(1992)27Μαρτίου,1992 [ΣΤΥΛΙΑΝΙΔΗΣ, ΑΡΤΕΜΙΔΗΣ,ΑΡΤΕΜΗΣ.Δ/σιές] ΕΛΕΝΗ ΧΟΠΠΗ ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ, Εφεσείοντες ν. ΙΑΚΩΒΟΥ ΠΑΝΑΓΗ ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ, Εφεσίβλητοι (Πολιτική ΈφεσηΑρ. 7543). Αιαθήκη — Προσβολή κύρους διαθήκηςλόγω έλλειψης δικαιοπρακτικής ικανότητας εξ αιτίας πνευματικής αναπηρίας και λόγω άσκη σης αδικαιολόγητου επηρεασμού και ψυχικήςπίεσης — Τοπρωτό δικο Δικαστήριο βρήκε ότι δεν είχαν αποδειχθεί — Το Εφετείο έκρινε ότι δεν συνέτρεχε οποιοσδήποτελόγος για επέμβαση του. $ Η ΑγγελικήΑντωνιάδου πέθανε στηΛευκωσία στις 26.4.84 σε ηλικία 83 χρόνων. Δεν είχε αναγκαίουςκληρονόμους καιμεδιαθή κη της την οποία εκτέλεσε στις 13.6.83 άφησε όλη την περιουσία τηςστον ΙάκωβοΠαναγή,πουtfcavενοικιαστής τηςκαιείχε στενές φιλικές σχέσεις μαζίτης. Μεαγωγήτους οι εφεσείοντες, πουήσαν 10 όλοι κληρονόμοι της αποβιωσάσης, πρόσβαλαν την εγκυρότητα της διαθήκης,μεταξύ άλλων,για τους λόγους ότι (α)ηαποβιωσασακατάτον χρόνο της εκτέλεσης της διαθήκηςδενείχε δικαιοπρακτική ικανότηταλόγω πνευματικής αναπηρίαςκαι (β)πως η δια θήκη ήταν το αποτέλεσμα αδικαιολόγητου επηρεασμού και 15 ψυχικής πίεσης που ασκήθηκανσεβάροςτης απότον Ιάκωβο Πα ναγή. Το πρωτόδικο Δικαστήριο, αφού αξιολόγησε την μαρτυρία που προσήγαγαν οι εφεσείοντες για να αποδείξουν την υπόθεση τους,την απέρριψε σαν αναληθήήαναξιόπιστη,και απέρριψε την αγωγή,επικυρώνοντας ταυτόχρονατηνδιαθήκη. 20 Αποφασίσθηκε ότι: Η υπόθεση των εφεσειόντων ήταναπελπιστικάαδύνατηκαιτί ποτε δεν είχε παρουσιασθεί πουνα δικαιολογεί την επέμβαση του Εφετείουσταευρήματααξιοπιστίαςτουπρωτόδικου Δικαστηρίου. Η έφεση απορρίφθηκε.Τα έξοδα 25 ναπληρωθούν από την περιουσία. 534 1 ΑΛΛ. Χόπηηχ.α.ν.ΠαναγήΜ.α. Έφεση. Έφεση από τους ενάγοντες κατά της απόφασης του Επαρχιακού Δικαστηρίου Λευκωσίας (Πογιατζής,Π.ΕΑ και Ν. Νικολάου* Ε.Δ.) που δόθηκε στις 9 Ιανουαρίου, S 1988 (Αρ. Αγωγής 6266/84)με την οποίααπορρίφθηκεη αγωγήτους μετην οποίαπρόσβαλαντην διαθήκη της Αγ γελικής Αντωνιάδου. Γ.Παπαθεοδώρου,γιατους εφεσείοντες. Γ.Νιχολαΐδης,γιατους εφεσίβλητους. Cur. adv. vult. 10 ΣΤΥΛΙΑΝΙΔΗΣ, Δ:Τηναπόφαση τουΔικαστηρίου θα διαβάσειοδικαστήςΧρ. Αρτεμίδης. ΑΡΤΕΜΙΔΗΣ,Δ.: ΗΑγγελική Αντωνιάδου, το γένος ΠαπαθεοδώρουΧαραλάμπους,πέθανεστηΛευκωσίαστις 15 26.4.84 σε ηλικία 83 χρόνων. Είχε αρκετή περιουσία την οποία άφησε εξολοκλήρου ως κληρονομιά στον Ιάκωβο Παναγή, με διαθήκητην οποία εκτέλεσε στις 13.6.83 στη Λευκωσία. Η μακαρίτισσαδεν κατέλειπε κατάτο θάνατο τηςπατέραή μητέρα, σύζυγο,τέκναήκατιόντατέκνουκαι 20 επομένως μπορούσε ναδιαθέσει ολόκληρη την περιουσία τηςοπουδήποτεεπιθυμούσεσύμφωναμετιςδιατάξειςτου άρθρου41
(1)(γ)του περί Διαθηκών και ΔιαδοχήςΝόμου Κεφ.195. Οι δέκα ενάγοντες-εφεσείοντες είναι οι συγγενείς της 25 μακαρίτισσαςπου, ανδεν εκτελούσετην επίδικη διαθήκη, θα κληρονομούσαν την περιουσία της. Με αγωγή τους, που εκδικάστηκε από το πλήρες ΕπαρχιακόΔικαστήριο Λευκωσίας, πρόσβαλαν τη διαθήκη προβάλλοντας τους εξής λόγους: 30 (α)Στην εκτέλεσητης δεν τηρήθηκανοι διατυπώσεις πουρητάπροβλέπονταιστοάρθρο23τουΝόμου. 535 Agropiditg,Δ. Χόππηκ.α.ν.Παναγήη.α.
(1992)(β)Ηδιαθέτις δεν είχεκατά τηνεκτέλεση τηςδιαθήκης δικαιοπρακτικήικανότητα λόγω πνευματικής αναπηρίας, και επομένως δεν ήταν σε θέση να αντιλαμβάνεται τις πράξειςτηςκαιτιςσυνέπειες τους,και, (γ) Η εκτελεσθείσα διαθήκηείναι το αποτέλεσμα αδι-5 καιολόγητου επηρεασμούκαιψυχικήςπίεσηςπουασκήθη κανεις βάροςτης από τονεναγόμενο-εφεσίβλητο 1, Ιάκω βοΠαναγή. Μετά την ακροαματικήδιαδικασία, που ήτανμακρά, το πρωτόδικο δικαστήριο εξέδωσετην κρινόμενη εμπερι- 10 στατωμένη απόφαση.Σ* αυτήαναλύονται μεεμβρίθειατα νομικά σημεία που ηγέρθηκαν και η μαρτυρία πουπρο σκομίστηκε. Το δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα, σύμφωνα με τη μαρτυρία που αποδέχτηκε ως αξιόπιστη και ορθή,πως ημακαρίτισσα ήτανμιαγυναίκαμορφωμέ- \$ νη με γενική εμφάνιση κυρίας, που είχε πλήρη διαύγεια πνεύματος καιπου παρά την ηλικία της ηόλη κοινωνική της συμπεριφορά και ανθρώπινηπροσέγγιση τηνέκαμναν μια ενδιαφέρουσα γυναίκα, πουμιλούσεγιατις εμπειρίες της ζωής της και.τα ταξίδια που έκαμε. Το δικαστήριο 20 ικανοποιήθηκε επίσης, ουσιαστικά απότη μαρτυρία των ίδιων των εφεσειόντων συγγενών, πως η μακαρίτισσα τους αποστρεφόταν. Γι' αυτό και την χαρακτήρισαν ως ιδιόρρυθμη και εκκεντρική. Οι λόγοι βέβαια, για τους οποίους αποστρεφόταντους συγγενείςτηςδενήτανδυνα- 25 τό να αποκαλυφθούν στο Δικαστήριο γιατί μόνο η ίδια τους γνώριζε. Το πρώτο πρόσωπο που προσήγγισε η μακαρίτισσα για να του ζητήσει να την βοηθήσει να κάμει τηδιαθήκη της ήταν ο μ. Μιχαήλ Μιχαηλίδης, τέως πρόεδρος Δικά- 30 στηρίου και μετέπειτα του Στρατοδικείου, ο οποίος την παρέπεμψε στο Χρ. Χρύσανθου, δικηγόρο απότη Λευκω σία, που συνέταξε τη διαθήκη. Η διαθήκη υπογράφτηκε από τη μακαρίτισσα με προσυπογράφοντες μάρτυρες τον Α. Ολύμπιο, τέως Αρχιπρωτοκολλητή του Ανωτάτου Δι- 35 καστηρίουκαικατάτονουσιώδηχρόνομέλοςτηςΕπιτρο πής Εκπαιδευτικής Υπηρεσίας καικάποιο Σωκράτη Ρουπίνα. 536 1 Α. ΑΛ. Χόππηκ.α.ν.Παναγήχ.α. ΑφτεμΜης,Δ. Ο μ.Μιχαηλίδης,καταθέτονταςστοΔικαστήριο, ανέφε ρε πως συμβούλευσε τη μακαρίτισσα να αφήσεικάποια περιουσίακαιστουςσυγγενείςτης.Η ίδιαόμωςήταναμετάπειστη. Επιθυμίατης ήταν νακληροδοτήσει ολόκληρη 5 την περιουσία της στον Ιάκωβο Παναγή. Αναφορικά με τις πνευματικές ικανότητες της μακαρίτισσας,καιτην εν γένει συμπεριφορά της,ουσιώδεις μάρτυρες ήτανμεταξύ άλλων, ο μ,Μιχαηλίδης, ο κ.Ολύμπιος, ο δικηγόρος κ.Χρυσάνθου καιοίδιοςοΠαναγή. 10 Ηυπόθεση των εφεσειόντων ενώπιον τουδικάσαντος δικαστηρίουήτανπροδήλωςαδύνατηκαιβασίστηκε, κατά κύριο λόγο, σε αόριστες υποθέσεις,βασισμένες σεκανένα δυο μικροεπεισόδια της καθημερινής ζωής. Με ένααπό αυτά,πουτο πρωτόδικο δικαστήριο ορθάέκρινε πωςαν 15 πράγματι συνέβηκε θαπροσέδιδε ουσίαστηνυπόθεσητων εφεσειόντων, θαασχοληθούμεκαιεμείς. Ο δικηγόρος των εφεσειόντων περιέλαβε στο εφετήριο 19 συνολικά λόγους διατυπωμένους με πλήρεις λεπτομέ ρειες, τους οποίους ανέπτυξε ενώπιον μας επί μακρόν. 20 Δενκατόρθωσεόμωςναμαςπείσειπωςηπρωτόδικη από φαση είναι μεοποιοδήποτετρόποτρωτή.Η αγόρευσητου ενώπιον μας βασίστηκε πάλιν εν πολλοίς σε θεωρίες και εικασίες από παρατραβηγμένασυμπεράσματααστήρικτα από τη μαρτυρίαπου έγινε αποδεκτήαπότο πρωτόδικο 25 δικαστήριο. Στην αρχήτης αγόρευσης του, και μετά από κάποια συζήτηση,εγκατέλειψε τους ισχυρισμούς τουγιατην προ σβολήτης διαθήκης σύμφωνα με τους οποίους κατάτην εκτέλεσητης δεν τηρήθηκανοι διατυπώσεις πουπροβλέ30 πει ο νόμος. Ετσι, οι νομικοί λόγοι της έφεσης περιορί στηκανουσιαστικάσεδυο,(α) πωςη μακαρίτισσακατάτο χρόνοτηςεκτέλεσηςτηςδιαθήκηςδενείχεδικαιοπρακτική ικανότηταλόγω πνευματικήςαναπηρίαςκαι (β),και αυτό είναι το βασικώτερο,πως ηδιαθήκηήταντο αποτέλεσμα 35 αδικαιολόγητου επηρεασμού και ψυχικής πίεσης που ασκήθηκαν εις βάρος της από τον μοναδικό κληροδόχο τηςΠαναγή. 537 AgtcpUhg,Δ. Χόπηηη.α.ν.ΠαναγήΗ.a.
(1992)ΟΠαναγήήτανενοικιαστήςτηςμακαρίτισσαςκαιείναι κοινώς παραδεκτόπως είχε πολύ στενές φιλικές σχέσεις μαζίτης.Ηίδιατονχαρακτήριζεσανπαιδίτης.Αναφορι κά μετις πνευματικές ικανότητεςτης μακαρίτισσας, γενι κά την υγεία της και συμπεριφορά της, έχουμε ήδηανα- 5 φερθεί στη μαρτυρία των μ.Μιχαηλίδη, Ολύμπιου και Χρύσανθου. Προσκομίστηκε καιάλλημαρτυρίαεκμέρους των εφεσίβλητων, πουαπέδειξεπωςημακαρίτισσαζούσε καιδιαχειριζότανμόνηταοικονομικάτηςμε φυσιολογική ικανότητα. Η μοναδικήδιισταμένη μαρτυρίαμε αυτάτα ίο στοιχεία ήταν η αόριστη διαπίστωση των εφεσειόντων πωςκάποτεη μακαρίτισσαξεχνούσε,πολύφυσικόγιατην ηλικίατης,καιτους πλείστους ανθρώπους,καιπαντελώς άσχετο με την οποιαδήποτε ικανότητα της να εκτελέσει .διαθήκη. Το μεγαλύτερο μέρος της αγόρευσης του δικηγόρου των εφεσειόντων χρησιμοποιήθηκε για νατεκμηριωθεί το στοιχείο τουαδικαιολόγητουεπηρεασμούκαιτηςψυχικής πίεσης,πουκατ' ισχυρισμό υπέστηημακαρίτισσαγιατην εκτέλεσητης διαθήκης,εκ μέρους τουεφεσίβλητου Πάνα- 20 γή.Γιατηναπόδειξητουισχυρισμού αυτούοι εφεσείοντες παρουσίασανμαρτυρίαενώπιοντουπρωτόδικουδικαστη ρίουπουαφορούσε, όπωςείπαμεπιοπριν,έναδυομικρο επεισόδιαγιαναδείξουνπωςη μακαρίτισσαήταν"ουσια στικάφυλακισμένηκαικάτωαπότον απόλυτοέλεγχοτου 25 εφεσίβλητου", όπωςτοέθεσε οκ.Παπαθεοδώρου.Το δικα στήριο εξήτασε με προσοχή τη μαρτυρία αυτή, και την απέρριψεωςαναληθή.Οδικηγόροςτωνεφεσειόντων προ σπάθησεναμαςπείσει ναεπέμβουμεκαιναανατρέψουμε τα ευρήματατου δικαστηρίου,θα εφλυαρούσαμε ανεπα- 30 ναλαμβάναμε αυτό που είναι χιλιοειπωμένο, ότι δηλαδή το εφετείοδενεπεμβαίνειγιαναυποκαταστήσειμετηδική του κρίση αυτή του πρωτόδικου δικαστηρίου σε ότι αφοράτην αξιοπιστίατων μαρτύρων.Περιοριζόμαστενα πούμεπωςηυπόθεσητωνεφεσειόντων είναιαπελπιστικά 35 αδύνατη γιατί στερείται οποιουδήποτε ερείσματος τόσο στηνομικήτηςπτυχή,όσοκαιστοπραγματικότηςυλικό. Το κατ* ισχυρισμό επεισόδιο, του οποίου κάμνουμε νύξηπιο πάνω,καιπουτο δικαστήριοπολύ ορθάέκρινε 538 1D 1 Α. ΑΛ. Χόππηκ.α.ν.Παναγήχ.α. ΑφτεμΙΑης,Δ. ωςσοβαρό, ανήτανπραγματικό,περιγράφεταιστη μαρτυ ρία της Ολυμπίας Παπαθεοδώρου,μάρτυρος εναγόντων 11,ανηψιάςτης μακαρίτισσας.Είπεη μάρτυραςπως5, 6 ημέρεςμετάτις21.5.83πήγεστοσπίτιτηςθείαςτηςγιανα 5 τηςπάρειφαγητό. 'Οτανπλησίασετηνπόρτατηςκουζίνας άκουσε κλάματα και φωνές, που αναγνώρισε πως ήταν της θείας της, και που φώναζε: "στάματα να με κτυπάς αχάριστε,θασουυπογράψω".Προχώρησε αμέσως, ανέβη' κε τησκάλα και μπαίνονταςαπότηνπόρτατηςκουζίνας 10 συνάντησε ένα άγνωστο της πρόσωπο που έβγαινε έξω απότο σπίτι. Πήγε μέσακαιρώτησετηθείατηςτισυνέβη καιγιατίφώναζεπωςτηνκτυπούσαν.Αυτήτηςαπάντησε πωςήτανοενοικιαστής τηςκαιότι είχε μαζίτουπροβλή ματα.Ηθείατηςόμως τηνπαρακάλεσεναμηνπατίποτε 15 για το επεισόδιο σε κανένα ούτε και στην αστυνομία. Η ίδιαημάρτυςόμως το ανέφερεστον αδελφότηςκ.Παπα θεοδώρου,δικηγόροτων εφεσίβλητων. Το πρωτόδικο δικαστήριο απέρριψε τη μαρτυρία ως αναληθήκρίνοντας πως το επεισόδιο αποτελούσε σκόπι20 μο δημιούργημα μετέπειτα σκέψης, με μοναδικό σκοπό την ενδυνάμωση της υπόθεσης των εφεσειόντων, στην οποίακαι ημάρτυςήτανενδιαφερόμενο πρόσωπο.Αξιο λογώντας τη μαρτυρίατο δικαστήριο σχολίασεκαιτο γε γονός πωςηέκθεση απαιτήσεωςδενκάλυπτεισχυρισμούς 25 φυσικής βίας με ειδική αναφορά σ' αυτόενόψειτηςσοβα ρότητας του. Επίσης, αφού αναφέρθηκε στη νομολογία, έκρινεπως εν πάση περιπτώσει ημαρτυρίαγιατο επεισό διοκαιηδήθενστιχομυθία της μακαρίτισσας μετη μάρτυ ρα στην απουσία του εφεσίβλητου 1,που δεν αναγνωρί30 στηκεαπότημάρτυραωςτοπρόσωποπουέβγαινεαπότο σπίτι,ήτανεξακοής μαρτυρία. Ο δικηγόρος των εφεσειόντων, προσβάλλοντας πάνω σε αυτό το σημείο την πρωτόδικη απόφαση, εισηγήθηκε πως η έκθεσηαπαιτήσεως καλύπτει επαρκώς τον ισχυρι35 σμόγιαφυσικήβίακαιότιη επίδικημαρτυρίαδενήτανεξ ακοήςκαιεπομένωςαποδεκτή. θα ήτανθεωρητική άσκηση εκ μέρους μαςναασχολη θούμε μετην εισήγηση τουδικηγόρουπωςη υπο συζήτηση 539 Αρτεμίύης,Δ. Χόπηη Η. α.ν.Παναγήu. α.
(1992)μαρτυρίαήταναποδεκτή,εφόσοτοπρωτόδικοδικαστήριο τηναπέρριψε ως αναληθή καιέδωσεπειστικούς και επαρ κείς λόγους για την κρίση του. Συνοπτικά όμως αναφέ ρουμε τα εξής. Η μαρτυρία ήτανόντως εξ ακοήςκαι δεν μπορούσε με αυτή να αποδεικτεί το επεισόδιο. Ο εφεσί- 5 βλητος 1δεν ήτανπαρώνστην ισχυριζόμενη στιχομυθία, ούτε αναγνωρίστηκε απότημάρτυραπωςήταντοπρόσω πο που έβγαινε απότο σπίτι της θείαςτης. Και όχι μόνο αυτό, αλλά ούτε αμέσως μετά, ή αργότερα, οι συγγενείς της μακαρίτισσας τον αντιμετώπισαν θέτοντας ενώπιον ίο τουτηνεγκληματική αυτή συμπεριφοράτου. Προχωρούμε μάλιστα να πούμε, για ναδείξουμε την ορθότητα τουευ ρήματος του δικαστηρίου, πως τέτοια συμπεριφορά των συγγενών, επί του προκειμένου θαήταναφύσικη, καιμά λιστα ασύμφωνη με τους ισχυρισμούς τους, ότι δηλαδήη 15 μακαρίτισσα ήταν πνευματικά ανάπηρη λόγω αρτηριο σκλήρυνσης καιβρισκόταν σεκατάστασηπλήρουςαπομό νωσης που της επέβαλε ο εφεσίβλητος 1. Γιατί, αν έτσι είχανταπράγματα,δεν θαάκουαντηνυποτιθέμενηπαράκλήση της μακαρίτισσας να μην αναφερθεί το επεισόδιο 2 0 στην αστυνομία, ιδιαίτεραόταν αυτόπεριήλθε στηγνώση του δικηγόρου κ.Παπαθεοδώρου,που ασφαλώς αντιλαμ βανόταν το περιεχόμενο καιπιθανές μελλοντικέςεπιπτώ σεις στη φράση: "σταμάτανα με κτυπάς αχάριστε θασου υπογράψω". 25 Ενόψει των ανωτέρω η έφεση απορρίπτεται.Ταέξοδα ενώπιον μας θακαταβληθούν απότηνπεριουσία. Οι συγ γενείςτης μακαρίτισσας,πουθαδικαιούντο στην περιου σία της,ανδεν έκαμνε τηδιαθήκημετην οποίατουςαποκλήρωσε, είχαν κάποιο ηθικό έρεισμα να θέσουν την 30 εκτέλεση της διαθήκης στην κρίση του Δικαστηρίου. Δεν επεμβαίνουμε στη διαταγήγια τα έξοδα του πρωτόδικου δικαστηρίουγιατίαυτήδεναποτέλεσε λόγοέφεσης. Ηέφεσηαπορρίπτεται. Τα έξοδα τηςέφεσης ναχαταβληθούναπό τηνπεριουσία. 540