(1992)27 Μαΐου, 1992 [ΑΡΤΕΜΙΔΗΣ,Δ/οτής] ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΜΕΤΟΑΡΘΡΟ 146ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ ΠΑΚΟΠ ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ, Αιτητές, ν. Ρ.Ι.Κ.ΚΑΙ ΑΛΛΩΝ, Καθ'ων ηαίτηση. (Υποθέσεις Αρ. 318/91 & 525/91). Ο περί Ραδιοφωνικού Ιδρύματος Κνπρον (Τροποποιητικός) Νόμος τον 1987(Ν.212/87) — Αρθρο 2 — ΟρισμόςΠολιτικού Κόμματος — Κριτής, σύμφωνα με τον Νόμο, κατά πόσο ένα κόμμα είναι πολιτικό κόμμα, για τους σκοπούς τον Νόμον, είναι ο "μέσος συνετός πολίτης" — Κριτής των προϋποθέσεων πον επιβάλλει ο ** Νόμος είναι το Ιδρυμα — Δύσκολος ο έλεγχος και η υποκατάσταση της κρίσης αυτής από το Ανώτατο Δικαστήριο — Το Δικαστήριο επεμβαίνει όπου παρατηρείται έκδηλη κατάχρηση εξουσίας ή πασιφανής προσβολή της παγκοίνως επικρατούσας άποψης. ' 1" Ραδιοφωνικό ΊδρυμαΚύπρου — Απόφαση τον ότι τοκόμμαΠΑΚΟΠ δεν πληροί τις προϋποθέσεις τον Νόμου, δεν μπορεί να θεωρηθεί πολιτικό κόμμα και απόκλεισή του από τα προγράμματα κομματικών εκπομπών της τηλεόρασης και τον ραδιοφώνου — 15 Έννομο συμφέρον — Ο Πρόεδρος του κόμματος δεν έχει έννομο συμφέρον προσβολής της απόφασης πον αφορά το κόμμα — Ανεξάρτητα από το γεγονός ότι αντός ήτανυποψήφιοςβουλευτής. Μετις συνεκδικασθείσεςπροσφυγέςπροσβλήθηκαν αποφάσεις 20 του Ραδιοφωνικού Ιδρύματος Κύπρου, με τις οποίες αποκλείστηκε, από τα προγράμματα κομματικών εκπομπών της τηλεόρασης και του ραδιοφώνου, το Παγκύπςιο Κόμμα Προσφύγων και Πληγέντων (ΠΑΚΟΠ),γιατί δεν θεωρήθηκε ως πολιτικό κόμμα ή ένωση προσώπωνή ομάδα προσώπων με την 25 έννοιατουΝόμου(Ν.212/87). 1992 4Α.Α.Δ. ΠΑΚΟΠκ.α.ν.ΡΙΚκ.α. Απο μέρους του δικηγόρου των καθ' ων ηαίτησηπροβλήθηκαν δύοπροδικαστικές ενστάσεις: 5 10 15 20 (α) Οι χρονολογικά πρώτες αποφάσεις του Ιδρύματος απώλεσαν την εκτελεστότητά τους, ενόψει της τελευταίας απόφασης που προσβλήθηκε και.ως εκτούτου,δεν μπορούσαννα αποτελούν αντικείμενοπροσφυγής. (β) Εκτός από το ΠΑΚΟΠ, αιτητής και στις δύο προσφυγές ήταν και ο πρόεδρος του κόμματος, ο οποίος δεν είχε έννομο συμφέρον στηδιαδικασία. Ο δικηγόρος των αιτητώνυποστήριξε πως,εφόσον οπρόεδρος του κόμματος ήτανυποψήφιος βουλευτής, θαέπρεπε να του δοθεί ίση ευκαιρία με τους άλλους υποψηφίους και να τύχει ίσης μεταχείρισης μεόλους τουςυπόλοιπους. Περαιτέρω, ο δικηγόρος των αιτητών εισηγήθηκε πως, εσφαλμένα ο νομοθέτης εισήγαγε την ιδέα του "μέσου συνετού πολίτη",ως τουκριτήκατάπόσο ένακόμμα είναι πολιτικόκόμμα γιατους σκοπούς του Νόμου. Το Ανώτατο Δικαστήριο, απορρίπτοντας τις προσφυγές, αποφάσισεότι: 25 30
(1)Το ζήτημα που εγείρεται στην προδικαστική ένσταση, κατά πόσο, δηλαδή, οι προηγούμενες της 13.4.91 αποφάσεις απώλεσαν την εκτελεστότητά τους, με την τελευταία που ελήφθη μετά από νέα έρευνα, είναι ακαδημαϊκό, για τον απλό λόγο πως η πάγια θέση του ιδρύματος, που έχει διαρκή ισχύ, είναι ότι, το ΠΑΚΟΠ δεν εμπίπτει στον ορισμό του κόμματος που καθορίζεται στο Νόμο. Καθίσταται δε πιο θεωρητικό και ενόψει της τελικής έκβασηςτωνκρινόμενων προσφυγών. 35 40 45
(2)Αναφορικά με τη δεύτερη προδικαστική ένσταση ο δικηγόρος του ιδρύματος έχει δίκαιο. Ο πρόεδρος του κόμματος δεν έχει προσωπικά έννομο συμφέρον να προσβάλλει την επίδικη απόφαση. Ο νόμος ορίζει τα καθήκοντατου ΡΙΚ έναντι των πολιτικών κομμάτων,όπως ορίζονται στο Νόμο, και όχι ιδιωτών, που, ως εκ τούτου, δεννομιμοποιούνται ναεπικαλούνταιτις πρόνοιεςτου. Αναφορικά μετον ισχυρισμό των αιτητών,πως ο πρόεδρος του κόμματος ως υποψήφιοςβουλευτής θαέπρεπε να τύχει 1993 ΠΑΚΟΠ κ.α.ν.ΡΙΚκ.α.
(1992)ίσης μεταχείρισης, αυτός δεν ευσταθεί. Το ίδρυμα δεν καθιέρωσε προγράμματα παρουσίασης των υποψηφίων βουλευτών. Αν αυτό γινόταν, ασφαλώς ένας υποψήφιος βουλευτής, που δεν έτυχε ίσης μεταχείρισης, θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει to ένδικο μέσο της προσφυγής για να 5 προσβάλει τησυγκεκριμένη απόφαση.Τέτοιαπρογράμματα, όμως, δεν ετοιμάστηκαν και, επομένως, δεν εγείρεται οποιοδήποτε θέμα για παραπέρα συζήτηση. Η δεύτερη προδικαστική ένσταση του δικηγόρου του ιδρύματος επιτυγχάνει. 10
(3)Υποχρέωση των Δικαστηρίων και του ιδρύματος είναι η εφαρμογή του Νόμου. Η απόφαση αν ένα κόμμα είναι πολιτικό κόμμα ανάγεται στην αποκλειστική αρμοδιότητα του ιδρύματος, η οποία και ασφαλώς ελέγχεται σε 15 περίπτωση που παραβιάζεται ο νόμος ή οι αρχές του διοικητικούδικαίου. Η εν τη πράξη λειτουργία, κατά την άποψη μου, της ιδέας του "μέσου συνετού πολίτη" επιβάλλει στον κρίνοντα την 20 εγκατάλειψη του δικού του χώρου, στον οποίο έχει συσσωρευμένες τις ιδέες, αντιλήψεις, πιστεύω και επιλογές του, για ταπράγματατης ζωής,και μετάβασητου στο χώρο όπου κυριαρχεί η, γενικά παραδεκτή, άποψη για τα ίδια πράγματα. 25 Ο Νόμος εναποθέτει εύλογα αυτή τη λειτουργία και κρίση στο συμβούλιο του ιδρύματος. Η ιδιότητα του, ως υπεύθυνου για τη λειτουργία του μεγαλύτερου μέσου ενημέρωσης, το καθιστά κατά τεκμήριο το επαρκέστερο, 30 αλλά ταυτόχρονα αναμένεται να είναι και ο αντικειμενικότερος κριτής, κατά πόσο ένα κόμμα, ένωση ή ομάδα προσώπων εμπίπτει στον ορισμό του πολιτικού κόμματος, όπως καθορίζεται στο Νόμο. Ηκρίση αυτή είναι πολύ δύσκολο να ελεγχθεί από το Ανώτατο Δικαστήριο, το 35 οποίο δεν υποκαθιστά, ιδιαίτερα στο χώρο των πολιτικών πραγμάτων, τη δική του άποψη με αυτή του ιδρύματος. Λέγω πολύ δύσκολο, για να επιφυλαχθεί στο Δικαστήριο η αρμοδιότητα να επέμβει όπου έκδηλα παρατηρείται κατάχρηση αυτής της εξουσίας ήαποδεικνύεται πασιφανής 40 προσβολή της παγκοίνως επικρατούσαςάποψης. Στην κρινόμενη υπόθεση η επίδικη απόφαση είναι εμπεριστατωμένη και το περιεχόμενο της δείχνει πως το 1994 4 Α.Α.Δ. ΠΑΚΟΠ κ.α.ν.ΡΙΚ κ.α. συμβούλιο απασχολήθηκεπολύ σοβαράμετο ζήτημα. Οιπροσφνγές απορρίπτονται χωρίςέξοδα. 5 Αναφερόμενες Υποθέσεις: Κόμμα Φιλελευθέρωνκ.α.ν.Ρ.Ι.Κ.
(1989)3(B)Α.Α.Δ. 196Πίτσιλλος ν.Ρ.Ι.Κ.
(1982)3Α.Α.Δ.
- 10 Προσφυγές Προσφυγές εναντίον απόφασης του καθ' ου η αίτηση, να αποκλείσει από τα προγράμματα κομματικών 15 εκπομπών τηςτηλεόρασης και ραδιοφώνουτο νεοϊδρυθέν Παγκυπριο Κόμμα Προσφύγων (ΠΑΚΟΠ), γιατί δεν θεωρήθηκε ως πολιτικό κόμμα ή ένωση προσώπων ή ομάδαπροσώπων εντηεννοία του Νόμου(212/87). 20 Λ. Γεωργιάδης, γιατους αιτητές. Π.Πολυβίου, γιατους καθ'ων η αίτηση. Cur.adv. vuit. 25 ΑΡΤΕΜΙΔΗΣ, Δ.: Με τις συνεκδικαζόμενες δύο προσφυγές προσβάλλεται η απόφαση του Ραδιοφωνικού Ιδρύματος Κύπρου - ΡΙΚ - να αποκλείσει από τα προγράμματα κομματικών εκπομπών της τηλεόρασης και 30 ραδιοφώνου το νεοϊδρυθέν Παγκυπριο Κόμμα Προσφύγων και Πληγέντων (ΠΑΚΟΠ), γιατί δεν θεωρήθηκε ως πολιτικό κόμμα ή ένωση προσώπων ή ομάδαπροσώπων εντηεννοία του Νόμου(212/87). 35 Καταχωρίστηκανδύοπροσφυγές ως εξής: Μετην525/91 προσβάλλονται δύο αποφάσεις του ιδρύματος, ημερ. 20.3.91και 13.4.91, ενώ μετην 318/91αυτήτης 11.1.
- Ο δικηγόρος του ιδρύματος εγείρει δύο προδικαστικές 40 ενστάσεις: (α) Η προσβαλλόμενη απόφαση στην προσφυγή 318/91 και η μία της 20.3.91 στην 525/91 δεν μπορούν να 1995 Αοτεμίδης,Δ. ΠΑΚΟΠκ.α. ν.ΡΙΚ κ.α.
(1992)αποτελέσουν αντικείμενο εξέτασης από το Δικαστήριο, γιατί απώλεσαν την εκτελεστότητά τους ενόψειτηςτελευταίας απόφασης,ημερ.13.4.
- (β) Και στις δυο προσφυγές εκτός απότο ΠΑΚΟΠ είναι 5 αιτητής και αξιωματούχος - πρόεδρος - του κόμματος, ο οποίος δεν έχει έννομο συμφέρον στη διαδικασία. Όλες οι επίδικες αποφάσεις απολήγουν στο ίδιο 10 αποτέλεσμα, ότι δηλαδή το ίδρυμα δεν θεωρεί το ΠΑΚΟΠ πολιτικό κόμμα ηένωσηπροσώπων ήομάδαπροσώπων για να του παραχωρηθεί χρόνος στα προγράμματα των κομματικών εκπομπώντηςτηλεόρασης και ραδιοφώνουπου οργανώθηκανκαι μεταδίδονταιαπότο ίδρυμα. Όταν άρχισε 15 η μετάδοση των εκπομπών, κατά τη διάρκεια της προεκλογικής περιόδου για τις βουλευτικές εκλογές 1991,το ΠΑΚΟΠ διαμαρτυρήθηκε αρκετές φορές στο Ίδρυμα, γιατί δεν ετύγχανε ισότιμης μεταχείρισης με τα άλλα κόμματα. Ταυτόχρονα ζητούσε την άρση της θέσης που τηρούσε το 20 ίδρυμα έναντι του. Μέσα στο χρονικό διάστημα που ελήφθησαν οι 3 προσβαλλόμενες αποφάσεις, το ΠΑΚΟΠ έστειλε στο ίδρυμα διάφοραστοιχεία, όπως τοκαταστατικό του, το έμβλημα του, και το πληροφόρησε, επίσης, για τις δραστηριότητες του και ιδιαίτερα πως θα διεκδικούσε στις 25 βουλευτικές εκλογές, μευποψηφίους του,ορισμένες έδρες σε διάφορες επαρχίες. Το ίδρυμα σύμφωνα με τα στοιχεία αυτά, εξέταζε το αίτημα του ΠΑΚΟΠ, αλλά το απέρριπτε για τους λόγους που εξέθεσα πιο πάνω. Η τελευταία απόφασηελήφθηστις 13.4.
- 30 Η γνώμη μου είναι πως, το ζήτημα που εγείρεται στην προδικαστική ένσταση, κατά πόσο δηλαδή οι προηγούμενες της 13.4.91 αποφάσεις απώλεσαν την εκτελεστότητά τους μετηντελευταία που ελήφθη μετάαπό 35 νέα έρευνα, είναι ακαδημαϊκό,για τον απλό λόγο πως η πάγια θέσητου ιδρύματος,που έχει διαρκή ισχύ, είναι ότι," το ΠΑΚΟΠ δεν εμπίπτει στον ορισμό του κόμματος που καθορίζεται στο Νόμο. Καθίσταται δε πιο θεωρητικό και ενόψει της τελικής έκβασης των κρινόμενων προσφυγών. 40 Αναφορικά με τη δεύτερη προδικαστική ένσταση ο δικηγόρος του ιδρύματος έχει δίκαιο. Ο πρόεδρος του 1996 4Α.Α.Δ. ΠΑΚΟΠ κ.α. ν.ΡΪΚ κ.α. Αρτεμίδης, Δ. κόμματος δεν έχει προσωπικά έννομο συμφέρον να προσβάλλει την επίδικη απόφαση. Ο νόμος ορίζει τα καθήκοντατου ΡΙΚ έναντι των πολιτικών κομμάτων,όπως ορίζονται στο Νόμοκαιόχι ιδιωτών που,ως εκτούτου,δεν 5 νομιμοποιούνται να επικαλούνται τις πρόνοιες του. (δες: απόφαση μου στην υπόθεση αριθ. 837/88 Κόμμα Φιλε λευθέρωνκ.α.ν. ΡΙΚ, ημερομ.9.2.89). Ο δικηγόρος των αλητών υποστήριξε, επί του 10 προκειμένου, πως ο πρόεδρος του κόμματος ήταν και υποψήφιος βουλευτής και, επομένως, θα έπρεπε να τύχει ίσης μεταχείρισης με όλους τους υπόλοιπους υποψήφιους βουλευτές, δικαίωμα που διασφαλίζει το άρθρο 28 του Συντάγματος. Ηεισήγηση αυτή με οδηγεί στη συζήτηση του 15 θέματος,για το οποίο αφιερώνει μεγάλο μέρος τηςγραπτής του αγόρευσης οδικηγόρος των αιτητών.Υποστηρίζει, πως οι βουλευτές του ΠΑΚΟΠ θα έπρεπε να είχαν ίση μεταχείριση από το ΡΙΚ, όπως οι υπόλοιποι βουλευτές. Ο Νόμος όμως, όπως έχω επισημάνει, καθορίζει την 20 υποχρέωση του ιδρύματος προγραμματισμού εκπομπών από μέρους τωνκομμάτων, όχι των υποψηφίων βουλευτών. Το ίδρυμα δεν καθιέρωσε προγράμματα παρουσίασης των υποψηφίων βουλευτών. Αν αυτό γινόταν, ασφαλώς ένας υποψήφιος βουλευτής, που δεν έτυχε ίσης μεταχείρισης, θα 25 μπορούσε ναχρησιμοποιήσει το ένδικο μέσοτης προσφυγής για να προσβάλει τη συγκεκριμένη απόφαση. Τέτοια προγράμματα όμως δεν ετοιμάστηκαν και, επομένως, δεν εγείρεται οποιοδήποτε θέμα για παραπέρα συζήτηση. Η δεύτερη προδικαστική ένσταση του δικηγόρου του 30 ιδρύματος επιτυγχάνει. 35 40 Το άρθρο 2 του περί Ραδιοφωνικού Ιδρύματος Κύπρου (Τροποποιητικός) Νόμος του 1987 (212/87), ορίζει ως εξής τοπολιτικόκόμμα. "' Πολιτικόν κόμμα' σημαίνει κόμμα εκπροσωπούμενον εν τη Βουλήή Οργανισμόν ή Ενωσιν προσώπων ή Ομάδα προσώπων, η οποία, κατά την αντίληψιν του μέσου συνετού πολίτου, έχοντος γνώσιν της εσωτερικής πολιτικής πραγματικότητος της Κύπρου και προσβλέποντος εις την οργάνωσιν. την δομήν, τους θεσμούς, τους στόχους και την απήχησίν της, θεωρείται ως πολιτικόν κόμμα." 1997 Αρτεμίδης,Δ. ΠΑΚΟΠκ.α. ν.ΡΙΚ κ.α.
(1992)Παρενθετικά σημειώνω πως,ο Νόμος αναφέρεταιειδικά στις Προεδρικές εκλογές, αλλά βεβαίως ο ορισμός του πολιτικού κόμματος που εισάγει, ως εκ του περιεχομένου του, είναι γενικής εφαρμογής. Ο ορισμός αυτός υιοθετεί βασικάτασυστατικά στοιχεία του πολιτικού κόμματος που 5 έθεσε, όχι εξαντλητικά, το Ανώτατο Δικαστήριο στην υπόθεσηΠίτσιλλος ν.ΡΙΚ
(1982)3Α.Α.Δ.208. Το επίκεντρο της επιχειρηματολογίας του δικηγόρουτων αιτητών περιεστράφη γύρω από την πρόταση πως, 10 εσφαλμένα ο νομοθέτης εισήγαγε την ιδέα του "μέσου συνετού πολίτη" ως του,κριτή, κατά πόσο ένα κόμμα είναι πολιτικό κόμμα για τους σκοπούς του Νόμου. Το θέμα βέβαια,όπως τοανέπτυξε,ανάγεταιστη σφαίρατης νομικής επιστήμης και φιλοσοφίας. Υποχρέωση των Δικαστηρίων, 15 και του ιδρύματος, είναι η εφαρμογή του Νόμου. Η απόφαση αν ένα κόμμα είναι πολιτικό κόμμα, ανάγεται στην αποκλειστική αρμοδιότητα του ιδρύματος, η οποία και, ασφαλώς, ελέγχεται σε περίπτωση που παραβιάζεται ο νόμος ή οι αρχέςτουδιοικητικού δικαίου. 20 Η εν τη πράξη λειτουργία, κατά την άποψη μου, της ιδέας του "μέσου συνετού πολίτη" επιβάλλει στον κρίνοντα την εγκατάλειψη του δικού του χώρου, στον οποίο έχει συσσωρευμένες τις ιδέες, αντιλήψεις, πιστεύω και επιλογές 25 του για ταπράγματατης ζωής,και μετάβασητου στο χώρο όπου κυριαρχεί η γενικά παραδεκτή άποψη για τα ίδια πράγματα. Ο Νόμος εναποθέτει εύλογα αυτή τη λειτουργία και 30 κρίση στο συμβούλιο του ιδρύματος. Η ιδιότητα του, ως υπεύθυνου για τη λειτουργία του μεγαλύτερου μέσου ενημέρωσης, το καθιστά, κατά τεκμήριο, το επαρκέστερο, αλλά ταυτόχρονα αναμένεται να είναι και ο αντικειμενικότερος κριτής, κατά πόσο ένα κόμμα, ένωση ή 35 ομάδα προσώπων εμπίπτει στον ορισμό του πολιτικού κόμματος,όπως καθορίζεται στο Νόμο. Ηκρίσηαυτήείναι πολύ δύσκολο να ελεγχθεί από το Ανώτατο Δικαστήριο, το οποίο δεν υποκαθιστά,ιδιαίτερα στο χώρο των πολιτικών πραγμάτων, τη δική του άποψη με αυτή του ιδρύματος. 40 Λέγω πολύ δύσκολο, γιανα επιφυλαχθεί στο Δικαστήριο η αρμοδιότητα να επέμβει όπου έκδηλα παρατηρείται κατάχρησηαυτής της εξουσίας ήαποδεικνύεταιπασιφανής 1998 4 Α.Α.Δ. ΠΑΚΟΠ κ.α. ν. ΡΙΚ κ.α. Αρτεμίόης, Δ. προσβολή τηςπαγκοίνως επικρατούσας άποψης. 5 10 Στην κρινόμενη υπόθεση η επίδικη απόφαση είναι εμπεριστατωμένη και το περιεχόμενο της δείχνει πως, το συμβούλιο απασχολήθηκε πολύ σοβαρά με το ζήτημα. Οι βασικοί λόγοι, μεταξύ άλλων, για τους οποίους το ΠΑΚΟΠ δεν θεωρήθηκε πολιτικό κόμμα, καταλογίζονται στην απόφασηως εξής: (α) Το ΠΑΚΟΠ δενέχεικοινοβουλευτική εκπροσώπηση. (β) Δεν έχει μακρά ή οποιαδήποτε ιστορία ή παρελθόν σταπολιτικά πράγματατης Κύπρου. 15 (γ) Μεβάσητις πληροφορίες ενώπιον του Ιδρύματος, το ΠΑΚΟΠ δεν έχει την οργάνωση, τη δομή και τους θεσμούς που έχουν τα άλλα πολιτικά κόμματα,στα οποία έχει δοθεί ραδιοτηλεοπτική κάλυψη από το ΡΙΚ. 20 (δ) Το ΠΑΚΟΠ έχει ανακοινώσει 14 υποψήφιους βουλευτές σε τρεις εκλογικές περιφέρειες (από σύνολο56 και6εκλογικές περιφέρειες). 25 30 (ε) Το ΠΑΚΟΠ δεν έχει εκθέσει ούτε ολοκληρωμένη πολιτική, ούτε ολοκληρωμένες πολιτικές θέσεις για θέματα εκτός του εθνικού προβλήματος, του προσφυγικού και άλλων συναφών ζητημάτων. Το ΠΑΚΟΠ δηλαδήδεν καλύπτει, με την μέχρι σήμερα εκφρασθείσα πολιτική του,ολόκληρο το φάσματων προβλημάτων τουτόπου". Ο δικηγόρος των αιτητών δεν κατόρθωσε να αποδείξει πως, η επίδικη απόφαση είναι, για οποιοδήποτε λόγο, 35 τρωτή. Γι' αυτό και οι προσφυγές απορρίπτονται, χωρίς όμως οποιαδήποτεδιαταγήγιαέξοδα. Οι προσφυγές απορρίπτονται χωρίς έξοδα. 1999