος των συνταγματικών της εξουσιών πουαφορούντηνψήφι­ σηΝόμωνπερίτροποποιήσεως συνταγματικώνδιατάξεων 1373 Στυλιανίόης,Δ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουχ.α.(Αρ. 2)
(1992)πουθαμπορούσαν νόμιμα νατροποποιηθούνανμετείχαν στησύνθεσητηςκαιβουλευτές τηςΤουρκικής κοινότητας, ακόμακαιστην περίπτωση,όπωςείναιηπαρούσα,πουοι συνταγματικές διατάξειςπουθατροποποιηθούναφορούν αποκλειστικά την Ελληνική κοινότητα. Διαζευκτικά, οι 5 Καθ'ων ηΑίτηση λέγουν ότι η Βουλήαυτήθα μπορούσε να ασκήσει την αναθεωρητικήτης αρμοδιότητα μόνο στις περιπτώσεις που το Ανώτατο Δικαστήριο θα ικανοποιεί­ ται ότι για την εκάστοτε συγκεκριμένη αναθεώρηση συ­ ντρέχουν λόγοι επιτακτικότεροι της υπέρτατης πολιτεία- JQ κής ανάγκης να μην τροποποιηθούν τα οποιαδήποτε μη θεμελειώδη άρθρα του Συντάγματος, περιλαμβανομένου τουάρθρου 111.Αν τέτοιοι λόγοι δεν συντρέχουν, το "Δί­ καιοτης Ανάγκης", σύμφωνα μετηνεισήγησητωνΚαθ'ων η Αίτηση, δε δικαιολογεί παρέκκλιση απότο άρθρο 182.3 15 τουΣυντάγματος. Όλοι συμφωνούν ότι το Δίκαιο της Ανάγκης είναι σιωπηρά ενσωματωμένο στο Σύνταγμα μας. Εις τι συνί­ σταται, όμως, το Δίκαιο της Ανάγκης; Τι εννοούμε όταν μιλούμε για το Δίκαιο της Ανάγκης; Το Δίκαιο της Ανά- 20 γκης αποτελείται από αριθμό νομικών κανόνων που επι­ νοήθηκανγια την αντιμετώπιση απρόβλεπτωνκαταστάσε­ ων οι οποίες καθιστούν αντικειμενικά αδύνατη τη συνέχιση της λειτουργίας των οργάνων της Πολιτείας κατά τρόποσύμφωνο μετις συνταγματικές διατάξεις που 25 καθορίζουν είτε τη σύσταση είτε και τη διαδικασία λει­ τουργίας των οργάνων αυτών.Χωρίς το Δίκαιο της Ανά­ γκης, το κράτος καιταόργανατου θαβρίσκονταν, σε μια τέτοια περίπτωση,μπροστά σεαδιέξοδο,εφόσο θαέπρεπε να επιλέξουν μεταξύ δυο κακών, δηλαδή της παράνομης 30 κατάστασης που θα δημιουργηθεί αν συνεχίσουν να λει­ τουργούν χωρίς συμμόρφωση προς τις συνταγματικές πρόνοιες, αφ' ενός,καιτηςκατάρρευσης τουκράτουςπου θα επέλθει αν παύσουν ναλειτουργούν, αφ'ετέρου.Το Δί­ καιο της Ανάγκης προσφέρει τη διέξοδο απότο αδιέξοδο 35 που έχω περιγράψει. Δικαιολογεί καινομιμοποιεί τιςλει­ τουργίες του κράτους υπό τον όρο ότι οι λειτουργίες αυτές ασκώνται κατά τρόπο όσο το δυνατό πλησιέστερο 1374 1 ΑΛΛ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2) Στυλιανίδης, Λ προς εκείνο που καθορίζεται στις συνταγματικές διατά­ ξεις που είναι αντικειμενικά αδύνατο να τηρηθούν. Η ανάγκη που εξυπηρετεί είναι η συνέχισητης λειτουργίας των οργάνων του κράτουςκαι ηεξασφάλιση της άσκησης 5 όλων των αρμοδιοτήτων τους. Για όσο δε χρόνο είναι αντικειμενικά αδύνατη η συμμόρφωση προς ορισμένες διατάξεις του Συντάγματος, το Δίκαιο της Ανάγκης καθι­ στά τις διατάξεις αυτές ανενεργές. Σε καμιά περίπτωση δεν καθιστά ή αφήνει ανενεργά τα συντεταγμένα όργανα 10 του κράτους. Οι κανόνες του Δικαίου της Ανάγκης δεν επινοήθηκανγιαναπροστατεύσουν το Σύνταγμα ήναεπι­ βάλουν αυστηρήσυμμόρφωση προς τις πρόνοιες τουανε­ ξάρτητα από τις συνέπειες. Επινοήθηκαν για να νομιμο­ ποιήσουν παρέκκλιση από τις συνταγματικές πρόνοιες 15 που είναι αντικειμενικά αδύνατο να τηρηθούν, χάριν της συνέχισης της λειτουργίας του κράτουςκαιτηςαποφυγής μεγαλύτερων δεινών που θα προκληθούν απότυχόν αδυ­ ναμία του κράτους να λειτουργήσει σ' όλους τους τομείς. Στην περίπτωση της διάταξης του άρθρου 182.3 του Συ20 ντάγματος,είναι παραδεχτό ότι ηαντικειμενική αδυναμία συμμόρφωσης προς αυτή οφείλεται αποκλειστικά στην ανυπαρξία βουλευτών πουανήκουνστην Τουρκικήκοινό­ τητα. Κατ' εφαρμογή του Δίκαιου της Ανάγκης το Ανώτατο 25 Δικαστήριο αποφάσισε ότι δικαιολογείται παρέκκλιση από τις πρόνοιες αρκετών άρθρων του Συντάγματος,τα οποία κατέστησαν ανενεργά λόγω των γνωστών εκτάκτων περιστάσεων και για όσο χρόνο οι περιστάσεις αυτές θα εξακολουθήσουν να υφίστανται. Αναφέρω ενδεικτικά την 30 πιοπρόσφατηαπότις αποφάσειςτου Ανωτάτου Δικαστη­ ρίου επί του προκειμένου. Είναι ηαπόφασηστην υπόθεση Γενικός Εισαγγελέας της Δημοκρατίας ν. 1. Χριστάκη Μι­ χαήλ Λαζαρίδη και άλλου (Ποινικές Εφέσεις αρ. 5176 και 5292), στην οποίαο Δικαστής Πικής,εκδίδονταςτην ομό35 φωνή απόφαση του διευρυμένου επταμελούς Εφετείου στις 9/1/1992,αναφέρθηκεστο άρθρο 156 τουΣυντάγμα­ τοςκαι είπε ταεξής σχετικά: 1375 Στυλιανίοης,Α. Νικολάουχ.ο.ν.Νικολάουχ.α.(Αρ.2)
(1992)"Προςολοκλήρωσητηςεικόναςσχετικάμετηνεφαρ­ μογή του άρθρου 156 του Συντάγματος, επισημαίνεται ότι στην υπόθεση Vie Republic ν Nicolaos Samson
(1977)2 C.L.R.283,διαπιστώθηκε ότιτο άρθροαυτό κατέστηανενεργόενόψειτωνγεγονότων ταοποίαοδή- 5 γησαν στη θέσπιση τουπερί τηςΑπονομής τηςΔικαιο­ σύνης (Ποικίλαι Διατάξεις)Νόμου του 1964(Ν. 33/64). [Βλ. επίσης, The Republic ν Andreas Liassis
(1973)2 C.L.R. 283]." Προβλήθηκε ο ισχυρισμός ότιστην περίπτωση θέσπι- 10 σης Νόμων περί τροποποιήσεως άρθρων του Συντάγμα­ τοςδεχωρεί εφαρμογή τουΔικαίουτηςΑνάγκης,εφόσοη τροποποίησητου Συντάγματοςείναιμέτρο μόνιμο καιόχι προσωρινό. Διαφωνώ μετηνεισήγησηαυτή. ΟΓκρινόμενοι δυο Νόμοι δε διαφέρουν ως προς τη διάρκεια της15 ισχύος τουςαπό οποιοδήποτεάλλο Νόμοπου θεσπίστηκε μέχρι σήμερα κατάπαρέκκλισηαπό συνταγματικέςδιατά­ ξεις και κατ'επίκληση του Δικαίου της Ανάγκης. Όλοιοι Νόμοι αυτοί ισχύουν μέχρις ότου καταργηθούνή τροπο­ ποιηθούν. Αναφέρω ως παράδειγματον περί Απονομής 20 τηςΔικαιοσύνης (ΠοικίλαιΔιατάξεις)Νόμοτου 1964που δημοσιεύτηκε στην επίσημη εφημερίδα τηςΔημοκρατίας πριν 28 χρόνια, εξακολουθεί ναισχύει μέχρι σήμερακαι, ασφαλώς,θαεξακολουθήσει ναισχύειμέχρις ότουκαταρ­ γηθεί ή τροποποιηθεί,ακόμακαιστην απίθανηπερίπτωση 25 πουστο μεταξύπαύσουνναισχύουν οιέκτακτες περιστά­ σεις που δικαιολόγησαν τη θέσπιση του. Ούτε μπορείνα λεχθεί ότι οι διάφοροι φορολογικοί Νόμοι ή οι Νόμοι περί Δήμων που θεσπίστηκαν μετάτο 1964 κατ'εφαρμογή τουΔικαίουτης Ανάγκης,χωρίς νατηρηθούνοιχωριστές 30 πλειοψηφίες Ελληνοκυπρίων καιΤουρκοκυπρίωνβουλευ­ τών πουπρονοεί τοάρθρο78.2*του Συντάγματος,είναι * 78.2 Πάσατροποποίησις του εκλογικούνόμονωςκαιη ψήφισις νόμοναφορώντος εις ταδημαρχεία καιπαντόςνόμον επιβάλλοντος φόρουςή τέληαπαιτείχωριστήναπλήνπλειοψηφίαν τωννπότης ελ­ ληνικής και τηςτονρκικής κοινότητος αντιστοίχως εκλεγομένωνβολεντώντωνμετεχόντωντηςψηφοφορίας. 1376 1 ΑΛΛ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2) ΣτυλιανΙόης,Δ. μέτραπροσωρινής φύσεως,μετηνέννοια ότι ηισχύς τους εκπνέει αυτομάτωςμόλιςπαύσουν ναυπάρχουνοι έκτα­ κτες περιστάσεις που δικαιολόγησαν τη θέσπιση τους. Ούτε είναι δυνατό να προβληθεί με επιτυχία ισχυρισμός 5 ότι οι διορισμοί από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας του Γενικού Εισαγγελέα και του Βοηθού Γενικού Εισαγγελέα της Δημοκρατίας,γιατους οποίους χρειάζεται η σύμπρα­ ξητουΠροέδρουκαιτουΑντιπροέδρου τηςΔημοκρατίας, σύμφωνα με το άρθρο 112.1 του Συντάγματος,δικαωλο10 γούνται από το Δίκαιο της Ανάγκης επειδή είναι μέτρο προσωρινό, με την έννοια ότι οι διορισμοί αυτοί δεν έχουν τη μονιμότητα που θαείχαν αν γίνονταν απόκοι­ νούαπότον Πρόεδροκαιτον Αντιπρόεδρο τηςΔημοκρα­ τίας. Οι διορισμοί αυτοί έχουν ασφαλώς.τη μονιμότητα 15 πουπρονοεί το Σύνταγμα, ανεξάρτητααπότογεγονός ότι οφείλουν τησυνταγματικήτουςνομιμότητα αποκλειστικά στοΔίκαιοτης Ανάγκης. Για όλους τους πιο πάνω λόγους δε δικαιολογείται, κατά τη γνώμη μου, οποιαδήποτε διάκριση όσον αφορά 20 την εφαρμογή του Δικαίου της Ανάγκης μεταξύ Νόμων περί τροποποιήσεως του Συντάγματος και οποιωνδήποτε άλλωνΝόμων. Η διαζευκτική εισήγηση των Καθ'ων η Αίτηση, στην οποία έχω αναφερθεί,στηρίζεται βασικάστη γνωμάτευση 25 χης πλειοψηφίας της Ολομέλειας του Ανωτάτου Δικαστη­ ρίου στην Αναφορά 1/86 μεταξύ Προέδρου τηςΔημοκρα­ τίαςκαιΒουλήςτωνΑντιπροσώπων
(1986)3C.L.R. 1439, η οποία δημιούργησε δικαστικό προηγούμενο το οποίο, σύμφωνα με τους Καθ'ων ηΑίτηση, δεσμεύειτηνΟλομέ30 λείατουΑνωτάτου Δικαστηρίου στηνπαρούσαυπόθεση. Χωρίς να αποκλείει τη δυνατότητα νόμιμης άσκησης από τη Βουλή της αναθεωρητικής της δικαιοδοσίας κατ'εφαρμογή του Δικαίου της Ανάγκης, η γνωμάτευση του Ανωτάτου Δικαστηρίου στην Αναφορά αρ. 1/86 εισήε 35 Υ<*Υ διάκριση μεταξύ Νόμων περί τροποποιήσεως συ­ νταγματικών διατάξεων που αφορούν την Ελληνική κοι1377 Στυλιανίδη;, Δ. Νικολάου κ. α.ν.Νικολάουχ. α.(Αρ. 2)
(1992)νότητα μόνο, εφ'ενός, καιΝόμωνπερί τροποποιήσεως συ­ νταγματικών διατάξεων που αφορούν και τις δυο κοινό­ τητες,την Ελληνική καιτηνΤουρκική,εφ'ετέρου.Στη δεύ­ τερη περίπτωση, η γνωμάτευση προχώρησε στον καθορισμό αυστηρής προϋπόθεσης για τη νόμιμη άσκηση 5 της αναθεωρητικής εξουσίας της Βουλής κατ' εφαρμογή του Δικαίου της Ανάγκης, χωρίς τη χωριστή πλειοψηφία Τούρκων βουλευτών που προνοεί το άρθρο 182.3 τουΣυ­ ντάγματος. Ηεν λόγω γνωμάτευση αναφέρει επί τουπρο­ κειμένου τα εξής στησ.1444: "
  1. Για να κριθεί έγκυρη η ψήφιση του υπό κρίση Νόμου πρέπει ναπεισθεί τοΑνώτατο Δικαστήριο ότι οι τροποποιήσεις των προαναφερθέντων Άρθρων 63 και 66 είναι τόσο απαραίτητες ώστε να δικαιολογείται, βάσει του "Δικαίου της Ανάγκης" η υιοθέτηση από τη 15 Βουλήτων Αντιπροσώπων της διαδικασίαςτης τροπο­ ποιήσεως μη θεμελιωδών Άρθρων του Συντάγματοςμε Νόμοπου έχειψηφιστεί με συμμετοχή στην πλειοψηφία που προβλέπεται από την παράγραφο 3 του Άρθρου 182 του Συντάγματος μόνο των Βουλευτών που ανή- 20 κουν στην ελληνική κοινότητα.
  2. Το Ανώτατο Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρα­ σμα ότι οι λόγοι που προβάλλονται για τιςτροποποιή­ σεις με τον υπόκρίση Νόμο,των Άρθρων 63και 66 του Συντάγματος,όσον σοβαροίκαιανείναι,δεν είναι,υπό 25 τις παρούσες συνθήκες στην Κύπρο, επιτακτικότεροι της υπέρτατης πολιτειακής ανάγκηςνα μην τροποποιη­ θούν τα εν λόγω Άρθρα 63 και 66, οι πρόνοιες των οποίων αφορούν και τις δυο κοινότητες, χωρίς την συμμετοχή Βουλευτών και των δύο κοινοτήτων στην 30 ψήφιση του υπόκρίσηΝόμου,όπως απαιτείταιαπότην παράγραφο 3του Άρθρου 182 του Συντάγματοςεν σχέσει με τροποποίηση μη θεμελιωδών Άρθρων του Συ­ ντάγματος." Από το πιο πάνωαπόσπασμα προκύπτειότι στην Ανα- 35 φορά αρ. 1/86 το Ανώτατο Δικαστήριο, αφ'ενός, χαρακτή­ ρισε και καθόρισε την ανάγκη να μην τροποποιηθούν τα 1378 1 ΑΛΛ. . Νικολάουχ.α.ν.Νικολάουχ.α.(Αρ. 2) ΣτυλιανΙοης, Λ άρθρα 63*και66* τουΣυντάγματος ως "υπέρτατη πολι­ τειακήανάγκη"και,αφ'ετέρου,ανάθεσεστοίδιο(το Ανώ­ τατοΔικαστήριο)τοκαθήκονναερευνάτους λόγους που προβάλλει ηΒουλήγιατιςσυνταγματικές τροποποιήσεις μέτονεκάστοτευπόκρίση Νόμοκαινα αποφασίζεικατά πόσοοιλόγοιαυτοίείναιεπιτακτικότεροιτης"υπέρτατης πολιτειακής ανάγκης" ναμηντροποποιηθούν ταεπηρεα­ ζόμενα απότηντροποποίηση άρθρατουΣυντάγματοςχωρίς τησύμπραξητων Τουρκοκυπρίωνβουλευτώνσύμφω­ να με το άρθρο 182.3 του Συντάγματος. Ο Νόμοςπερί τροποποιήσεωςτουΣυντάγματοςθαδικαιολογείταιβάσει του Δικαίουτης Ανάγκης μόνο στην περίπτωση πουτο Ανώτατο Δικαστήριοθακρίνειτους προβαλλόμενους για την τροποποίηση λόγους ως επιτακτικότερους της εν * 63.1Τηρουμένωντωνδιατάξεων τηςδευτέραςπαραγράφου τον παρόντος άρθρου πας πολίτης της Δημοκρατίας έχων συμπληρώσει 'τοεικοστόν πρώτον έτος τηηλικίας αυτούxat έχωνταυπό τονεκλο­ γικού νόμου καθοριζόμενα προσόντα διαμονής δικαιούται ναεγγρα­ φή ως εκλογενς είτε εις τον ελληνικόν είτε εις τον τονρκικόν εκλογικον κατάλογον£ τα μέλη της ελληνικής κοινότητος όμως θα εγγράφωνται μόνον εις τον ελληνικόν εκλογικόν κατάλογον, τα δε μέλη της τουρκικής κοινότητας μόνον εις τον τουρκικόν εκλογικόν κατάλογον.
  3. Ουδείςδικαιούται να εγγραφή ως εκλογεύς,εφ'όσονδεν κέκτη­ ται ταυπό του εκλογικού νόμου απαιτούμενα προς εγγραφήν προσό­ ντα. **66.1Αι γενικαί εκλογαί διά την Βονλήν των Αντιπροσώπων διενεργούνται κατά την δεντέραν Κνριακήν του αμέσως προηγουμέ­ νου τον καθ'όν λήγει η περίοδος της απερχόμενης Βουλής των Ανι· προσώπων μηνός.
  4. ΚενωΟείσαβουλευτική έδρα πληρούται δι'αναπληρωματικής εκλογής διενεργούμενης εντός προθεσμίας τεσσαράκοντα πέντε το πολύ ημερώναπό της κενώσεωςεις ημερομηνίαν καθοριζομένην υπό της Βουλής τωνΑντιπροσώπων. 3.Εάν η κατά τηνπρώτην ήδεντέρανπαράγραφον του παρόντος άρθρου εκλογή δεν δύναται να διενεργηθή κατά την- καθοριζομένην υπό τον Συντάγματος ή συμφώνως τούτω καθορισθείσαν ημερομη­ νίαν ένεκα εξαιρετικών και απροβλέπτων περιστάσεων, ως σεισμού, πλημμύρας, γενικής επιδημίας και παρομοίων περιστάσεων, διενερ­ γείται τηναντίστοιχον ημέραντηςεπομένηςεβδομάδος. 1379 Στυλιανίοης,Α. Νικολάουχ.α.ν.Νικολάουχ.α,(Αρ.2)
(1992)της εν λόγω προκαθορισμένης υπέρτατης πολιτειακής ανάγκης. Στη γνωμάτευση του Ανωτάτου Δικαστηρίου στην Αναφορά αρ. 1/86 δε γίνεται οποιαδήποτεμνεία στακρι­ τήριαπουτοΑνώτατο Δικαστήριοεφάρμοσεγιανακατά- 5 λήξει στο συμπέρασμα ότι η ανάγκηνα μηντροποποιη­ θούν μη θεμελιώδη άρθρα του Συντάγματος χωρίς τη σύμπραξη βουλευτών της Τουρκικής κοινότητας είναι η "υπέρτατηπολιτειακή ανάγκη".Ούτε καθορίζεταιμε ποια κριτήρια το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε ήθακρίνει στο ίο μέλλον κατά πόσο οι λόγοι που προβάλλονται για την εκάστοτε τροποποίηση είναι επιτακτικότεροι της εν λόγω υπέρτατης πολιτειακής ανάγκης, θα εφαρμόσει μήπως κριτήρια πολιτικά, οικονομικά, κοινωνικά, ή όλα μαζί; Και ποια βαρύτητα θα δώσει στο καθένα από αυτά; 15 Μήπως δεν εμπίπτουν τακριτήρια αυτάστη σφαίρατης σκοπιμότητας των εκάστοτε υπόκρίση Νόμων; Μήπωςη υιοθέτηση αυτής της προσέγγισης και η ανάθεση αυτού τουέργουστοΑνώτατο Δικαστήριο,δεβρίσκεται έξω από τα όρια της συνταγματικής αποστολής των Δικαστών και 20 δεν προσκρούει στη βασική αρχή του συνταγματικού δι­ καίου, σύμφωνα με την οποία το Ανώτατο Δικαστήριο, όταν διερευνά τη συνταγματικότητατων Νόμων,δενεξε­ τάζει ούτε τησκοπιμότηταούτε την ωφελιμότητα,ούτετη σοφίατων Νόμωναυτών;Πώςσυμβιβάζεταιη αρχή αυτή, 25 ητόσο βαθειάθεμελιωμένηστηνομολογία* μας, μετοπιο πάνω καθήκον που αναθέτει στο Ανώτατο Δικαστήριο η γνωμάτευση στην Αναφορά αρ. 1/86; Καιστην περίπτωση ακόμα που πάρουμε ως δεδομένο ότι οι Δικαστές του Ανωτάτου Δικαστηρίου έχουν τις αναγκαίεςγνώσεις και 30 πληροφορίες πουθατους επέτρεπανναεκτιμήσουν ορθά πόσο επιτακτικοί είναι οι λόγοι που εκάστοτε προβάλλο­ νται για την τροποποίηση κάποιου μηθεμελειώδους άρ­ θρουτουΣυντάγματος,είτεαυτοίείναιλόγοιεθνικοί,είτε πολιτικοί, είτε κοινωνικοί, είτε οικονομικοί, διερωτώμαι 35 με όλο το δέοντα σεβασμόπώςείναι ποτέδυνατόννα κα­ ταλήξουν στο συμπέρασμα ότι οι οποιοιδήποτε αυτοί *Βλ. TheBoardfor Registrationof Architects & CivilEngineersv. Christodoulos Kyriakides
(1966)3C.LJi.
  1. 1380 1 ΑΛΛ. Νικολάουχ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ.2) Στυλιανίοης, Α. λόγοι είναι επιτακτικότεροι της ανάγκης να μην τροπο­ ποιηθούνταεν λόγω άρθρα χωρίς τησύμπραξητωνΤουρ­ κοκυπρίων βουλευτών, η οποία ανάγκηέχει εκ προϊμίου χαρακτηριστεί ως η"υπέρτατηπολιτειακήανάγκη". Υπάρ5 χει μήπωςανάγκηπουνα είναι επιτακτικότερηάλλης ανά­ γκης που έχει προκαθοριστεί ως "υπέρτατη πολιτειακή ανάγκη; Ηταπεινή μου γνώμη είναι ότι στην προϋπόθεση που έχει θέσει η γνωμάτευση του Ανωτάτου Δικαστηρίου στην Αναφορά αρ. 1/86 για τηνεφαρμογήτου Δικαίου της 10 Ανάγκης στην περίπτωση άσκησηςτης αναθεωρητικήςλει­ τουργίας της Βουλής χωρίς τησύμπραξη Τουρκοκυπρίων βουλευτών, ενυπάρχει τέτοια αντίφασηπου καθιστά εντε­ λώς αδύνατητην πραγματοποίησητης κάτω από οποιεσ­ δήποτε περιστάσεις. Εν όψει των όσων έχω αναφέρει σχετικά με τηγνωμά­ τευση στην Αναφορά αρ. 1/86, το ερώτημα που πρέπει να απαντηθεί είναι αν επιβάλλεται, υπό τις περιστάσεις, να συμπράξω στη στέρηση της Βουλής απότις εξουσίες που της παραχώρησε το Σύνταγμα να τροποποιεί μη θεμελιώ20 δη άρθρα του, χάριν της θεωρίας του δικαστικού προη­ γούμενου που στην περίπτωσηαυτήδημιουργήθηκε με την εν λόγω γνωμάτευση. Η δεσμευτικότητα του δικαστικού προηγούμενου στο χώρο του συνταγματικού δικαίου, έχει διεθνώς καθιερωθεί ότι είναι λιγότερο αυστηρή από όσο 25 είναι στο χώρο άλλων τομέων του δικαίου. Βλ. Burnet ν. Coronado Οϋ & Gas Co 285 U.S.
  2. Απόκκλιση απόδι­ καστικό προηγούμενοί πρέπει, βεβαίως, να γίνεται με πολλή φειδώ.Ταυτόχρονα όμως, δεν πρέπει να παραγνω­ ρίζεται το γεγονός ότι η απόκκλιση από δικαστικό προη30 γούμενο παρέχει στο Ανώτατο Δικαστήριο, το οποίο ελέγ­ χεται μόνο από τη συνείδηση των μελών του, μοναδική ευκαιρία και δυνατότητα αυτοελέγχου και διόρθωσης τυχόν λαθώντου. Κατάτην ταπεινήμουγνώμη,ηγνωμάτευση στην Ανα35 φορά 1/86 έρχεται σ' απευθείας αντίθεση με την απόφαση της Ολομέλειας στην υπόθεση Πολύκαρπος Ιοχχννίδης ν Αστυνομίας
(1973)2 C.L.R. 125, στην οποίααποφασίστη1381 Στνλιανίβης, Α. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουa.α.(Αρ. 2)
(1992)κεότιηεφαρμογήτουΔικαίου τηςΑνάγκης ούτε επιβάλ­ λει ούτε συνεπάγεται τηνεξέταση κάθεσυγκεκριμένου νο­ μοθετήματος. Υιοθέτησητης γνωμάτευσης στην Αναφορά αρ. 1/86 συνεπάγεται άσκηση ελέγχου, από το Ανώτατο Δικαστήριο, όχι τηςσυνταγματικής νομιμότητας αλλάτης 5 σκοπιμότητας του εκάστοτε κρινόμενου Νόμουκαι επέμ­ βασηστις αρμοδιότητεςτόσοτηςΝομοθετικήςόσοκαιτης Εκτελεστικής Εξουσίας,η σύμπραξητων οποίωναπαιτεί­ ταιγια την τελείωσητωνΝόμων.Η διάκρισηπουγίνεται στηγνωμάτευση τουΑνωτάτου Δικαστηρίου στην Αναφο- \Q ρά 1/86 μεταξύ Νόμων περί τροποποιήσεως μη θεμελειωδώνάρθρωντου Συντάγματοςπουαφορούνμόνοτην Ελ­ ληνική Κοινότητα, αφ' ενός,καιπουαφορούνκαιτιςδυο κοινότητες, αφ' ετέρου,γιατηνοποίαδεδίδεταικαμιάαι­ τιολογία, είναι αδικαιολόγητη, κατά την ταπεινή μου 15 γνώμη. Διαφωνώ, με όλο το δέοντα σεβασμό, με την εν λόγω γνωμάτευση και, ως θέμα αρχής,κρίνω ότι επιβάλ­ λεται απόκκλισηαπόαυτήν, Χωρίς τηγνωμάτευση στην Αναφορά αρ. 1/86 όλατα επιχειρήματα των Καθ'ων ηΑίτησηκατά της εφαρμογής 20 τουΔικαίου τηςΑνάγκης στηνπαρούσαυπόθεσηκαιυπέρ της αντισυνταγματικότητας των Νόμων αρ. 95/89 και αρ.23/90,παραμένουνεντελώςατεκμηρίωτα, εφόσοηγνω­ μάτευσηεκείνηήταντοβασικόνομικότους έρεισμα. Με βάση τα πιο πάνωκαι τα όσα αναφέρονται στην 25 απόφαση που έδωσε ο Δικαστής Στυλιανίδης, η οποία, επαναλαμβάνωπροςάρσηοποιασδήποτετυχόνπαρεξήγη­ σης, αποτελεί την κοινή απόφαση των πέντε Δικαστών πουκατονομάζονταισ'αυτή, κρίνωότιτοάρθρο 182.3 του Συντάγματος, στο βαθμό που απαιτεί πλειοψηφία περί- 30 λαμβάνουσα τουλάχιστο τα δυο τρίτα του όλου αριθμού των εις την Τουρκική κοινότητα ανηκόντων βουλευτών, κατέστη ανενεργό εν όψει των γνωστών γεγονότων τα οποία έχω αναφέρει. Η απάντηση μου στο ερώτημα που παραπέμφθηκε είναι ότι οι κρινόμενοι Νόμοι δεν είναι 35 αντισυνταγματικοί. Τελειώνοντας, θα ήθελα να εκφράσω τις ευχαριστίες 1382 1 ΑΛΛ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουχ.α.(Αρ. 2) Στυλιανίόης, Δ. και την ευαρέσκεια μου προς τους ευπαίδευτουςδικηγό­ ρους όλων των πλευρών και προς τους ευπαίδευτουςΓε­ νικό ΕισαγγελέακαιΒοηθόΓενικό Εισαγγελέα που εμφα­ νίστηκαν και ακούστηκαν ως φίλοι του Δικαστηρίου,για 5 τονάριστοτρόπομέτονοποίοανάπτυξαντις αντίστοιχες απόψεις τους και τη μεγάλη βοήθειαπουπρόσφεραν στο Δικαστήριο στην επίλυσηθεμάτωνπουέχουν εγερθεί στην παρούσαυπόθεση. ΠΙΚΗΣ,Δ.: ΟΠρόεδρος τουΔικαστηρίου Α. Λοίζου, 10 και OL Δικαστές Νικήτας, Αρτεμης και Κωνσταντινίδης συμφωνούν μετηναπόφαση πουπρόκειταιναεκδώσω. ΠΙΚΗΣ, Δ.: Το Οικογενειακό Δικαστήριο παρέπεμψε προς κρίση στο Ανώτατο Δικαστήριο, βάσει του Άρθρου 144.1 του Συντάγματος, τη συνταγματικότητα του περί 15 της Πρώτης Τροποποίησης του ΣυντάγματοςΝόμουτου 1989 (Ν95/89)καιτου περί Οικογενειακών Δικαστηρίων Νόμου του 1990 (Ν23/90).Το θέμα τηςσυνταγματικότη­ ταςτωνδυονόμων ηγέρθηστοπλαίσιοτηςεκδίκασηςτων Αιτήσεων Διαζυγίου 17/90 και 24/90 καιπαραπέμφθηκε 20 στοΑνώτατο Δικαστήριο εφόσονη επίλυσητουήταν απα­ ραίτητηγια την άσκηση των αρμοδιοτήτων και δικαιοδο­ σίας του Οικογενειακού Δικαστηρίου που συνιστά προϋ­ πόθεση "...διατηνδιάγνωσιν της εκκρεμούς ενώπιον του δικαστηρίου υποθέσεως ..." (Άρθρο 144.1). 'Οπως ορίζε25 χαι στην παραπομπή 'Το ζήτημα συνταγματικότητας αφορά τα άρθρα 111 και 182 του Συντάγματος". Της πα­ ραπομπής του θέματος προηγήθηκε ηαπόφαση τουΑνω­ τάτου Δικαστηρίου στην Αίτηση Ανδρέας Νικολάου και Αλλη -
(1991)1 Α.Α.Δ. 1045, μετηνοποία διατάχθηκετο 30 Οικογενειακό Δικαστήριο να παραπέμψει τα εγερθέντα συνταγματικά θέματα για να αποφασισθούν από το Ανώτατο Δικαστήριο (Άρθρο 144.2).Η διαταγή εκδό­ θηκεστα πλαίσια των εξουσιών που παρέχει το Άρθρο 155.4 του Συντάγματος στο Ανώτατο Δικαστήριο να 35 εκδίδει εντάλματα, γνωστά ως προνομιακά, για τη δια­ σφάλιση της νομιμότητας στην άσκηση των δικαστικών εξουσιών και αρμοδιοτήτων. Το Ανώτατο Δικαστήριο 1383 Σΐυλλανίοης, Α. Νικολάουκ.β. ν.Νικολάουη.β. (AQ.2)
(1992)έκρινε ότι, εφόσον δε χωρεί έφεσηαπό το Οικογενειακό Δικαστήριοστο ΑνώτατοΔικαστήριο, τυγχάνουν εφαρμο­ γήςκαι μετάτηθέσπισητουπερίΑπονομήςτηςΔικαιοσύ­ νης (Ποικίλαι Διατάξεις) Νόμου του 1964 (Ν 33/64) οι διατάξειςτου Άρθρου 144.1 γιατηνπαραπομπή θεμάτων 5 που αφορούν τη συνταγματικότητανόμων προςεπίλυση από το Ανώτατο Δικαστήριο στο οποίο έχειπεριέλθει η δικαιοδοσία του Ανωτάτου ΣυνταγματικούΔικαστηρίου. (Βλ. ΑΘηνής ν. Δημοκρατίας
(1989)2 C.LJI.,71, Γενικός Εισαγγελέας της Δημοκρατίας ν. Αρτεμίου και Άλλον, ίο Πρωτογενείς Εναρκτήριες Αιτήσεις 1/91 και 2/91, εκδόθη­ κε στις 16/4/91). Ησύσταση και δικαιοδοσίατου Οικογε­ νειακού Δικαστηρίου εδράζεται στις διατάξεις του Ν95/ 89, νόμου τροποποιητικού του Άρθρου 111του_Συντάγματος,καιρυθμίζεται απότις πρόνοιες τουΝ 23/90.Εφό- 15 σον αμφισβητείται η συνταγματική υπόσταση των δύο νόμων σ' όλη την έκταση τους, η επίλυση του εγερθέντος θέματος είναι απαραίτητηγιατηνανάληψηκαιάσκησηδι­ καιοδοσίας από το Οικογενειακό Δικαστήριο προς λύση τωνσυγκεκριμένων διαφορώνπουτέθηκανμετιςαιτήσεις 20 διαζυγίου 17/90 και24/90πουαφορούντηλύσηγάμουμε­ ταξύ μελών της Αυτοκέφαλου Ελληνορθόδοξου Εκκλη­ σίαςτης Κύπρου. Οκ.Αγγελίδηςυπέβαλεεκ μέρους τουκαθ'ουηαίτηση ότι είναι αδύνατη η άσκηση συνταγματικού ελέγχου με 25 έρεισμα τις διατάξεις καταργηθέντος ή τροποποιηθέντος άρθρου του Συντάγματος,όπως είναι ηπερίπτωση με το Άρθρο 111. Η εισήγηση απολήγει στη θέση ότι μετά την τροποποίηση του Συντάγματοςπου επέφερε οΝ95/89, το Άρθρο 111 έπαυσεναυφίσταταικαιδενμπορεί νααποτε- 30 λέσει μέτρο κρίσης της συνταγματικότητας οποιουδήποτε νόμου.Τηθέση αυτήστήριξε κατάκύριολόγο μεαναφορά στην αγγλική απόφασηSmith v.East EJIoeR.D.C.
(1956)1 All E.R., 855, όπουαποφασίστηκε,κατάπλειοψηφία,ότιο ρητόςαποκλεισμός απότοσχετικό νόμο τηςδικαιοδοσίας 35 του δικαστηρίου να αναθεωρεί διατάγματααπαλλοτρίω­ σης, καθιστούσε αδύνατητην αναθεώρηση της νομιμότη­ τας του συγκεκριμένου διατάγματος από το δικαστήριο. 1384 1 ΑΛΛ. 5 Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2) Στυλιανίδης, Δ. Στο σημείο αυτό πρέπει να υπομνήσουμε ότι ηδικαιοδο­ σία του Ανωτάτου Δικαστηρίου στην Κύπροκατοχυρώνε­ ται από το Σύνταγμα και δεν αντλείται ούτε μπορεί να αφαιρεθεί απόοποιοδήποτενόμο. Άλλωστε οΝ95/89δεν περιορίζει ούτε σκοπεί να περιορίσει τη δικαιοδοσία του Ανωτάτου Δικαστηρίου. Οι δικηγόροι της Βουλής επίσης υποστήριξαν ότι μετά τηντροποποίησηπουεπέφερε οΝ 95/89 στις πρόνοιες του Άρθρου 111,το αρχικόκείμενο του Συντάγματος απαλεί10 φθηκεαπότησφαίρατου δικαίουκαι έπαυσενα αποτελεί μέτρο για τηνκρίση της συνταγματικότηταςοποιουδήποτε νόμου. Ηέκδοση του Ν95/89απότον Πρόεδροτης Δημο­ κρατίας έχει τα εχέγγυα της βούλησης για αλλαγήτουΣυ­ ντάγματος, όπως εισηγήθηκαν, εφόσον φέρει τησφραγίδα 15 του συνόλου της πολιτικής εξουσίας της χώρας, γεγονός που αποστερεί τηδικαστικήεξουσία απότηναρμοδιότητα για συνταγματικό έλεγχο. Ηεισήγηση παραγνωρίζει ότι η δικαιοδοσίαπουπαρέχειτο Άρθρο 144 γιατον έλεγχο της συνταγματικότητας των νόμων από τη Δικαιοσύνη επε20 κτείνεται σε-κάθε νόμο που θεσπίζεται από τη Βουλήκαι εκδίδεται απότον Πρόεδρο της Δημοκρατίας.Το αντικεί­ μενο του κατασταλτικούσυνταγματικού ελέγχου πουπρο­ βλέπει το Άρθρο 144 είναι ηκατοχύρωση τουΣυντάγμα­ τος ως του υπέρτατου νόμου της Πολιτείας, όπως ρητά 25 ορίζει τοΆρθρο 179.1. Ο Γενικός Εισαγγελέας πήρετηθέση ότι παρέχεται δυ­ νατότητα κατασταλτικού συνταγματικού ελέγχου νόμου τροποποιητικού του Συντάγματοςεφόσον ηκρίση της συ­ νταγματικότητας του νόμου είναι ουσιώδης για τη λύση 30 τωνεκκρεμουσών υποθέσεων. Οι αιτητές υπέβαλανότι ο κατασταλτικόςσυνταγματι­ κός έλεγχος που εναποτίθεται στο Ανώτατο Δικαστήριο με το Άρθρο 144 του Συντάγματος επεκτείνεται χωρίς διάκριση, όπως τοκείμενο τουορίζει,σεκάθενόμο. 35 Το προκαταρκτικό θέμα που έχουμε προσδιορίσει πραγματεύεται και επιλύει σε ξεχωριστή απόφαση οΔικα1385 Στυλιανίόης,Δ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουχ.α.(Αρ. 2)
(1992)στης Νικήτας. Συμφωνούμε με την απόφαση του στην οποία διαπιστώνεται ότιδενυφίσταταιούτεπαρεμβάλλε­ ται οποιοδήποτε κώλυμα, αλλά αντίθετα επιβάλλεται η κρίση του παραπεμφθέντοςσυνταγματικού θέματος στο πλαίσιο της αρμοδιότητας του Ανωτάτου Δικαστηρίου 5 βάσει τουΆρθρου 144.1.Αποδοχήτηςθέσης ότιηέκδοση τουνόμου απότονΠρόεδροτηςΔημοκρατίαςεξυπακούει ότι κατά τη θέσπιση του Ν 95/89 τηρήθηκαν τα εχέγγυα που θέτει το Άρθρο 182.3 για την αναθεώρηση τουΣυ­ ντάγματος,δηλαδήτηψήφισητου τόσο απόταδύοτρίτα ίο των Ελλήνων, όσο και από τα δύο τρίτα των Τούρκων βουλευτών, θα συνιστούσε, αφενός παραγνώριση,(ί) της πραγματικότητας ότι οι Τούρκοι βουλευτές δε συμμετέ­ χουν στη Βουλήαπότο 1964, (ii) του ίδιου του κειμένου του Ν95/89στο προοίμιο του οποίου διακηρύσσεται ότι 15 θεμελιώνεται στη δυνατότητατροποποίησης τουΣυντάγ­ ματοςαπότους Έλληνεςκαιμόνοβουλευτές βάσειτουδι­ καίου της ανάγκης, και αφετέρου,θαυποκαθιστούσε τον Πρόεδρο της Δημοκρατίαςως τον κριτήτης συνταγματι­ κότητας των νόμων στη θέση της Δικαστικής Εξουσίας, 20 τηςμόνηςσυνταγματικήςαρχήςγιατηνκρίσητηςσυνταγ­ ματικότηταςτωννόμων. Μετάτηδιαπίστωσηαυτήθαπροχωρήσουμε στη διευρεύνηση τηςσυνταγματικότηταςτουΝ 95/89 καικατ'επέ­ κταση του Ν 23/90 ο οποίος θεμελιώνεται στην τρόπο- 25 ποίησητουΣυντάγματοςπουεπέφερεοπρώτοςνόμοςκαι ηδικαιϊκήτουυπόστασησυναρτάταιάμεσαμ'αυτή. Οι αιτητές υποστήριξαν ότι οι κρινόμενοι νόμοι είναι αντισυνταγματικοί για τους λόγους πουαναπτύχθηκαν στηναγόρευσητουκ.Χρυσοστομίδη. ^0 Ο καθ'ουηαίτηση,μέσο τουδικηγόρουτουκ.Αγγελί­ δη,η Βουλήμέσοτωνδικηγόρων της,τωνκ.κ.Ευσταθίου, ΜαρκίδηκαιΠουργουρίδη,(ανάπτυξανδιαδοχικάδιάφο­ ρες πτυχές του εξεταζόμενου θέματος),καθώςκαιοΓενι­ κός Εισαγγελέας καιο Βοηθός Γενικός Εισαγγελέας,υπο- 35 στήριξαν ότι ο Ν 95/89 είναι συνταγματικός, διάγνωση πουσηματοδοτεί καιτη συνταγματικότητατουΝ23/90. 1386 1 ΑΛΛ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Ay. 2) ΣτυλιανΙοςς Α. Οι αγορεύσεις των δικηγόρων κάλυψαν κάθε νοητή πτυχή του θέματος που εξετάζεται και εκφράζουμε την εκτίμηση μαςγιατησυμβολήτους στησφαιρικήδιαφώτι­ ση του. Οι αρχές που διέπουν τηδιερεύνηση της συνταγ5 ματικότηταςτων νόμων είναι κοινάαποδεκτές.Αυτέςσυ­ νοψίζονται στην απόφαση TheBoard for Registration of Architects & CivilEngineers v. Christodoulos Kyriakides
(1966)3C.L.R.,
  1. Επενεργεί υπέρκάθενόμουο οποίος θεσπίζεται απότη Βουλή και εκδίδεται απότον Πρόεδρο 10 της Δημοκρατίας τεκμήριο συνταγματικότητας το οποίο ανατρέπεται μόνο εφόσον ο νόμος κριθεί (πέραν λογικής αμφιβολίας)απότοΔικαστήριο αντισυνταγματικός. Το κεντρικό σημείο της υπόθεσης είναι ηδυνατότητα τροποποίησης του Συντάγματοςαπότη Βουλή^των Αντι15 προσώπων χωρίς τη συμμετοχή και την υπερψήφιση της τροποποίησης απόταδύοτρίτατωνΤούρκων βουλευτών. ΤοΆρθρο 182.3 τουΣυντάγματοςπροβλέπει:- 20 "
  2. Διά την ψήφισιν οιουδήποτε νόμου περί τροπο­ ποιήσεως απαιτείταιπλειοψηφίαπεριλαμβάνουσατουλάχιστον τα δύο τρίτα του όλου αριθμού των εις την ελληνικήν κοινότητα ανηκόντων βουλευτών καιτουλά­ χιστον τα δύο τρίτα του όλου αριθμού των εις την τουρκικήνκοινότηταανηκόντων βουλευτών." Ο Ν95/89εγκρίθηκε απότην προβλεπόμενη πλειοψη-. 25 ψία των Ελλήνων βουλευτών χωρίς τη συμμετοχή των Τούρκων βουλευτών που απέχουν από το νομοθετικό σώμα απότο
  3. Έκτοτε ηΤουρκοκυπριακή κοινότητα δε συμμετέχει στις βουλευτικές εκλογές και δεν αναδει­ κνύει αντιπροσώπους στη Βουλήτων Αντιπροσώπων. Η 30 θέση των αιτητών είναι ότι ο Ν 95/89 θεσπίστηκε κατ* αντίθεση προς τοΆρθρο 182.3 του Συντάγματοςκαιεπο­ μένως πρέπεινακηρυχθείαντισυνταγματικός. Η θέσητης Βουλήςκαι του Γενικού Εισαγγελέα είναι -,. ότι η αρμοδιότητα αναθεώρησης του Συντάγματος που εναποτίθεται στη Βουλή των Αντιπροσώπων δεν ατόνησε εξαιτίας της ηθελημένης απουσίας των Τούρκων βουλευ1387 Στυλιανίοης, Λ Νικολάουκ. α.ν.Νικολάουκ.α.(Αο. 2)
(1992)τών και ότι, υπό το πρίσμα αυτήςτηςπραγματικότητας, δικαιολογείται μεέρεισμα τοδίκαιοτηςανάγκηςηάσκηση της αναθεωρητικής λειτουργίας προς εξασφάλιση της αυ­ τοτέλειας καιλειτουργικότητας της νομοθετικής εξουσίας σ'όλο τοπεδίοτωνσυνταγματικώντηςαρμοδιοτήτων. 5 Ησυνταγματικότητατωνδυονόμων θαεξεταστείκάτω από τα έξης τρίακεφάλαιασταοποίαεπικεντρώθηκε και η επιχειρηματολογία τωνμερών:(α) Η νομολογία του Ανωτάτου Δικαστηρίου ως προς τη δυνατότητα τροποποίησης του Συντάγματος 10 στην απουσίατωνΤούρκων βουλευτών. (β)Τοδίκαιοτηςανάγκης, η δικαιϊκήτουυπόσταση καιη εφαρμογήτουστην Κύπρο,και (γ)Ηκυπριακήπραγματικότητακαιτοδίκαιο. (α) Η ΝΟΜΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΩΤΑΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗ- 15 ΡΙΟΥ ΩΣ ΠΡΟΣΤΗ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΑΠΟΥΣΙΑ ΤΩΝ ΤΟΥΡ­ ΚΩΝΒΟΥΛΕΥΤΩΝ. Η δυνατότητα τροποποίησης του Συντάγματος στην απουσία των Τούρκων βουλευτών εξετάστηκε από την 20 ολομέλεια του Ανωτάτου Δικαστηρίου στην Αναφορά 1/ 86, Πρόεδροςτης Δημοκρατίαςν. Βουλής των Αντυιροσώπων(19&6) 3Α.Α.Δ.,
  1. ΤοεπίδικοθέματηςΑναφο­ ράς ήταν ησυνταγματικότητα του περί της Πρώτης Τρο­ ποποιήσεως του Συντάγματος Νόμου του 1986 με τον 25 οποίο τροποποιήθηκε,(α) Το Άρθρο 63τουΣυντάγματος με την υποκατάσταση του 18ου στη θέση του 21ου έτους, που προβλέπεται από το Σύνταγμα ως την ελάχιστη ηλι­ κία των -ψηφοφόρων για συμμετοχή στις βουλευτικές εκλογές, (β)Το Άρθρο 66.2 του Συντάγματοςπου ρυθμί- 30 ζει τη διενέργεια αναπληρωματικής εκλογής για την πλή­ ρωση κενωθείσας βουλευτικής έδρας, και (γ) Το Άρθρο 66.3 με την απαγκίστρωση των διατάξεων του από τις πρόνοιες τουΆρθρου 66.
  2. 1388 1 ΑΛΛ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(AQ.2) Στυλιανϋης Α. Το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε ομόφωνα ότι οτροπο­ ποιητικός του Συντάγματος νόμος αντίκειτο προς τοΣύ­ νταγμα, επειδήητροποποποίησηδεσυνετελέσθησύμφωνα με τις διατάξεις του Άρθρου 182.3 του Συντάγματοςπου 5 θέτει ωςπροϋπόθεσητηθετικήψήφοτωνδύοτρίτων τόσο τωνΕλλήνων όσοκαιτωνΤούρκωνβουλευτών. Εφόσονη τροποποίησηδενέγινεσύμφωνα μετο Σύνταγμα, ο νόμος κρίθηκε αντισυνταγματικός. Το σκεπτικό του Ανωτάτου Δικαστηρίου βάσει του οποίου ο νόμος κρίθηκε αντισυ10 νταγματικός δεν ήταν ταυτόσημο. Η πλειοψηφία των μελών του Ανωτάτου Δικαστηρίου απαρτιζόμενη από τους Τριανταφυλλίδη,Πρ.,και τους Δικαστές Α. Λοίζου (μεταγενέστερα Πρόεδρο) , Δημητριάδη, Σαββίδη,Λώρη καιΣτυλιανίδη,έκρινε ότι η τροποποίησηδενεθεμελιώνε15 το στο δίκαιο της ανάγκης. Το σχετικό απόσπασμα της απόφασης αναφέρει: 'Το Ανώτατο Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι λόγοι που προβάλλονται για τις τροποποιήσεις, με τον υπό κρίση Νόμο,των Άρθρων 63 και 66 του Συντάγματος,όσον σοβαροί και αν είναι, δεν 20 είναι, υπό τις παρούσες συνθήκες στην Κύπρο, επιτακτι­ κότεροι της υπέρτατης πολιτειακής ανάγκης να μην τρο­ ποποιηθούνταενλόγω Άρθρα 63και66, οιπρόνοιες των οποίωναφορούνκαιτιςδυοκοινότητες,χωρίςτην συμμε­ τοχή Βουλευτών και των δυο κοινοτήτων στην ψήφιση 25 τουυπόκρίση Νόμου, όπως απαιτείται απότηνπαράγρα­ φο 3του Άρθρου 182 του Συντάγματοςεν σχέσει μετρο­ ποποίηση μη θεμελιωδών Άρθρων του Συντάγματος". Στην επόμενη παράγραφοτης απόφασηςδιαπιστώνεται:" Γι* αυτό η κατά παρέκκλιση από την παράγραφο 3 του 30 Άρθρου 182 του Συντάγματος ψήφιση του υπό κρίση Νόμου δεν είναι δυνατό να δικαιολογηθεί, στην παρούσα περίπτωση,βάσειτου "Δικαίουτης Ανάγκης"". ΤαάλλαδυομέλητουΔικαστηρίου (οιΔικαστέςΠικής καιΚούρρης)σεξεχωριστή απόφασηέκριναν ότιδεχωρεί 35 τροποποίηση του Συντάγματος με έρεισμα το δίκαιο της ανάγκης. Στην απόφασητους διαπιστώνεται ότι: 'Το δί­ καιο της ανάγκης είναι μέτρο προσωρινό, άρρηκτασυνυ­ φασμένο με την ανάγκηπου επιδιώκει να αντιμετωπίσει, 1389 Σνυλιανίοης,Δ. Νικολάουη.ο. ν.Νικολάουκ.α.(AQ.2)
(1992)ενώ ητροποποίησητου Συντάγματοςαποτελεί μέτρομό­ νιμοπουμεταβάλλει τουςθεσμούςτηςπολιτείας".'Οτανη απόφαση δικαστηρίου θεμελιώνεται (διαζευκτικά) σε δύο ή περισσότερες αρχές δικαίου τότε κάθε μια απόαυτές είναι προσδιοριστική τουλόγου(ratio)τηςαπόφασηςκαι 5 δημιουργεί δέσμευση. (Βλ Ogden Industries, Ltd.v. Lucas
(1969)1All E.R., 121 (P.C.).Mitiangos v. George Frank (Textiles) Ltd(\975)3All E.R.,801,(H.L)). Εξυπακούεται ότι όπου η απόφαση, ομόφωνη ως προς το αποτέλεσμα, εδράζεται σε διαφορετικούς αλλά διισταμένους λόγους, ίο νομολογιακή δέσμευσηδημιουργείται μόνον απότοσκε­ πτικό της πλειοψηφίας. Προκύπτει και απότις δύοαπο­ φάσεις ως κοινή θέσηότι δεν είναι παραδεκτή ητροπο­ ποίησηδιατάξεωντου Συντάγματοςπουαφορούνκαιτις δύο κοινότητες με έρεισμα το δίκαιοτηςανάγκης. 'Οπως 15 εξηγείται στο σκεπτικό της πλειοψηφίας,υπό τιςπαρού­ σες συνθήκες ημητροποποίησητουΣυντάγματοςέξωαπό τα πλαίσια του Άρθρου 182.3 (χωρίς τη συμμετοχήτων Τούρκων βουλευτών) αποτελεί υπέρτατηπολιτειακήανά­ γκη. Εξυπακούεταιαπότοσκεπτικό της πλειοψηφίας ότι 20 υπό τις παρούσες συνθήκες της Κύπρου δεν υφίσταται ανάγκηηοποίαναμπορείνααντισταθμίσει τηνυπέρτατη πολιτειακήανάγκη ναμη τροποποιηθείμονομερώς το Σύ­ νταγμα καικατ' επέκτασηνα μηδιασαλευθεί τοπολιτεια­ κό βάθρο της Δημοκρατίας της Κύπρου. Η ουσιαστική 25 διαφορά μεταξύ του σκεπτικού των δυο αποφάσεων (πλειοψηφίας, μειοψηφίας) εντοπίζεται στη δυνατότητα τροποποίησης, εξ ονόματος του δικαίου της ανάγκης, προνοιών του Συντάγματος που αφορούν αποκλειστικά τηνελληνικήκοινότηταχωρίςτησυμμετοχήτωνΤούρκων 30 βουλευτών. Η πλειοψηφία άφησε (χωρίς να τοαποφασί­ σει) ανοικτόαυτότο ενδεχόμενοενώη μειοψηφίατοαπέ­ κλεισε. Στημεταγενέστερηομόφωνη (και ταυτόσημη ως προς το σκεπτικό) απόφασητηςολομέλειας του Ανωτάτου Δι- 35 καστηρίου -ΑυτοκέφαλοςΑγιωτάτη καιΑποστολική Εκ­ κλησίατηςΚύπρου ν.
(1)ΒουλήςτωνΑντιπροσώπων, και
(2)ΠροέδρουτηςΔημοκρατίας(Αίτηση3/89, που εκδόθη1390 1 ΑΛΛ. Νικολάουχ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2) Στυλιανί&ης,Α. κε στις 29/12/89) σε σχέση με την ερμηνεία του Άρθρου 182.3 (Άρθρο 149(β) του Συντάγματος), κρίθηκε ότι οι διατάξειςτου Άρθρου 182.3 είναι σαφείς ως προςτα προ­ απαιτούμενα για τροποποίηση οποιασδήποτε μη θεμελιώ5 δους πρόνοιας του Συντάγματος, ότι για την επίτευξη αυτού του στόχου απαιτείταιη πλειοψηφία των δυο τρί­ των τόσο των Ελλήνων όσο καιτωνΤούρκων βουλευτών, και ότι οι παρατηρήσεις της πλειοψηφίας στην Αναφορά 1/86 αποτελούν απλήπαρατήρηση(dictum) ηοποίαδεδη10 μιουργεί οποιαδήποτε νομολογιακή δέσμευση. Χαρακτη­ ριστικό είναι το πιό κάτω απόσπασμααπό τηναπόφαση στην3/89:- 15 20 25 "Στην Αναφορά 1/86 δεν ηγέρθη θέμα τροποποίησης προνοιών του Συντάγματος που αφορούσαν αποκλειστικά μια απότις δύο κοινότητες. Ηαναφορά στο σκε­ πτικό της πλειοψηφίας στο θέμα αυτόσυνιστά παρατή­ ρηση (dictum), η οποία δεν ήταν απαραίτητη για την επίλυση του επίδικου θέματος£συνεπώς δεν είχε νομο­ λογιακά οποιεσδήποτε επιπτώσεις στην ερμηνεία της παραγράφου 3 του Άρθρου 182 του Συντάγματος. Η διαπίστωση αυτήοδηγεί στο συμπέρασμα ότι ηεκπρώ­ της όψεως θεώρηση του θέματος και συγκεκριμένα η θέση ότι η απόφαση στην Αναφορά 1/86 δημιούργησε οποιαδήποτε ασάφειαως προς την ερμηνεία των διατάξεων του Άρθρου 182.3 δεν ευσταθεί." Συγχρόνως διακηρύχθηκεότι:- 3 0 "Το κείμενο της παραγράφου 3 του Άρθρου 182 είναι σαφές και δεν δημιουργεί κανένα ερμηνευτικό πρόβλημα. Για την τροποποίηση μη θεμελιωδών Άρθρωντου Συντάγματος,προβλέπει πλειοψηφίαδύοτρί­ των των μελών της Βουλής που ανήκουν στην Ελληνι­ κή κοινότητα και δύο τρίτων των μελών της Βουλής που ανήκουνστηνΤουρκικήκοινότητα." Το θέμα που είχεκληθεί να επιλύσει το Ανώτατο Δικα35 στήριο στην 3/89 ήτανκατά πόσο ηαπόφασηστην Αναφο­ ρά 1/86 και ιδιαίτερα ηέμμεσηπιθανολόγηση του ενδεχο1391 Στυλιανίδης, Α. Νικολάουχ.α.ν.Νικολάουκ. α.(Αρ. 2)
(1992)μένου παρέκκλισης απότο Άρθρο 182.3 σε σχέσημε την τροποποίηση προνοιών του Συντάγματος που αφορούν την ελληνική κοινότητα είχεοποιεσδήποτε δικαιϊκές συνέ­ πειες γιατις προϋποθέσεις πουθέτει τοΣύνταγμαγιατην τροποποίηση μηθεμελιωδών άρθρωντουΣυντάγματος.Η 5 αίτηση 3/89 υποβλήθηκε μετά απόάδειαπου δόθηκε στην Εκκλησία της Κύπρου να αποταθεί στο Ανώτατο Δικα­ στήριο βάσει του Άρθρου 149 (β)για να διευκρινιστεί αν ήτανδυνατήητροποποίησητουΣυντάγματοςκατάτρόπο άλλο από εκείνο που προβλέπει το Άρθρο 182.3 ενόψει ίο των προαναφερθέντων παρατηρήσεων του Ανωτάτου Δι­ καστηρίουστην Αναφορά 1/86 πουαποτέλεσαν,όπωςδια­ κηρύσσεται στο προοίμιο του Ν95/89, το νομικό έρεισμα για την τροποποίηση του Συντάγματος. Η άδειαγια την υποβολή τηςαίτησης 3/89 είχεπαραχωρηθείγιαναδιασα- 15 φηνιστεί αν οι παρατηρήσεις της πλειοψηφίας στην 1/86 μετέβαλαν τιςπροϋποθέσεις πουθέτει το Άρθρο 182.3 για την τροποποίηση του Συντάγματος.(Βλ. απόφαση ολομέ­ λειας στην Αίτηση 1/89 (αποφασίστηκε στις 29/8/89)).Το ερώτημα που κλήθηκε να αποφασίσει το Ανώτατο Δικά- 20 στήριο στην 3/89 δεν ήτανθεωρητικό αλλά συγκεκριμένοκατά πόσο η αναφορά στην απόφαση 1/86 στο ενδεχόμενο τροποποίησης προνοιών του Συντάγματος που αφορούν μόνο την ελληνική κοινότητα, εξ ονόματος του δικαίου της ανάγκης,μετέβαλε σε οποιοδήποτεβαθμόταπροαπαι- 25 τούμενα που θέτει το Άρθρο 182.3 του Συντάγματοςγια την τροποποίηση των διατάξεων του. Ο χαρακτηρισμός των σχετικών παρατηρήσεων στην 1/86 ως "dictum" καιη διακήρυξηότι οι παρατηρήσεις εκείνες άφησαν αμετάβλη­ το το συνταγματικό καθεστώς για τις προϋποθέσεις τρο- 30 ποποίησης τουΣυντάγματοςεξυπακούει επίσης ότι οιπα­ ρατηρήσεις κρίθηκαν ανεδαφικές ενόψει της απουσίας οποιασδήποτεδιάκρισης μεταξύπρονοιών τουΣυντάγμα­ τος που αφορούν την ελληνική και τουρκική κοινότητα για σκοπούς τροποποίησης του. 35 Μετηνπιο πάνωαπόφασητης ολομέλειας προσδιορί­ ζεται επακριβώς ο λόγος (ratio) και η νομολογιακή δέ­ σμευση που ενέχει η απόφαση στην Αναφορά 1/
  1. Ο 1392 1 ΑΛΛ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αο. 2) Στυλιανίοης Α. λόγος είναι ότι αποκλείεται η τροποποίηση μη θεμελιω­ δών άρθρων του Συντάγματος εξ ονόματος του δικαίου της ανάγκηςκαιότιγιατηντροποποίησητουςαπαιτείται η θετικήψήφοςκαιτων δύοτρίτων τωνΤούρκων βουλευ5 τών. Ηαρχήτης δέσμευσης που δημιουργεί ο λόγος των δικαστικών αποφάσεων, δεσμευτικό προηγούμενο (stare decisis), αποτελεί ένα από τα θεμέλια του δικαίου στο οποίο εδράζεται η βεβαιότητα για το δίκαιο και τροχιοδρομείται η απονομή της δικαιοσύνης πάνω σε στέρεα 10 βόοΐΟι αιτητές εισηγήθηκαν ότι δεν έχεικαταδειχθείκανέ­ νας ουσιαστικός λόγος που ναδικαιολογεί παρέκκλιση ή διαφορισμόαπότηναπόφαση στηνΑναφορά 1/86 πουεκ­ δόθηκε τρία μόνον χρόνια πριν τη θέσπιση του Ν 95/
  2. 15 Συγχρόνως, υπέδειξαν ότι ο Ν 95/89 θεμελιώνεται σε εσφαλμένη εκτίμηση του δικαίουως προς τηδυνατότητα τροποποίησης άρθρων του Συντάγματος που αφορούν αποκλειστικά τημιααπότιςδύοκοινότητες,όπωςαποκα­ λύπτεται στο προοίμιο του. Είναι ορθή ηδιαπίστωση ότι 20 ο Ν 95/89 θεμελιώνεται στην αντίληψη της Βουλής ότι είναι εφικτή, βάσει της απόφασης στην Αναφορά 1/86, η τροποποίηση μη θεμελιωδών άρθρων του Συντάγματος πουαφορούν μόνο την ελληνική κοινότητα χωρίς τησυμ­ μετοχή των Τούρκων βουλευτών. Στην Αναφορά 1/86 δεν
  3. αποφασίστηκε ότι είναι δυνατήη τροποποίηση διατάξεων τουΣυντάγματοςπουαφορούνμόνον τηνελληνικήκοινό­ τητα χωρίς τη συμμετοχή Τούρκων βουλευτών, ενώ στην Αίτηση αρ. 3/89 κρίθηκε ότι η πιθανολόγηση αυτούτουεν­ δεχομένου στην 1/86 συνιστούσε απλή παρατήρηση η 30 οποίαδεδημιούργησε νομολογιακή δέσμευση ούτεμετέβα­ λε τοσυνταγματικόκαθεστώςγιατηντροποποίηση μη θε­ μελιωδών άρθρωντου Συντάγματος. Η Βουλήκαι ο Γενικός Εισαγγελέας κάλεσαν το δικα­ στήριο νααποστεί απότην απόφαση στην Αναφορά 1/86 35 μέσα στο πλαίσιο που αναγνωρίζεται για αποδεύσμευση απόπροηγούμενη δικαστικήαπόφασηκαινα προχωρήσει σε επαναπροσδιορισμό της συνισταμένης του δικαίουτης 1393 Στυλιανίοης,Α. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ. α,(Αρ. 2)
(1992)ανάγκης.Έχουμεκληθείνααναθεωρήσουμετολόγοτης1/ 86 με το επιχείρημα ότι βασίζεταισε εσφαλμένη θεώρηση του δικαίου της ανάγκης,αφενός,και παραγνωρίζειτην κυπριακή δικαιϊκήκαι πολιτική πραγματικότητα, αφετέ­ ρου. Διαζευκτικά,υπέβαλανότι ησυνταγματικότητα του 5 Ν95/89θεμελιώνεται στη διάκριση η οποία γίνεται στην Αναφορά 1/86, έστω υπό μορφήπαρατηρήσεων,ως προς τη δυνατότητατροποποίησης μηθεμελιωδών άρθρωντου Συντάγματοςπουαφορούνμόνο τηνελληνική κοινότητα. Η διασφάλιση της λειτουργικότητας της νομοθετικής ίο εξουσίας σ' όλο τοεύροςτωναρμοδιοτήτωντης δικαιολο­ γεί, σύμφωνα με το Γενικό Εισαγγελέα, το Βοηθό Γενικό Εισαγγελέα καιτους δικηγόρους της Βουλής, αναγνώριση δικαιώματος στους Έλληνες βουλευτές της Κυπριακής Βουλής τροποποίησης μη θεμελιωδών άρθρων του Συ- 15 ντάγματος στην απουσία των Τούρκων βουλευτών και άσχετα από τηβούληση τους. Η θέση τουςσυνοψίζεταιως εξής: Ηεξουσία της ΒουλήςγιααναθεώρησητουΣυντάγ­ ματος,ηαναθεωρητικήλειτουργία,συνιστάαναπόσπαστο τμήματωνεξουσιών τηςη οποίαδεν μπορεί νακαθηλωθεί 20 ήνααφεθείναατονήσει στην απουσία τωνΤούρκωνβου­ λευτών. Επομένως, η νομολογία του Ανωτάτου Δικαστη­ ρίουπερίτουαντιθέτουπρέπειν" ανατραπεί. Μετάτον προσδιορισμό τωναρχώντηςνομολογίας σε σχέση με τη δυνατότητα τροποποίησης του Συντάγματος 25 χωρίς τησυμμετοχή τωνΤούρκωνβουλευτών καιτιςεκα­ τέρωθεν θέσεις ως προς την εφαρμογή τους σ' αυτήτην υπόθεση, θα προχωρήσουμε στη διερεύνηση του δικαίου της ανάγκης, τον προσδιορισμό του παρονομαστή της εφαρμογής του και τη δυνατότητα επίκλησης του για τη 30 στήριξη τωνΝ95/89 καικατ'επέκτασητου συναρτημένου μεαυτόΝ23/90. (β)ΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΤΗΣ ΑΝΑΓΚΗΣ, ΗΔΙΚΑΙΪΚΗ ΤΟΥ ΥΠΟΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΗΕΦΑΡΜΟΓΗΤΟΥ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ. Το δίκαιοτης ανάγκηςαποτέλεσε τον άξονα λειτουρ- 35 γίαςτουκυπριακούκράτουςμετάτηνεκδήλωσητωνγεγο­ νότων του 1963-1964 που μνημονεύονται στο προοίμιο 1394 1 ΑΛΛ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αο. 2) ΣτνλιανΙοτχ,Δ. τουπερί ΑπονομήςτηςΔικαιοσύνης (Ποικίλαι Διατάξεις) Νόμου του 1964 (Ν33/64)για την τεκμηρίωση της ανά­ γκης για τη λήψη μέτρων αναγκαίων για χη διασφάλιση της λειτουργίας τουκράτους.Η προσφυγήστο δίκαιοτης 5 ανάγκηςαπέτρεψετηνεπαπειλούμενηκατάρρευσητουκυ­ πριακού κράτους και κατέστησε δυνατή τη συνέχιση της λειτουργίας του. Τοδίκαιοτηςανάγκης, όπωςαναγνωρίστηκε στηθεμε­ λιακήαπόφαση τουΑνωτάτου Δικαστηρίου VieAttorney10 General of the Republic v. Mustafa Ibrahim and Others
(1964)C.L.R., 195, ενυπάρχει σε κάθε νομικό σύστημα προς θωράκιση της έννομης τάξης από κινδύνους που προοιωνίζουν την κατάρρευση της. Στην Κύπρο, όπως υποδεικνύεται στην Ibrahim, το δίκαιο της ανάγκης ενυ15 πάρχει στο Σύνταγμα£ εξυπακούεται από τις διατάξεις του 'Αρθρου 179 του Συντάγματοςπουκαθιστούν τοΣύ­ νταγμα τον υπέρτατονόμο της Πολιτείας. 'Οταν το θεμέ­ λιο του Συντάγματος απειλείται και κινδυνεύει να ανα­ τραπεί, ενυπάρχει σύμφυτη εξουσία για διασφάλιση της 20 συνταγματικής τάξης με προσφυγή στο δίκαιο της ανά­ γκης. Η διαπίστωση υπαρκτού κινδύνου για την κατάρ­ ρευση της συνταγματικής τάξης δικαιολογεί την ενεργο­ ποίηση της εφεδρείας του δικαίου, του δικαίου της ανάγκης, για τη διάσωση της. Στην Ibrahim κρίθηκε ότι, 25 (α)τα γεγονότα που μνημονεύονται στο προοίμιο τουΝ 33/64είχαν πραγματικόέρεισμα, (β)ως"αποτέλεσμα ηδι­ καστική λειτουργία περιήλθε σε αποτελμάτωση, οπόταν (γ) εδικαιολογείτο η επίκληση του δικαίου της ανάγκης για τηλήψηέκτακτων μέτρων προς διασφάλιση τηςαπο30 νομής της δικαιοσύνης μέσα στα θεσμικά πλαίσια που προβλέπει το Σύνταγμα. Ως αποτέλεσμα τηςIbrahim,εγκρίθηκε, βάσειτου δικαί­ ου της ανάγκης, η σύσταση του Ανωτάτου Δικαστηρίου, ως υποκατάστατου των δυο Ανωτάτων Δικαστηρίων που 35 ορίζει το Σύνταγμα, των οποίων η λειτουργία ατόνησε λόγωτηςέκρυθμηςκατάστασης,προςάσκησητηςδικαστι­ κήςεξουσίας πουπροβλέπει τοΣύνταγμακαιδιασφάλιση, 1395 ΣτνλιανΙοιις,Α. ΝικολάουΗ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Α$. 2)
(1992)ενοσο υφίσταται η ανάγκη, της απονομής της δικαιοσύ­ νης. Η Ibrahim οριοθέτησε την εφαρμογήτου δικαίουτης ανάγκης προς αντιμετώπιση των εξαιρετικών περιστάσε­ ων πουδημιουργήθηκανστην Κύπρο με ταγεγονότα του 5 1963-1964 καιαποτέλεσε τοβάθρογιατηνεξασφάλισητης λειτουργίας όχι μόνοτηςδικαστικήςαλλάκαιτηςνομοθε­ τικής και εκτελεστικής εξουσίας κατά τη διάρκεια της έκρυθμηςκατάστασης. Όπως προκύπτει απότην Ibrahim και τη νομολογία 10 πουακολούθησε,τοδίκαιοτηςανάγκης,έχειωςλόγοτην υποστήλωσητης λειτουργίας των συνταγματικών θεσμών και όχι τον υπερφαλαγγισμό του Συντάγματος.-Τα μέτρα τα οποία λαμβάνονται βάσει του δικαίου της ανάγκης έχουν εξ ορισμού προσωρινό χαρακτήρα,συνταυτίζονται 15 με τη χρονική διάρκεια της έκρυθμης κατάστασης και έχουνωςαντικείμενοτηνπλήρωσητουκενούστηλειτουρ­ γία των συνταγματικών θεσμών που δημιουργείται από τιςεξαιρετικές περιστάσεις.'Επεταιότιταμέτραπουλαμ­ βάνονται πρέπει να επιβάλλονται από την προκύψασα 20 ανάγκη,ν'αντιστοιχούν καιναείναιανάλογαμ'αυτή. Σειρά μεταγενέστερων αποφάσεωντου Ανωτάτου Δι­ καστηρίου τόνιζε»,ότι τα μέτρα που λαμβάνονται πρέπει να συσχετίζονται με την ανάγκη και ναέχουν ωςαντικεί­ μενο την αντιμετώπιση της. (Βλ. Ioannis losif v. Cyprus 25 Telecomunications Authority
(1970)3 C.L.R., 225, Rita Messaritou v. TheCyprusBroadcasting Corporation
(1972)3 C.L.R., 100, και D. Tbeodorides & Others v.S. Ploussiou
(1976)3C.L.R.,319). Οι εξαιρετικές περιστάσεις που δημιουργήθηκαν από 30 τα γεγονότα του 1963-1964 επιτάθηκαν και προσέλαβαν μορφήάμεσης επιβουλής κατάτουκυπριακούκράτουςως αποτέλεσμα των τραγικώνγεγονότων του 1974 καιιδιαί­ τερα της εισβολής,της κατάληψης μεγάλου τμήματοςτου εδάφους της Δημοκρατίαςαπότον Τούρκικο στρατό,και 35 τουεπακόλουθουεκτοπισμού μεγάλουτμήματοςτουλαού 1396 1 ΑΛΛ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2) Στυλιαν16ΐ|ς, Α. της Κύπρου. Ηθεώρηση των μέτρων που λήφθηκανγια την περίσωση της έννομης τάξης και την εξισορρόπιση των τρωθέντων δικαιωμάτωντων εκτοπισθέντων και πα­ θόντωνμετιςυποχρεώσεις τουςαποτέλεσετοαντικείμενο 5 της απόφασης της ολομέλειας στην Aloupasv. National Bank
(1983)1 C.L.R.,55. Κρίθηκε ότι τα μέτρα πουλή­ φθηκαν για την ανακούφιση των πληγέντων οφειλετών εδικαιολογούντο απότηνανάγκηπουεπέβαλε τηθέσπιση του περί Ανακουφίσεως Οφειλετών (ΠροσωριναίΔιατά10 ξ£1ζ) Νόμου του .1979 (Ν24/79) που προέκυψε απότην αδυναμία της Πολιτείας να εξασφαλίσει ταδικαιώματα περιουσίας των πληγέντων οπόταν εδικαιολογείτο ηεξι­ σορρόπιση τηςαδυναμίας αυτήςμε τηνπαροχήπροσωρι­ νήςανακούφισηςαπότηνεκπλήρωσητα*νσυμβατικώνκαι 15 άλλων υποχρεώσεων τους.Ταμέτραπουλήφθηκαν είχαν εξωσυνταγματικό χαρακτήρα, προσωρινή διάρκεια, και όπως υπογραμμίζεται στην απόφαση του δικαστηρίου, ήτανανάλογαμετηνανάγκη πουαπέβλεπαννα αντιμετω­ πίσουν. Συνάγεται απότηνAloupasότιτοδίκαιοτηςανά20 Υκηςοαιοτελεί εξαιρετικό μέτρο υποκείμενο σε δικαστικό έλεγχοπροςτοσκοπόδιαπίστωσηςτηςύπαρξηςτηςανά­ γκης και της αντιστοιχίας των μέτρων πουλαμβάνονται για τηναντιμετώπισητης.Τοδίκαιοτης ανάγκηςσυνιστά μέτρο αυτοσυντήρησης του κράτους μέχρι την αποκατά25 στάσητης ομαλότητας. Ταμέτραπουυιοθετούνταιβάσειτουδικαίουτηςανά­ γκης πρέπει να συνάδουν με τα συνταγματικά θέσμια. Στην Republic v.Louca &Others
(1984)3 C.L.R., 241,το­ νίστηκε ότι ταόργαναπουσυστήνονται βάσειτου δίκαιου 30 της ανάγκηςγια την αποκατάστασητης λειτουργικότητας συλλογικών οργάνων όπωςηΕπιτροπή Δημόσιας Υπηρε- < Ν σίας, πρέπει να τηρούν τα συνταγματικά θέσμια και να λειτουργούν σύμφωνα με αυτά. Στις Πρωτογενείς Εναρ­ κτήριες Αιτήσεις 1/91 και 2/91, ΓενικόςΕισαγγελέας της 35 Δημοκρατίας ν.Αρτεμίου και Άλλου (ανωτέρω),τονίστη­ κε ότι οι εξουσίες και αρμοδιότητες του Ανωτάτου Δικα­ στηρίου που συστάθηκε βάσει του Ν33/64 είναι εκείνες πουπαρέχονταιστηΔικαστικήεξουσία βάσειτου Μέρους 1397 Στυλιανίδης,Α. Νικολάουκ.ο. ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2)
(1992)Χ του Συντάγματος. Στην περίπτωση του 'Αρθρου 156 του Συντάγματος επειδή κατέστη αδύνατηησύσταση του Δικαστηρίου που προβλέπει λόγωτων εξαιρετικώνγεγονότων που προηγή­ θηκαν και τελικά οδήγησαν στη θέσπιση του Ν 33/64 5 (όπως περιγράφονταιστην υπόθεση Ibrahim), κρίθηκεότι τόσο οι πρόνοιες του όσοκαιοι πρόνοιες του 'Αρθρου 20
(1)του περί Δικαστηρίων Νόμουτου 1960 (Ν 14/60) που βασίζονται σ' αυτόκατέστησανανενεργές καισυνεπώς το κενό πληρώθηκε αναγκαστικάμε την εφαρμογήτων υπο- 10 λοίπων προνοιών του Ν14/60 προς εξασφάλιση της απο­ νομής της δικαιοσύνης. (Republic of Cyprusv. Andreas Evangelou Liassis
(1973)2 C.L.R., 283, The Republic v. NicolaosSampson
(1977)2C.L.R., 1). Εξάλλου στην Πρόεδροςτης Δημοκρατίαςν. Βουλής 1 5 των Αντιπροσώπων,(Αναφορά 11/85)
(1985)3 Α.Α.Δ., 2202, 2213, κρίθηκε ότι δεν είναι παραδεκτήη επίκληση τουδικαίουτηςανάγκηςγιατηθεσμοθέτηση κανόνωνγια τη λειτουργία του πολιτεύματος άλλων απόεκείνους που θέτει το Σύνταγμα. Γιατολόγοαυτόκρίθηκε αντισυνταγ- 20 ματικός ο περί της Κατ' Ανάγκην Προκήρυξης Πρόωρης Εκλογής ΠροέδρουτηςΔημοκρατίας(Ειδικός)Νόμοςτου 1985, ο οποίος σκοπούσε στη ρύθμιση της διεξαγωγής πρόωρωνΠροεδρικών Εκλογών, εφόσον τοθέμαρυθμίζε­ ται εξαντλητικά από τα Άρθρα 40, 43.1, 43.3 και 44 του 2 ^ Συντάγματος. Για παρόμοιους λόγους απορρίφθηκεστην Πρόεδρος της Δημοκρατίαςν. Βουλής των Αντιπροσώ­ πων (Αναφορά 12/85)
(1985)3Α.Α.Δ.,2224,2231ωςαντι­ συνταγματικός και ο περί της Παροχής Δικαιώματος Ψήφου στους Συμπληρώσαντες το Δέκατο "Ογδοο "Ετος ^0 της Ηλικίας τους (Προσωρινές Διατάξεις) Νόμος του 1985,νοουμένου ότι η ηλικίατωνεκλογέων στις βουλευτι­ κές εκλογές καθορίζεταιστο 21ο έτος της ηλικίας απότο άρθρο63τουΣυντάγματος.(Βλ. επίσης Πρόεδρος τηςΔη­ μοκρατίαςν. ΒουλήςτωνΑντιπροσώπων(Αναφορά4/90, •" εκδόθηκεστις15/3/1991)). Εφόσον διαπιστώνεταιη ύπαρξηανάγκης,οι εξουσίες 1398 1 ΑΛΛ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2) ΣτυλιανίΑηςΔ. που παρέχονταιαπότο Σύνταγμαασκούνταιγενικά προς αντιμετώπισητουκενού πουδημιουργείταιστην οργανική λειτουργία του κράτους. (Βλ. Πολύκαρπος Ιωαννίδης ν. Αστυνομίας
(1973)2C.L.R.,125). 5 Στο σύγγραμμα του καθηγητή de Smith, Constitutional and Administrative Law, 5th Ed., σελ. 80-81, σημειώνεται ότι η Κύπρος δεν είναι η μόνη χώρα της Κοινοπολιτείας όπου προέκυψε ανάγκηγια,την εξασφάλιση της λειτουρ­ γίας του κράτους με βάση το δίκαιο της ανάγκης. Κύρια 10 γνωρίσματατου δικαίουτηςανάγκης,τονίζει οσυγγραφέ­ ας, είναι ηαναλογικότητα μεταξύτων μέτρων πουλαμβά­ νονται και του κακού του οποίου επιδιώκεται ηαποτρο­ πή, και ο μεταβατικός τους χαρακτήρας (essentially a transient phenomenon). ., Η επιχειρηματολογία των δικηγόρων της Βουλής σε σχέση με τη θεμελίωση του Ν 95/89 στο δίκαιο της ανά­ γκης συνοψίζεται ως εξής: Η αναθεωρητική λειτουργία του νομοθετικού σώματος που διασφαλίζεται από το άρθρο 182.3 αποτελεί αναπό20 σπαστό μέρος των αρμοδιοτήτων της Βουλής. Η ηθελημέ­ νη και συνεχιζόμενη απουσίατων Τούρκων απότις συνε­ δρίες του σώματος θεμελιώνει την ανάγκηγια την άσκηση των εξουσιών που παρέχονται από το Άρθρο 182.3 "στην απουσία των Τούρκων. Κατ' ανάλογο τρόπο, έχει θεσπι25 στεί νομοθεσία για τους δήμους και τους προϋπολογι­ σμούς στην απουσίατων Τούρκων παρά τις διατάξειςτου Άρθρου 78.2 του Συντάγματος. Διαζευκτικά, εισηγήθηκαν ότι επέστη ο χρόνος για τη διεύρυνση της δικαιοδοτικής βάσης του δικαίου τηςανά30 γκης προς αποκατάσταση"της λειτουργίας του νομοθετι-. κού σώματος σ' ολόκληρο το συνταγματικό πεδίο των • εξουσιών του. Μετηναναγνώρισητουδικαιώματος άσκη­ σης της αναθεωρητικής λειτουργίας της Βουλής θα επέλ­ θει και η αναγκαίαεξίσωση της νομοθετικής με τις άλλες 35 δυο (εκτελεστική και δικαστική) εξουσίες της Πολιτείας στις οποίες παρέχεται η ευχέρεια λειτουργίας στην απου1399 Στυλιανίοης,Α. Νικολάουχ.α.ν.Νικολάουκ.α,(Αο. 2)
(1992)σία των Τούρκων σ' όλη την έκτασητωνσυνταγματικών τους αρμοδιοτήτων. Εξάλλου,ηανάγκητην οποία επικα­ λείταιηΒουλήστοπροοίμιοτουΝ95/89γιατονεκσυχρονισμό του δικαίουκαι την εκπλήρωση των υποχρεώσεων της Δημοκρατίας πουαπορρέουναπόδιεθνείς συμβάσεις 5 και συστάσεις του Συμβουλίουτης Ευρώπηςδημιουργούν αφεαυτών ανάγκη γιατηνάσκησητηςαναθεωρητικής λει­ τουργίαςπουπαρέχεταιαπότοΆρθρο 182.3 του Συντάγ­ ματος. Ανάλογες θέσεις προς εκείνες της Βουλής υποστηρί- 10 χθηκανκαιαπότοΓενικόκαιΒοηθόΓενικό Εισαγγελέα. Αντίθετα, οι αιτητέςυπέβαλανότι ητροποποίησητου Συντάγματοςαποτελεί αντινομίαπροςτοδίκαιοτηςανά­ γκης και γι' αυτό δεν μπορεί να βρεί έρεισμα στις αρχές του.Τοδίκαιοτηςανάγκηςαποτελεί μέσογιατηδιάσωση 15 της συνταγματικής τάξης, όπως προσδιορίζεται με τη λήψηπροσωρινών μέτρων για όσο χρόνο οι εξαιρετικές περιστάσεις αποκλείουν τη λειτουργία των συνταγματι­ κών θεσμών. Η τροποποίηση του Συντάγματος αποτελεί μόνιμο μέτροπουσκοπείστηναναδιάρθρωσητουΣυντάγ- 20 ματος και όχι στην υποστήλωση του. Οι αιτητές επίσης αμφισβήτησαν την ύπαρξη ανάγκης λόγω διεθνών ή άλλων υποχρεώσεων τροποποίησης του Άρθρου 111 και επέσυραν τηνπροσοχή μας στις αποφάσειςτουΕυρωπαϊ­ κού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στις υποθέ- 25 σειςJohnston(SeriesA Vol. 112, 18/12/86) καιRees(Series A Vol. 106, 17/10/86), όπουαποφασίστηκεότι η Ευρωπαϊ­ κήΣυνθήκηΑνθρωπίνων Δικαιωμάτων(πουκυρώθηκεμε τονΝ 39/62)δενκατοχυρώνειδικαίωμαδιαζυγίου. (γ) Η ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΟΔΙ- 3 0 ΚΑΙΟ. Οι δικηγόροι της Βουλήςυποστήριξανότι στην επίλυ­ σητουεγερθέντος θέματοςδενπρέπειναπαραγνωριστείη κυπριακήπραγματικότητα,γεγονός πουθαοδηγήσει στην καθήλωση της ζωτικότητας των δικαιϊκών θεσμών. Οι 35 Τούρκοι, τόνισαν οι δικηγόροι της Βουλής, όχι μόνο απέ1400 1 ΑΛΛ. Νικολάουκ.α.ν.Νικολάουκ.α.(Αρ. 2) ΣτυλιανΙοικ,Α. χουν απότηλειτουργία τουκράτουςτατελευταία28χρό­ νια,αλλάκαιαμφισβητούντηνυπόστασητουκαι αντιμά­ χονται την ύπαρξη του. Η στέρηση από τη Βουλή της εξουσίας γιατροποποίησητουΣυντάγματοςκαιεκσυχρο5 νισμό του δικαίου θα συνιστούσε επιβράβευση της προ­ σπάθειας των Τούρκων να υπονομεύσουν την Κυπριακή Πολιτεία. Η θέση των δικηγόρων της Βουλής είναι ότι εφόσον διαπιστώνεται ηαπουσίατων Τούρκων θεμελιώ­ νεται ηανάγκηγια την άσκηση της εξουσίας γιατροπο10 ποίησητου Συντάγματος(μηθεμελιωδών προνοιών)οπο­ τεδήποτε το εγκρίνει η πλειοψηφία των δυο τρίτων των Ελλήνων βουλευτών. ΕφόσονοιΤούρκοι απέχουναπό τα όργανα του κράτους, δημιουργείται εξ αντικειμένου η ανάγκη για τροποποίηση του Συντάγματος, οποτεδήποτε 15 κριθεί επιθυμητό, χωρίς τη συμμετοχή τους. 'Επεται ότι δεν είναι απαραίτητηη ύπαρξη συγκεκριμένης ανάγκης για την άσκηση της αναθεωρητικήςλειτουργίας πουπρο­ βλέπει το Σύνταγμα.Πρέπει να επισημάνουμε ότι ηανά­ γκηπουεπικαλέστηκαν οι δικηγόροιτηςΒουλήςδενείναι εκείνηπουδιαπιστώνεται στο προοίμιο του Ν95/89στην οποίαθεμελιώνεται η τροποποίησητουΣυντάγματος. Άλληπραγματικότητα πουδεν πρέπει να παραγνωρι­ στεί, τόνισαν οι δικηγόροι της Βουλής, απότο Ανώτατο Δικαστήριο είναι εκείνηπου ανέκυψε απότη λειτουργία 25 του Οικογενειακού Δικαστηρίου με τη θέσπιση του Ν 23/ 90,καθώςκαιταδικαιώματακαιυποχρεώσεις πουέχουν προκύψει απότιςαποφάσεις του.Οι φόβοιεξάλλου ότιη τροποποίησητουΣυντάγματοςαπότους Έλληνες βουλευ­ τές στην απουσίατων Τούρκων θα εξασθενήσει τηνυπό30 στάση της Κυπριακής Πολιτείας και τη διεθνή οντότητα της,επίσης ανέφερανοι δικηγόροι της Βουλής, είναι υπο­ θετικοί και στην ουσία ανύπαρκτοι. Η Κυπριακή Πολι­ τείατυγχάνειδιεθνούςαναγνώρισηςσ' όλους τουςτομείς. Ηδιάρθρωσητου ημεδαπούδικαίουαποτελεί, όπωςτόνι35 σαν,εσωτερικό θέμαστο οποίο δε μπορεί να έχει λόγοη διεθνήςκοινότητα. Αντίθετα, οι αιτητέςυποστήριξανότι τοκυπριακό κρά1401 Στυλιανίοης, Δ. Νικολάου κ.α.ν.Νικολάου κ. α.(Αρ. 2)
(1992)τος θεμελιώνεται στο Σύνταγματης ΚυπριακήςΔημοκρα­ τίας, η τροποποίηση του οποίου ενέχει τεράστιους κινδύ­ νους για τηδιεθνήυπόστασητης ΚυπριακήςΔημοκρατίας και την εκπροσώπηση τηςστο εξωτερικό. Η σπουδαιότητα που ενέχει η διασφάλιση του Συντάγματος και το ανέφι- 5 κτο της τροποποίησης του με βάσητο δίκαιοτηςανάγκης για την υπόσταση της Κυπριακής Πολιτείας και της ανα­ γνώρισης της στο εξωτερικό, διατυπώνονταιμε τον πλέον κατηγορηματικό τρόπο απότην ΚυπριακήΚυβέρνηση σε έγγραφο πουυπέβαλε στην ΕπιτροπήΕξωτερικών Υποθέ- \Q σεων του Αγγλικού Κοινοβουλίου την 18/3/1987 στο οποίο μας παρέπεμψαν οι αιτητές. Το πιό κάτω απόσπα­ σμα απότο έγγραφοτης ΚυπριακήςΚυβέρνησης είναιχα­ ρακτηριστικό, όπως εισηγήθηκε ο κ. Χρυσοστομίδης, της σπουδαιότητας που αποδίδεται στη μη τροποποίηση του 15 Συντάγματοςενόσο διαρκείηέκρυθμηκατάσταση:"1.8 Under the municipal Constitutional Law of the Republic, as elaborated in the Ibrahim Case -a judgment accepted by theTurkish Cypriot judges - the Government of the Republic functioned and could continue to function 20 lawfully in terms of the doctrine of necessity. Always

🔗 Στην επίσημη πηγή

Επεξήγηση AI βάσει του επίσημου κειμένου του νόμου. Ενδεικτική, δεν υποκαθιστά νομική συμβουλή.