(1992)21 Απριλίου, 1992 [Α.ΛΟΙΖΟΥ,Π.. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ, Χ'ΤΣΑΓΤΑΡΗΣ, ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΗΣ. ΝΙΚΗΤΑΣΔ/στέςΙ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΓΕΝΙΚΩΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ ΛΤΔ, Εφεσείοντες - Αιτητές, ν. ΚΥΠΡΙΑΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΜΕΣΩΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΠΡΟΣΦΟΡΩΝ, Εφεσίβλητων - Καθ'ων η αίτηση. (Αναθεωρητική Έφεση Αρ. 985) Προσφορές — Ουσιώδης όρος — Η κρίση περί του ουσιώδους ενός όρου σε προκήρυξη δημόσιου διαγωνισμού ανήκει στο δικαστή — Το κριτήριο είναι ησημασία που ενέχει η τήρηση του για την από φαση κατακύρωσης της προσφοράς (TamassosTobaccoSuppliers & Co. v.Republic, AE903, Πικής,Δ.). 5 Προσφορές — Ευχέρεια της διοίκησης να ζητεί,στην κατάλληλη περί πτωση, διευκρινήσεις, ιδιαίτερα προς καλύτερη εξυπηρέτηση του δημοσίου συμφέροντος (όπως η επιδίωξη πιο συμφέρουσας τιμής για το δημόσιο, στην κριθείσα περίπτωση). Προσφορές — Επουσιώδεις παρατυπίες — Η προσέγγιση του Συμ- \Q βονλίου της Επικρατείας στην 116/
- Το επίκεντρο της αμφισβήτησης στα πλαίσια της διαδικασίας της έφεσης αυτής,που ασκήθηκε εναντίον της πρωτόδικης απόφα σης η οποία δεν απεδέχθη το ακυρωτικό αίτημα των εφεσειόντων, για την κατακύρωση του έργου της ανεγέρσεως του κρατικού νο- 15 σοκομείου Πάφου στους ενδιαφερομένους, ήταν το ισχυριζόμενο σφάλμα υπολογισμού της ενδιαφερόμενης εταιρείας, στην οποία κατακυρώθηκε το έργο, σφάλμα το οποίο οδήγησε, πάντα κατά τους εφεσείοντες, στην υποβολή χαμηλότερης μεν προσφοράς που δεν μπορούσε όμως να ανταποκριθεί στην πραγματικότητα. Γύρω 20 από παρεμφερή ζητήματα αναπτύχθηκε η εκατέρωθεν επιχειρημα τολογία, τα κρίσιμα σημεία της οποίας όπως και τα αντίστοιχα πραγματικά δεδομένα καταγράφηκαν στηναπόφαση. Το Ανώτατο Δικαστήριο αποφάσισε την απόρριψητης Έφεσης κατά πλειοψηφία. Μετην απόφασηπου έδωσε οΔικαστής Νικήτας 25 και με την οποία συμφώνησαν ο Πρόεδρος Α. Λοΐζου, και οι Δικα στές Παπαδόπουλοςκαι Χ "Τσαγγάρης,αποφασίστηκε ότι:
- Πότε ένας όρος σε προκήρυξη δημόσιου διαγωνισμού έχει το 80 3 Α.Α.Δ. Ετ. Γεν. Κατασκευών Λτδ ν. Δημοκρατίας χαρακτήρα ουσιώδους τύπου εξετάστηκε και πολύ πρόσφατααπό την Ολομέλεια στην ΑΕ 903 Tamassos TobaccoSuppliers& Co. v. Republicημερ.28/2/92.Οδικαστής Πικής επαναδιατυπώνειτη διά κριση τέτοιων όρων σε ουσιώδεις και μηως εξής: 5 10 15 "Τι συνιστά ουσιώδη όρο πλειοδοτικού διαγωνισμού, αποτέλε σε το αντικείμενο μεγάλου αριθμού δικαστικών αποφάσεων. Η κρίση κατά πόσο τύπος ο οποίος παραβιάζεταιαποτελεί ουσιώδη ήεπουσιώδη πρόνοια,ανήκει στο δικαστή (βλέπε Σπηλιωτόπουλος "Εγχειρίδιον Διοικητικού Δικαίου, Έκδοση 1977, σσ. 404-405). Η νομολογία βεβαιώνει ότι το κριτήριο για τον καθορισμό της σημα σίας και υπόστασης όρου πλειοδοτικού διαγωνισμού, είναι η ση μασία που ενέχει η τήρηση του για την απόφαση για κατακύρωση της προσφοράς.Ουσιώδης είναι ο όρος ητήρηση του οποίου είναι αποφασιστικής σημασίας για τη λήψηκαι το περιεχόμενο τηςαπόφάσης για την κατακύρωσητης προσφοράς. 35
- Αν πράγματι στην πρώτη δήλωση της ενδιαφερόμενης εται ρείας, (24/1/86), παρεισέφρησε νέος όρος, που ήρε τη βεβαιότητα του ποσού της προσφοράς,με βάσηταπαραπάνω κριτήρια, έχουμε παράβαση ουσιώδους τύπου και ακυρότητα. Από τα δεδομένα όμως της προσφοράς ηλήψηυπόψη της έκθεσης των συμβούλων αρχιτεκτόνων δεν σημαίνει κατ' ανάγκη απόκλιση από το σχετικό όρο της διακήρυξης. Η παράλειψη διεξαγωγής έρευνας για την ιδιοσυστασία του εδάφους ήταν κίνδυνος που ανάλαβαν δεδομέ νου ότι ητιμή που έδωσαν δεν τελούσε κάτω από οποιαδήποτεαίρεση. Η έννοια του σχετικού όρου ερμηνεύεται σε συνδυασμό με τους άλλους όρους και οδηγίες της διακήρυξης. Επικροτώντας το ερμηνευτικό αποτέλεσμα του πρωτόδικου δικαστήγια τους λόγους που παραθέτουμε,καταλήγουμε ότι η δήλωση δεν ήταν ασυμβίβα στη με τη δεσμευτικότητα του υποβληθέντος ποσού. Αλλωστε το θέμα δεν πρέπει να διαχωρισθεί απόλυτα από την ευχέρεια που αναγνωρίζεται στη διοίκηση να ζητά, στην κατάλληλη περίπτωση, διευκρινήσεις, όπως έπραξε στην παρούσα υπόθεση. 'Οταν μάλι στα μια τέτοια ενέργεια αποσκοπεί στην καλύτερη εξυπηρέτηση του δημοσίου συμφέροντος με την κατακύρωση ενός έργου στην πιο συμφέρουσα για το δημόσιο τιμή. 40
- Κατάτα λοιπά, πρόκειται για θέμα παρατυπιών που δεναγ γίζουν την ουσία και καταντούν επουσιώδεις για ένα τόσο μεγάλο έργο. Το Συμβούλιο της Επικρατείας στην υπ' αρ. 116/87 υπόθεση είχε ανάλογη προσέγγιση σε περίπτωση ελλειπούς μελέτης για την ποιότηταυλικών. (Βήμα,Τόμος 38,σελ. 742.). 20 25 30 45 Ο Δικαστής Χρυσοστομής, διαφωνώντας με το απορριπτικό αποτέλεσμα στο οποίο ήχθηηπλειοψηφία, εξέδωσε ιδίαναπόφαση επιτρεπτική της εφέσεως, κρίνοντας, με αναλυτικό σκεπτικό, την προσφορά του ενδιαφερομένου μέρους άκυρη,ως μη δίδουσα κατ' ουσίαν τιμή μονάδος, τις επιγενόμενες διευκρινήσεις ως προς την προσφορά αυτή ανεπίτρεπτη τροποποίηση της και τα αντίστοιχα επικυρωτικά ευρήματα του πρωτόδικου δικαστή εσφαλμένα. Έφεση απορρίπτεται κατά πλειοψηφία με έξοδα. 81 Et.Γεν.ΚατασκευώνΛτδν.Δημοκρατίας
(1992)Αναφερόμενεςυποθέσεις: Ι Ν Christo8desLtdv. TheRepublic
(1985)3ΑΛΛ. 546· ΑνδρόνικοςΝικολάουν. Δημοκρατίας
(1987)3ΑΛΛ. 586 MedconConstructionandOthersv. TheRepublic
(1968)3 CLR535Kounnas& Sonsv. TheRepublic
(1972)3 CLR542· 5 Tamassos TobaccoSuppliers & Co.v. Republic, AE 903, απόφαση ημερ. 28/2/92
(1992)3ΑΛΛ. 60Συμβουλίου τηςΕπικρατείας, απόφαση αρ. 116/87, No.Β, Τόμος 38, σελ. 742· Αποφάσεις Συμβουλίου Επικρατείας531/49. 132/39, 245/43. 668/ 1 0 74· Α. TrikomitisLtdv. TheRepublic
(1986)3 CLR262· K&M Transportv. Ε.ΪΛ. &Others
(1987)3 CLR 1939· ΜανουτράκοΛτδ v.Δημοκρατίας, Υπ.Αρ. 653/89, απόφαση ημερ. 11/11/89 · 15 Ατλάντιχ Ινσιονρανς Ατό ν. ΣυμβουλίουΕμπορίας Κυπριακών Πατατ(&ν, Υπ. Αρ.469/88κλπ., απόφασηημερ. 27/1/90 · Panayiotou & Constantinou Constructions Ltd v. Δημοκρατίας, Υπ.Αρ.463/84, απόφασηημερ. 3/2/90· Steff& Co. γ. ΚυπριακήςΔημοκρατίας, Υπ.Αρ. 891/88, απόφαση 20 ημερ. 11/10/90 · Datacom Ltdν. ΔήμουΑγίου Δομετίου,Υπ.Αρ. 476/89, απόφαση ημερ. 17/12/90. Έφεση. 'ΕφεσηεναντίοντηςαπόφασηςΔικαστή τουΑνωτάτου 25 Δικαστηρίου Κύπρου (Κούρρης, Δ.) που δόθηκε στις 4 Αυγούστου, 1989 (Αριθμός Προσφυγής 445/86) με την οποία ηπροσφυγήτων εφεσειόντων εναντίοντηςαπόφα σης του Συμβουλίου Προσφορών να κατακυρώσει την προσφορά για την ανέγερση του κρατικού νοσοκομείου 30 Πάφου στο ενδιαφερόμενο μέρος αντί στους αιτητές απορρίφθηκε. 82 3Α.Α.Δ. Ετ. Γεν. ΚατασκευώνΛτδ ν. Δημοκρατίας Ν.Παπαευσχαθίον^\.α τους εφεσείοντες. Α. Παπασάββας, Ανώτερος Δικηγόρος της Δημοκρα τίας, για τους καθ' ων η αίτηση. Α. Παναγιώχον, για το ενδιαφερόμενο μέρος. 5 Cur. adv. vult Α. ΛΟΙΖΟΥ, Π: Την απόφαση της πλειοψηφίας θα δώσει ο δικαστής Σ. Νικήτας. ΝΙΚΗΤΑΣ,Δ: Μετην απόφασηαυτήσυμφωνούν οι δι καστές Λοΐζου, Παπαδόπουλος και Χ'Τσαγγάρης. 10 Ηαιτήτριαείναι εργοληπτική εταιρεία. Είχε προκριθεί με 7 άλλους εργολάβους για να λάβει μέρος σε δημόσιο μειοδοτικό διαγωνισμό για την ανέγερση του κρατικούνο σοκομείου Πάφου. Στο διαγωνισμό συμμετέσχε XOLηεται ρεία Fysko Contracting Limited, ενδιαφερόμενοι στην υπό25 θέση, που τελικά τον κέρδισαν αφού αναδείχθηκαν ως οι τελευταίοι μειοδότες. Ηπροσφορά τους ήταν η χαμηλότε ρηΗ διαφορά ήταν μισό σχεδόν εκατομμύριο λίρες από εκείνη των αιτητών που έδωσαν την αμέσως μικρότερη 20 προσφορά. Όμως οι αιτητές υποστήριξαν ότι το έργο κα τακυρώθηκεκατάπαράβασηουσιαστικών όρων των τεχνι κών προδιαγραφών από τη μειοδότρια εταιρεία. Το πρω τόδικο δικαστήριο, όπως θα δούμε, είχε διαφορετική άποψη. Απόρριψε όλες τις αιτιάσεις των αιτητών και επι κύρωσε την απόφασητης διοίκησης. Θα εκθέσουμε στη συνέχεια τους λόγους έφεσης σε συ νάρτηση με τα πραγματικάπεριστατικάπου αποτελούν το υπόβαθρο τους. Κεντρικό γεγονός είναι η υπό των ενδια φερομένων προσφερθείσα τιμή μονάδας του επί μέρους 30 έργου των εκσκαφών σε άμμο, βράχο ήοποιοδήποτε άλλο υλικό. Σύμφωνα με τη σχετική ρήτρα ήταν ευθύνη των προσφοροδοτών να επισκεφθούν τον τόπο εκτέλεσης των 83 Νικήτας, Δ, Ετ. Γεν.ΚατασκευώνΛτΛ ν.Δημοκρατίας
(1992)εργασιών για να διαπιστώσουν τη σύσταση τουεδάφους καιναδώσουντιμή μονάδας.Τοκείμενο τηςείναιστα αγ γλικά: '"The contractor shall visit the site and ascertain the nature of thematerial tobe excavated.Inthisrespect the 5 rates for excavation aretoIncludefor excavatingInrock, sand or whatevermaterial Is encountered andfor use of compressed alrplant, wedges or other remaining plant andappliances required." Αξιοσημείωτη σπουδαιότηταέχει καιτο εξής γεγονός. ™ Οι ενδιαφερόμενοι συνόδευσαν την προσφορά τους με επιστολή ημερ. 24/1/
- Το κρίσιμο απόσπασμα,από το οποίοαντλήθηκεκαιτοκύριοεπιχείρημαακυρότηταςτης, είναισύντομοκαιτοπαραθέτουμεαυτούσιο: "We confirm, that our tender Isbasedonthe contract 15 documents, the memoranda 1-8 and the Geological and Soils Report, which we inspected at the office of the Consulting Architect." Ας σημειωθεί εδώδιευκρινιστικά ότι οι παραπάνωεκ θέσεις των συμβούλων-αρχιτεκτόνων δεν συγκαταλέγο- 20 νταν ανάμεσα στα επίσημα έγγραφα των προσφορών. Είναι όμως γεγονός πως διανεμήθηκεήτέθηκε στη διάθε ση όλων των διαγωνιζομένων προφανώςγιακαθοδήγηση τους. Κατάτηνπορείααξιολόγησης τωνπροσφορών ηδιοί- 25 κηση,ύστερα απόγνωμάτευση του βοηθούγενικού εισαγ γελέα, ζήτησε αποσαφήνισητης προστκ>ράςτων ενδιαφε ρομένων. Η απάντησητουςδόθηκεεγγράφωςστις29/5/
- Τοουσιαστικότηςμέροςαναφέρει: "Η συνοδευτική επιστολή μας με ημερομηνία 30 24/1/1986, είναι καθαράενημερωτική καιόπωςήδη σας έχει αναφερθεί μετην επιστολή των δικηγόρωνμας 4/4/1986 η προσφορά μας δεν περιέχει οποιεσδήποτε επιφυλάξειςήκαιόρους. 84 3Α.Α.Δ. 5 Ετ. Γεν. ΚατασκευώνΛτδ ν.Δημοκρατίας Νικήτας, Δ. Με την επιστολή μας αυτήδιευκρινίζουμε ότι έχου με αντιληφθεί πλήρως τους όρους των προσφορών και συγκεκριμένα να αναλάβομε επί ιδίω κινδύνω την εκ σκαφή για την προσφερθείσα από εμάς τιμή άσχετα με την κατάσταση που παρουσιάζει η γεωλογική έκθεση. Ελπίζουμε, ότι με τη διασαφήνιση αυτήθα τύχουμε της άμεσης απάντησης σας για την κατακύρωση του έργου στην εταιρεία μας." Οι αντιρρήσεις των αιτητών κατά του κύρους τηςπρο10 σφοράς εκτάθηκαν και σε άλλο θέμα. Ομολογουμένως υπήρξαν παρατυπίεςπου αφορούσαν στο βιολογικό σταθ μό. Δεν έγινε πλήρης ανάλυση της προσφοράς του επί μέ ρους αυτού έργου, που ανερχόταν σε £40.
- Ούτε συμ πληρώθηκαν οι κατάλογοι για τη συντήρηση του,πράγμα 15 που έγινε σε μεταγενέστερο στάδιο. Περαιτέρω οι προδια γραφές επέβαλλαν την προμήθεια εξαρτημάτων συγκεκρι μένης εμπορικής προέλευσης γιατις θύρες και τα παράθυ ρα. Οι τιμές που έδωσαν οι ενδιαφερόμενοι θεωρήθηκαν χαμηλές. Η τυχόν αντικατάσταση των εξαρτημάτων 20 αυτών θασυνεπαγόταν δαπάνηπου,σύμφωνα με τις εκτι μήσεις του τμήματος δημοσίων έργων, θα έφτανε το ποσό των £50.000το πολύ. Οι παραλείψεις αυτές κρίθηκαν επουσιώδεις σε βαθμό που άφηναντο κύρος της προσφοράς άθικτο. Ο πρωτόδι κος δικαστής αναζήτησε το κριτήριο μεταξύ τυπικών και ουσιαστικών όρων στην απόφαση J.N. Christofides Ltd. v. The Republic
(1985)3 Α.Α.Δ. 546. Καθοδηγήθηκε επίσης από την υπόθεση Ανδρόνικος Νικολάου ν. Δημοκρατίας
(1987)3 Α.Α.Δ. 586. Το ερώτημα κατά πόσον ο όρος είναι 30 ουσιώδης εξαρτάται απότην επιρροή που δυνητικά ασκεί στο περιεχόμενο τηςπράξης. Στο άλλο θέμα, που αποδόθηκε ιδιαίτερη βαρύτητα από τους αιτητές, ο πρωτόδικος δικαστής συμπέρανε πως με τη συνοδευτική επιστολή της 24.1.86 δεν υπήρξε παρέκ35 κλίση απότους δεσμευτικούς όρους της διακήρυξης, που προβλέπουν την τιμή μονάδας εκσκαφής σε βράχο κ.λ.π. Και περαιτέρω αποκλείστηκε το ενδεχόμενο ανατίμησης 85 Νικήτας,Δ. Ετ. Γεν. Κατασκευών Λτδ ν. Δημοκρατίας
(1992)που θα υπερακόντιζε την τελική τιμή της προσφοράς των ενδιαφερομένων και ακόμηκαι την -ψηλότερη τιμή των αι τητών. Ιδούπως διατυπώνει τις θέσεις του: "Εμφαίνεται από τη συνοδευτική επιστολή που υπο βλήθηκε μαζί μετην προσφορά ότι ήταν δεσμευμένοι με 5 τη τιμή της προσφοράς ανεξάρτητα απότην κατάσταση που θα επαρουσίαζε το έδαφος κατά την εκσκαφή και δεν μπορούσαν να απαιτήσουν επιπρόσθεταχρηματικά ποσά εάν στην έκθεση του έργου προέκυπταν στοιχεία διάφορα και όχι καλυπτόμενα απότην έκθεση των Συμ βούλων/ Μελετητών." Αναφορικά μετην άλλη επίμαχη επιστολή (της29/5/86) ο πρωτόδικος δικαστής διαπίστωσε πως δεν αποτελούσε τροποποίηση αλλά διευκρίνιση της προσφοράς και της επιστολής που τησυνόδευε. Και κατέληξε: 15 " ότι η προσφορά δεν είναι αντίθετη με ουσιώδεις όρους των προδιαγραφώνούτε και περιέχουν επιφυλά ξεις ή παρεκκλίσεις από τους όρους αυτούς, ούτε και επιβάλλουν πρόσθετες δεσμεύσεις τέτοιας φύσεως που «^ να καθιστούν το ποσό της προσφοράς αβέβαιο." Η έφεση (και αυτό ισχύει και για τους 5 λόγους που προβάλλουν οι αιτητές) πλήσσει ουσιαστικά τα παραπάνω συμπεράσματα σαν λανθασμένα. Προσβάλλεται επίσης και απότη σκοπιά κακής εφαρμογής των αρχών της νομο λογίας, της χρηστής διοίκησης και του ελεύθερου συνάγω- ^5 νισμού. Ο πρωτόδικος δικαστής προσδιόρισε το νομικό πλαίσιο που αφοράτην υποβολή προσφορών για την εκτέ λεση δημοσίων έργων μέσα από τα σχετικά αποσπάσματα των αποφάσεων Medcon Construction and Others v. The Republic
(1968)3 C.L.R. 535 και Kounnas & Sons v. The 3 0 Republic
(1972)3 C.L.R. 542. Η συνισταμένη της επιχειρηματολογίας των αιτητών είναι ότι ηπαράλειψητων ενδιαφερομένων να προβούν οι LOLOLσε γεωλογικές και άλλες μελέτες, όπως υπαγόρευε η διακήρυξη, από τη μια και η βεβαίωση ότι βάσισαν την 35 86 3 ΑΛΛ. Ετ. Γεν. ΚατασκευώνΑτό ν.Δημοκρατίας Νικήτας, Δ. προσφερθείσα τιμή στη μελέτη των συμβούλωναρχιτεκτόνων απότην άλλη καθιστούσαν την προσφορά άκυρη.Το έγγραφο,κατά την εισήγηση, ισοδυναμούσε με θέσηνέου όρου που επαγόταν,λόγω της φύσης τηςπρο5 αφοράς (πουστηριζόταν σε επιμέτρηση ποσοτήτων) ανά λογη διαμόρφωση του προταθέντος ποσού. Η διαφορο ποίησητης τιμής προς ταπάνωθαήταναναπόφευκτησε περίπτωσηπουηκατάστασητουεδάφουςήτανδιαφορετι κήαπότην έκθεση που αποτέλεσε τη βάσητης εκτίμησης 10 των ενδιαφερομένων. Ηδεύτερηεπιστολή,συνεχίζει η εισήγηση,δενείναιτί ποτε άλλο παρά τροποποίησητων όρων χωρίς ναδοθεί η ίδιαευκαιρίακαιστουςάλλους μετάσχοντες.Τέλος,κατα λήγει η εισήγηση, είναι οι πλημμέλειες που παρατηρήθη15 καν για την επι μέρους εργασία του βιολογικού σταθμού και των εξαρτημάτων πουσυνεπάγονται επίσηςακυρότη τατης πράξης. Έχουμεκαι στις δύο περιπτώσεις παρατυπίεςαναφο ρικάμεουσιώδεις όρους. 20 Πότε ένας όρος σε προκήρυξη δημόσιου διαγωνισμού έχειτοχαρακτήρα ουσιώδους τύπουεξετάστηκε καιπολύ πρόσφατα από την Ολομέλεια στην ΑΕ 903 Tamassos Tobacco Suppliers & Co.v.Republic
(1992)3AAA. 60.Ο δικαστής Πικής επαναδιατυπώνει τη διάκριση τέτοιων 25 όρωνσεουσιώδεις καιμηωςεξής: • 'Τι συνιστά ουσιώδη όρο πλειοδοτικού διαγωνισμού, αποτέλεσε τοαντικείμενο μεγάλου αριθμούδικαστικών αποφάσεων. 30 25 Η κρίση κατά πόσο τύπος ο οποίοςπαραβιάζεται αποτελεί ουσιώδη ήεπουσιώδηπρόνοια,ανήκειστοδι καστή (βλέπε Σπηλιωτόπουλος Έγχειρίδιον Διοικητι κού Δικαίου,Εκδοση 1977, σσ. 404-405).Η νομολογία βεβαιώνει ότι τοκριτήριο γιατον καθορισμότηςσημα σίας και υπόστασης όρου πλειοδοτικού διαγωνισμού, είναι ησημασία που ενέχει ητήρηση του για την από87 Νικήτας, Δ. Ετ. Γεν. ΚατασκευώνΛτδ ν.Δημοκρατίας
(1992)φάση για κατακύρωση της προσφοράς. Ουσιώδης είναι ο όρος ητήρηση του οποίου είναι αποφασιστικής σημα σίας για τη λήψηκαι το περιεχόμενο της απόφασηςγια την κατακύρωση της προσφοράς (βλ. μεταξύ άλλων, Medcon Construction and Others v. Republic
(1968)3 5 C.L.R. 535; Kounnas and Sons v. Republic
(1965)3 C.L.R. 542; Papadopoulos v. Republic
(1985)3 C.L.R. 154; Vouniotis v. Republic
(1985)3 C.L.R. 2355; K. & JVf. Transport Co. Ltd. v. Eteria Fortigon Aftokiniton 1 0 (EFA) and Others
(1987)3 C.L.R. 1939; Manoutrako Ltd. v. Republic (ανωτέρω) Θεοφάνονς v. Δημοκρατίας - Υπόθεση 1010/87, η απόφαση εκδόθηκε στις 24/3/90 και θα δημοσιευθεί στο
(1990)3 Α.Α.Δ.· P. Steff & Co. ν. Δημοκρατίας - Υπόθεση 891/88,ηαπόφασηεκδόθηκε στις 11/10/90 και θα δημοσιευθεί στο
(1990)3 Α.Α.Δ.- 15 και Κ. Π. Ιωάννου Λτδ. ν.Δημοκρατίας - Υπόθεση 833/ 89, η απόφαση εκδόθηκε στις 20/5/91 και θα δημοσιευ θεί στο
(1991)4 Α.Α.Δ.)." Έτσι, αν πράγματι στην πρώτη δήλωση (24/1/86)παρεισέφρησε νέος όρος, που ήρε τη βεβαιότητα του ποσού ^0 της προσφοράς, με βάση τα παραπάνω κριτήρια, έχουμε παράβαση ουσιώδους τύπου και ακυρότητα.Από ταδεδο μένα όμως της προσφοράς η λήψη υπόψη της έκθεσης των συμβούλων - αρχιτεκτόνων δεν σημαίνει κατ'ανάγκηαπό κλιση από το σχετικό όρο της διακήρυξης. Η παράλειψη 25 διεξαγωγής έρευνας για την ιδιοσυστασία του εδάφους ήταν κίνδυνος που ανάλαβαν δεδομένου ότι η τιμή που έδωσαν δεν τελούσε κάτω από οποιαδήποτε αίρεση. Η έν νοια του σχετικού όρου ερμηνεύεται σε συνδυασμό με τους άλλους όρους και οδηγίες της διακήρυξης. Επικρο- 30 τώντας το ερμηνευτικό αποτέλεσμα του πρωτόδικουδικα στή για τους λόγους που παραθέτουμε,καταλήγουμε ότι η δήλωση δεν ήταν ασυμβίβαστη με τη δεσμευτικότητα του υποβληθέντος ποσού. Αλλωστε το θέμα δεν πρέπει να δια χωρισθεί απόλυτα από την ευχέρεια που αναγνωρίζεται 35 στη διοίκηση να ζητά, στην κατάλληλη περίπτωση, διευ κρινίσεις, όπως έπραξε στην παρούσαυπόθεση. Όταν μάλιστα μιατέτοια ενέργεια αποσκοπεί στην κα88 3 Α.Α.Δ. Ετ.Γεν. ΚατασκευώνΛτδ ν. Δημοκρατίας λύτερη εξυπηρέτηση του δημοσίου συμφέροντος με την κατακύρωση ενός έργου στην πιο συμφέρουσα για το δη μόσιο τιμή. Το άλλο είναι κατά τη γνώμη μας θέμαπαρατυπιών 5 που δεν αγγίζουν την ουσία και καταντούν επουσιώδεις για ένα τόσο μεγάλο έργο. Το Συμβούλιο τηςΕπικρατείας στην υπ' αρ. 116/87 υπόθεση είχε ανάλογη προσέγγιση σε περίπτωση ελλειπούς μελέτης για την ποιότηταυλικών. Η σχετική σύνοψη στο Νομικό Βήμα,Τόμος 38, σελ. 742 έχει 10 ως εξής: 15 "Ο όρος της διακηρύξεως,κατά τον οποίον η μελέτη έδει να συνοδεύεται υπό πλήρους πίνακος προσδιορί ζοντος επακριβώς την ποιότητα υλικών, μηχανημάτων κλπ., επληρώθη έστω και δια της υποβολής ελλειπούς πίνακος,καθόσον η μειοδότις απεδέχθηνα συμμορφω θεί προς τας σχετικός υποδείξεις της υπηρεσίας,καιδη εντός των προδιαγραφών." Η έφεση απορρίπτεται με έξοδα. ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΗΣ, Δ.: Οι εφεσείοντες με τηνπαρούσα 2Q έφεση ζητούν την ακύρωση της απόφασης του Πρωτόδι κου Δικαστηρίου που επικύρωσε την απόφασητων εφεσί βλητων να κατακυρώσουν στην εταιρεία Fysko Contracting Limited (ενδιαφερόμενο μέρος) αντί στους εφεσείοντες, την προσφορά για την ανέγερση του Νέου 25 Νοσοκομείου Πάφου. Τα γεγονότα, όπως αναφέρονται στην απόφαση του Πρωτόδικου Δικαστηρίου,είναι τα ακόλουθα: "Στις 28.12.1985, ο Διευθυντής του Τμήματος Δημο σίων Έργων ζήτησε προσφορές για την ανέγερση του νέου 30 Νοσοκομείου Πάφουαπό οκτώ οίκους που είχαν προεπι λεγεί γιατο σκοπόαυτό. Αφού ανοίχθηκαν οι προσφορές, ετοιμάστηκαν κατα στάσεις, που τοποθετήθηκαν στον πίνακα προσφορών, 89 Χρυσοστομής,Δ. Ετ. Γεν. ΚατασκευώνΛτδ ν.Δημοκρατίας
(1992)του Γενικού Λογιστηρίου. Ηπροσφορά του ενδιαφερόμε νου μέρους φερόταννα διαλαμβάνειτο χαμηλότερο ποσό, ύψους£8,196,448.52σ. Ο Διευθυντής του Τμήματος Δημοσίων Έργων έκαμε εισηγήσεις που τέθηκαν υπόψη του Κεντρικού Συμβου- 5 λίου Προσφορών κατά τη συνεδρία του, της 21.3.1986και αποφασίστηκε ναπαραπεμφθεί το θέμα,στη Συμβουλευτι κήΕπιτροπήΠροσφορών γιατελική απόφαση. Η έκθεση του προέδρου του Κεντρικού Συμβουλίου Προσφορών με ημερομηνία 26.3.1986 τέθηκε υπόψη της 10 Υπουργικής ΕπιτροπήςΠροσφορών κατά τη συνεδρία της 24.4.1986 και αποφασίστηκε να ζητηθεί νομική συμβουλή. Με επιστολή του ημερομηνίας 26.4.1986 ο Υπουργός Οι κονομικών ζήτησε γνωμάτευση από το Γραφείο του Γενι κού Εισαγγελέα τηςΔημοκρατίας. Ο Βοηθός Γενικός Εισαγγελέας με επιστολή τουημερο μηνίας 9.5.1986 (επισυναπτόμενο Θ στην Ένσταση) απά ντησε στην επιστολή του Υπουργού Οικονομικών και η απάντηση τέθηκε υπόψη της Υπουργικής Επιτροπής Προ σφορών στη συνεδρία της στις 17.5.1986 που αποφάσισε 20 τα αναγραφόμενα στο επισυναπτόμενο Ιτης Ένστασης. Ως αποτέλεσμα της νομικής συμβουλής του Βοηθού Γε νικού Εισαγγελέα ο Υπουργός Οικονομικών έστειλε επι στολή στην εταιρεία "ΦΥΣΚΟ" με ημερομηνία 19.5.1986 και η εταιρεία "ΦΥΣΚΟ" απάντησε με επιστολή της ημε- 25 ρομηνίας 29.5.1986 (επισυναπτόμενα Κ και Λ αντίστοιχα στην ένσταση). Ο Πρόεδρος του Κεντρικού Συμβουλίου Προσφορών με επιστολή του ημερομηνίας 31.5.1986 πληροφόρησε το Διευθυντή του Τμήματος Δημοσίων Έργων ότι η Υπουρ- ·*0 γική Επιτροπή Προσφορών κατακύρωσε την προσφορά στους "ΦΥΣΚΟ ΚΟΝΤΡΑΚΤΙΓΚ ΛΤΔ"." Οι λόγοι της έφεσης είναι OLακόλουθοι: 90 3Α.Α.Δ. Ετ. Γεν. ΚατασκευώνΛτδ ν.Δημοκρατίας Χρυσοστομής,Δ. "
- Τα συμπεράσματα στα οποία κατέληξε το Σεβα στό Πρωτόδικο Δικαστήριο δεν εδικάιολογούντο από τα τεθέντα ενώπιον του πραγματικάγεγονότα και νομι κές αρχές που διέπουν το θέμα. c 10 jc
- Η απόφασητου Σεβαστού Πρωτόδικου Δικαστη ρίου είναι αποτέλεσμα λανθασμένης εφαρμογής των νο μικών αρχών που διέπουν το θέμα των προσφορών στα πραγματικά γεγονότα της παρούσας υπόθεσης.
- Η απόφασητου Σεβαστού Πρωτοδίκου Δικαστηρίου ότι ηπροσφορά του Ενδιαφερομένου Μέρους ήτο έγκυρη κατά τον χρόνο υποβολής και/ή δεν τροποποιή θηκε μεταγενέστερα με την επιστολή του Ενδιαφερόμε νου Μέρους ημερ. 29.5.1986 είναι αντίθετη και/ή παρα βιάζει καλά καθιερωμένες νομικές αρχές που διέπουν το θέματης εγκυρότητας των προσφορών.
- Η απόφαση του Σεβαστού Πρωτοδίκου Δικαστη ρίου με την οποία αποφάνθηκε ότι δεν υπήρξε παρα βίαση των αρχών της χρηστής διοίκησης και της ισότη τας είναι λανθασμένη. ? 0
- Το Πρωτόδικο Σεβαστό Δικαστήριο λανθασμένα και/ήκατά παράβαση των σχετικών νομικών αρχώνκα τέληξε στο συμπέρασμα ότι οι παρατυπίεςτης προσφο ράς του ενδιαφερόμενου Μέρους δεν ήταν ουσιώδεις." Οι εφεσείοντες αναπτύσσοντας τους λόγους της έφε25 σης, διευκρίνισαν ενώπιον μαςτις ίδιες θέσεις πουπρόβα λαν πρωτόδικα και ζήτησαν την ανατροπή της πρωτόδι κης απόφασηςκαι την ακύρωση της επίδικηςπράξης. Ο βασικότερος λόγος της έφεσης είναι ο πρώτος. Η θέση των εφεσειόντων, όπως διευκρινίστηκε, είναι ότι τα 30 συμπεράσματα του πρωτόδικου Δικαστηρίου είναι λανθα σμένα, γιατί ηπροσφορά πουυποβλήθηκε απότο ενδιαφε ρόμενο μέρος ήταν άκυρη και δεν μπορούσε να ληφθεί υπόψη από μέρους των εφεσίβλητων, αφού αυτή περιείχε ουσιώδεις επιφυλάξεις ή/και όρους που βρίσκονταν σε 91 Χρυσοστομής, Δ. Ετ.Γεν. ΚατασκευώνΛτδ ν.Δημοκρατίας
(1992)πλήρη αντίθεση με ουσιώδεις όρους, κάτω από τους οποίους είχαν προκηρυχθεί οι προσφορές και ακόμα ότι ήταν ατελής ή ελλειπής. Οι εφεσείοντες υπέβαλαν πως σύμφωνα με ουσιώδη όρο των προσφορών, το ενδιαφερόμενο μέρος, όπως και 5 όλοι οι διαγωνιζόμενοι, είχαν υποχρέωση να επισκεφθούν το χώρο που θα ανεγείρετο το έργο, να υπολογίσουν και να εκτιμήσουν τη φύση του εδάφους,να προβούν σε γεω λογική και εδαφολογική εκτίμηση και να δώσουν την τιμή μονάδας για εκσκαφήσε βράχο,άμμοήοποιοδήποτεάλλο 10 υλικό. Ο σχετικός όρος των οδηγιών και όρων προς τους προσφοροδότες (instructions and conditions to tenderers) διαλαμβάνει: "The contractor shall visit the site and ascertain the nature and the material to be excavated. In this respect 15 the rates for excavation are to include for excavating in rock, sand or whatever material is encountered and for use of compressed air plant, wedges or other mechanical plant or appliances required." (Βλ. Τεκμήριο 5, Τόμος 1 των Εγγράφων της Προ- 20 σφοράς, Έγγραφοαρ. 1,Προκαταρτικά,σελ. 2/3) Ο δικηγόρος των εφεσειόντων, συνεχίζοντας, ισχυρί στηκε ότι σε πλήρη αντίθεση με τον πιο πάνω ουσιώδη όρο των προσφορών, το ενδιαφερόμενο μέρος βάσισε την προσφορά του, όπως ρητά αναφέρεται σε αυτή, στη γεω- 25 λογική και εδαφολογική έρευνα των Συμβούλων/ Μελετητών Αρχιτεκτόνων. Η σημασία αυτού του όρου, είπε, ήταν τεράστια γιατί περιορίζει την εδαφολογικήκα τάσταση του χώρου, σε αυτή που εκτιμάται ήαποδίδεται στην Έκθεση και με την υποβληθείσα προσφορά του, το 30 ενδιαφερόμενο μέρος δεν δεσμεύθηκε με οποιεσδήποτε συ γκεκριμένες τιμές μονάδας για εκσκαφή, αλλά, αντίθετα, θα είχε δικαίωμανα απαιτήσειπρόσθετα ποσά για εκσκα φές, που θα είχαν ανυπολόγιστου ύψους οικονομικές επι πτώσεις και θα διαφοροποιούσαντην προσφερθείσα τιμή -" για εκτέλεση του έργου με ενδεχόμενο, τελικά, ηπροσφο92 3Α.Α.Δ. Ετ. Γεν. ΚατασκευώνΛτδ ν.Δημοκρατίας Χρυσοστομής,Δ. ρά του ενδιαφερόμενου μέρους να υπερέβαινε τηντιμήτης προσφοράς των εφεσειόντων. Οι εφεσείοντες, περαιτέρω, ισχυρίζονται ou, ηπροσφοράτου ενδιαφερόμενου μέρους ήταν και για άλλους λόγους ανεπαρκής και ελλειπής, 5 γιατί δεν ακολουθούσε τις οδηγίες των προσφορών ως προς τη συμπλήρωση των στοιχείων των επιμέρους εργα σιών, ειδικότερα σε ότι αφορά τους όρους των προσφο ρών για το βιολογικό σταθμό και τα εξαρτήματα θυρών και παραθύρων. 10 Οι εφεσίβλητοι και το ενδιαφερόμενο μέρος υπέβαλαν πως, οι ισχυρισμοί των εφεσειόντων είναι αβάσιμοι και ότι άσκησανορθάκαι δίκαια τηδιακριτική τους ευχέρεια. Σύμφωνα με τον πιο πάνω όρο της προσφοράς, οι προσφοροδότες είχαν υποχρέωση να επισκεφθούν το ic χώρο που θα ανεγειρετο το έργο και να εξακριβώσουν τη φύση του εδάφους, οι δε τιμές των εκσκαφών έπρεπε να περιλαμβάνουν εκσκαφή σε βράχο, άμμο ή οποιοδήποτε άλλο υλικό. Το ενδιαφερόμενο μέρος δεν προέβη σε εδαφολογική 20 εξέταση, αλλά βάσισε την προσφορά του σε γεωλογική και εδαφολογική έρευνα των Συμβούλων/Μελετητών Αρχιτε κτόνων των εφεσίβλητων. Αυτό αναφέρεταιστην επιστολή του ενδιαφερόμενου μέρους ημερ. 24.1.86 (Τεκμ. 1), που συνόδευε την προσφοράκαιηοποία έχει ως ακολούθως: 25 "Tender for the New Paphos General Hospital We thank you for inviting us to tender for the project under reference andhave pleasure inenclosing our tender in theform prescribed. 30 We also enclose Tender Quarantee No. 11/71496, expiring on 24th April, 1986, from Messrs Hellenic Bank Ltd, in the amount of C£100,000.00. We confirm that our tender is based on the contract documents, the memoranda 1-8 and the Geological and 93 Χρυσοστομής,Δ. Ετ. Γεν. Κατασκευών Λτδ ν.Δημοκρατίας
(1992)Soils Report, which we inspected at the offices of the consulting architect. We would assure you that if we are entrusted with the construction of this project we shall devote our best efforts to satisfying the Client and the Architect in every 5 respect." Μετά τη γνωμάτευσητου Βοηθού Γενικού Εισαγγελέα, ο Υπουργός Οικονομικών, με επιστολή του ημερ. 19.5.85 (Παράρτημα Κ στην ένσταση), ζήτησε από το ενδιαφερό μενο μέρος να διευκρινίσει τη θέση του. Το περιεχόμενο IQ της επιστολής αυτήςέχει ωςακολούθως: " Προσφοράγια την ανέγερση του Νέου Νοσοκομείου Πάφου Επιθυμώ να αναφερθώ στην προσφοράπου υποβάλατε για το πιο πάνω έργοκαι στησυνοδευτικήτης επιστολή με ^ ημερομηνία 24.1.86 στην οποία αναφέρετε ότι: "We confirm that our tender is based on the contract documents, the memoranda 1-8 and the Geological and Soils Report, which we inspected at the Offices of the consulting architect",όπωςκαιστη μεταγενέστερη επιστολή των δίκη- 20 γόρων σας κ.κ. Παναγιώτου και Πελεκάνος ημερ.4.4.1986 στην οποία αναφέρεται ότι η προσφορά σας δεν περιέχει οποιεσδήποτε επιφυλάξειςή/καιόρουςκαι επιθυμώνατο νίσω προςεσάς τα ακόλουθα:Οι όροι των προσφορών για το πιο πάνω έργο προ- 25 νοούσαν ως ακολούθως:- "The Contractor shall visit the site and ascertain the nature of the material to be excavated. In this respect the rates for excavation are to include for excavating in rock, sand or whatever material is encountered and for use of compressed air plant, 30 wedges or other mechanical plant and appliances required." Σύμφωναμε το πιο πάνω οι προσφοροδότες είχαν υποχρέωση να επισκεφθούντο χώρο πουθα ανα γερθεί το έργο και να υπολογίσουν τη φύση του εδά φους και να δώσουν δεσμευτική τιμή μονάδας για εκ94 3Α.Α.Δ. Ετ. Γεν. Κατασκευών Λτδ ν.Δημοκρατίας Χρυσοστομής,Δ. σκαφήσε βράχο,άμμο,ήοποιοδήποτε άλλο υλικό. 5 10 Εν όψει των ανωτέρω παρακαλούμε όπως διευκρι νίσετε/επαναβεβαιώσετε γραπτώς ότι έχετε αντιληφθεί πλήρως τους όρους των προσφορών και συγκεκριμένα την υποχρέωση σας να αναλάβετε επί ιδίω κινδύνω την εκσκαφή με την προσφερθείσα από εσάς τιμή άσχετα με την κατάστασηπου παρουσιάζειηγεωλογική έκθεση. Παρακαλώ όπως το συντομότερο έχω την απάντηση σας για να δυνηθεί η Κυβέρνηση να αποφασίσει τελικά πάνωστην προσφοράοας" Σε απάντηση, το ενδιαφερόμενο μέρος απέστειλε την επιστολή ημερομηνίας 29.5.86 (ΠαράρτημαΛ στην ένστα ση): *5 "Προσφορά για την ανέγερση του Νέου Νοσοκομείου Πάφου 20 Είμαστε κάτοχοι της επιστολής σας με ημερομηνία 19 Μαΐου, 1986 και αρ. Υ.Ο. 639/85 η οποία αναφέρε ται στο περιεχόμενο της επιστολής που συνοδεύει την προσφορά μας με ημερομηνία 24 Ιανουαρίου, 1986 και σημειώνουμε ταακόλουθα: 25 Η συνοδευτική επιστολή μας με ημερομηνία 24 Ια νουαρίου, 1986 είναι καθαρά ενημερωτική και όπως ήδησας έχει αναφερθεί μετην επιστολή των δικηγόρων μας 4.4.1986 ηπροσφορά μας δεν περιέχει οποιεσδήποτε επιφυλάξεις ή/και όρους. Q Με την επιστολή μας αυτήδιευκρινίζουμε ότι έχου με αντιληφθεί πλήρως τους όρους των προσφορών και συγκεκριμένα να αναλάβουμε επί ιδίω κινδύνω την εσκαφή με την προσφερθείσα από εμάς τιμή, άσχετα με την κατάστασηπου παρουσιάζει ηγεωλογική έκθεση. 3 Ελπίζομε, ότι με τη διασαφήνιση αυτή θα τύχουμε της άμεσης απάντησης σας για την κατακύρωση του 95 Χρυσοστομής,Δ. Ετ. Γεν. Κατασκευών Λτδ ν.Δημοκρατίας
(1992)έργου στην Εταιρείαμας." Το πρωτόδικο Δικαστήριο αναφέρθηκε σε νομικές αρχές που διέπουν το θέμα και κατάληξε στα ακόλουθα ευρήματα, που προσβάλλονται με την υπό κρίση αναθεω ρητική έφεση. 5 "Εφαρμόζοντας τις πιο πάνω αρχές στα γεγονότα της παρούσας υπόθεσης είμαι της γνώμης ότι το ενδια φερόμενο μέρος ανέλαβε, επί ιδίω κινδύνω την εκσκα φή βασιζόμενο οτην έκθεση των Συμβούλων/ Μελετη τών με την προσφερθείσα από αυτούς τιμή, άσχετα με *° την κατάσταση που παρουσιάζει η γεωλογική έκθεση. Το ενδιαφερόμενο μέρος εδεσμεύετο με την υποβληθεί σα προσφορά ανεξάρτητα από την κατάσταση που θα επαρουσίαζε η εκσκαφή. Εμφαίνεται από τη συνοδευτι κή επιστολή πουυποβλήθηκε μαζί με την προσφορά ότι 15 ήταν δεσμευμένοι με την τιμή της προσφοράςανεξάρτη τα από την κατάσταση που θα επαρουσίαζε το έδαφος κατά την εκσκαφή και δεν μπορούσαν να απαιτήσουν επιπρόσθετα χρηματικά ποσά εάν στην έκθεση του έργου προέκυπταν στοιχεία διάφορα και όχι καλυπτό- 20 μένα απότην έκθεσητων Συμβούλων/Μελετητών. Με κανένα τρόπο δεν θα συνεπάγετο αύξηση της τιμής της προσφοράς του ενδιαφερόμενου μέρους, ούτε και θα είχε ως αποτέλεσμα η τελική τιμή της προσφο ράς του ενδιαφερόμενου μέρους να υπερβαίνει την τιμή 25 προσφοράς των αιτητών, όπως ισχυρίστηκαν οι αιτητές. Ένα άλλο σημείοπου εγείρεται απότα πιο πάνωγε γονότα είναι κατά πόσο με την επιστολή του ενδιαφε ρόμενου μέρους μεημερομηνία 29 Μαΐου, 1986, υπήρξε 30 τροποποίηση ή απλή διευκρίνιση της προσφοράς και της συνοδευτικής επιστολής που υποβλήθηκε με την προσφορά Δηλαδή κατά πόσο υπήρξε εκ των υστέρων οποιαδήποτε προσθήκη στα συμβατικά έγγραφα πέραν από τις αρχικές πρόνοιες τους ώστε να λειτουργεί ως 35 επιφύλαξη/παρέκκλιση από τις προδιαγραφές ή όρος 96 3Α.Α.Δ. Ετ. Γεν. Κατασκευών Λτδ ν.Δημοκρατίας Χρυσοστομής,Δ. ασυμβίβαστος μεαυτές. r 10 Αφού εξέτασα προσεκτικά τη συνοδευτική επιστολή καθώς και όλο το φάκελο που είχαν ενώπιον τους οι καθ' ων ηαίτηση, είμαι της γνώμης ότι δεν υπήρξε καμμιά τροποποίηση της προσφοράς αλλά απλώς διευκρί νισητης. Και κατέληξα στο συμπέρασμα ότι ηπροσφο ρά δεν είναι αντίθετη με ουσιώδεις όρους των προδιαγραφών ούτε και περιέχουν επιφυλάξεις ή πα ρεκκλίσεις από τους όρους αυτούς, ούτε και επιβάλλουν πρόσθετες δεσμεύσεις τέτοιας φύσεως που νακα θιστούν το ποσό αβέβαιοτηςπροσφοράς." Η νομολογία του Ανωτάτου Δικαστηρίου υποστηρίζει ότι οι προσφορές - που γίνονται για το δημόσιο συμφέ ρον -πρέπει να τυγχάνουν ίσης μεταχείρισης και να είναι σύμφωνες με τους όρους της διακήρυξης. Επιπλέον πρέ 15 πει να τηρούνται οι γενικές αρχές του ελεύθερου συναγω νισμού. (Βλ Kounnas & Sons v. The Republic
(1972)3 CLR 542). Είναι επίσης νομολογημένο πως η προκήρυξη είναι πράξη κανονιστικού περιεχομένου που δεσμεύει 20 τους συναγωνιζόμενους και τη διοίκηση. Παράβαση ου σιώδους όρου της διακήρυξης συνιστά παράβαση νόμου και συνεπάγεται ακυρότητα της απόφασης κατακύρωσης της προσφοράς. Ουσιώδης είναι ο όρος ο οποίος συνιστά παράγοντα αποφασιστικής σημασίας για το περιεχόμενο 25 της απόφασης. Οι όροι της προκήρυξης πρέπει να ερμη νεύονται στενά και αυστηράκαι ηδιάκριση μεταξύ ουσιω δών και μη ουσιωδών όρων, εξαρτάται από τα γεγονότα και τους όρους προσφοράς σε κάθε συγκεκριμένη περί πτωση. 30 Τουναντίον, παράβαση μη ουσιώδους όρου της προ σφοράς δεν συνεπάγεται ακυρότητα της προσφοράς. (Βλ. Πορίσματα Νομολογίας Συμβουλίου Επικρατείας (19291959, σελ. 431, απόφασηΣυμβουλίου Επικρατείας531/49, 132/39,245/43. 668/74 Medcon Constructionand Others v. 35 The Republic
(1968)3 CLR 548, Christofides v. The Republic
(1985)3 CLR 547, A. Trikomitis Ltd v. The Republic
(1986)3 CLR 262, Κ & Μ Transport v. E.F.A. & 97 Χρυσοστομής, Δ. Ετ. Γεν. ΚατασκευώνΛτδ ν.Δημοκρατίας
(1992)Others
(1987)3 CLR 1939, Μανουτράκο Λτδ ν. Δημοκρα τίας, Υπ. Αρ. 653/89,ημερ. 11.11.89,Ατλάντικ Ινσιοΰρανς Ατδ ν. Συμβουλίου Εμπορίας Κυπριακών Πατατών, Υπ. Αρ. 469/88 κ.λ.π., ημερ. 27.1.90, Panayiotou & Constantinou ConstructionsLtd v. Δημοκρατίας, Υπ. Αρ. 5 463/64, ημερ. 3.2.90, Steff & Co. ν. Κυπριακής Δημοκρα τίας, Υπ. Αρ. 891/88, ημερ. 11.10.90 και Datacom Ltd v. Δήμου Αγίου Δομετίου, Υπ. Αρ. 476/89, ημερ. 17.12.90, που δεν δημοσιεύτηκαν ακόμηεπίσημα). Έχοντας υπόψη τις πιο πάνω αρχές που υιοθετώ, εξέ- 10 τασα τα γεγονότα και τα περιστατικά της υπό κρίση υπό θεσης και κατάληξα στο συμπέρασμα ότι τα πιο πάνωευ ρήματατου πρωτόδικουΔικαστηρίου δεν είναι ορθά. Σύμφωνα με τους όρους της προσφοράς και ειδικότε ρα με τις Οδηγίες και Όρους προς τους Προσφοροδότες, ]5 Επιμετρήσεις Ποσοτήτων (Bills οί Quantities) τόμος Ι, οι επιμετρήσεις ποσοτήτων περιγράφουν τόσο την ποιότητα όσο και την ποσότητα των διαφόρων εργασιών που επρό κειτο να γίνουν για την κατασκευή του έργου και αποτε λούν μέρος των συμβατικών εγγράφων και δεν είναι 20 απλώς καθοδηγητικές. Επίσης στον όρο "contract", στο τεκμήριο 5, τόμος 1, σελ. 1, Όροι Συμβάσεως,περιλαμβά νονται και οι τιμολογημένες επιμετρήσεις. Είναι επομένως καθαρό από τους όρους της προσφο ράς πως η σύμβαση που επιδιώκετο να συναφθεί με την 25 κατακύρωση της προσφοράς ήταν μια Σύμβαση Επιμέτρη σης Ποσοτήτων (Bills of Quantities Contract), η οποία πε ριγράφει την εργασία που επρόκειτο να εκτελεστεί για ένα εφ' άπαξ ποσό καιπαρόλο πουο εργολάβος είχε υποχρέω ση να ολοκληρώσει το έργο, εντούτοις η προσφορά του 30 βασιζόταν πάνω στην επιμέτρηση ποσοτήτων, που αποτε λεί επακριβώς το μέτρο της εργασίας που στην ουσία ανά λαβε να εκτελέσει, με βάση την τιμή της προσφοράς. Το όλο θέμα αναλύεται από νομικής πλευράς, στα συγγράμ ματα Keating on Building Contracts, 5th Ed., p.83 και επέ- 35 κείνα και Hudson's Building & Engineering Contracts, 8th Ed., Chapter 8,Variations, p.268 και επέκεινα. 98 3Α.Α.Δ. Ετ. Γεν. Κατασκευών Λτδ ν.Δημοκρατίας Χρυσοστομής) Δ. Με τη σύμβαση αυτή, ο εργολάβος είχε το δικαίωμαγια οποιαδήποτε περαιτέρω εργασία, πέραν της επιμέτρησης ποσοτήτων, να διεκδικήσει επιπλέον ποσά "extra" και υπάρχουν προς τούτο σαφείς πρόνοιες στους όρους της 5 προσφοράςπουπρονοούν για τηχρέωση της επιπλέον πο σότητας εργασίας. (Βλ. Τεκμ. 5, Bills of Quantities, Vol. 1, Conditions of Contract, Clause 12 - Variations - Provisional and Prime Cost Sums). Σε αυτό το στάδιο διευκρινίζω πως η σύμβαση αυτή 10 δεν είναι μια σύμβαση για συμπλήρωση του έργου για ένα εφ' άπαξ ποσό, όπου ηεπιμέτρηση ποσοτήτων δεν θα απο τελούσε αναπόσπαστο μέρος της σύμβασης, αλλά θαήταν απλώς καθοδηγητική. Μια τέτοια περίπτωση θα ήταν δια φορετική, γιατί η δέσμευση του εργολάβου θα ήταν να 15 συμπληρώσει το έργο για το εφ' άπαξ ποσό, ανεξάρτητα με την επιμέτρηση ποσοτήτων. Το τι συνέβη στην προκειμένη περίπτωση είναι ότι, ενώ το ενδιαφερόμενο μέρος είχε την υποχρέωση να επι σκεφθεί το χώρο που θα ανεγειρετο το έργο και να δώσει 20 δεσμευτική τιμή μονάδας για εκσκαφή σε βράχο, άμμο ή οποιοδήποτε άλλο υλικό, δεν το έπραξε. Αντ' αυτού υπέ βαλε προσφορά με βάση τη Γεωλογική και Χωματουργική Έκθεση των Συμβούλων/Μελετητών, που δεν αποτελούσε συμβατικό έγγραφο της προσφοράς. Η έκθεση αυτή ήταν 25 μόνο καθοδηγητική και δεν αντικατοπτρίζει ολοκληρωμέ νη εικόνα της γεωλογικής και εδαφολογικής κατάστασης του χώρου, αλλά μερική εικόνα της κατάστασης, που εξυ πηρετούσε μόνο ορισμένους σκοπούς του έργου. Συνεπώς, στην προκειμένη περίπτωση που επιδιώκετο 30 η σύναψη Σύμβασης Επιμέτρησης Ποσοτήτων, με το να υποβάλει το ενδιαφερόμενο μέρος προσφορά για την εκ σκαφή, βασιζόμενο στην έκθεση των Συμβούλων/ Μελετητών, δεσμεύτηκε μετην τιμή της προσφοράς,εάν οι εκσκαφές θα ήσαν σύμφωνα με την εδαφολογική έρευνα •" των Συμβούλων/Μελετητών και δεν δεσμεύτηκε με συγκε κριμένες τιμές μονάδας, όπως προνοούσαν οι όροι της προσφοράς. Επομένως, δεν είναι ορθή ηάποψηπως το εν99 Χρυσοστομής, Δ. Ετ.Γεν. Κατασκευών Λτδ ν. Δημοκρατίας
(1992)διαφερόμενο μέρος ανάλαβε με δικό του κίνδυνο την εκ σκαφή, άσχετα μετην εικόνα που παρουσιάζει ηπιο πάνω έκθεση. Με τον τρόπο που το ενδιαφερόμενο μέρος υπόβαλε την προσφορά του εισήξε νέο όρο, δεδομένου ότι την προ- 5 σφορά για την εκσκαφή την βάσισε ανεπίτρεπτα στην πιο πάνω έκθεσηκαι έτσι την μετέτρεψε από μηδεσμευτική σε δεσμευτική και σαν μέρος των συμβατικών εγγράφων. Κάτω από αυτές τις συνθήκες, το ενδιαφερόμενο μέρος ήταν ελεύθερο νααπαιτήσει πρόσθετα ποσάγια εκσκαφές, 10 αν η(ρύση του εδάφουςήταν διάφορος απότην περιγραφή του στη ρηθείσα έκθεση και η προσφορά του ήταν πιθανό να καταστεί ακριβότερη απότις άλλες που περιορίστηκαν στους όρους της προσφοράς. Η πιο πάνω παράβασηκρίνεται ουσιώδης. Ηπροσφο- 15 ρά του ενδιαφερόμενου μέρους εισήξε νέο όρο που ήταν αντίθετος με ουσιώδεις όρους των προδιαγραφών και το ποσό της προσφοράς κατέστη αβέβαιο. Συνεπώς, η προ σβαλλόμενη απόφασηθαπρέπει να ακυρωθεί. Η μετέπειτα διευκρίνιση, όπως ονομάστηκε, από μέ- ^0 ρους του ενδιαφερόμενου μέρους, δεν αποτελεί τίποτε άλλο παρά τροποποίηση της υποβληθείσας προσφοράς τους και όχι διευκρίνιση, πράγμαπου είναι επίσης ανεπί τρεπτο. Όσον αφορά τη μη συμπλήρωση της ανάλυσης της 25 προσφοράς για το βιολογικό σταθμό και του καταλόγου για τη συντήρηση του βιολογικού σταθμού, καθώς επίσης και την τιμολόγηση των εξαρτημάτων των θυρών και των παραθύρων σε τιμές πολύ χαμηλότερες από τους άλλους προσφοροδότες, που το Τμήμα Δημοσίων Έργων διευκρί- ·*0 νισε ότι στην περίπτωση που τα εξαρτήματα αυτά δεν θα ικανοποιούσαν, δεν θα απαιτείτο ποσό μεγαλύτερο των £50,000.-για την αντικατάστασητους με άλλα που θαικα νοποιούσαν τις προδιαγραφές,συμφωνώ με το πρωτόδικο Δικαστήριο πως,οι παρατυπίεςαυτές δεν ήταν ουσιώδεις. 35 (Βλ. Christofides Trading v. Republic
(1985)3 CLR 546, 100 3 Α.Α.Δ. Ετ. Γεν. Κατασκευών Λτδ ν.Δημοκρατίας Χρυσοστομής, Δ. 549-555,Nikoiaou v.Republic
(1987)3CLR 586). Έχοντας καταλήξει στα πιο πάνω συμπεράσματα, σε θέματα που αποτέλεσαν τη βάση της υπόθεσης των εφε σειόντων, δεν κρίνω σκόπιμο να ασχοληθώ με τους υπό λοιπους λόγους της έφεσης. Σαν αποτέλεσμα, θαεπέτρεπατην έφεσηκαι θα ακύρω να την πρωτόδικη απόφαση,χωρίς οποιαδήποτε διαταγή για έξοδα. Η έφεση απορρίπτεται κατά πλειοψηφία με έξοδα. 101