(1993)19 Φεβρουαρίου, 1993 [ΠΙΚΗΣ,ΝΙΚΗΤΑΣ, ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ, Δ/στές] ΠΙΝΔΑΡΟΣ ΤΤΟΚΟΥ, Εφεσείων, ν. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣΕΡΓΙΟΥ, Εφεσίβλητου. ΚΑΙ ΟΠΩΣ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΘΗΚΕ ΜΕΔΙΑΤΑΓΜΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ ΗΜΕΡ. 27/11/92 ΠΙΝΔΑΡΟΣ ΤΤΟΚΟΥ, Εφεσείων, ν. ΣΕΡΓΙΟΥ Π. ΣΕΡΓΙΟΥΩΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΤΗ ΤΗΣΠΕΡΙΟΥ ΣΙΑΣ ΤΟΥ ΑΠΟΒΙΩΣΑΝΤΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΣΕΡΓΙΟΥ, Εφεσίβλητου. (Πολιτική ΈφεσηΑρ.7721) Αιτία αγωγής — Εκκαθαρισμένος λογαριασμός (Accountstated) — Αποτελεί αυτοτελές αγώγιμο δικαίωμα — Αναγκαία προϋπόθεση είναι η ύπαρξη λογαριασμού μεταξύ των μερών με κονδύλια και στις δύοπλευρέςκαι ηύπαρξησυμφωνίαςμεταξύτωνμερώνότιτο πληρωτέο ποσό είναι το συμφωνηθένυπόλοιπο του λογαριασμού. Απόδειξη — Αποδεκτικότητα μαρτυρίας — Σελίδεςαπό πρόχειροβι βλίο στο οποίο ο ενάγων, όπως ισχυρίσθηκε,κατέγραφελεπτομέ ρειες τωνσυναλλαγών τουμε τον εναγόμενο και τωνοφειλομένων ποσών — Κατάπόσο μπορούν να γίνουν αποδεκτέςσανμαρτυρία για την ύπαρξη εκκαθαρισμένουλογαριασμού (Account stated). Απόφαση — Αιτιολογία— Πότε θεωρείταιμία απόφαση ότι δενπλη ροί τις κατ' ελάχιστον προϋποθέσειςγια να θεωρείται ότι είναι κα νονικάαιτιολογημένη. 60 1 Α.Α.Δ. 5 10 15 20 25 Ττόκκουν.Σεργίου Ο εφεσείων και ο εφεσίβλητος, που ήσαν κτηνοτρόφος και ζωέ μπορος αντίστοιχα, είχαν μεταξύ τους εμπορικές σχέσεις,που συνίσταντο στην αγοραπωλησίαζώων. Το 1987 οι εμπορικές αυτέςσχέ σεις διακόπηκανκαι ο εφεσίβλητος με αγωγήτου εναντίον του εφεσείοντα αξίωσεποσόΛΚ2.055 σανυπόλοιπο δανείουκαι/ήσανοφει λόμενο υπόλοιπο δυνάμει εκκαθαρισθέντος λογαριασμού (Account stated). Ο εφεσίβλητος ισχυρίσθηκε ότι,λόγω των μεταξύτωνεμπο ρικών σχέσεων, και των εκάστοτε οικονομικών αναγκώντουεφεσείοντά,οεφεσίβλητος τουέδιδεδιάφοραποσάχρημάτωνκαιοεφεσεί-„ οντάς τον αποπλήρωνε σε ζώα,ήμπορούσε ναθεωρηθεί'ότι οι πλη ρωμές από τον εφεσίβλητο αποτελούσαν προκαταβολή για ταζώα πουθατουπαρέδιδεοεφεσείων. Προςενίσχυσητωνισχυρισμών του οεφεσίβλητος επιδίωξενακαταθέσειστοΔικαστήριοτιςσελίδεςενός πρόχειρου βιβλίου στις οποίες όπως ισχυρίσθηκε κατάγραφε τις συναλλαγές και παραδώσεις ζώων. Οι σελίδες αυτές ήσαν γραμμένες απότον εφεσίβλητο, δενήσανυπογραμμένες απότον εφεσείοντα και περιείχανδιάφορεςπράξειςκαιαριθμούςχωρίς επεξήγηση. Το πρω τόδικο Δικαστήριο δέκτηκε την κατάθεση των σελίδων αυτών σαν τεκμήρια,παρά την ένσταση του εφεσείοντα. Ο εφεσείων, αντίθετα, αρνήθηκεότιείχανποτέμεταξύτουςλογαριασμόκαιαρνήθηκεότιεί χεποτέδειήσυμφωνήσει στις κατατεθείσες σαντεκμήριασελίδεςλο γαριασμού,και αρνήθηκε επίσης ότι όφειλε οποιοδήποτε ποσό χρη μάτωνστον εφεσίβλητο. ΤοπρωτόδικοΔικαστήριο έκρινεότιτατεκ μήριαενίσχυαν τηνμαρτυρίατουεφεσίβλητου,τηνοποίαγι' αυτότο λόγο κυρίως θεώρησε σαν πλήρως αξιόπιστη,και εξέδωσευπέρ του εφεσίβλητου απόφασηγιατοαξιούμενο ποσό. Κατ' έφεση,οεφεσεί ων ισχυρίσθηκε ότι λανθασμένατοπρωτόδικοΔικαστήριο είχεαπο δεχθεί τα πιο πάνωτεκμήρια σαν μαρτυρίακαι επίσης ισχυρίσθηκε ότιηαπόφασηδενήτανεπαρκώς αιτιολογημένη. 30 Αποφασίσθηκε ότι: 35 (α) Οεκκαθαρισμένος λογαριασμός (Account stated),πουαποτε λεί αυτοτελές αγώγιμοδικαίωμα,στηρίζεται στηνύπαρξηλο γαριασμούμεταξύτων μερών μεκονδύλιακαιστιςδύοπλευ ρές και στην ύπαρξη συμφωνίας μεταξύ των μερών ότι το πληρωτέο ποσό είναι τοσυμφωνημένο υπόλοιπο. Στηνπρο κειμένηπερίπτωση,τακατατεθέντατεκμήριαδενμπορούσαν ναθεωρηθούνότι αποκάλυπτανεκκαθαρισθένταλογαριασμό καιγι'αυτόδενέπρεπεναείχανγίνειαποδεκτάαπότοΔικα στήριο σανμαρτυρία. 40 (β) εφόσονηαξιολόγηση τηςαξιοπιστίαςτηςμαρτυρίαςτουεφε σίβλητουβασίσθηκεκατάκύριολόγοστογεγονός ότιτοπρω61 Ττόχκου ν. Σεργίου
(1993)τόδικο Δικαστήριο είχεθεωρήσειότιημαρτυρία εκείνη ενισχύετοαπότακατατεθέντατεκμήρια,ηόληαπόφασητουΔι καστηρίου είχεκαταστείακροσφαλήςκαιέπρεπενα παραμε ρισθείκαιναδιαταχθείεπανεκδίκασητηςυπόθεσης. (γ) Σύμφωναμετις αρχέςτηςνομολογίας γιατοπότε μιααπό- 5 φάσηθεωρείταιότιπάσχει απόέλλειψηαιτιολογίας στηνπα ρούσα περίπτωση δεν μπορούσε ναθεωρηθεί ότιη πρωτόδι κη απόφασηδενήταν επαρκώς αιτιολογημένη. Εσφαλμένη αιτιολογία δεν σημαίνει έλλειψη αιτιολογίας._ Η έφεση επιτράπηκεμεέξοδα. Διατά- 10 χθηκεεπανεκδίκαση. Υποθέσειςπουαναφέρθηκαν: PioneerCandyLtdv. St.Tryfon &SonsLtd
(1981)1C.L.R. 540 Ioannidou v.Dikeou
(1969)1 C.L.R. 23515 Christou v.Angelidou
(1984)1C.L.R. 492· Siqueira v.Noronha[1934]A.C
- Έφεση. Έφεση από τον εναγόμενο κατάτηςαπόφασης τουΕπαρχια κού Δικαστηρίου Λευκωσίας (Γλ. Μιχαηλίδης, Ε.Δ.)που δόθηκε στις 4.7.1988 (Αρ. Αγα>γής 11044/87) με την οποία επιδικάστηκε 20 ποσό £2.055 οφειλόμενο υπόλοιπο χρέους, υπέρ τουενάγοντα. Α. Καλογήρον, νιατον Εφεσείοντα. Ρ.Μιχαηλίδης, για τον Εφεσίβλητο. Cur.adv.vult. ΠΙΚΗΣ, Δ.: Τηναπόφαση τουΔικαστηρίου θα δώσει ο δικά- 25 στης Νικήτας. ΝΙΚΗΤΑΣ,Δ.: Ο εφεσείατν είναικτηνοτρόφος. Κατάγεταιαπό το Πισσοΰρι Λεμεσού. Εκτρέφει εκείαιγοπρόβαταταοποία εμπο ρεύεται. Για μεγάλο διάστημαείχε συναλλαγές μετον Παναγιώτη Σεογίου, ζωέμπορο και τέως κάτοικο Λευκωσίας. Ο τελευταίος 30 ήταν εφεσίβλητος στην προκείμενη υπόθεση,αλλά μετά το θάνατο 62 1 Α.Α.Δ. 5 10 15 20 25 30 35 40 Ττόκχου ν.Σεργίου Νικήτας,Δ. ' τουαντικαταστάθηκεαπό τοδιαχειριστή τηςπεριουσίας του.Θα τοναποκαλούμεεφεξήςγιαευκολία εφεσίβλητο ήακόμηκαιμετο όνοματου. Περίταμέσατου 1987ηεμπορικήσχέσητωνδιαδίκων διακόπηκε. ΟΠ.Σεργίουκίνησεαγωγήτουεφεσείοντα σταδικαστήριαΛευκωσίαςγια£2.
- Το περίγραμμα τηςυπόθεσης του, όπως προσδιορίζεται από την έκθεσηαπαιτήσεως, είναι πως μεταξύ 1/1/85 και31/6/87 δά νεισε στον αντίδικο του διάφοραποσά σεμετρητά ήμεεπιταγές που του έδινε. Επιπρόσθετα του προμήθευσε ποσότηταφαρμάκων. Οεφεσείων τον αποπλήρωνε σεείδος (παραδίδοντας του ζώα) ήμε επιταγές. Μεαυτό τοντρόπο ο εφεσίβλητος είχεει σπράξει για την παραπάνω περίοδο συνολικό ποσό £3.
- Πα ρέμεινεόμως το παραπάνωυπόλοιπο οφειλόμενο και πληρωτέο. Στη μαρτυρίατου οεφεσίβλητος διευκρίνησε όπστηνπραγματικότητα προκατέβαλλε χρήματαγια τιςαγορές ζώων στις οποίες προέβαινε μεταγενέστερα. KL αυτό,κατά τους ισχυρισμούς του, για ναβοηθάτονεφεσείοντα που αντιμετώπιζε οικονομικές δυ σχέρειες. Οεφεσίβλητος αξίωσετοίδιοποσόκαιπάνωσεδιαζευτική βάση,δηλαδή,σανοφειλήαπόεκκαθαρισθένταήπαραδεδεγμένολο γαριασμό. Πρόκειταιγιατοαυτοτελές αγώγιμοδικαίωμαπου εί ναιγνωστό στοαγγλικό δίκαιοσανaccount stated. [Βλέπεγενικά Bullen&Leakeand Jacob'sPrecedentsof Pleadings (12th ed.) σελ. 187-191,917-919καιAtkin>sEncyclopaediaof CourtForms inCivilProceedings(2nded.),Vol. 1 pp265-278]. Ο εφεσίβλητος είπεουσιαστικάστη μαρτυρίατουότικατάγρα φετις συναλλαγές σεπρόχειροβιβλίοκαιότι έδειχνε στονεφεσεί οντα τιςσχετικές καταχωρήσεις. Παρά την ένσταση τουδικηγό ρου του τελευταίου,πως πρόκειταιγια πρόχειρες και ανυπόγραφες σημειώσεις, επιτράπηκε ηκατάθεσητριών σελίδων απόημε ρολόγια περασμένωνχρόνων (1981 και 1984) σαντεκμηρίων στην υπόθεση.Οπρωτόδικος δικαστής δεν αιτιολόγησε την απόρριψη της ένστασης, αλλάοδικηγόρος πουπαρουσιάστηκε τότε γιατον Π. Σεργίου προσκόμισε ταστοιχεία αυτάγια να αποδείξει,όπως είπε, την ύπαρξη αμοιβαία αποδεκτού λογαριασμού (account stated). Αςσημειωθεί πως ένα απόταφύλλα αυτά (τεκ.2Β)ανέ γραφετοποσότηςαπαίτησης(£2.055). Προηγούνταιπροσθαφαι ρέσειςδιαφόρωνποσών χωρίς καμιάένδειξηως προςτο τιαντι προσωπεύουν. Οεναγόμενος αρνήθηκετηναπαίτηση. Συγκεκριμένα ανέφερε πως ηοικονομική τουκατάστασηήτανκαλήκαιδεν είχεανάγκη 63 Νικήτας,Δ. Ττόκκου ν.Σεργίου
(1993)ούτεέπαιρνεδάνειααπότονΠ.Σεργίου. Ηθέσητουήτανπωςδεν τηρούσαν λογαριασμούς. Νατι είπε σχετικά, που συνοψίζει και την υπεράσπισητου. "Δεν κρατούσαμε λογαριασμούς. Ο ενάγων δεν μου έδειξελο γαριασμούς. Ότι ζυγίζαμε έγραφε ο ενάγων σε ένα δεφτέρι. 5 Δεν υπήρχε υπόλοιπο. Μεπλήρωνε με επιταγές και μετρητά. Δεν τουζήτησαποτέδάνειο. Η οικονομική μουκατάστασηεί ναικαλή." . Η έγερσητης αγωγής αποδόθηκεστην εκδικητικήδιάθεση του εφεσίβλητου τον οποίο είχε πυροβολήσει με κυνηγετικό όπλο ο 10 αδελφός του εφεσείοντα, για διαφορές που εκείνοι είχαν μεταξύ τους,ενώοιτρειςβρίσκοντανστημάντρατουτελευταίου στοΠισσούρι. Ο πρωτόδικος δικαστής χαρακτήρισε τον εφεσίβλητο "πολύπειστικό" μάρτυρα και πρόσθεσε "πως δεν κλονίστηκε κατά την αντεξέταση". Ετσι,αφούέλαβευπόψηκαι"ταστοιχεία πουκατα τέθηκαν" υπονοώντας σαφώς τα τεκμήρια που, προηγουμένως στην απόφασητου, ανάλυσε στις λεπτομέρειες τους, έδωσε από φαση εναντίον του εναγόμενου για το αξιούμενο ποσό πλέον τα έξοδα τήςαγωγής. Εναςαπότουςλόγους έφεσηςείναιότι οπρωτόδικοςδικαστής εξέδωσε απόφασηως ηαπαίτησηπαρά το ότι ο ενάγων στημαρ τυρίατου,αλλάκαιο τότε δικηγόρος του στην αγόρευσητου,την περιόρισαν στις £1.805. Η θέση αυτήείναιορθή. Τηνδιαπίστωσε και ο κ. Μιχαηλίδης στον οποίο δώσαμε την ευκαιρίανα ελέγξει 25 το πρακτικόπου τηρήθηκεγια τις αγορεύσεις. Είναι όμως καιη μαρτυρίατου ίδιουτουεφεσίβλητου. Παραδέχθηκεότι,σύμφωνα με το λογαριασμό που κρατούσε, παρέλειψε να αφαιρέσει ποσό £250 που ήταν η αξία αριθμού ζώων που του είχε παραδώσει ο εφεσείων. Είναι φανερόπωςτοστοιχείο αυτόδιέλαθετηςπροσο- 30 χής του πρωτόδικου δικαστή. Αναπόφευκτα λοιπόν η έφεση θα μπορούσε ναεπιτύχει στην έκτασηαυτή. Υπάρχουν όμωςκαιάλλοι λόγοιέφεσηςπουβάλλουνκατά της πρωτόδικηςαπόφασηςστηνολότητα της. Αμφισβητείται ενπρώ τοις το παραδεκτότων τριών τεκμηρίων σαν μαρτυρίαςπουείχε 35 εισαχθεί ως απόδειξητηςαλήθειαςτουπεριεχομένου της. Η από φασηυπέστη κριτική και απότη σκοπιά ότι είναι αντίθετη με τη μαρτυρία. Περαιτέρωτοεύρημαότι ημαρτυρίατουενάγονταεί ναι αξιόπιστη προσβάλλεται σαν λαθασμένο,αν ληφθούν υπόψη οι σοβαρέςαντιφάσειςστις οποίεςυπέπεσε. Τέλοςπροβλήθηκετο 40 64 1 Α.Α.Δ. Ττόκκου ν.Σεργίου Νικήτας, Δ. επιχείρημαότιηαπόφασητουπρωτόδικουδικαστηρίου,παράτην υποχρέωση που επιβάλλει το άρθρο 30.2 του Συντάγματος,δεν ήταν αιτιολογημένη. 5 10 Σειρά δικαστικών αποφάσεωνέχει προσδιορίσει τα όρια μέσα στα οποίαηδικαστικήκρίση θεωρείται ότι ικανοποιεί το συνταγ ματικόκριτήριοτηςαιτιολόγησης. Είναιδιαφωτιστικήηακόλουθη περικοπήαπότηνPioneerCandyLtd.&Anotherv. St Tryfon & SonsLtd.
(1981)1 C.L.R.540 στησελ.541: 'The authorities establish that for the requirement of due reasoning, there must be: (
- a)An analysisof theevidenceadduced inthelight,of theissues asarisinganddefined by the pleadings; (
- b)Concretefindingsasthenecessaryprelude tothejudgment of theCourt;and 15 20 25 30 35 (
- c)Aclearjudicialpronouncement indicating theoutcome ofthe case." ΤαπαραπάνωστοιχείαενυπάρχοΐΛ'στην κρινόμενηυπόθεση.Το νίζεταιότιδενσυνιστάέλλειψηαιτιολογίαςούτεαποτελείαιτίαανα τροπήςπρωτόδικηςαπόφασηςγιατολόγοαυτόηπερίπτωσηπουτο δικαστήριοεκτιμήσειτιςμαρτυρίεςεσφαλμένα. Παραδείγματαπουη απόφασηθεωρήθηκεγυμνήαιτιολογίαςείναιοιυποθέσειςTheodora Ioannidou v. Charilaos Dikeos
(1969)1 C.L.R. 235 και Michael Christou and Anotherv.MariaAngelidou and Another
(1984)1 C.L.R. 492. Έτσι και αν ακόμητελικά καταλήξουμε πωςυπάρχει εσφαλμένηεκτίμησητοενδεχόμενο αυτόαπόμόνοτουδεναρκείγια να στοιχειοθετήσει τημομφήέλλειψης αιτιολογίας σταπλαίσιατων συνταγματικώνδιατάξεων,η οποίαστηνπαρούσαπερίπτωσηκρίνε ταιανεδαφική. Αναφορικά με τηδεκτικότητατης παραπάνω μαρτυρίας οδικηγόροςτουεφεσίβλητου υπέβαλεαπλώςότιηπροσαγωγήτηςθα μπορούσε ναδικαιολογηθεί μεβάσητιςδιατάξειςτουάρθρου4
(1)τουπερί Αποδείξεως Νόμου,Κεφ.9. Όμωςδεν είχε εισαχθεί για ένα τέτοιο λόγο. Προφανώςτο δικαστήριο τη δέχθηκε σαν απο δεικτικό στοιχείο του εκκαθαρισθέντος λογαριασμού των διαδίκων,όπωςείχε προτείνει ο εφεσίβλητος. Από account stated προκύπτειξεχωριστή ενοχική αξίωση που βασίζεται στην ανάληψηυποχρέωσης απότον οφειλέτη για απο65 \ Νικήτας, Α. Ττόκκου ν.Σεργίου
(1993)πληρωμή του υπολοίπου. Υπό την προϋπόθεση ότι προηγήθηκε αντιστάθμιση των εκατέρωθενκονδυλίων του λογαριασμού. Ο A.C.Patra"The IndianContractAct", Vol. 1,αναφερόμενοςστην ουσίατουaccountstatedσαναιτίας αγωγήςλέγει στησελ.533: "Theessence of anaccountstatedisnotthecharacteroftheitems 5 on onesideortheother,butthefact thattherearecross itemsof account andthat theparties mutually agree theseveralamounts of each and by treating the items so agreed on the one side as discharging theitems ontheothersidepro tanto,go on to agree that the balance only is payable. Such'a transaction is in truth 10 bilateral, andcreates anew debtandanew cause ofaction." Ο Chitty on Contracts,Vol. 1,25η έκδοση,παράγραφος 2057 στη σελ. 1156, αφού διαπιστώνειπωςο όρος χρησιμοποιείταιμε τρειςδιαφορετικές έννοιες, αναφέρει: "A rea!accountstated"isoneinwhichtheaccountincludesitems 15 onbothsidesandtheparties have agreed thatthereshall beaset-off andonlythebalanceshall bepayable. The"...several items ofclaim are brought into account on either side, and,being set against one another,abalanceisstruck andtheconsideration for thepaymentof thebalance isthedischarge of theitems oneachside." Thoughsuch 20 anarrangementisfrequently regardedasquasi-contractual,itismore properly described as "a promise for good consideration topay the balance";andtheconsiderationisvalidandthesettlementisbinding even though some of thedebts may be statute-barred, or otherwise unenforceable." Toαπόσπασμαστηρίζεται βασικάστη σημαντικήαπόφαση του Ανακτοβουλίου Siqueira v.ISoronha [1934] A.C.332,337. Πρέπει εντούτοιςναέχουμευπόψητησύγχρονηαντίληψη ότι αυτούτουτύπου ολογαριασμόςαποτελείκατάβάση κανόνατου δικαίου της αποδείξεωςπαρά του ουσιαστικούδικαίου. Θεω- 30 ρείται εκ πρώτηςόψεως μαρτυρία οφειλής που μπορεί να αντικρουσθείαπόπεραιτέρωμαρτυρία. ΤονκανόναεξηγείοChittyon Contracts,στο ίδιοσύγγραμμαπάλιν στησελ. 1156: "Theterm"accountstated"isapplied inatleast three ways. (i) To a claim by one party to payment of a definite amount, 35 whichisadmittedtobecorrectby theotherparty. Thisismerely anadmission ofadebtoutofcourtandisequivalent toapromise from which the existence of a debt may be inferred. Such an 66 25 1 Α.Α.Δ. 5 10 15 20 Ττόκκου ν. Σεργίου Νικήτας, Δ. admission isonlyevidenceof adebt,andcanberebutted; an item in an account stated of this type can be challengedor explained, or the admission can be rebutted by evidence that there was no consideration for the promise to pay. In order to have this evidentialeffect, theadmissionof liabilitymustbeunqualifiedand must relate to anexisting debt." Κοιτάζοντας την υπόθεση υπό το πρίσμα των παραπάνω αρ χών είναιβέβαιο-καισεαυτόκαταλήγουμε -πωςδενυπήρχαν ού τε είχαν τεθεί οι προϋποθέσεις για τη θεμελίωση account stated. Αλλωστε ο πρωτόδικος δικαστής δεν προέβη σε τέτοιο εύρημα. Επομένως ημαρτυρία (τεκ. 1,2Α και2Β) έπρεπε να είχεαπορρι φθείχωρίς ναχρησιμοποιηθεί. Αντ'αυτού αποτέλεσε τονκαθορι στικό παράγονταενίσχυσης τηςπροφορικήςμαρτυρίαςτου εφεσί βλητου μετην οποία,όπως προκύπτει μεκαθαρότητααπότοπερίγραμμα της πρωτόδικης απόφασης,συνεκτιμήθηκε. Η προσέγ γισηαυτήσεζήτηματόσοκεφαλακόδεςυπήρξε λαθασμένηκαιμό νο μεεπανάληψητης δίκης μπορεί να αντιμετωπισθεί. Η έφεση επιτρέπεται με έξοδα σε βάρος του εφεσίβλητου. Η πρωτόδικηαπόφασημαζί μετο διάταγμαεξόδων παραμερίζεται. Διατάσσεται επανεκδίκαση. Η έφεσηεπιτρέπεταιμεέξοδα.Διατάσσεται επενεκδίκαση. 67